Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 36 2099267 2068230 2026-10-17T09:04:27Z MikaelF 935 2099267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Melayê Cizîrî | wêne = | sernavê_wêne = Melayê Cizîrî | navê_rastî = Ehmed | roja_jidayikbûnê = [[1570]] | cihê_jidayikbûnê = [[Şirnex]] / [[Cizîr]] | roja_mirinê = [[1640]] | cihê_mirinê = [[Cizîr]] | hevwelatî = [[Kurdistan]] | netewe = [[Kurd]] | bav = Muhemmed | perwerde = [[Medreseya Sor]],<br>Medreseya Strabadê | destûrname = [[Mele Taha]] | serdem = Sedsala 16an u 17an | bandorker = [[Ehmedê Xanî]], [[Şêx Memdûhê Birîfkanî]], [[Seîdê Nûrsî]], [[Hejar]] | pîşe = [[Helbestvan]] û [[Nivîskar]] }} [[Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 2.JPG|thumb|Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî, li Cizîra Botan.]] '''Melayê Cizîrî''' an '''Mela Ehmedê Cizîrî''' (jdb. [[1570]], [[Cizîr]] – m. [[1640]], [[Cizîr]]) yek ji [[helbestvan]] û [[fîlozof]]ekî [[kurd]] bû.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Helbestvan û fîlozofê mezin Melayê Cizîrî.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 5.</ref> == Jînenîgarî == Melayê Cizîrî zanyarekî [[kurd]] bû ku di sala [[1570]]an de ji dayîk bûye. Mela Ehmedê [[Cizîr]]î ji xeynî zimanê kurdî bi zimanên erebî û farisî jî dizanî lê xwe tenê bi [[zimanê kurdî]] bi wêjeyî îfade kiriye. Li bajarê [[Cizîr]]ê dest bi xwendina xwe kir û perwerdehiya xwe ya [[felsefe]], [[stêrnasî]] û [[dînîvasyon]]ê (pêşdîtina bûyeran) li [[Bexda]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Misir]] û [[Îran|Farisan]] berdewam kir. Di vê serdemê de bi [[Hafizê Şîrazî]] ku kete di bin bandora wî û di helbestên wî jî de bûye xwedî bandor, nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-11-12 }}</ref> Bandorên din jî yên Rûmî, Saadê Şîrazî û [[Camî (helbestvan)|Camî]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Qasida poetry in Islamic Asia and Africa. 1: Classical traditions and modern meanings |tarîx=1996 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-10295-8 |series=Studies in Arabic literature |cih=Leiden }}</ref> Bi [[hizir]] û [[raman]]a ji xwe re jî mezin bû. Dema xwe baş û qenc fêhm kiribû û têgihiştî bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye, lê ji wan [[pirtûk]]ên ku wî nivîsandine zêde nehatin dema me. Gelek hê jî winda ne. Hizra Melayê Cizirî pir mezin û pir bi kifş e. Ji ber vê yekê, pêşî em ji hizra wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin. Wî bi hizra xwe gelek kifşkirinên mezin dane çêkirin û ji xwe re demek da vekirin. Di [[sedsala 16an]] de, hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dike. Ew jî di vê yekê de, li [[Kurdistan]]ê pêşavaniyeke mezin ji gel re dike. Ji ber vê yekê, ew û hizra wî çiqas were fêhmkirin û têgihiştin, ewçend jî rastiya wî û pêşketinên ku wî bi hizra xwe pêşengitî ji wan re kiriye, wê bêne dîtin.<ref>Martin Hartmann: Der Kurdische Diwan des Schech Ahmed von Geziret Ibn ’Omar genannt Mala’i Gizri. S. Calvary und Co, Berlin 1904.</ref><ref>Ahmad b. al-Mulla Muhammad al-Buhti Al-Zivingi: Al-’Iqd al-Jawhari fi sharh Diwan al-Shayk al-Jazari, 2 Bände. Qamislo 1959, 2. Ed. 1987</ref> Meleyê Cizirî di dema xwe de bi hizra xwe temenê demekê diafirîne. Temenê hizra [[hemdem]] û [[nûjen]] bi wî re li Kurdistanê mezin tê afirandin. Ew bi hizra xwe pêşavaniya vê yekê dike. Piştî wî çend [[zanistvan]] werin, bandora wî li ser wan xuya dibe. Di wê demê de, li [[Anatoliya]] hinek pêşketin çêbûne. Lê pêşketinên ku çêbûne jî, pêşavaniya wan herêmê [[Mezopotamya]] kiriye. Bi zêdeyî jî, naqabine Dijlê û Ferat, di vê pêşavaniyê mezin bidest kirinê kiriye. Di wê demê de, wek [[Semerqend]]ê, [[Bexda]]yê û [[Şam]]ê, [[Cizîra Botan]] jî navendeke mezin bû. Li hewbûneke mezin li wir dibe. Ne tenê mirovên [[Misilman]], yên [[Fileh]] û [[Êzîdî]] jî li wir dicivin. Wê derê ji xwe re weke navendekê dibînin. Bi vê yekê re, divê mirov bêje ku Cizîre Botan, navendeke mezin e. Bi vê navenditiya xwe re di serê mirovan, di nav gel û di pêşketinan de cih û war digire. Bi vê yekê re, divê mirov navê wê bi rêz hilde û bîne ser ziman. Melayê Cizîrî li Cizire Botan dimîn û mezin dibe. [[Malbat]]a wî ji wir e. Ji derûdore wir e. Ne ji deştê lê ji torê ya. Ji ber vê yekê jî, ew zû bi pêşdikeve. Malbate wî bi ehlîtiya xwe ve jî digihe malbata mîr. Nêzîkî hevdû ne. Ya rastî ku mirov bêje, malbate wî jî bi navê heye û mezin e û mîrîtiyeke wan jî heye. Malbate wî ji ber rewş û waxtê wan xweş e, êdî ji bo [[xwandin]] û pêşketinê ji Melayê Cizirî re gelek derfet derdikevin holê. Ew wan derfetan baş bi kar tîne û xwe bi pêş dixe. Piştî ku [[zarok]]atiya xwe li malê li [[gunde Hasetê]] dibuhurîne, êdî bi pêşavaniya bavê xwe û xwedîderketina mîrê botan, tê Cizîra Botan û li wir dest bi xwebdina xwe dike. Di nav îlm (hizir) de kûr diçe û mezin dibe. Bi vê yekê re di demeke kin de bi [[hiş]]mendiya xwe, derdikeve pêş di nav gelê de. Ji ber ku di xwendinê de jîr û bi fêhm e, êdî zû bi pêş dikeve. Meleyê Cizirî, bi wê zû pêşketine xwe rê, di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine, di zanebûnê de. Bi vê yekê re, ku ew jî digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye, êdî dike ku xwe bigihinê [[zanist]]ên dema xwe û bi wan re bide û bistêne. Ji ber vê yekê ji, êdî ew bîryara xwe dide ku ji Cizîre Botan derkeve û herê herêmên din yên [[Kurdistan]]ê. Di wê demê de, herêmên ku navê wan hen, [[Sêrt]], [[Çemişgezeg]], [[Amed]], [[Xîzan]], [[Îdir]], [[Heskîf]] û hwd. Ev der, tenê derne ji wan derên ku navê wan hene. Ew jî dixweze ku xwe bigihinê wanderan. Di mala xwe de, Meleyê Cizirî birayê mezin e. Ji ber vê yekê jî, piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe, êdî divêt ku ew werê dewsa wî. Lê ew vê yekê erê nakê û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê. Êdî ew tê wan herêmên Kurdistanê, yên ku navê wan hene û di wan de zanist jî hene. Piştî ku ji Cizirê Botan derdikeve, êdî tê û li gelek deverên Kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene, li wanderan, di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin. Piştî ku diçê gelek deveran, êdî tê û xwe digihinê Heskîfê. Li wir, li cem Şêx Hisên demeke dirêj li cem wî dimene. Li wir meleyê Cizirî xwe digihinê asteke mezin. Piştre ku demekê li wir dimene, êdî piştre tê Amede. Li Amedê, di wê demê de mele Taha heye. [[Mele Taha]], bi zanebûn û alimtiye xwe mirovekî pir mezin û zane ya. Meleyê Cizirî tê cem wî û li cem wî jî weke demekê dimene. Li wir jî xwe bi pêş dixe. Pir dixwîne. Pir eşqî xwandina. Piştî ku demekê li wir dimenê, piştre, êdî ku ew di zanebûne xwe de û di îlmê xwe de hê ji mezin dibe, êdî Mele Taha qinyatê pê têne ku ew mirovekî ku alime, êdî wî dişene gundekî bi navê Sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide feqiyan. Ew jî, ku Mele Taha jê re vê yekê dibêje û dixweze, êdî ew jî bi dilekî xwêş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê. Piştî ku demekê li wir dimene, êdî careke di tê Amedê û li wir hinekî di jî li civate mele Taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem Şêx Hisên Heskîfê û li wir jî demekê dimene. Piştî ku demeke dimene, duvre rêya xwe digirê û tê Cizîre Botan. Piştre ku carek dî tê Cizîre Botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê. Meleyê Cizîrî, li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibînê. Bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin. Bi vê yekê qedr û qiymetê wî hê mezintir dibe. Meleyê Cizîrî, piştî ku divegerihê, careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê. Lê êdî ne weke berê derdikeve geran. Êdî ew demên xwe bêhtir li Cizîra Botan bi fêrdayina faqayên ji xwe re dibuhurêne. Di wê demê de jî dinivîsene. Biqasî ku em zanin, wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mezin nivîsandina. Gelek ji wan nivîsên wî ne gihana roja ma. Lê gelek ji wan jî, yên ku gihana îro, bidev gihana. Haya dawiya umrê xwe li Cizîre Botan dimîne. Li wir, li [[Medresa Sor]] jî, demeke dirêj seydetiyê dikê. Gelek faqa jê fêran digirin. Gelek feqiyên wî jî, piştre dibine zanistvanên mezin. Piştî vêqasê, heya ku digihê dilovaniya xwe, li wir dimene. Piştî ku digihê dilovaniya xwe, wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana feqiyan û şîret li mirovan dikirin, naveqetênin. Mezele wî li Medresa Sor tê çêkirin û ew li wir tê bicihkirin.<ref>Kreyenbroek, Philip G. (2005). Kreyenbroek, Philip G. (ed.). On The Kurdish Language. Routledge. p. 56. ISBN 978-1-134-90766-3.</ref><ref> ^ a b Shakely, Ferhad (1996). Sperl, Stefan (ed.). The Kurdish Qasida. Brill Publishers. p. 336. ISBN 978-90-04-10295-8.</ref> Hê jî, haya îroj mezele wî li wir e û haya îroj jî dimene. == Berhem == ;Pirtûkên wî * Dîwana Melayê Cizîrî, Dîwan 114 beş in. ''Pirtûk ji aliyê nivîskar Celaleddin Yöyler ve bi navê ''"[[Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî]]"'' hatiye neşrkirin''....[bi giştî çar cureyên helbesta kurdî hene: 1. helbesta QEHREMANÎ-NETEWÎ ku mînaka wê ya herî berceste di zimanê kurdî da Mem û Zîn e 2. helbesta AWAZÎ-STRANKÎ ku mînaka herî berçav, xezelên Cizîrî ne 3. Helbesta AMOJGARÎ-PERWERDEYÎ û 4. helbesta NIMAYIŞÎ...her yek ji van cureyên helbestan hêman û girovên xwe ne...her wiha di wêjeya kurdî da pênc rêbazên sereke hene: 1. rêbaza kevin ku pêşengê wê Ebdusemmed Babek e 2. rêbaza Êzidiyan 3. Rêbaza Botanê ku her yek ji kenkeneyên wekî Feqî, Cizîrî û Xanî bavê çiqeke vê rêbazê ne 4. rêbaza wêjeya kurdên Xorasanê ku pêşengên wê Ibni Xerîb û Ce'fer Qulî Zengî ne 4.rêbaza nû ku ji 1900 vêvetir bi destê Ebdurrehîm Rehmiyê Hekarî wek yekemîn nûxwazê kurd di qada wêjeyê da tê hisabê, dest pê bûye..înstagram: usibe_bemal] == Pêşangeha wêneyan == <gallery> Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 3.JPG|Ji tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî de, li Cizîra Botan. Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009.JPG|Tirbeya Melayê Cizîrî </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Çavkaniya vê nivîs pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a bi navê `melayê Cizîrî ya. Pirtûk di tirmeha 2013an de hatiya nivisandin. Nivîs weke çend beşan ji navaroka pirtûkê hatiya berhevkirin.  {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1570]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Melayê Cizîrî| ]] [[Kategorî:Mirin 1640]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Sedsala 16an]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] jdx0o6aobktzgga4dwsnguwwlxtadct 2099275 2099267 2026-10-17T10:00:58Z Wikihez 39702 ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 2099275 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Melayê Cizîrî | wêne = | sernavê_wêne = Melayê Cizîrî | navê_rastî = Ehmed | roja_jidayikbûnê = [[1570]] | cihê_jidayikbûnê = [[Şirnex]] / [[Cizîr]] | roja_mirinê = [[1640]] | cihê_mirinê = [[Cizîr]] | hevwelatî = [[Kurdistan]] | netewe = [[Kurd]] | bav = Muhemmed | perwerde = [[Medreseya Sor]],<br>Medreseya Strabadê | destûrname = [[Mele Taha]] | serdem = Sedsala 16an u 17an | bandorker = [[Ehmedê Xanî]], [[Şêx Memdûhê Birîfkanî]], [[Seîdê Nûrsî]], [[Hejar]] | pîşe = [[Helbestvan]] û [[Nivîskar]] }} [[Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 2.JPG|thumb|Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî, li Cizîra Botan.]] '''Melayê Cizîrî''' an '''Mela Ehmedê Cizîrî''' (jdb. [[1570]], [[Cizîr]] – m. [[1640]], [[Cizîr]]) alim, [[helbestvan]] û [[fîlozof]]ekî [[kurd]] bû.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Helbestvan û fîlozofê mezin Melayê Cizîrî.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 5.</ref> == Jînenîgarî == Melayê Cizîrî zanyarekî [[kurd]] bû ku di sala [[1570]]an de ji dayîk bûye. Mela Ehmedê [[Cizîr]]î ji xeynî zimanê kurdî bi zimanên erebî û farisî jî dizanî lê xwe tenê bi [[zimanê kurdî]] bi wêjeyî îfade kiriye. Li bajarê [[Cizîr]]ê dest bi xwendina xwe kir û perwerdehiya xwe ya [[felsefe]], [[stêrnasî]] û [[dînîvasyon]]ê (pêşdîtina bûyeran) li [[Bexda]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Misir]] û [[Îran|Farisan]] berdewam kir. Di vê serdemê de bi [[Hafizê Şîrazî]] ku kete di bin bandora wî û di helbestên wî jî de bûye xwedî bandor, nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-11-12 }}</ref> Bandorên din jî yên Rûmî, Saadê Şîrazî û [[Camî (helbestvan)|Camî]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Qasida poetry in Islamic Asia and Africa. 1: Classical traditions and modern meanings |tarîx=1996 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-10295-8 |series=Studies in Arabic literature |cih=Leiden }}</ref> Bi [[hizir]] û [[raman]]a ji xwe re jî mezin bû. Dema xwe baş û qenc fêhm kiribû û têgihiştî bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye, lê ji wan [[pirtûk]]ên ku wî nivîsandine zêde nehatin dema me. Gelek hê jî winda ne. Hizra Melayê Cizirî pir mezin û pir bi kifş e. Ji ber vê yekê, pêşî em ji hizra wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin. Wî bi hizra xwe gelek kifşkirinên mezin dane çêkirin û ji xwe re demek da vekirin. Di [[sedsala 16an]] de, hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dike. Ew jî di vê yekê de, li [[Kurdistan]]ê pêşavaniyeke mezin ji gel re dike. Ji ber vê yekê, ew û hizra wî çiqas were fêhmkirin û têgihiştin, ewçend jî rastiya wî û pêşketinên ku wî bi hizra xwe pêşengitî ji wan re kiriye, wê bêne dîtin.<ref>Martin Hartmann: Der Kurdische Diwan des Schech Ahmed von Geziret Ibn ’Omar genannt Mala’i Gizri. S. Calvary und Co, Berlin 1904.</ref><ref>Ahmad b. al-Mulla Muhammad al-Buhti Al-Zivingi: Al-’Iqd al-Jawhari fi sharh Diwan al-Shayk al-Jazari, 2 Bände. Qamislo 1959, 2. Ed. 1987</ref> Meleyê Cizirî di dema xwe de bi hizra xwe temenê demekê diafirîne. Temenê hizra [[hemdem]] û [[nûjen]] bi wî re li Kurdistanê mezin tê afirandin. Ew bi hizra xwe pêşavaniya vê yekê dike. Piştî wî çend [[zanistvan]] werin, bandora wî li ser wan xuya dibe. Di wê demê de, li [[Anatoliya]] hinek pêşketin çêbûne. Lê pêşketinên ku çêbûne jî, pêşavaniya wan herêmê [[Mezopotamya]] kiriye. Bi zêdeyî jî, naqabine Dijlê û Ferat, di vê pêşavaniyê mezin bidest kirinê kiriye. Di wê demê de, wek [[Semerqend]]ê, [[Bexda]]yê û [[Şam]]ê, [[Cizîra Botan]] jî navendeke mezin bû. Li hewbûneke mezin li wir dibe. Ne tenê mirovên [[Misilman]], yên [[Fileh]] û [[Êzîdî]] jî li wir dicivin. Wê derê ji xwe re weke navendekê dibînin. Bi vê yekê re, divê mirov bêje ku Cizîre Botan, navendeke mezin e. Bi vê navenditiya xwe re di serê mirovan, di nav gel û di pêşketinan de cih û war digire. Bi vê yekê re, divê mirov navê wê bi rêz hilde û bîne ser ziman. Melayê Cizîrî li Cizire Botan dimîn û mezin dibe. [[Malbat]]a wî ji wir e. Ji derûdore wir e. Ne ji deştê lê ji torê ya. Ji ber vê yekê jî, ew zû bi pêşdikeve. Malbate wî bi ehlîtiya xwe ve jî digihe malbata mîr. Nêzîkî hevdû ne. Ya rastî ku mirov bêje, malbate wî jî bi navê heye û mezin e û mîrîtiyeke wan jî heye. Malbate wî ji ber rewş û waxtê wan xweş e, êdî ji bo [[xwandin]] û pêşketinê ji Melayê Cizirî re gelek derfet derdikevin holê. Ew wan derfetan baş bi kar tîne û xwe bi pêş dixe. Piştî ku [[zarok]]atiya xwe li malê li [[gunde Hasetê]] dibuhurîne, êdî bi pêşavaniya bavê xwe û xwedîderketina mîrê botan, tê Cizîra Botan û li wir dest bi xwebdina xwe dike. Di nav îlm (hizir) de kûr diçe û mezin dibe. Bi vê yekê re di demeke kin de bi [[hiş]]mendiya xwe, derdikeve pêş di nav gelê de. Ji ber ku di xwendinê de jîr û bi fêhm e, êdî zû bi pêş dikeve. Meleyê Cizirî, bi wê zû pêşketine xwe rê, di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine, di zanebûnê de. Bi vê yekê re, ku ew jî digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye, êdî dike ku xwe bigihinê [[zanist]]ên dema xwe û bi wan re bide û bistêne. Ji ber vê yekê ji, êdî ew bîryara xwe dide ku ji Cizîre Botan derkeve û herê herêmên din yên [[Kurdistan]]ê. Di wê demê de, herêmên ku navê wan hen, [[Sêrt]], [[Çemişgezeg]], [[Amed]], [[Xîzan]], [[Îdir]], [[Heskîf]] û hwd. Ev der, tenê derne ji wan derên ku navê wan hene. Ew jî dixweze ku xwe bigihinê wanderan. Di mala xwe de, Meleyê Cizirî birayê mezin e. Ji ber vê yekê jî, piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe, êdî divêt ku ew werê dewsa wî. Lê ew vê yekê erê nakê û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê. Êdî ew tê wan herêmên Kurdistanê, yên ku navê wan hene û di wan de zanist jî hene. Piştî ku ji Cizirê Botan derdikeve, êdî tê û li gelek deverên Kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene, li wanderan, di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin. Piştî ku diçê gelek deveran, êdî tê û xwe digihinê Heskîfê. Li wir, li cem Şêx Hisên demeke dirêj li cem wî dimene. Li wir meleyê Cizirî xwe digihinê asteke mezin. Piştre ku demekê li wir dimene, êdî piştre tê Amede. Li Amedê, di wê demê de mele Taha heye. [[Mele Taha]], bi zanebûn û alimtiye xwe mirovekî pir mezin û zane ya. Meleyê Cizirî tê cem wî û li cem wî jî weke demekê dimene. Li wir jî xwe bi pêş dixe. Pir dixwîne. Pir eşqî xwandina. Piştî ku demekê li wir dimenê, piştre, êdî ku ew di zanebûne xwe de û di îlmê xwe de hê ji mezin dibe, êdî Mele Taha qinyatê pê têne ku ew mirovekî ku alime, êdî wî dişene gundekî bi navê Sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide feqiyan. Ew jî, ku Mele Taha jê re vê yekê dibêje û dixweze, êdî ew jî bi dilekî xwêş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê. Piştî ku demekê li wir dimene, êdî careke di tê Amedê û li wir hinekî di jî li civate mele Taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem Şêx Hisên Heskîfê û li wir jî demekê dimene. Piştî ku demeke dimene, duvre rêya xwe digirê û tê Cizîre Botan. Piştre ku carek dî tê Cizîre Botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê. Meleyê Cizîrî, li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibînê. Bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin. Bi vê yekê qedr û qiymetê wî hê mezintir dibe. Meleyê Cizîrî, piştî ku divegerihê, careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê. Lê êdî ne weke berê derdikeve geran. Êdî ew demên xwe bêhtir li Cizîra Botan bi fêrdayina faqayên ji xwe re dibuhurêne. Di wê demê de jî dinivîsene. Biqasî ku em zanin, wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mezin nivîsandina. Gelek ji wan nivîsên wî ne gihana roja ma. Lê gelek ji wan jî, yên ku gihana îro, bidev gihana. Haya dawiya umrê xwe li Cizîre Botan dimîne. Li wir, li [[Medresa Sor]] jî, demeke dirêj seydetiyê dikê. Gelek faqa jê fêran digirin. Gelek feqiyên wî jî, piştre dibine zanistvanên mezin. Piştî vêqasê, heya ku digihê dilovaniya xwe, li wir dimene. Piştî ku digihê dilovaniya xwe, wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana feqiyan û şîret li mirovan dikirin, naveqetênin. Mezele wî li Medresa Sor tê çêkirin û ew li wir tê bicihkirin.<ref>Kreyenbroek, Philip G. (2005). Kreyenbroek, Philip G. (ed.). On The Kurdish Language. Routledge. p. 56. ISBN 978-1-134-90766-3.</ref><ref> ^ a b Shakely, Ferhad (1996). Sperl, Stefan (ed.). The Kurdish Qasida. Brill Publishers. p. 336. ISBN 978-90-04-10295-8.</ref> Hê jî, haya îroj mezele wî li wir e û haya îroj jî dimene. == Berhem == ;Pirtûkên wî * Dîwana Melayê Cizîrî, Dîwan 114 beş in. ''Pirtûk ji aliyê nivîskar Celaleddin Yöyler ve bi navê ''"[[Şîroveya Dîwana Melayê Cizîrî]]"'' hatiye neşrkirin''....[bi giştî çar cureyên helbesta kurdî hene: 1. helbesta QEHREMANÎ-NETEWÎ ku mînaka wê ya herî berceste di zimanê kurdî da Mem û Zîn e 2. helbesta AWAZÎ-STRANKÎ ku mînaka herî berçav, xezelên Cizîrî ne 3. Helbesta AMOJGARÎ-PERWERDEYÎ û 4. helbesta NIMAYIŞÎ...her yek ji van cureyên helbestan hêman û girovên xwe ne...her wiha di wêjeya kurdî da pênc rêbazên sereke hene: 1. rêbaza kevin ku pêşengê wê Ebdusemmed Babek e 2. rêbaza Êzidiyan 3. Rêbaza Botanê ku her yek ji kenkeneyên wekî Feqî, Cizîrî û Xanî bavê çiqeke vê rêbazê ne 4. rêbaza wêjeya kurdên Xorasanê ku pêşengên wê Ibni Xerîb û Ce'fer Qulî Zengî ne 4.rêbaza nû ku ji 1900 vêvetir bi destê Ebdurrehîm Rehmiyê Hekarî wek yekemîn nûxwazê kurd di qada wêjeyê da tê hisabê, dest pê bûye..înstagram: usibe_bemal] == Pêşangeha wêneyan == <gallery> Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 3.JPG|Ji tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî de, li Cizîra Botan. Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009.JPG|Tirbeya Melayê Cizîrî </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Çavkaniya vê nivîs pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a bi navê `melayê Cizîrî ya. Pirtûk di tirmeha 2013an de hatiya nivisandin. Nivîs weke çend beşan ji navaroka pirtûkê hatiya berhevkirin.  {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1570]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Melayê Cizîrî| ]] [[Kategorî:Mirin 1640]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Sedsala 16an]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] cs5z7qy5l9d10808hxf7gc8cetovd6f 2099276 2099275 2026-10-17T10:01:56Z Wikihez 39702 /* Berhem */ 2099276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Melayê Cizîrî | wêne = | sernavê_wêne = Melayê Cizîrî | navê_rastî = Ehmed | roja_jidayikbûnê = [[1570]] | cihê_jidayikbûnê = [[Şirnex]] / [[Cizîr]] | roja_mirinê = [[1640]] | cihê_mirinê = [[Cizîr]] | hevwelatî = [[Kurdistan]] | netewe = [[Kurd]] | bav = Muhemmed | perwerde = [[Medreseya Sor]],<br>Medreseya Strabadê | destûrname = [[Mele Taha]] | serdem = Sedsala 16an u 17an | bandorker = [[Ehmedê Xanî]], [[Şêx Memdûhê Birîfkanî]], [[Seîdê Nûrsî]], [[Hejar]] | pîşe = [[Helbestvan]] û [[Nivîskar]] }} [[Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 2.JPG|thumb|Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî, li Cizîra Botan.]] '''Melayê Cizîrî''' an '''Mela Ehmedê Cizîrî''' (jdb. [[1570]], [[Cizîr]] – m. [[1640]], [[Cizîr]]) alim, [[helbestvan]] û [[fîlozof]]ekî [[kurd]] bû.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Helbestvan û fîlozofê mezin Melayê Cizîrî.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 5.</ref> == Jînenîgarî == Melayê Cizîrî zanyarekî [[kurd]] bû ku di sala [[1570]]an de ji dayîk bûye. Mela Ehmedê [[Cizîr]]î ji xeynî zimanê kurdî bi zimanên erebî û farisî jî dizanî lê xwe tenê bi [[zimanê kurdî]] bi wêjeyî îfade kiriye. Li bajarê [[Cizîr]]ê dest bi xwendina xwe kir û perwerdehiya xwe ya [[felsefe]], [[stêrnasî]] û [[dînîvasyon]]ê (pêşdîtina bûyeran) li [[Bexda]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Misir]] û [[Îran|Farisan]] berdewam kir. Di vê serdemê de bi [[Hafizê Şîrazî]] ku kete di bin bandora wî û di helbestên wî jî de bûye xwedî bandor, nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-11-12 }}</ref> Bandorên din jî yên Rûmî, Saadê Şîrazî û [[Camî (helbestvan)|Camî]] bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Qasida poetry in Islamic Asia and Africa. 1: Classical traditions and modern meanings |tarîx=1996 |weşanger=Brill |isbn=978-90-04-10295-8 |series=Studies in Arabic literature |cih=Leiden }}</ref> Bi [[hizir]] û [[raman]]a ji xwe re jî mezin bû. Dema xwe baş û qenc fêhm kiribû û têgihiştî bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye, lê ji wan [[pirtûk]]ên ku wî nivîsandine zêde nehatin dema me. Gelek hê jî winda ne. Hizra Melayê Cizirî pir mezin û pir bi kifş e. Ji ber vê yekê, pêşî em ji hizra wî dest pê bikin û behsa wî û jiyana wî bikin. Wî bi hizra xwe gelek kifşkirinên mezin dane çêkirin û ji xwe re demek da vekirin. Di [[sedsala 16an]] de, hizir bi nêzîkatiyeke bi pergal bidest pêşketinê dike. Ew jî di vê yekê de, li [[Kurdistan]]ê pêşavaniyeke mezin ji gel re dike. Ji ber vê yekê, ew û hizra wî çiqas were fêhmkirin û têgihiştin, ewçend jî rastiya wî û pêşketinên ku wî bi hizra xwe pêşengitî ji wan re kiriye, wê bêne dîtin.<ref>Martin Hartmann: Der Kurdische Diwan des Schech Ahmed von Geziret Ibn ’Omar genannt Mala’i Gizri. S. Calvary und Co, Berlin 1904.</ref><ref>Ahmad b. al-Mulla Muhammad al-Buhti Al-Zivingi: Al-’Iqd al-Jawhari fi sharh Diwan al-Shayk al-Jazari, 2 Bände. Qamislo 1959, 2. Ed. 1987</ref> Meleyê Cizirî di dema xwe de bi hizra xwe temenê demekê diafirîne. Temenê hizra [[hemdem]] û [[nûjen]] bi wî re li Kurdistanê mezin tê afirandin. Ew bi hizra xwe pêşavaniya vê yekê dike. Piştî wî çend [[zanistvan]] werin, bandora wî li ser wan xuya dibe. Di wê demê de, li [[Anatoliya]] hinek pêşketin çêbûne. Lê pêşketinên ku çêbûne jî, pêşavaniya wan herêmê [[Mezopotamya]] kiriye. Bi zêdeyî jî, naqabine Dijlê û Ferat, di vê pêşavaniyê mezin bidest kirinê kiriye. Di wê demê de, wek [[Semerqend]]ê, [[Bexda]]yê û [[Şam]]ê, [[Cizîra Botan]] jî navendeke mezin bû. Li hewbûneke mezin li wir dibe. Ne tenê mirovên [[Misilman]], yên [[Fileh]] û [[Êzîdî]] jî li wir dicivin. Wê derê ji xwe re weke navendekê dibînin. Bi vê yekê re, divê mirov bêje ku Cizîre Botan, navendeke mezin e. Bi vê navenditiya xwe re di serê mirovan, di nav gel û di pêşketinan de cih û war digire. Bi vê yekê re, divê mirov navê wê bi rêz hilde û bîne ser ziman. Melayê Cizîrî li Cizire Botan dimîn û mezin dibe. [[Malbat]]a wî ji wir e. Ji derûdore wir e. Ne ji deştê lê ji torê ya. Ji ber vê yekê jî, ew zû bi pêşdikeve. Malbate wî bi ehlîtiya xwe ve jî digihe malbata mîr. Nêzîkî hevdû ne. Ya rastî ku mirov bêje, malbate wî jî bi navê heye û mezin e û mîrîtiyeke wan jî heye. Malbate wî ji ber rewş û waxtê wan xweş e, êdî ji bo [[xwandin]] û pêşketinê ji Melayê Cizirî re gelek derfet derdikevin holê. Ew wan derfetan baş bi kar tîne û xwe bi pêş dixe. Piştî ku [[zarok]]atiya xwe li malê li [[gunde Hasetê]] dibuhurîne, êdî bi pêşavaniya bavê xwe û xwedîderketina mîrê botan, tê Cizîra Botan û li wir dest bi xwebdina xwe dike. Di nav îlm (hizir) de kûr diçe û mezin dibe. Bi vê yekê re di demeke kin de bi [[hiş]]mendiya xwe, derdikeve pêş di nav gelê de. Ji ber ku di xwendinê de jîr û bi fêhm e, êdî zû bi pêş dikeve. Meleyê Cizirî, bi wê zû pêşketine xwe rê, di demeke kin de xwe digihinê asteke mezine, di zanebûnê de. Bi vê yekê re, ku ew jî digihê wê qinyatê ku di hizir de mezin bûye, êdî dike ku xwe bigihinê [[zanist]]ên dema xwe û bi wan re bide û bistêne. Ji ber vê yekê ji, êdî ew bîryara xwe dide ku ji Cizîre Botan derkeve û herê herêmên din yên [[Kurdistan]]ê. Di wê demê de, herêmên ku navê wan hen, [[Sêrt]], [[Çemişgezeg]], [[Amed]], [[Xîzan]], [[Îdir]], [[Heskîf]] û hwd. Ev der, tenê derne ji wan derên ku navê wan hene. Ew jî dixweze ku xwe bigihinê wanderan. Di mala xwe de, Meleyê Cizirî birayê mezin e. Ji ber vê yekê jî, piştî ku bavê wî diçê li ser dilovaniya xwe, êdî divêt ku ew werê dewsa wî. Lê ew vê yekê erê nakê û birayê xwe yê ku ji xwe biçûktir didêne dewsa xwe û ji wir diçê. Êdî ew tê wan herêmên Kurdistanê, yên ku navê wan hene û di wan de zanist jî hene. Piştî ku ji Cizirê Botan derdikeve, êdî tê û li gelek deverên Kurdistanê dimene û wanderên ku lê dimene, li wanderan, di nav civatên wan de dimene û diaxivê û xwe dide naskirin. Piştî ku diçê gelek deveran, êdî tê û xwe digihinê Heskîfê. Li wir, li cem Şêx Hisên demeke dirêj li cem wî dimene. Li wir meleyê Cizirî xwe digihinê asteke mezin. Piştre ku demekê li wir dimene, êdî piştre tê Amede. Li Amedê, di wê demê de mele Taha heye. [[Mele Taha]], bi zanebûn û alimtiye xwe mirovekî pir mezin û zane ya. Meleyê Cizirî tê cem wî û li cem wî jî weke demekê dimene. Li wir jî xwe bi pêş dixe. Pir dixwîne. Pir eşqî xwandina. Piştî ku demekê li wir dimenê, piştre, êdî ku ew di zanebûne xwe de û di îlmê xwe de hê ji mezin dibe, êdî Mele Taha qinyatê pê têne ku ew mirovekî ku alime, êdî wî dişene gundekî bi navê Sirba ku li wir seydetiyê bike û fêran bide feqiyan. Ew jî, ku Mele Taha jê re vê yekê dibêje û dixweze, êdî ew jî bi dilekî xwêş dibêje erê û piştre rê digirê û diçê wir û li wir demeke dirêj dimene û seydetiyê dikê. Piştî ku demekê li wir dimene, êdî careke di tê Amedê û li wir hinekî di jî li civate mele Taha dimene û dirûnihê û piştre careke dî rêya xwe digirê û tê cem Şêx Hisên Heskîfê û li wir jî demekê dimene. Piştî ku demeke dimene, duvre rêya xwe digirê û tê Cizîre Botan. Piştre ku carek dî tê Cizîre Botan êdî li wir bidest seydetiyê dikê. Meleyê Cizîrî, li herême botana hema bêja hemûkî digerihê û wanderan dibînê. Bi mirovên herêmê yên zanist rê hemûnkan rê dirûnihê û li wan dihisenê û xwe li wan dide hisandin. Bi vê yekê qedr û qiymetê wî hê mezintir dibe. Meleyê Cizîrî, piştî ku divegerihê, careke dî derdikeve geran û li herêman digerihê. Lê êdî ne weke berê derdikeve geran. Êdî ew demên xwe bêhtir li Cizîra Botan bi fêrdayina faqayên ji xwe re dibuhurêne. Di wê demê de jî dinivîsene. Biqasî ku em zanin, wî li ser gelek mijarên hizrî nivîsên mezin nivîsandina. Gelek ji wan nivîsên wî ne gihana roja ma. Lê gelek ji wan jî, yên ku gihana îro, bidev gihana. Haya dawiya umrê xwe li Cizîre Botan dimîne. Li wir, li [[Medresa Sor]] jî, demeke dirêj seydetiyê dikê. Gelek faqa jê fêran digirin. Gelek feqiyên wî jî, piştre dibine zanistvanên mezin. Piştî vêqasê, heya ku digihê dilovaniya xwe, li wir dimene. Piştî ku digihê dilovaniya xwe, wî ji wî cihê ku wî lê fêr didana feqiyan û şîret li mirovan dikirin, naveqetênin. Mezele wî li Medresa Sor tê çêkirin û ew li wir tê bicihkirin.<ref>Kreyenbroek, Philip G. (2005). Kreyenbroek, Philip G. (ed.). On The Kurdish Language. Routledge. p. 56. ISBN 978-1-134-90766-3.</ref><ref> ^ a b Shakely, Ferhad (1996). Sperl, Stefan (ed.). The Kurdish Qasida. Brill Publishers. p. 336. ISBN 978-90-04-10295-8.</ref> Hê jî, haya îroj mezele wî li wir e û haya îroj jî dimene. == Berhem == * Dîwana Melayê Cizîrî, Dîwan 114 beş in. == Pêşangeha wêneyan == <gallery> Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009 3.JPG|Ji tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî de, li Cizîra Botan. Wêne:Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî 2009.JPG|Tirbeya Melayê Cizîrî </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Çavkaniya vê nivîs pirtûka nivîskarê kurd Abdusamet Yigit a bi navê `melayê Cizîrî ya. Pirtûk di tirmeha 2013an de hatiya nivisandin. Nivîs weke çend beşan ji navaroka pirtûkê hatiya berhevkirin.  {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1570]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 16an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 17an]] [[Kategorî:Melayê Cizîrî| ]] [[Kategorî:Mirin 1640]] [[Kategorî:Neqşîbendî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Sedsala 16an]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] rfl0vafg1f12wbteed57mks28p4ehaz 0 62 2099222 1985360 2026-10-17T03:36:27Z Nivîskarê Serwext 188129 2099222 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| rasterast di derbarê '''Zaravayê Kurmancî''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Kurmancî de hûn dikarin li [[Kurmancî (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank ziman | nav = Kurmancî | navê xwemalî = Kurdiya kurmancî | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]] <br />{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br />{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br />{{Sembola alayê|Îraq}} [[Îraq]] <br /> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] <br /> {{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] <br />{{Sembola alayê|Gurcistan}} [[Gurcistan]] <br />{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] <br />{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] <br />{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] <br />{{Sembola alayê|Ewropa}} [[Ewropa]] <br />{{Sembola alayê|DYA}} [[DYA]] <br />{{Sembola alayê|Awistralya}} [[Awistralya]] | herêm = [[Kurdistan]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | zimanê zikmakî = 28-30 milyon <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Etnolojî |url=https://www.ethnologue.com/country/tr/languages |roja-gihiştinê=2025-10-01 |xebat=Ethnologue |ziman=en}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/figure/Map-of-major-regional-dialects-in-Kurmanji_fig1_297789163 |sernav=Figure 1. Map of major regional dialects in Kurmanji |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Opengin |pêşnav=Ergin |paşnav2=Haig |pêşnav2=Geoffrey |sernav=Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects |url=https://www.academia.edu/9265566/Regional_variation_in_Kurmanji_A_preliminary_classification_of_dialects |kovar=Acamedia}}</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî û kîrîlî | netewe = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]<br>{{Sembola alayê|Iraq}}[[Iraq]]<br>{{Sembola alayê|Sûrî}}[[Sûrî]]<br>{{Sembola alayê|Rojava}}[[Rojava]]<br>{{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] | kêmnetewe = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br>{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br>{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] | ajans = Îraniya berê | iso1 = ku | iso2 = krd | iso3 = | nexşe = Kurdish languages map.svg | binnexşe = Belavbûna zimanên kurdî {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} {{legend|#c63143|[[Soranî]]}} {{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} {{Col-break}} {{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} {{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} {{Col-end}} | }} '''Kurmancî''', '''kurdiya jorîn''' yan jî '''kurdiya bakurî''' yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku li devereke berfirehê [[Kurdistan]]ê tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.institutkurde.org/langue/ |sernav=La Langue Kurde |malper=www.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=fr |paşnav=institutkurde.org}}</ref> Zaravaya Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê [[Anatolyaya Navîn]], li [[Xorasan]]ê û li [[diyasporaya kurdan]] tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] wekî [[şikakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî wek [[badînî]] hatiye binavkirin. == Dabeşbendî == [[Wêne:Spread of Kurdish Kurmanji.jpg|thumb|çep|Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.]] Kurmancî yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku yek ji [[zimanên îranî]] ya zimanmalbata [[zimanên hind û ewropî]] ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravaya bakurê [[zimanê kurdî]] pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li [[Anatolya]]yê û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravaya herî berfireh ê Kurdistanê ye.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: identity, culture and society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=I.B. Tauris & Co. Ltd |tarîx=2015 |isbn=978-1-78453-016-7 |cih=London New York |series=Written culture and identity}}</ref> == Dîrok == Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] [[Ibn Wehşiye]] (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravaya kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî [[Joseph Hammer]] di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravaya kurmancî kiriye.<ref name="Sheyholislami2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê [[Hesenweyhî]], [[Xanedana Rewadiyan|Rewadî]], [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] û bi taybetî di bin desthilatdariya [[Xanedana Merwaniyan|Merwaniyan]] de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.<ref name="Sheyholislami2021"/> Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de [[Kurdistan]] aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji [[Mîrektiya Bedlîsê|Mîrektiya Bidlîsê]] nivîsandiye ku serokê [[Keleha Derzinê]] piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok [[Ewliya Çelebî]] pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên [[Amêdî]] û [[Akrê]] daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye. Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Eliyê Teremaxî|Elî Teremaxî]] û [[Ehmedê Xanî]] ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem berhemên ku bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]] ya [[Zimanê kurdî|kurdî]] (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] e ku di 15ê gulana 1932an de li [[Şam]]ê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Ozlem Belcim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2015-05-30 |isbn=978-1-78453-016-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5kbWCQAAQBAJ&pg=PA252}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?p=1265 |sernav=Does not KAL think that combined letters will make the learning process |malper=Kurdish Academy of Language |tarîx=2018-08-28 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-GB |paşnav=admin}}</ref> Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn. == Etîmolojî == '''1.''' Peyva ''kur'', peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên {{bz}} de ev peyv ji aliyê [[sûmer]]iyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn.<ref>http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva ''kur'' bi 5000 salî ye)</ref> Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin ''herri'' ,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp |sernav=Morris Student Plus |malper=www1.euskadi.net |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> û ji bo "erd" em dibêjin ''lur'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra |sernav=terre - Dictionnaire étymologique basque-français-espagnol-anglais |malper=projetbabel.org |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> (bi ermenî çiya = ''lêr''<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dictionaric.com/dictionary/french/armenian |sernav=Dictionaric |malper=www.dictionaric.com |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en |paşnav=Scuti}}</ref>). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir'').''<ref name=":3"/> ''Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-[[kartvelî]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200809090557/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''ḳarḳar''. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi [[gurcî]] û bi [[lazî]] em li peyva ''ḳord'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200923165828/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dibînin. '''2.''' Peyva ''man'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man</ref> bi kurdî ye û maneya wî wek bi [[avestayî]] <ref>http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config</ref> e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi [[latînî]] ji bo ''man'' em dibêjin ''manere'' <ref>http://translate.google.com/?hl=fr#en|la|stay</ref>.<ref>http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html</ref> Bi ermenî em dibêjin ''mnal'' <ref>http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!</ref> û bi îngilîzî ''remain''. Yanî diroka peyva ''man'' pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin ''men'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200928003031/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane". '''3.'''Peyva ''cî'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer</ref> "cih, erd" e. Lewma peyva ''kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites</ref>) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-11-20 |tarîxa-arşîvê=2008-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081002211738/http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê [[DNA]]ya kurmanc û zazayan heman/wek in. == Belavbûna kurmancî == Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] jî tê axavtin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/kmr/ |sernav=Kurdish, Northern Language (KMR) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use {{!}} Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref> Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola [[Urmiye]] dest pê dike, heta bajarên [[Şino]] sinorên [[Îran]] û [[Îraq]]ê [[Helgurd]], [[Rewandiz]], [[Zeyî]], [[Behdînan]], [[Qers]], [[Xinûs]], [[Mûş]], [[Bedlîs]], sinorê [[Sêrt]]ê [[Hezo]], [[Farqîn]], [[Pasûr]], [[Licê]], [[Bismil]], [[Amed]], [[Erxenî]], [[Qerejdax|Çiyayê Qerej]], [[Sêwreg]], [[Semsûr]], [[Meletî]], [[Gurgum]], herêma [[Hatay|Hetayê]] [[Kirikhan]] û herêma [[Heleb]]ê [[Efrîn]], ji herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] li [[Pertek]]ê, [[Mazgirt]], bakurê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Kanîreş]]a ku herêma [[Çewlîg|Çepexçûrê (Çewlîg)]] ye û li gelek deverên [[Sêwaz]]ê belav bûye.<ref name=":4" /> == Deverên kurmancîaxiv == [[Ergin Öpengin]] û [[Geoffrey Haig]] ku du zimannasên [[Zanîngeha Bambergê]] ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.<ref>[[Ergin Öpengin]] & [[Geoffrey Haig]], ''Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects''. Li [[Kurdish Studies]], 2:2014, r. 143-176.</ref>: === Devera devokên başûrê rojhilat === * [[Hekarî|Colemêrg]] û [[Dihok]], devoka badînî === Devera devoka başûr === * [[Mêrdîn]], [[Batman|Êlih]], çend devokên [[Şirnex]], [[Amed]] û [[Riha]], [[Hesîçe]] û [[Şingal]] === Devera devoka bakur === * [[Mûş]], [[Agirî]], [[Erzerom]], çend devokên [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Çewlig]] û Amed === Devera devoka başûrê rojava === * [[Semsûr]], [[Entab]], devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên [[Heleb]]ê === Devera davoka bakurê rojava === * Devokên kurmancî yên [[Meraş]], [[Meletî]] û [[Sêwaz]]ê == Devokên kurmancî == === Kurmanciya rojhilat === * Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî === Kurmanciya navîn === Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin === Kurmanciya rojava === * Dersimkî, kurmanciya dêrsimî * Şaddilî, sînemilî, kurmanckî * Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn) * Sêwasî * Meletî, entebî, efrînkî, kobankî * Urfî, kurmanciya Anatolyayê <ref>Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Kurmanciya Xoresan û Deylaman === * Ameranlûyî, qoçanî * Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî * Reşwanlû (Reşoyî) * Kelûn Abdû ([[Kurdên Farsê|li Farsê]])<ref>Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.</ref> == Dengnasî == === Tîpên dengdar === {| class="wikitable" |+Dengên vokal ên kurdî ! ! Pêş ! Navend ! Paş |- ! style="text-align:left;"| Nêzik | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'i' <br>î | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ʉ' <br>u | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'u' <br>û |- ! style="text-align:left;"| Nîvek | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'e' <br>ê | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ɪ̈' <br>i | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'o' <br>o |- ! style="text-align:left;"| Vebûyî | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'æ' <br>e | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'a' <br>a | &nbsp; |} === Tîpên bêdeng === {| class="wikitable" style=text-align:center |+Dengên konsonant ên Kurdî ! colspan="2" | !Lêvî !Diranî !Pidûyî !Arikî !Zimanokî !Hefikî !Gewriyî |- ! colspan="2" | Pozî | m | n | | ŋ | | | |- ! rowspan="4" | Teqînok ! <small>Bêdeng</small> | p | t | t͡ʃ | k | q | | |- ! <small>Dengdar</small> | b | d | d͡ʒ | ɡ | | | |- ! <small>Bêhndar</small> | pʰ | tʰ | t͡ʃʰ | kʰ | | | |- ! <small>Pêhntar</small> | bʱ | dʱ | d͡ʒʱ | ɡʱ | | | |- ! rowspan="2" | Arînok ! <small>Bêdeng</small> | f | s | ʃ | x | | ħ | h |- ! <small>Dengdar</small> | v | z | ʒ | ɣ | | ʕ | |- ! colspan="2" | Nêzok | w | l | j | | | | |- ! colspan="2" | Wîçînok | | r | | | | | |- ! colspan="2" | Civînok | | ɾ | | | | | |} == Alfabe == Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên [[alfabeya latînî]] ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê. {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; text-align: center; font-size: 90%; width: 100%;" |+ style="font-size: 110%;" |Alfabeya Hawar |- |1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20 |21||22||23||24||25||26||27||28||29||30||31 |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)''' |- |A||B||C||Ç||D||E||Ê||F||G||H||I||Î||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||Ş||T |U||Û||V||W||X||Y||Z |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin) |- |a||b||c||ç||d||e||ê||f||g||h||i||î||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||ş||t |u||û||v||w||x||y||z |} == Rêziman == === Di kurmancî de demên borî === Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê '''-ûm''','''-ne''', '''-î''' '''-ye''' demên borî rave dike. {| class="wikitable" |+ Tabloya dem ên borî |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez) | çûbûm | hatibûm | dîtibûm |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | hatî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çûye | hatiye | dîtiye |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûne | hatine | dîtiye |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûne | hetine | dîtine |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | çûne | hatine | dîtine |} === Di kurmancî de dema niha === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema niha |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Min) | çûm | hatim | dît |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûy | hat | dît |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çû | hat | dît |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûn | hatin | dît |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûn | hatin | dît |- | 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan) | çûn | hatin | dît/dîtin |} === Di kurmancî de dema ku tê === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema ku tê |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê) | herim | bêm | bimînim |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | werî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê) | here | were | bibînine |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê) | herin | werin | bibînin |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê) | herin | werin | bibînin |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | herin | werin | bibînin |} == Edebiyata herî pêşî == === Pirtûkên pîroz ên êzdiyan === [[Cilwe]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} û [[Mishefa Reş]] kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Şerefxanê Bedlîsî === [[Şerefxanê Bedlîsî]] yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike. === Eliyê Herîrî === [[Eliyê Herîrî]] yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de. === Ehmedê Xanî === [[Ehmedê Xanî|Ehemedê Xanî]] yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Erebê Şemo === [[Erebê Şemo]] nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû. == Destanên sereke == [[Memê Alan]], [[Mem û Zîn]], [[Xec û Siyemend]] û [[Derwêşê Ebdî]] û [[Zembîlfiroş]] ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne. == Mijarên têkildar == * [[Zayenda navan di zimanê kurdî de]] * [[Kirmanckî]] * [[Soranî]] * [[Lûrî]] * [[Hewremanî]] * [[Kurdiya Başûrî]] * [[Başkurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Zimanê kurdî}} {{Zimanên îranî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurmancî| ]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Zimanên Ermenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Gurcistanê]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê]] [[Kategorî:Zimanên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Zimanên Qirgizistanê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] 15qjfon92331qrwxhkfci14b3mbefcs 2099224 2099222 2026-10-17T03:45:34Z Nivîskarê Serwext 188129 2099224 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| rasterast di derbarê '''Zaravayê Kurmancî''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Kurmancî de hûn dikarin li [[Kurmancî (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank ziman | nav = Kurmancî | navê xwemalî = Kurdiya kurmancî | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]] <br />{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br />{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br />{{Sembola alayê|Îraq}} [[Îraq]] <br /> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] <br /> {{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] <br />{{Sembola alayê|Gurcistan}} [[Gurcistan]] <br />{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] <br />{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] <br />{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] <br />{{Sembola alayê|Ewropa}} [[Ewropa]] <br />{{Sembola alayê|DYA}} [[DYA]] <br />{{Sembola alayê|Awistralya}} [[Awistralya]] | herêm = [[Kurdistan]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | zimanê zikmakî = 28-30 milyon <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Etnolojî |url=https://www.ethnologue.com/country/tr/languages |roja-gihiştinê=2025-10-01 |xebat=Ethnologue |ziman=en}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/figure/Map-of-major-regional-dialects-in-Kurmanji_fig1_297789163 |sernav=Figure 1. Map of major regional dialects in Kurmanji |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Opengin |pêşnav=Ergin |paşnav2=Haig |pêşnav2=Geoffrey |sernav=Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects |url=https://www.academia.edu/9265566/Regional_variation_in_Kurmanji_A_preliminary_classification_of_dialects |kovar=Acamedia}}</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî û kîrîlî | netewe = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]<br>{{Sembola alayê|Iraq}}[[Iraq]]<br>{{Sembola alayê|Sûrî}}[[Sûrî]]<br>{{Sembola alayê|Rojava}}[[Rojava]]<br>{{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] | kêmnetewe = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br>{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br>{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] | ajans = Îraniya berê | iso1 = ku | iso2 = krd | iso3 = | nexşe = Kurdish languages map.svg | binnexşe = Belavbûna zimanên kurdî {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} {{legend|#c63143|[[Soranî]]}} {{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} {{Col-break}} {{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} {{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} {{Col-end}} | }} '''Kurmancî''', '''kurdiya jorîn''' yan jî '''kurdiya bakurî''' yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku li devereke berfirehê [[Kurdistan]]ê tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.institutkurde.org/langue/ |sernav=La Langue Kurde |malper=www.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=fr |paşnav=institutkurde.org}}</ref> Zaravaya Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê [[Anatolyaya Navîn]], li [[Xorasan]]ê û li [[diyasporaya kurdan]] tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] wekî [[şikakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî wek [[badînî]] hatiye binavkirin. == Dabeşbendî == [[Wêne:Spread of Kurdish Kurmanji.jpg|thumb|çep|Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.]] Kurmancî yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku yek ji [[zimanên îranî]] ya zimanmalbata [[zimanên hind û ewropî]] ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravaya bakurê [[zimanê kurdî]] pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li [[Anatolya]]yê û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravaya herî berfireh ê Kurdistanê ye.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: identity, culture and society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=I.B. Tauris & Co. Ltd |tarîx=2015 |isbn=978-1-78453-016-7 |cih=London New York |series=Written culture and identity}}</ref> == Dîrok == Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] [[Ibn Wehşiye]] (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravayê kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî [[Joseph Hammer]] di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravayê kurmancî kiriye.<ref name="Sheyholislami2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê [[Hesenweyhî]], [[Xanedana Rewadiyan|Rewadî]], [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] û bi taybetî di bin desthilatdariya [[Xanedana Merwaniyan|Merwaniyan]] de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.<ref name="Sheyholislami2021"/> Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de [[Kurdistan]] aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji [[Mîrektiya Bedlîsê|Mîrektiya Bidlîsê]] nivîsandiye ku serokê [[Keleha Derzinê]] piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok [[Ewliya Çelebî]] pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên [[Amêdî]] û [[Akrê]] daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye. Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Eliyê Teremaxî|Elî Teremaxî]] û [[Ehmedê Xanî]] ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem berhemên ku bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]] ya [[Zimanê kurdî|kurdî]] (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] e ku di 15ê gulana 1932an de li [[Şam]]ê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Ozlem Belcim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2015-05-30 |isbn=978-1-78453-016-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5kbWCQAAQBAJ&pg=PA252}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?p=1265 |sernav=Does not KAL think that combined letters will make the learning process |malper=Kurdish Academy of Language |tarîx=2018-08-28 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-GB |paşnav=admin}}</ref> Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn. == Etîmolojî == '''1.''' Peyva ''kur'', peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên {{bz}} de ev peyv ji aliyê [[sûmer]]iyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn.<ref>http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva ''kur'' bi 5000 salî ye)</ref> Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin ''herri'' ,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp |sernav=Morris Student Plus |malper=www1.euskadi.net |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> û ji bo "erd" em dibêjin ''lur'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra |sernav=terre - Dictionnaire étymologique basque-français-espagnol-anglais |malper=projetbabel.org |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> (bi ermenî çiya = ''lêr''<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dictionaric.com/dictionary/french/armenian |sernav=Dictionaric |malper=www.dictionaric.com |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en |paşnav=Scuti}}</ref>). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir'').''<ref name=":3"/> ''Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-[[kartvelî]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200809090557/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''ḳarḳar''. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi [[gurcî]] û bi [[lazî]] em li peyva ''ḳord'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200923165828/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dibînin. '''2.''' Peyva ''man'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man</ref> bi kurdî ye û maneya wî wek bi [[avestayî]] <ref>http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config</ref> e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi [[latînî]] ji bo ''man'' em dibêjin ''manere'' <ref>http://translate.google.com/?hl=fr#en|la|stay</ref>.<ref>http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html</ref> Bi ermenî em dibêjin ''mnal'' <ref>http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!</ref> û bi îngilîzî ''remain''. Yanî diroka peyva ''man'' pir kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin ''men'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200928003031/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane". '''3.'''Peyva ''cî'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer</ref> "cih, erd" e. Lewma peyva ''kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites</ref>) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-11-20 |tarîxa-arşîvê=2008-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081002211738/http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê [[DNA]]ya kurmanc û zazayan heman/wek in. == Belavbûna kurmancî == Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] jî tê axaftin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/kmr/ |sernav=Kurdish, Northern Language (KMR) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use {{!}} Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref> Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola [[Urmiye]] dest pê dike, heta bajarên [[Şino]] sinorên [[Îran]] û [[Îraq]]ê [[Helgurd]], [[Rewandiz]], [[Zeyî]], [[Behdînan]], [[Qers]], [[Xinûs]], [[Mûş]], [[Bedlîs]], sinorê [[Sêrt]]ê [[Hezo]], [[Farqîn]], [[Pasûr]], [[Licê]], [[Bismil]], [[Amed]], [[Erxenî]], [[Qerejdax|Çiyayê Qerej]], [[Sêwreg]], [[Semsûr]], [[Meletî]], [[Gurgum]], herêma [[Hatay|Hetayê]] [[Kirikhan]] û herêma [[Heleb]]ê [[Efrîn]], ji herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] li [[Pertek]]ê, [[Mazgirt]], bakurê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Kanîreş]]a ku herêma [[Çewlîg|Çepexçûrê (Çewlîg)]] ye û li gelek deverên [[Sêwaz]]ê belav bûye.<ref name=":4" /> == Deverên kurmancîaxiv == [[Ergin Öpengin]] û [[Geoffrey Haig]] ku du zimannasên [[Zanîngeha Bambergê]] ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.<ref>[[Ergin Öpengin]] & [[Geoffrey Haig]], ''Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects''. Li [[Kurdish Studies]], 2:2014, r. 143-176.</ref>: === Devera devokên başûrê rojhilat === * [[Hekarî|Colemêrg]] û [[Dihok]], devoka badînî === Devera devoka başûr === * [[Mêrdîn]], [[Batman|Êlih]], çend devokên [[Şirnex]], [[Amed]] û [[Riha]], [[Hesîçe]] û [[Şingal]] === Devera devoka bakur === * [[Mûş]], [[Agirî]], [[Erzerom]], çend devokên [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Çewlig]] û Amed === Devera devoka başûrê rojava === * [[Semsûr]], [[Entab]], devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên [[Heleb]]ê === Devera davoka bakurê rojava === * Devokên kurmancî yên [[Meraş]], [[Meletî]] û [[Sêwaz]]ê == Devokên kurmancî == === Kurmanciya rojhilat === * Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî === Kurmanciya navîn === Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navendiyê jî diaxivin === Kurmanciya rojava === * Dersimkî, kurmanciya dêrsimî * Şaddilî, sînemilî, kurmanckî * Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn) * Sêwasî * Meletî, entebî, efrînkî, kobankî * Urfî, kurmanciya Anatolyayê <ref>Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Kurmanciya Xoresan û Deylaman === * Ameranlûyî, qoçanî * Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî * Reşwanlû (Reşoyî) * Kelûn Abdû ([[Kurdên Farsê|li Farsê]])<ref>Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.</ref> == Dengnasî == === Tîpên dengdar === {| class="wikitable" |+Dengên vokal ên kurdî ! ! Pêş ! Navend ! Paş |- ! style="text-align:left;"| Nêzik | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'i' <br>î | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ʉ' <br>u | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'u' <br>û |- ! style="text-align:left;"| Nîvek | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'e' <br>ê | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ɪ̈' <br>i | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'o' <br>o |- ! style="text-align:left;"| Vebûyî | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'æ' <br>e | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'a' <br>a | &nbsp; |} === Tîpên bêdeng === {| class="wikitable" style=text-align:center |+Dengên konsonant ên Kurdî ! colspan="2" | !Lêvî !Diranî !Pidûyî !Arikî !Zimanokî !Hefikî !Gewriyî |- ! colspan="2" | Pozî | m | n | | ŋ | | | |- ! rowspan="4" | Teqînok ! <small>Bêdeng</small> | p | t | t͡ʃ | k | q | | |- ! <small>Dengdar</small> | b | d | d͡ʒ | ɡ | | | |- ! <small>Bêhndar</small> | pʰ | tʰ | t͡ʃʰ | kʰ | | | |- ! <small>Pêhntar</small> | bʱ | dʱ | d͡ʒʱ | ɡʱ | | | |- ! rowspan="2" | Arînok ! <small>Bêdeng</small> | f | s | ʃ | x | | ħ | h |- ! <small>Dengdar</small> | v | z | ʒ | ɣ | | ʕ | |- ! colspan="2" | Nêzok | w | l | j | | | | |- ! colspan="2" | Wîçînok | | r | | | | | |- ! colspan="2" | Civînok | | ɾ | | | | | |} == Alfabe == Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên [[alfabeya latînî]] ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê. {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; text-align: center; font-size: 90%; width: 100%;" |+ style="font-size: 110%;" |Alfabeya Hawar |- |1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20 |21||22||23||24||25||26||27||28||29||30||31 |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)''' |- |A||B||C||Ç||D||E||Ê||F||G||H||I||Î||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||Ş||T |U||Û||V||W||X||Y||Z |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin) |- |a||b||c||ç||d||e||ê||f||g||h||i||î||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||ş||t |u||û||v||w||x||y||z |} == Rêziman == === Di kurmancî de demên borî === Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê '''-ûm''','''-ne''', '''-î''' '''-ye''' demên borî rave dike. {| class="wikitable" |+ Tabloya dem ên borî |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez) | çûbûm | hatibûm | dîtibûm |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | hatî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çûye | hatiye | dîtiye |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûne | hatine | dîtiye |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûne | hetine | dîtine |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | çûne | hatine | dîtine |} === Di kurmancî de dema niha === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema niha |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Min) | çûm | hatim | dît |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûy | hat | dît |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çû | hat | dît |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûn | hatin | dît |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûn | hatin | dît |- | 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan) | çûn | hatin | dît/dîtin |} === Di kurmancî de dema ku tê === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema ku tê |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê) | herim | bêm | bimînim |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | werî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê) | here | were | bibînine |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê) | herin | werin | bibînin |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê) | herin | werin | bibînin |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | herin | werin | bibînin |} == Edebiyata herî pêşî == === Pirtûkên pîroz ên êzdiyan === [[Cilwe]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} û [[Mishefa Reş]] kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Şerefxanê Bedlîsî === [[Şerefxanê Bedlîsî]] yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike. === Eliyê Herîrî === [[Eliyê Herîrî]] yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de. === Ehmedê Xanî === [[Ehmedê Xanî|Ehemedê Xanî]] yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Erebê Şemo === [[Erebê Şemo]] nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû. == Destanên sereke == [[Memê Alan]], [[Mem û Zîn]], [[Xec û Siyemend]] û [[Derwêşê Ebdî]] û [[Zembîlfiroş]] ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne. == Mijarên têkildar == * [[Zayenda navan di zimanê kurdî de]] * [[Kirmanckî]] * [[Soranî]] * [[Lûrî]] * [[Hewremanî]] * [[Kurdiya Başûrî]] * [[Başkurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Zimanê kurdî}} {{Zimanên îranî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurmancî| ]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Zimanên Ermenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Gurcistanê]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê]] [[Kategorî:Zimanên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Zimanên Qirgizistanê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] s791db6wlmom2kgaoce7zzdf81g1u76 2099226 2099224 2026-10-17T03:48:41Z Nivîskarê Serwext 188129 2099226 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| rasterast di derbarê '''Zaravayê Kurmancî''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Kurmancî de hûn dikarin li [[Kurmancî (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank ziman | nav = Kurmancî | navê xwemalî = Kurdiya kurmancî | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]] <br />{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br />{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br />{{Sembola alayê|Îraq}} [[Îraq]] <br /> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] <br /> {{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] <br />{{Sembola alayê|Gurcistan}} [[Gurcistan]] <br />{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] <br />{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] <br />{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] <br />{{Sembola alayê|Ewropa}} [[Ewropa]] <br />{{Sembola alayê|DYA}} [[DYA]] <br />{{Sembola alayê|Awistralya}} [[Awistralya]] | herêm = [[Kurdistan]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | zimanê zikmakî = 28-30 milyon <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Etnolojî |url=https://www.ethnologue.com/country/tr/languages |roja-gihiştinê=2025-10-01 |xebat=Ethnologue |ziman=en}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/figure/Map-of-major-regional-dialects-in-Kurmanji_fig1_297789163 |sernav=Figure 1. Map of major regional dialects in Kurmanji |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Opengin |pêşnav=Ergin |paşnav2=Haig |pêşnav2=Geoffrey |sernav=Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects |url=https://www.academia.edu/9265566/Regional_variation_in_Kurmanji_A_preliminary_classification_of_dialects |kovar=Acamedia}}</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî û kîrîlî | netewe = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]<br>{{Sembola alayê|Iraq}}[[Iraq]]<br>{{Sembola alayê|Sûrî}}[[Sûrî]]<br>{{Sembola alayê|Rojava}}[[Rojava]]<br>{{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] | kêmnetewe = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br>{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br>{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] | ajans = Îraniya berê | iso1 = ku | iso2 = krd | iso3 = | nexşe = Kurdish languages map.svg | binnexşe = Belavbûna zimanên kurdî {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} {{legend|#c63143|[[Soranî]]}} {{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} {{Col-break}} {{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} {{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} {{Col-end}} | }} '''Kurmancî''', '''kurdiya jorîn''' yan jî '''kurdiya bakurî''' yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku li devereke berfirehê [[Kurdistan]]ê tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.institutkurde.org/langue/ |sernav=La Langue Kurde |malper=www.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=fr |paşnav=institutkurde.org}}</ref> Zaravayê Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê [[Anatolyaya Navîn]], li [[Xorasan]]ê û li [[diyasporaya kurdan]] tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] wekî [[şikakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî wek [[badînî]] hatiye binavkirin. == Dabeşbendî == [[Wêne:Spread of Kurdish Kurmanji.jpg|thumb|çep|Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.]] Kurmancî yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku yek ji [[zimanên îranî]] ya zimanmalbata [[zimanên hind û ewropî]] ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravayê bakurê [[zimanê kurdî]] pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li [[Anatolya]]yê û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravayê herî berfireh ê Kurdistanê ye.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: identity, culture and society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=I.B. Tauris & Co. Ltd |tarîx=2015 |isbn=978-1-78453-016-7 |cih=London New York |series=Written culture and identity}}</ref> == Dîrok == Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] [[Ibn Wehşiye]] (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravayê kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî [[Joseph Hammer]] di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravayê kurmancî kiriye.<ref name="Sheyholislami2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê [[Hesenweyhî]], [[Xanedana Rewadiyan|Rewadî]], [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] û bi taybetî di bin desthilatdariya [[Xanedana Merwaniyan|Merwaniyan]] de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.<ref name="Sheyholislami2021"/> Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de [[Kurdistan]] aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji [[Mîrektiya Bedlîsê|Mîrektiya Bidlîsê]] nivîsandiye ku serokê [[Keleha Derzinê]] piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok [[Ewliya Çelebî]] pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên [[Amêdî]] û [[Akrê]] daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye. Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Eliyê Teremaxî|Elî Teremaxî]] û [[Ehmedê Xanî]] ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem berhemên ku bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]] ya [[Zimanê kurdî|kurdî]] (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] e ku di 15ê gulana 1932an de li [[Şam]]ê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Ozlem Belcim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2015-05-30 |isbn=978-1-78453-016-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5kbWCQAAQBAJ&pg=PA252}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?p=1265 |sernav=Does not KAL think that combined letters will make the learning process |malper=Kurdish Academy of Language |tarîx=2018-08-28 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-GB |paşnav=admin}}</ref> Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn. == Etîmolojî == '''1.''' Peyva ''kur'', peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên {{bz}} de ev peyv ji aliyê [[sûmer]]iyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn.<ref>http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva ''kur'' bi 5000 salî ye)</ref> Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin ''herri'' ,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp |sernav=Morris Student Plus |malper=www1.euskadi.net |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> û ji bo "erd" em dibêjin ''lur'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra |sernav=terre - Dictionnaire étymologique basque-français-espagnol-anglais |malper=projetbabel.org |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> (bi ermenî çiya = ''lêr''<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dictionaric.com/dictionary/french/armenian |sernav=Dictionaric |malper=www.dictionaric.com |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en |paşnav=Scuti}}</ref>). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir'').''<ref name=":3"/> ''Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-[[kartvelî]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200809090557/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''ḳarḳar''. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi [[gurcî]] û bi [[lazî]] em li peyva ''ḳord'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200923165828/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dibînin. '''2.''' Peyva ''man'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man</ref> bi kurdî ye û maneya wî wek bi [[avestayî]] <ref>http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config</ref> e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi [[latînî]] ji bo ''man'' em dibêjin ''manere'' <ref>http://translate.google.com/?hl=fr#en|la|stay</ref>.<ref>http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html</ref> Bi ermenî em dibêjin ''mnal'' <ref>http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!</ref> û bi îngilîzî ''remain''. Yanî diroka peyva ''man'' pir kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin ''men'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200928003031/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane". '''3.'''Peyva ''cî'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer</ref> "cih, erd" e. Lewma peyva ''kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites</ref>) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-11-20 |tarîxa-arşîvê=2008-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081002211738/http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê [[DNA]]ya kurmanc û zazayan heman/wek in. == Belavbûna kurmancî == Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] jî tê axaftin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/kmr/ |sernav=Kurdish, Northern Language (KMR) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use {{!}} Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref> Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola [[Urmiye]] dest pê dike, heta bajarên [[Şino]] sinorên [[Îran]] û [[Îraq]]ê [[Helgurd]], [[Rewandiz]], [[Zeyî]], [[Behdînan]], [[Qers]], [[Xinûs]], [[Mûş]], [[Bedlîs]], sinorê [[Sêrt]]ê [[Hezo]], [[Farqîn]], [[Pasûr]], [[Licê]], [[Bismil]], [[Amed]], [[Erxenî]], [[Qerejdax|Çiyayê Qerej]], [[Sêwreg]], [[Semsûr]], [[Meletî]], [[Gurgum]], herêma [[Hatay|Hetayê]] [[Kirikhan]] û herêma [[Heleb]]ê [[Efrîn]], ji herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] li [[Pertek]]ê, [[Mazgirt]], bakurê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Kanîreş]]a ku herêma [[Çewlîg|Çepexçûrê (Çewlîg)]] ye û li gelek deverên [[Sêwaz]]ê belav bûye.<ref name=":4" /> == Deverên kurmancîaxiv == [[Ergin Öpengin]] û [[Geoffrey Haig]] ku du zimannasên [[Zanîngeha Bambergê]] ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.<ref>[[Ergin Öpengin]] & [[Geoffrey Haig]], ''Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects''. Li [[Kurdish Studies]], 2:2014, r. 143-176.</ref>: === Devera devokên başûrê rojhilat === * [[Hekarî|Colemêrg]] û [[Dihok]], devoka badînî === Devera devoka başûr === * [[Mêrdîn]], [[Batman|Êlih]], çend devokên [[Şirnex]], [[Amed]] û [[Riha]], [[Hesîçe]] û [[Şingal]] === Devera devoka bakur === * [[Mûş]], [[Agirî]], [[Erzerom]], çend devokên [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Çewlig]] û Amed === Devera devoka başûrê rojava === * [[Semsûr]], [[Entab]], devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên [[Heleb]]ê === Devera davoka bakurê rojava === * Devokên kurmancî yên [[Meraş]], [[Meletî]] û [[Sêwaz]]ê == Devokên kurmancî == === Kurmanciya rojhilat === * Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî === Kurmanciya navîn === Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navendiyê jî diaxivin === Kurmanciya rojava === * Dersimkî, kurmanciya dêrsimî * Şaddilî, sînemilî, kurmanckî * Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn) * Sêwasî * Meletî, entebî, efrînkî, kobankî * Urfî, kurmanciya Anatolyayê <ref>Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Kurmanciya Xoresan û Deylaman === * Ameranlûyî, qoçanî * Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî * Reşwanlû (Reşoyî) * Kelûn Abdû ([[Kurdên Farsê|li Farsê]])<ref>Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.</ref> == Dengnasî == === Tîpên dengdar === {| class="wikitable" |+Dengên vokal ên kurdî ! ! Pêş ! Navend ! Paş |- ! style="text-align:left;"| Nêzik | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'i' <br>î | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ʉ' <br>u | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'u' <br>û |- ! style="text-align:left;"| Nîvek | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'e' <br>ê | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ɪ̈' <br>i | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'o' <br>o |- ! style="text-align:left;"| Vebûyî | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'æ' <br>e | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'a' <br>a | &nbsp; |} === Tîpên bêdeng === {| class="wikitable" style=text-align:center |+Dengên konsonant ên Kurdî ! colspan="2" | !Lêvî !Diranî !Pidûyî !Arikî !Zimanokî !Hefikî !Gewriyî |- ! colspan="2" | Pozî | m | n | | ŋ | | | |- ! rowspan="4" | Teqînok ! <small>Bêdeng</small> | p | t | t͡ʃ | k | q | | |- ! <small>Dengdar</small> | b | d | d͡ʒ | ɡ | | | |- ! <small>Bêhndar</small> | pʰ | tʰ | t͡ʃʰ | kʰ | | | |- ! <small>Pêhntar</small> | bʱ | dʱ | d͡ʒʱ | ɡʱ | | | |- ! rowspan="2" | Arînok ! <small>Bêdeng</small> | f | s | ʃ | x | | ħ | h |- ! <small>Dengdar</small> | v | z | ʒ | ɣ | | ʕ | |- ! colspan="2" | Nêzok | w | l | j | | | | |- ! colspan="2" | Wîçînok | | r | | | | | |- ! colspan="2" | Civînok | | ɾ | | | | | |} == Alfabe == Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên [[alfabeya latînî]] ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê. {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; text-align: center; font-size: 90%; width: 100%;" |+ style="font-size: 110%;" |Alfabeya Hawar |- |1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20 |21||22||23||24||25||26||27||28||29||30||31 |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)''' |- |A||B||C||Ç||D||E||Ê||F||G||H||I||Î||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||Ş||T |U||Û||V||W||X||Y||Z |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin) |- |a||b||c||ç||d||e||ê||f||g||h||i||î||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||ş||t |u||û||v||w||x||y||z |} == Rêziman == === Di kurmancî de demên borî === Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê '''-ûm''','''-ne''', '''-î''' '''-ye''' demên borî rave dike. {| class="wikitable" |+ Tabloya dem ên borî |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez) | çûbûm | hatibûm | dîtibûm |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | hatî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çûye | hatiye | dîtiye |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûne | hatine | dîtiye |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûne | hetine | dîtine |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | çûne | hatine | dîtine |} === Di kurmancî de dema niha === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema niha |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Min) | çûm | hatim | dît |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûy | hat | dît |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çû | hat | dît |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûn | hatin | dît |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûn | hatin | dît |- | 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan) | çûn | hatin | dît/dîtin |} === Di kurmancî de dema ku tê === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema ku tê |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê) | herim | bêm | bimînim |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | werî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê) | here | were | bibînine |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê) | herin | werin | bibînin |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê) | herin | werin | bibînin |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | herin | werin | bibînin |} == Edebiyata herî pêşî == === Pirtûkên pîroz ên êzdiyan === [[Cilwe]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} û [[Mishefa Reş]] kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Şerefxanê Bedlîsî === [[Şerefxanê Bedlîsî]] yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike. === Eliyê Herîrî === [[Eliyê Herîrî]] yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de. === Ehmedê Xanî === [[Ehmedê Xanî|Ehemedê Xanî]] yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Erebê Şemo === [[Erebê Şemo]] nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû. == Destanên sereke == [[Memê Alan]], [[Mem û Zîn]], [[Xec û Siyemend]] û [[Derwêşê Ebdî]] û [[Zembîlfiroş]] ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne. == Mijarên têkildar == * [[Zayenda navan di zimanê kurdî de]] * [[Kirmanckî]] * [[Soranî]] * [[Lûrî]] * [[Hewremanî]] * [[Kurdiya Başûrî]] * [[Başkurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Zimanê kurdî}} {{Zimanên îranî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurmancî| ]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Zimanên Ermenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Gurcistanê]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê]] [[Kategorî:Zimanên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Zimanên Qirgizistanê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] n40s5xipkkd2q26jy2bvej3ltx6g08w 0 650 2099225 2085204 2026-10-17T03:48:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099225 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Maneyên din}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Mem û Zîn | wêne = Kurdish manuscript in the British Library – opening pages of Mem û Zîn by Ahmad Khani (Ehmed Xani), copied in 1221 AH 1806–7 CE (Or. 11996, ff. 1v–2r).jpg|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009) | binwêne = Rûpelên yekem ên destnivîsek ''Mem û Zîn'' li [[British Library]], ''Or''. 11996, ff. 1v–2r. (1221{{Nbsp}}PH/1806–1807{{Nbsp}}{{Pz}}) | nivîskar = [[Ehmedê Xanî]] | pêşgotin = | şêwe = Destana Evînê | cih = Kurdistan | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] (Kurmancî) | dîroka_weşanê = 1692 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mem û Zîn'''''<ref>M. Emin Bozarslan (1995/2005). Mem û Zîn. Ehmedê Xanî. Weşanên Deng, Swêd/Stembol. Jan Dost (2010). Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Weşanên Avesta, Stembol.</ref> an jî '''''Memozîn'''''<ref>http://tirej.name/pirtukxane/10.pdf {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (li ser rûpela 11em, ji pirtûka "Mem-o-zin")</ref> pirtûka herî giring ya [[Ehmedê Xanî]] ye. Tê de evîna mezin nav ''Mem û Zîn'' tê îfadekirin. [[Destan]]a [[kurd]] ya neteweyî "Mem û Zîn", bi sedsalan di nav gelê kurd de bi devkî û bi destnivîskî jiyaye. Paşê gelek caran hatiye çapkirin. Cara pêşîn di sala [[1919]]an de li [[Stembol]]ê; paşê di sala 1947an de li [[Heleb]]ê, [[1954]] li [[Hewlêr]]ê, [[1957]] li [[Şam]]ê, [[1960]] li [[Bexda]]yê, [[1962]] li [[Mosko]]yê, [[1968]] li Stembolê, [[1988]] li [[Ûrmiye]]yê û di [[1995]]an de li Swêdê li bajarê [[Uppsala]]yê û Şamê, û di sala [[2006]]an de jî li [[Dihok]]ê hatiye çapkirin. "Mem û Zîn", bi tîpên latînî cara pêşîn di sala [[1968]]an de, ji aliyê [[M. Emîn Bozarslan]] ve li Stembolê hat çapkirin. Mamoste Bozarslan, bi munasebeta [[300 saliya Mem û Zînê]], ew bi tîpên latînî û bi şîrovekirineke hêja di sala [[1995]]an de ji nû ve çap kir. Ev çap ji metnê orijînal û ji wergera kurdiya xwerû pêk hatiye. [[Wezareta Çandî û Turîzmê ya Komara Tirkiyeyê]] [[berhem]]a [[Ehmedê Xanî]] ya bi navê "Mem û Zîn" di sala [[2010]]an de da weşandin. Di [[pirtûk]]ê de, [[rûpel]]ekî de nivîsa orjînal ya ku bi [[tîpên erebî]] ne heye û di rûpela din de beramberê wê bi [[tîpên latînî]] bi [[tirkî]] û [[kurdî]] heye. Ji vê pirtûkê 2.500 heb hate çapkirin. Ji van pirtûkan hinek wê li [[pirtûkxane|pirtûkxana]] bên belavkirin û hinek jî wê bên firotin. Ev cara yekem e ku [[wezaret]]eke [[Komara Tirkiyeyê]] pirtûkekî bi [[zimanê kurdî]] amade dike û dide weşandin. Her wiha nivîskarê kurd [[Jan Dost]] jî bi eynî munasebetê ev berhema hêja wergerande ser zimanê erebî û bi şîroveyeke berfireh, ku ew sê caran li paytexta Sûriyê Şam û li [[Beyrût]]ê û li Dihokê jî hate çapkirin. Dîsa Jan Dost sala 2007an Mem û Zîn bi kurdiya îro û bi kêş û qafiye nivîsî û tefsîreke berfireh bi kurmancî jê re danî. [[Wêne:Mezela Mem û Zîn 2009 2.jpg|alt=Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin|thumb|Gora Mem û Zînê li Cizîra Botan nû hate restorekirin (2009)]]{{Jêgirtin|'Ey şah û wezîrê ʼiz-û temkîn Ez hêvî dikim nekin ʼînadê Derheqê vî menbeʼê fesadê Lewra ku xwedanê ins û canan Wî xaliqê erd û asimanan, Roja ewî hubê da hebîban Hingê ewî buxzê da reqîban Em sorgul in, ew ji bo me xar e Em gencîne ne ew ji bo me mar e Gul hifzî di bin bi nûkê xaran Gencîne xwedan dibin bi maran Ger ew nebûya di nêv me hail ʼIşqa me di bû betal û zail'.}} == Pirtûk == * 1992: Li Tirkiyê fîlmek li ser [[Mem û Zîn (fîlm)|Mem û Zînê]] ji aliyê [[Ümit Elçi]] ve hatiye çêkirin. Şanoya bi navê “Şoreşa Evînê: Trajediya Mem û Zîn” ji aliyê Kemal Mîraudalî ve ji Kermancî Mîanî re hatiye nivîsandin û di adara 2012’an de li Silêmaniyê hatiye çapkirin. * 1995, 2005: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Wergerê tîpên latînî û kurdiya xwerû: [[M. Emîn Bozarslan]]. Stembol: [[Weşanên Deng]]. [[ISBN: 975-7011-42-8]]. * {{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/741546566 |sernav=Mem û Zîn |paşnav=Xanî |pêşnav=Ehmedê |tarîx=2010 |weşanger=Avesta |kesên-din=Kadri Yıldırım |isbn=978-605-5585-38-9 |çap=1. baskı |cih=Beyoğlu, Stenbol |ziman=ku |paşnavê-terciman=Yıldırım |pêşnavê-terciman=Kadri |oclc=741546566 }} * 2010: Ehmedê Xanî. Mem û Zîn. Şirove û kurdiya îro: [[Jan Dost]]. Stembol: [[Weşanên Avesta|Avesta]]. [[ISBN: 978-605-5585-42-6]]. * 2021: Tîma anîmasyon dê xeta berhemanîna filmê 3D Mem and Zein bi derhêneriya [[Ferdîn Zareî]], derhênerê hunerî [[Delir Maleki]] û rêvebirê berheman: [[Xê Bat Kerîmî]], bi bikaranîna teknolojiya herî bilind a cîhanê li [[Sine]]yê dest pê bike, paytexta parêzgeha Kurdistanê Îranê dest bi nasandin û şandina vê berhema mezin a wêjeya kurdî bo festîvalên cîhanî kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} == Mîrat == * [[Memê Bê Zîn]] * [[Siya Mem Û Zîn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîçavkanî|Mem û Zîn}} {{Ehmedê Xanî}} {{Destanên kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Berhemên Ehmedê Xanî]] [[Kategorî:Çîrokên evînê]] [[Kategorî:Destanên kurdî]] [[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên kurdî]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 17an]] [[Kategorî:Wêjeya ronesansê]] h0rnprymfwrnsanf6gyegv8wrvauht6 0 4392 2099306 2062326 2026-10-17T10:48:10Z MikaelF 935 /* Şikeftên Hesûnê */ 2099306 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 5gzsu3d4ztjivcdgc04jlrydo8sbnfr 2099310 2099306 2026-10-17T11:22:13Z MikaelF 935 /* Serdema Mongolan 1259 */ 2099310 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. == Serdema osmaniyan == {{...}} == Koma Tirkiyê û Farqîn == {{...}} == Farqîna îro == {{...}} == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] m2q3a6woxh747hhzl5i4aok6jmsrk3g 2099311 2099310 2026-10-17T11:22:58Z MikaelF 935 /* Serdema osmaniyan */ 2099311 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. === Serdema osmaniyan === {{...}} == Koma Tirkiyê û Farqîn == {{...}} == Farqîna îro == {{...}} == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] nnbrgpdb0glzwd2tut58xgjjz7sgtxa 2099312 2099311 2026-10-17T11:23:18Z MikaelF 935 /* Koma Tirkiyê û Farqîn */ 2099312 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. === Serdema osmaniyan === {{...}} === Koma Tirkiyê û Farqîn === {{...}} == Farqîna îro == {{...}} == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] 2vk2rhjgvxfvj5d91ulszha4isvg5if 2099313 2099312 2026-10-17T11:23:37Z MikaelF 935 /* Farqîna îro */ 2099313 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. === Serdema osmaniyan === {{...}} === Koma Tirkiyê û Farqîn === {{...}} === Farqîna îro === {{...}} == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] anc51ae9q7yyqlmjjjb21uc8hpwke9e 2099315 2099313 2026-10-17T11:29:50Z MikaelF 935 /* Koma Tirkiyê û Farqîn */ 2099315 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Farqîn}} {{Agahîdank navçe | nav = Silîvan (Meya Farqîn) | navê_din = | navê_fermî = Silvan | wêne = Farqîn.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji Farqînê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)]] | serbajar = Farqîn | qeymeqam = | demonîm = [[farqînî]], [[silîvî]] | hejmara_nahiyeyan = 3 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 83 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 87. 639<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=21&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.379 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5 | nifûsa_serbajarê = 42.736 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 835 | koda_postayê = 21640 | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir | koordînat = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}} }} '''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e. == Nav == Silîvan (Meya Farqîn) Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in. === Silvan === Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê. === Silîvan === Di nav gel de bi piranî "n" ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn. === Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert === Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e. === Martîropolîs === Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Yustîniyanpolîs === Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn === [[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: "Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Erdnîgarî == Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin. Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye. [[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] [[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]] Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê. * [[Taxa Rezan]] * [[Taxa Bahçelievlerê]] * [[Taxa Camiyê]] * [[Taxa Kelê]] * [[Taxa Konakê]] * [[Taxa Kevirspî]] (Feridun) * [[Taxa Selahedîn]] * [[Taxa Mescîd]] * [[Taxa Tekelê]] * [[Taxa Yenişehirê]] * [[Taxa Bilind]] == Dîrok == Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye. Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye "KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn). Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin. Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]]. === Serdema Merwaniyan 983-1085 === Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye. === Serdema Selçûqiyan 512-1118 === Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]]. Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê. === Serdema Ertuqiyan 1118 === Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe. Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne. === Serdema eyûbiyan 1185-1260 === Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin. Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an. Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê. === Serdema Mongolan 1259 === Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê. Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê. [[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne. Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike. Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]]. === Serdema osmaniyan === {{...}} === Koma Tirkiyê û Farqîn === ==== Hilberandina ceyranê li Farqînê ==== Di 1949an de [[ceyran]] li Farqînê tê hilberandin û belavkirin û kuçeyên bajêr bi ceyranê tên ronîkirin.<ref>[[Qedrî Esen]] (2021). "Çîroka bîra elektrîkê ya Farqînê.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 12.</ref> === Farqîna îro === {{...}} == Mîrên Meyafarqînê == Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn. Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]]. == Cihên taybet ên Farqînê == === Keleha Farqînê === [[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]] [[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]] [[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e. Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a "Dîroka kurdên Merwanî" de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine. Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re! Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn. [[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: "Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin." Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]]. Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin. === Şikeftên Hesûnê === [[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]] [[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin. Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn. Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê. === Temtemburk === [[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e. Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe. Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin. === Kela Boşatê === [[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e. === Minareya Qot === [[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]] Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye. Pira Mala Badê Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e! Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e. Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye. Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim. Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye. Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê. Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye; “Ez im rinda Rindexan Keça mîr û axa û çiyan Ey tirkê tacik Karê we çi ye li van ciyan Rinda bûye namdar Ez dimirim, birîndar û bê zar Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.” Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê… // Feratê Dengizî // === Mizgefta Selahedînê Eyûbî === [[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]] Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye. Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin. Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye. === Keleha Zembîlfiroş === [[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]] [[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye. Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye. === Keleha Mala Mîran === Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye. Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye. == Ziyaretên Farqînê == === Ziyareta Bavodînê === Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e. === Mêreniyê === Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e. === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye. === Ziyareta Erqenîsê === Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin. === Şêx Zeydîn === Ev ziyaret jî li Boşatê ye. === Ziyareta Zêvetirkê === Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye. === Dara Hiznaxiyê === [[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]] Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye. === Ziyareta Cimşa === Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye. === Girkûvî === Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin. === Şêx Meazê Cebelî === Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe. [[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]] Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e. Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin. === Şêx Emînê Bêzwanê === Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye. === Qarça Palê === Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin. === Ziyareta Siniya === Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin? === Şêx Xelîl === Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”. Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Kaniyên Farqînê == [[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]] === Kaniya Mezin === Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir. Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin: {{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan Nazewcim nazewcim Teşt û sênî li nava milan Nazewcim nazewcim Keçê çavê te kor be Nazewcim nazeycim Bi min re heye sebra dilan Wellahî nazewcim...}} === Kaniya Navîn === Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin. === Qolek === Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye. === Moşrît === Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in. === Kaniya Xanikê === Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye. === Kaniya Zazo === Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye. Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe. === Kaniya Tungê === Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye. === Kaniya Xuro === Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye: {{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê mala gewrê kêç ketinê mala Şêx Cafer ziyaret e min bibinê.}} === Kaniya Nûrê === Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e. === Kaniya Dergeh === [[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]] Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e. === Kaniya Massê === Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye. === Kaniya Hecîcarkê === Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye. == Mala Ezîzan == [[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]] Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne. Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in. Mala Ezîzan torinê Feyat'in. Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye. == Kepolî == Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene. == Siyapoş == Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse. {{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in Bi dev dost in bi dil neyar in Sê mirêşkên Siyapoş hebûn Ew jî xwar in.}} Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê... Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”. == Destana Siyamendê Silîvî == Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. "[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î". Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze. == Rewşa dawî == === Nifûs === Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase. Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin. === Çandinî === Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye. Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn. === Hatiniya ji ajelan === Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin. === Bazirganî === [[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]] Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne. Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin! == Gundên Farqînê == GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ 1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A. == Girêdanên derve == * Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Farqîn| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]] s163bo1wkexqi4pyldovwemlw0fjzpq 0 5469 2099257 1838915 2026-10-17T08:51:01Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Peymana Cezayirê]] weke [[Peymana Cezayirê 1975]] guhart 1838915 wikitext text/x-wiki '''Peymana Cezayirê''' ([[1975]]) peymaneke nav Şahê Îranê û serokê Îraqê bû. Şahê Îranê û serokê Îraqê [[Sedam Huseyn]], bi teşwîq û arîkariya [[Tirkiyê]] û [[Emrîka]], li dewleta [[Cezayir]]ê, li dijî kurdan, peymanek îmze kirin. Bi vê peymanê, Îranê dest ji piştgiriya kurdên başûr kişand, Îraqê jî dev ji arîkariya kurdên rojhilat berda. Bi vê peymanê, Îraqê, li herêma [[Şetul Ereb]], hinek erd bi ser Îranê ve berda. Îraqê bi vê peymanê, otonomiya ku dabû kurdan êdî nas nekir. Peyman di 6ê adara 1975ê de, hat îmzekirin. Tevgera kurd, bi vê peymanê gelek ji hal ket. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] * [[Têkiliyên Îran û Iraqê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Peyman]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Îranê]] [[Kategorî:1975 li Asyayê]] [[Kategorî:1975 li Iraqê]] [[Kategorî:1975 li Îranê]] 2n8m0hsi1dburly00bn4ee256veits7 2099261 2099257 2026-10-17T08:51:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099261 wikitext text/x-wiki '''Peymana Cezayirê''' (1975) peymaneke nav Şahê Îranê û serokê Îraqê bû. Şahê Îranê û serokê Îraqê [[Sedam Huseyn]], bi teşwîq û arîkariya [[Tirkiyê]] û [[Emrîka]], li dewleta [[Cezayir]]ê, li dijî kurdan, peymanek îmze kirin. Bi vê peymanê, Îranê dest ji piştgiriya kurdên başûr kişand, Îraqê jî dev ji arîkariya kurdên rojhilat berda. Bi vê peymanê, Îraqê, li herêma [[Şetul Ereb]], hinek erd bi ser Îranê ve berda. Îraqê bi vê peymanê, otonomiya ku dabû kurdan êdî nas nekir. Peyman di 6ê adara 1975ê de, hat îmzekirin. Tevgera kurd, bi vê peymanê gelek ji hal ket. == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] * [[Têkiliyên Îran û Iraqê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Peyman]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Iraqê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Îranê]] [[Kategorî:1975 li Asyayê]] [[Kategorî:1975 li Iraqê]] [[Kategorî:1975 li Îranê]] 6ucro2zyjfmp939971nbnrwwmwp3ct6 0 7120 2099256 1339567 2026-10-17T08:50:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099256 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî}}{{Agahîdanka giştî}} '''Enbar''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الأنبار, ''al-Anbar'') yek ji 18 [[parêzgeh]]ên [[Îraq]]ê ye. Parêzgeh dikeve naverast û rojavaya Iraqê. Navenda parêzgehê bajarê [[Remadî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgehên Iraqê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Iraq]] dm5161idsr68nx2xirajxheof80s0zo 0 12921 2099285 1328588 2026-10-17T10:21:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099285 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera Kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin ez yek ji we bûm Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin Êdî hûn bûne weke wan Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin” Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} ({Wergera wê ji aliyê [[Luqman Guldivê]] ve hatiye kirin){{Kontrola otorîteyê}} e3y3af6kxr8atqyayzez12al1kisn57 2099286 2099285 2026-10-17T10:21:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099286 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera Kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin ez yek ji we bûm Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin Êdî hûn bûne weke wan Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin” Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} {{Kontrola otorîteyê}} btpo7c4x45wif8jlrg27v9vjv4ttmbp 2099287 2099286 2026-10-17T10:22:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099287 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin ez yek ji we bûm Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin Êdî hûn bûne weke wan Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin” Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} {{Kontrola otorîteyê}} 1eduh1ssw9ukrlf5sko88nz25nwqmbq 2099288 2099287 2026-10-17T10:22:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099288 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin, ez yek ji we bûm Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin Êdî hûn bûne weke wan Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin” Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} {{Kontrola otorîteyê}} kvjvng09ol69apefvhl69csqfvb3ibv 2099289 2099288 2026-10-17T10:22:33Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbest]] 2099289 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin, ez yek ji we bûm Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin Êdî hûn bûne weke wan Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin” Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbest]] dk5rgrx91bqwq8o9vnad4vbo0hgktx8 2099290 2099289 2026-10-17T10:23:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099290 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968ab di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin, ez yek ji we bûm. Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin. Êdî hûn bûne weke wan. Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn. Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”. Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin. Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan. Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne. Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbest]] 5rzz20lvi9hanimnr1xd5qltsxwebrk 2099291 2099290 2026-10-17T10:23:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099291 wikitext text/x-wiki Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968an de di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin, ez yek ji we bûm. Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin. Êdî hûn bûne weke wan. Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn. Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”. Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin. Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan. Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne. Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} [[Kategorî:Helbest]] {{Kontrola otorîteyê}} dss00dlstob4knhuo8xwy9sifkze1b2 2099292 2099291 2026-10-17T10:23:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099292 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Helbesta [[Erich Fried]] '''''Höre Israel''''' (Bibihîse Îsraêl) sala 1968an de di pirtûka bi navê ''[[Tintenfisch]]'' (bi kurdî tê wateya Supya) de hate weşandin. Helbest di hejmara pêşî de hate weşandin (Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); ''Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur'' "Supya 1: Salname ji bo wêjeyê", [[Berlîn]] 1968, r.68.) wergera kurmancî ya ''Höre Israel'', wisa ye: {{Quote|Dema ku stem li me dikirin, ez yek ji we bûm. Lê ez çawa dikarim yek ji we bimînim ger hûn bibin stemkar? Kesera we ew bû ku hûn bibin mîna gelên din yên ku hûn kuştin. Êdî hûn bûne weke wan. Hûn ji destê wan rizgar bûn ewên ku ji we re xwînxwar bûn. Niha xwînxwariya wan, gelo di we de berdewam dijî? We ferman da yên têkçûyî: “Pêlavên xwe ji piyên xwe bikin”. Mîna sere gunehan we ew mişextî çolê kirin. Mişextî mizgeftên mezin yên mirinê yên şimikên wan qûm bûn lê wan tawan nepejirand ewa ku we dixwest bixin stuyên wan. Ew dîmena lingên xwas di qûma çolê de dê ji şopa bûmbe û panzêrên we bêhtir bimîne. Ji bilî vê navê diaya bingehîn a ola cihûtiyê jî Bibihîse Îsraêl ango Şima Yîsrael e.}} [[Kategorî:Helbest]] {{Kontrola otorîteyê}} 0ioybr3spj8tu0b107jv6dep3cmggne 0 12922 2099295 1825177 2026-10-17T10:25:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099295 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Pirtûka '''Tintenfisch''' (Kurmancî: Supya) mîna salnameyeke [[Wêjeya almanî|wejeya almanî]] bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên [[alman]] jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de [[Heinrich Böll]], [[Max Frisch]] û [[Günter Grass]] jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê Höre Israel ([[Bibihîse Îsraîl|Bibihîse Îsraêl]]) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin. == Çavkanî == Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 18rgczhy1kjwawqy36mwqsiahx6uw52 2099296 2099295 2026-10-17T10:25:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099296 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Pirtûka '''Tintenfisch''' (kurmancî: Supya) mîna salnameyeke [[Wêjeya almanî|wejeya almanî]] bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên [[alman]] jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de [[Heinrich Böll]], [[Max Frisch]] û [[Günter Grass]] jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê ''Höre Israel'' ([[Bibihîse Îsraîl|Bibihîse Îsraêl]]) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin. == Çavkanî == Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 2jsfpd1bapcezb75dqi8ymjqk1h2qyk 2099297 2099296 2026-10-17T10:25:38Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2099297 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Pirtûka '''Tintenfisch''' (kurmancî: Supya) mîna salnameyeke [[Wêjeya almanî|wejeya almanî]] bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên [[alman]] jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de [[Heinrich Böll]], [[Max Frisch]] û [[Günter Grass]] jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê ''Höre Israel'' ([[Bibihîse Îsraîl|Bibihîse Îsraêl]]) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin. == Çavkanî == * Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê ), Berlîn 1968, r.68. {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 6blbl8qj95inc7d53ernowcz1gauu7b 2099298 2099297 2026-10-17T10:25:52Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2099298 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} Pirtûka '''Tintenfisch''' (kurmancî: Supya) mîna salnameyeke [[Wêjeya almanî|wejeya almanî]] bû û gelek helbestvan û nivîskarên bi nav û deng ên [[alman]] jî di vê salnameyê de helbest û nivîsên xwe weşandine. Di nav wan nivîskar û helbesvanan de [[Heinrich Böll]], [[Max Frisch]] û [[Günter Grass]] jî hebûn. Helbesta Erich Fried a bi navê ''Höre Israel'' ([[Bibihîse Îsraîl|Bibihîse Îsraêl]]) jî di hejmara pêşi ya vê Salnameyê de hate weşandin. == Çavkanî == * Krüger, M und Wagenbach, K (Weşêner); Tintenfisch 1: Jahrbuch für Literatur (Supya 1: Salname ji bo wêjeyê), Berlîn 1968, r. 68 {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] ls3k8vhtjx9wekl3wdpynilj3kz63qv 0 12935 2099293 2098016 2026-10-17T10:24:15Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Erich Fried''' (jdb. 6ê [[gulan]]a 1921ê li [[Viyana]], [[Awistriya]] - m. 22ê [[çiriya pêşîn]]a 1988an li [[Baden-Baden]], [[Almanya]]) [[helbestvan]], [[wergêr]] û esayîstekî [[cihû]] û [[çepgir]] ku bi eslê xwe ji [[Awistriya]]yê bû. == Berhemên wî == * Drei Gebete aus London (Sê dua ji [[London]]ê9) 1945 * Ein Soldat und ein Mädchen (Leşkerek û Keçikek), 1960 * Reich der Steine (Împeretoriya keviran), 1963 * Warngedichte (Helbestên hişyariyê), 1964 * Überlegungen (Ponijîn), 1964 * Kinder und Narren (Zarok û Dîn), 1965 * Und Vietnam und (û [[Viyetnam]] û, 1966 * Anfechtungen (Pevçûn), 1967 * Die Beine der größeren Lügen (Lingên derewên mezintir), 1969 * Unter Nebenfeinden (Di nav dijmminên li kelekê de), 1970 * Die Freiheit den Mund aufzumachen (Azadiya vekirina dêv), 1972 * Höre Israel ([[Bibihîse Îsraêl]]), 1974 * So kam ich unter die Deutschen (Wisa hatim nav Elmanan), 1977 * 100 Gedichte ohne Vaterland (100 helbestên bê Welat), 1978 * Liebesgedichte (Helbestên Evîniyê), 1979 * Es ist was es ist (Ew çi be, ew e), 1983 (navdartirîn berhema wî ye) * Um Klarheit (ji bo zelalbûnê), 1985 * Mitunter sogar Lachen (Heta bi ken jî), 1986 * Gründe (Sedem) == Helbestên Erich Fried bi kurdî == * [[Bibihîse Îsraêl]] * [[Miriyên We]] == Çavkanî == * http://www.erichfried.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614153606/http://www.erichfried.com/ |date=2009-06-14 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1988]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî yên sedsala 20an]] 8jynmamzpy1gur6o08c7fu2yqvunlp3 2099294 2099293 2026-10-17T10:24:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Erich Fried''' (jdb. 6ê gulana 1921ê li [[Viyana]], [[Awistriya]] - m. 22ê çiriya pêşîna 1988an li [[Baden-Baden]], [[Almanya]]) helbestvan, wergêr û esayîstekî [[cihû]] û [[çepgir]] ku bi eslê xwe ji [[Awistriya]]yê bû. == Berhemên wî == * Drei Gebete aus London (Sê dua ji [[London]]ê9) 1945 * Ein Soldat und ein Mädchen (Leşkerek û Keçikek), 1960 * Reich der Steine (Împeretoriya keviran), 1963 * Warngedichte (Helbestên hişyariyê), 1964 * Überlegungen (Ponijîn), 1964 * Kinder und Narren (Zarok û Dîn), 1965 * Und Vietnam und (û [[Viyetnam]] û, 1966 * Anfechtungen (Pevçûn), 1967 * Die Beine der größeren Lügen (Lingên derewên mezintir), 1969 * Unter Nebenfeinden (Di nav dijmminên li kelekê de), 1970 * Die Freiheit den Mund aufzumachen (Azadiya vekirina dêv), 1972 * Höre Israel ([[Bibihîse Îsraêl]]), 1974 * So kam ich unter die Deutschen (Wisa hatim nav Elmanan), 1977 * 100 Gedichte ohne Vaterland (100 helbestên bê Welat), 1978 * Liebesgedichte (Helbestên Evîniyê), 1979 * Es ist was es ist (Ew çi be, ew e), 1983 (navdartirîn berhema wî ye) * Um Klarheit (ji bo zelalbûnê), 1985 * Mitunter sogar Lachen (Heta bi ken jî), 1986 * Gründe (Sedem) == Helbestên Erich Fried bi kurdî == * [[Bibihîse Îsraêl]] * [[Miriyên We]] == Çavkanî == * http://www.erichfried.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614153606/http://www.erichfried.com/ |date=2009-06-14 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1921]] [[Kategorî:Mirin 1988]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî yên sedsala 20an]] oytqfoklgv5ncszsanmd9walyiviy3e 0 17039 2099158 1915926 2026-10-16T17:28:58Z Guherto 41494 2099158 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|bijartî=1|ziman2=cs|ziman3=hy}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:First.Crusade.Map.jpg|thumb|rast|400px|Sefera Xaçiya Yekem]] '''Seferên xaçperestan''' an '''seferên xaçparêzan''' seferên xiristiyananê bo armanca [[xakên pîroz]] ji misilmanan bistînin di nêvbera salên [[1095]]an-[[1291]]an de hatibûn li dar xistinn. Ji bo [[Quds|Qudsê]] û xakên pîroz ji destên misilmanan derxin ew bi gelemperî bi banga [[Papa]] re, serokê xiristîyanên ortodoks, hatin derxistin. Di wê demê de neh seferên xaçperestan hatin der xistin. Lê van seferên hatin dar xistinî bi temamî ne bo Felestîn û hembera misilmanan bûn. Wek [[Seferên xaçperestan ya çaram|sefera çaram]] li hemberî [[Bîzans]]ê hatibû der xistin. == Sedem == === Dîn === Sedema bingehê bo van seferan sedema olî bû. Armanca rawestandina belavbûna misilmanan û dest xwe xistina bajar û xakên pîroz bû. Ji [[sedsala 7'an]] şunda îslamiyet ji [[Asyaya Navîn]] derket û li [[Efrîka]], [[Anatoliya]] û [[Endulus]] û [[Spanya]] belav bû. Paş di [[Şerê Milazgirê]] de [[Bîzans]] li hemberî Selçûqan de bin ket re [[Anatoliya]] bi piranî kete bin destên [[Selçuk]] û Misilmanan. === Polîtik === Kînga Selçukan Anatoliya dest xwe xistin Bîzans û Konstantinopolis jî keta bin talîkeyeka mezin. Ji bo Bîzans sînor û bajarên dest xwe de biparêze, wek [[Seferên xaçperestan ya yekem]] de bûyî banga arîkariya Xiristîyanan kir. == Sefer == == Seferên xaçperestan a yekem (1096–1099) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a yekem}} Pê Anatoliya bi destên [[Selçuk]]an ket re Bîzansê alîkarî ji Xristiyanên Ewropayê xwest. Di sala [[1095]]an de ji pê banga Papa re Xaçperest der ketine seferê û [[Qudis]] di sala [[1099]]an de dest xwe xistin û li wir [[Keyaniya Orşelîmê]] û hin dewletên din saz kirin. Anatoliya bi piranî şunda ji [[Selcûqî|Selcûqan]] stendin. == Sefera xaçperestan a duyem (1145–1149) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a duyem}} Paş [[Riha]] di sala 1044'an de şunda kete destên misilmanan re Papa daxwaza sefereka din kir. Lê di vê seferê de heta ku xaçperest di [[1147]]an de gehîştina [[Orşelîm]]ê, piranî birêve hatin tune kirin. Ji bo [[Şam]]ê ji misilmanan bistînin rapêçan jî, negêhiştine va armancêxwe jî û sefer bê serkeftî xelas bû. == Sefera xaçperestan a sêyem (1189–1192) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} Ji ber ku sê keyên dewletên we demêyê mezinên Ewropayê Îngiltere, Fransa û [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] beşdara vê seferê bûbûn, va sefera wek ''Sefera Keyan'' jî tê zanîn. [[Friedrich I]](Barbarossa), [[Richard I]](Richardê Dilşêr) û [[Philipp II]], pê [[Selahedînê Eyûbî]] di sala [[1187]]an de [[Qudis]] dest xwe xist re, dîsa bi banga Papa re der ketine seferê. Friedrich Barbarossa hîn ku negêhişte Felestinê mir. Xaçperestan [[Eka]] ji Selahedîn stendin jî, nekanîn [[Qûdis]]ê jê bistînin. == Sefera xaçperestan a çarem (1201–1204) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a çarem}} Ew bi banga Papayê ku [[Qudis]]ê bistînin daxwaz dikir ve, bi pêşengiya [[Wênîs]]iyan ve hat derxistin. Lê wan birê ve nêta xwe guhert û çerxa ser [[Konstantinopolis]]ê bûn û li wir [[Împeratoriya Latînî|Împeratoriya Latinî]] saz kirin. == Sefera xaçperestan a pêncem (1217–1221) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a pêncem}} Ew dîsa ji bo [[Orşelîm]]ê helgirin hat der xistin. Lê ew bêserkeftî xelas bû. == Sefera xaçperestan a şeşem (1228–1229) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a şeşem}} [[Friedrich II]] ew sefara li darxist. Lê, bi ceng wî [[Orşelîm]] û hin bajarên din bo çend salan li misilmanan stand. == Sefera xaçperestan a heftem (1248–1254) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heftem}} Ew bi peşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hembera [[Misir]]ê hat der xistin. == Sefera xaçperestan a heştem (1270) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heştem}} Ew dîsa bi pêşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hat derxistin. == Sefera xaçperestan a nehem (1271–1272) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a nehem}} Ew bi peşengiya keyê îngiltere [[Edward I]] hat der xistin. Lê bê serkeftî xelas bû. == Dawî == Armanca hîmî [[Orşelîm]] dest misilmanan de ma jî wan seferan hem Ewropa hem jî li misilmanan bandorên mezin kirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Crusades}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Seferên xaçperestan| ]] 7d9q5aiezprq8zcxnvpkldpeb2mn1u6 2099199 2099158 2026-10-16T19:20:34Z Ghybu 9854 Guhartoya [[Special:Diff/2099158|2099158]] yê [[Special:Contributions/Guherto|Guherto]] ([[User talk:Guherto|gotûbêj]]) şûnde kir (me navê Orşelîmê di nav gotaran de qedexe nekir, her tu jî tê bikaranîn) 2099199 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|bijartî=1|ziman2=cs|ziman3=hy}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:First.Crusade.Map.jpg|thumb|rast|400px|Sefera Xaçiya Yekem]] '''Seferên xaçperestan''' an '''seferên xaçparêzan''' seferên xiristiyananê bo armanca [[xakên pîroz]] ji misilmanan bistînin di nêvbera salên [[1095]]an-[[1291]]an de hatibûn li dar xistinn. Ji bo [[Orşelîm|Orşelîmé]] û xakên pîroz ji destên misilmanan bifilitînin ew bi gelemperî pê banga [[Papa]] re, serokê xiristîyanên Ortodoks, hatin derxistin. Di wê demê de neh seferên xaçperestan hatin der xistin. Lê van seferên hatin dar xistinî bi temamî ne bo Felestîn û hembera misilmanan bûn. Wek [[Seferên xaçperestan ya çaram|sefera çaram]] li hemberî [[Bîzans]]ê hatibû der xistin. == Sedem == === Dîn === Sedema bingehê bo van seferan sedema olî bû. Armanca rawestandina belavbûna misilmanan û dest xwe xistina bajar û xakên pîroz bû. Ji [[sedsala 7'an]] şunda îslamiyet ji [[Asyaya Navîn]] derket û li [[Efrîka]], [[Anatoliya]] û [[Endulus]] û [[Spanya]] belav bû. Paş di [[Şerê Milazgirê]] de [[Bîzans]] li hemberî Selçûqan de bin ket re [[Anatoliya]] bi piranî kete bin destên [[Selçuk]] û Misilmanan. === Polîtik === Kînga Selçukan Anatoliya dest xwe xistin Bîzans û Konstantinopolis jî keta bin talîkeyeka mezin. Ji bo Bîzans sînor û bajarên dest xwe de biparêze, wek [[Seferên xaçperestan ya yekem]] de bûyî banga arîkariya Xiristîyanan kir. == Sefer == == Seferên xaçperestan a yekem (1096–1099) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a yekem}} Pê Anatoliya bi destên [[Selçuk]]an ket re Bîzansê alîkarî ji Xristiyanên Ewropayê xwest. Di sala [[1095]]an de ji pê banga Papa re Xaçperest der ketine seferê û [[Qudis]] di sala [[1099]]an de dest xwe xistin û li wir [[Keyaniya Orşelîmê]] û hin dewletên din saz kirin. Anatoliya bi piranî şunda ji [[Selcûqî|Selcûqan]] stendin. == Sefera xaçperestan a duyem (1145–1149) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a duyem}} Paş [[Riha]] di sala 1044'an de şunda kete destên misilmanan re Papa daxwaza sefereka din kir. Lê di vê seferê de heta ku xaçperest di [[1147]]an de gehîştina [[Orşelîm]]ê, piranî birêve hatin tune kirin. Ji bo [[Şam]]ê ji misilmanan bistînin rapêçan jî, negêhiştine va armancêxwe jî û sefer bê serkeftî xelas bû. == Sefera xaçperestan a sêyem (1189–1192) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} Ji ber ku sê keyên dewletên we demêyê mezinên Ewropayê Îngiltere, Fransa û [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] beşdara vê seferê bûbûn, va sefera wek ''Sefera Keyan'' jî tê zanîn. [[Friedrich I]](Barbarossa), [[Richard I]](Richardê Dilşêr) û [[Philipp II]], pê [[Selahedînê Eyûbî]] di sala [[1187]]an de [[Qudis]] dest xwe xist re, dîsa bi banga Papa re der ketine seferê. Friedrich Barbarossa hîn ku negêhişte Felestinê mir. Xaçperestan [[Eka]] ji Selahedîn stendin jî, nekanîn [[Qûdis]]ê jê bistînin. == Sefera xaçperestan a çarem (1201–1204) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a çarem}} Ew bi banga Papayê ku [[Qudis]]ê bistînin daxwaz dikir ve, bi pêşengiya [[Wênîs]]iyan ve hat derxistin. Lê wan birê ve nêta xwe guhert û çerxa ser [[Konstantinopolis]]ê bûn û li wir [[Împeratoriya Latînî|Împeratoriya Latinî]] saz kirin. == Sefera xaçperestan a pêncem (1217–1221) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a pêncem}} Ew dîsa ji bo [[Orşelîm]]ê helgirin hat der xistin. Lê ew bêserkeftî xelas bû. == Sefera xaçperestan a şeşem (1228–1229) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a şeşem}} [[Friedrich II]] ew sefara li darxist. Lê, bi ceng wî [[Orşelîm]] û hin bajarên din bo çend salan li misilmanan stand. == Sefera xaçperestan a heftem (1248–1254) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heftem}} Ew bi peşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hembera [[Misir]]ê hat der xistin. == Sefera xaçperestan a heştem (1270) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heştem}} Ew dîsa bi pêşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hat derxistin. == Sefera xaçperestan a nehem (1271–1272) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a nehem}} Ew bi peşengiya keyê îngiltere [[Edward I]] hat der xistin. Lê bê serkeftî xelas bû. == Dawî == Armanca hîmî [[Orşelîm]] dest misilmanan de ma jî wan seferan hem Ewropa hem jî li misilmanan bandorên mezin kirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Crusades}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Seferên xaçperestan| ]] k44jee08wsghznzvmghz1jn7onwsy3w 2099200 2099199 2026-10-16T19:37:29Z Guherto 41494 2099200 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|en|bijartî=1|ziman2=cs|ziman3=hy}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:First.Crusade.Map.jpg|thumb|rast|400px|Sefera Xaçiya Yekem]] '''Seferên xaçperestan''' an '''seferên xaçparêzan''' seferên xiristiyananê bo armanca [[xakên pîroz]] ji misilmanan bistînin di navbera salên [[1095]]an-[[1291]]an de hatibûn li dar xistin. Ji bo [[Orşelîm|Orşelîmé]] û xakên pîroz ji destên misilmanan bistînin ew bi gelemperî bi banga [[Papa]] re, serokê xiristîyanên ortodoks, hatin derxistin. Di wê demê de neh seferên xaçperestan hatin darxistin. Lê van seferên hatin darxistinî bi temamî ne bo Felestîn û hembera misilmanan bûn. Wek [[Seferên xaçperestan ya çaram|sefera çaran]] li hemberî [[Bîzans]]ê hatibû derxistin. == Sedem == === Dîn === Sedema bingehê bo van seferan sedema olî bû. Armanca rawestandina belavbûna misilmanan û destxwexistina bajar û xakên pîroz bû. Ji [[sedsala 7'an|sedsala 7an]] şunda îslamiyet ji [[Asyaya Navîn]] derket û li [[Efrîka]], [[Anatoliya]] û [[Endulus]] û [[Spanya]] belav bû. Paş di [[Şerê Milazgirê]] de [[Bîzans]] li hemberî Selçûqan de bin ket re [[Anatoliya]] bi piranî kete bin destên [[Selçuk]] û Misilmanan. === Polîtik === Kînga Selçukan Anatoliya dest xwe xistin Bîzans û Konstantinopolis jî keta bin talûkeyeka mezin. Ji bo Bîzans sînor û bajarên dest xwe de biparêze, wek [[Seferên xaçperestan ya yekem]] de bûyî banga arîkariya xiristiyanan kir. == Sefer == == Seferên xaçperestan a yekem (1096–1099) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a yekem}} Pê Anatoliya bi destên [[Selçuk]]an ket re Bîzansê alîkarî ji Xristiyanên Ewropayê xwest. Di sala [[1095]]an de ji pê banga Papa re Xaçperest der ketine seferê û [[Qudis]] di sala [[1099]]an de dest xwe xistin û li wir [[Keyaniya Orşelîmê]] û hin dewletên din saz kirin. Anatoliya bi piranî şunda ji [[Selcûqî|Selcûqan]] stendin. == Sefera xaçperestan a duyem (1145–1149) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a duyem}} Paş [[Riha]] di sala 1044'an de şunda kete destên misilmanan re Papa daxwaza sefereka din kir. Lê di vê seferê de heta ku xaçperest di [[1147]]an de gehîştina [[Orşelîm]]ê, piranî birêve hatin tunekirin. Ji bo [[Şam]]ê ji misilmanan bistînin rapêçan jî, negihiştine van armancên xwe jî û sefer bê serkeftin xelas bû. == Sefera xaçperestan a sêyem (1189–1192) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} Ji ber ku sê keyên dewletên we demêyê mezinên Ewropayê Îngiltere, Fransa û [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] beşdara vê seferê bûbûn, va sefera wek ''Sefera Keyan'' jî tê zanîn. [[Friedrich I]](Barbarossa), [[Richard I]](Richardê Dilşêr) û [[Philipp II]], pê [[Selahedînê Eyûbî]] di sala [[1187]]an de [[Qudis]] dest xwe xist re, dîsa bi banga Papa re der ketine seferê. Friedrich Barbarossa hîn ku negêhişte Felestinê mir. Xaçperestan [[Eka]] ji Selahedîn stendin jî, nekanîn [[Qûdis]]ê jê bistînin. == Sefera xaçperestan a çarem (1201–1204) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a çarem}} Ew bi banga Papayê ku [[Qudis]]ê bistînin daxwaz dikir ve, bi pêşengiya [[Wênîs]]iyan ve hat derxistin. Lê wan birê ve nêta xwe guhert û çerxa ser [[Konstantinopolis]]ê bûn û li wir [[Împeratoriya Latînî|Împeratoriya Latinî]] saz kirin. == Sefera xaçperestan a pêncem (1217–1221) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a pêncem}} Ew dîsa ji bo [[Orşelîm]]ê helgirin hat der xistin. Lê ew bêserkeftî xelas bû. == Sefera xaçperestan a şeşem (1228–1229) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a şeşem}} [[Friedrich II]] ew sefara li darxist. Lê, bi ceng wî [[Orşelîm]] û hin bajarên din bo çend salan li misilmanan stand. == Sefera xaçperestan a heftem (1248–1254) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heftem}} Ew bi peşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hembera [[Misir]]ê hat der xistin. == Sefera xaçperestan a heştem (1270) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a heştem}} Ew dîsa bi pêşangiya keyê Fransa [[Louis IX]] hat derxistin. == Sefera xaçperestan a nehem (1271–1272) == {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a nehem}} Ew bi peşengiya keyê îngiltere [[Edward I]] hat der xistin. Lê bê serkeftî xelas bû. == Dawî == Armanca hîmî [[Orşelîm]] dest misilmanan de ma jî wan seferan hem Ewropa hem jî li misilmanan bandorên mezin kirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Crusades}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Seferên xaçperestan| ]] rchpn2szml6y0f9p1r5ygfnqqxk216r 0 22896 2099190 1921851 2026-10-16T18:29:44Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Tevgera vegera Orşelîmê]] weke [[Tevgera vegera Qudsê]] guhart: Standardkirin li gora navê bajêr 1921851 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Tevgera Vegera Orşelîmê''' (bi [[çînî]]: 传回耶路撒冷运动, bi [[pinyin]]: ''chuánhuí yēlùsālěng yùndòng'')) navê tevgereke dînî ya hindek [[mesîhî|mesîhiyên]] [[çîn]]î ne ji bo [[evangelîkkirin]]a hemî welatên [[Budîzm|bûdayî]], [[Hinduîzm|hindû]] û [[Îslam|misilmanên]] cîhanê. Ev tevger li salên 1920an dest pê bû,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandner |pêşnav=Tobias |tarîx=2009-07 |sernav=Mission, Millennium, and Politics: A Continuation of the History of Salvation — from the East |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/009182960903700302 |kovar=Missiology: An International Review |ziman=en |cild=37 |hejmar=3 |rr=317–332 |doi=10.1177/009182960903700302 |issn=0091-8296 }}</ref> lê ji ber tepeserkirina wan ji aliyê [[komûnîzm|komûnîstan]] ve xwe veşart. Armanca niha ya vê [[dêr]]a nepenî ya çînê evangelîkkirina 51 welatên cîhanê ye ko dikevin ser [[Riya Hevrîşimê]] (ji Çînê heta [[Deryaya Navîn]]).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |sernav=MB Herald: February 4, 2005: The Back to Jerusalem movement |tarîx=2012-02-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-21 |tarîxa-arşîvê=2012-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120205071128/http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Niha nêzî 100.000 hinartî yên wan li wan welatan dixebitin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=PksJDAAAQBAJ&redir_esc=y |sernav=Back to Jerusalem with All Nations: A Biblical Foundation |paşnav=Jin |pêşnav=Ezra |tarîx=2016-04-11 |weşanger=Wipf & Stock Publishers |isbn=978-1-4982-9661-8 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Çînê]] bkdcz5g8t85iv02kjabmdc145jihuuu 2099194 2099190 2026-10-16T18:29:58Z Guherto 41494 Standardkirin li gora navê bajêr. 2099194 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Tevgera Vegera Qudsê''' (bi [[çînî]]: 传回耶路撒冷运动, bi [[pinyin]]: ''chuánhuí yēlùsālěng yùndòng'')) navê tevgereke dînî ya hindek [[mesîhî|mesîhiyên]] [[çîn]]î ne ji bo [[evangelîkkirin]]a hemî welatên [[Budîzm|bûdayî]], [[Hinduîzm|hindû]] û [[Îslam|misilmanên]] cîhanê. Ev tevger li salên 1920an dest pê bû,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandner |pêşnav=Tobias |tarîx=2009-07 |sernav=Mission, Millennium, and Politics: A Continuation of the History of Salvation — from the East |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/009182960903700302 |kovar=Missiology: An International Review |ziman=en |cild=37 |hejmar=3 |rr=317–332 |doi=10.1177/009182960903700302 |issn=0091-8296 }}</ref> lê ji ber tepeserkirina wan ji aliyê [[komûnîzm|komûnîstan]] ve xwe veşart. Armanca niha ya vê [[dêr]]a nepenî ya çînê evangelîkkirina 51 welatên cîhanê ye ko dikevin ser [[Riya Hevrîşimê]] (ji Çînê heta [[Deryaya Navîn]]).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |sernav=MB Herald: February 4, 2005: The Back to Jerusalem movement |tarîx=2012-02-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-21 |tarîxa-arşîvê=2012-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120205071128/http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Niha nêzî 100.000 hinartî yên wan li wan welatan dixebitin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=PksJDAAAQBAJ&redir_esc=y |sernav=Back to Jerusalem with All Nations: A Biblical Foundation |paşnav=Jin |pêşnav=Ezra |tarîx=2016-04-11 |weşanger=Wipf & Stock Publishers |isbn=978-1-4982-9661-8 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Çînê]] 9lzszepm5pj4lrvizmagjxhcj813ioe 2099195 2099194 2026-10-16T19:00:14Z Ghybu 9854 @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] 2099195 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''Tevgera Vegera Qudsê''' an jî '''Tevgera Vegera Orşelîmê''' (bi [[çînî]]: 传回耶路撒冷运动, bi [[pinyin]]: ''chuánhuí yēlùsālěng yùndòng'')) navê tevgereke dînî ya hindek [[mesîhî|mesîhiyên]] [[çîn]]î ne ji bo [[evangelîkkirin]]a hemî welatên [[Budîzm|bûdayî]], [[Hinduîzm|hindû]] û [[Îslam|misilmanên]] cîhanê. Ev tevger li salên 1920an dest pê bû,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandner |pêşnav=Tobias |tarîx=2009-07 |sernav=Mission, Millennium, and Politics: A Continuation of the History of Salvation — from the East |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/009182960903700302 |kovar=Missiology: An International Review |ziman=en |cild=37 |hejmar=3 |rr=317–332 |doi=10.1177/009182960903700302 |issn=0091-8296 }}</ref> lê ji ber tepeserkirina wan ji aliyê [[komûnîzm|komûnîstan]] ve xwe veşart. Armanca niha ya vê [[dêr]]a nepenî ya çînê evangelîkkirina 51 welatên cîhanê ye ko dikevin ser [[Riya Hevrîşimê]] (ji Çînê heta [[Deryaya Navîn]]).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |sernav=MB Herald: February 4, 2005: The Back to Jerusalem movement |tarîx=2012-02-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-21 |tarîxa-arşîvê=2012-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120205071128/http://www.mbherald.com/44/02/books-2.en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Niha nêzî 100.000 hinartî yên wan li wan welatan dixebitin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=PksJDAAAQBAJ&redir_esc=y |sernav=Back to Jerusalem with All Nations: A Biblical Foundation |paşnav=Jin |pêşnav=Ezra |tarîx=2016-04-11 |weşanger=Wipf & Stock Publishers |isbn=978-1-4982-9661-8 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Xiristiyanî li Çînê]] qm32g5nmd395x97c8elonhixb7fd076 0 25509 2099150 1774263 2026-10-16T14:13:45Z JackyM59 120001 Photograph updated 2099150 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Sêvarxin, sêvaxîn, sêvaxînk | image = Des fleurs de Topinambur (Helianthus tuberosus).jpg | image_width = 240px | image_caption = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Asterales]] | familia = [[Asteraceae]] | tribus = [[Heliantheae]] | genus = ''[[Helianthus]]'' | species = '''''H. tuberosus''''' | binomial = ''Helianthus tuberosus'' | binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]] }} [[Wêne:Tobinambur1.jpg|thumb|Sêvarxin]] '''Sêvarxin''', '''sêvaxîn''' an '''sêvaxînk''', [[riwek]]ek e ji cureyê [[berberojk]]an. Di [[famîleya stêregulan]] de cih digire. Koka wê tê xwarin. [[Wêne:Une fleur de Topinambour (Helianthus tuberosus).jpg|center|thumb|Helianthus tuberosus]] == Navên cuda cuda yên sêvarxinê == * [[Binerdî]] * [[Dîzbelok]] * [[Qencelîsk]] * [[Sevetalk]] * [[Sêva binerdê]] * [[Xencelîsk]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] [[Kategorî:Famîleya stêregulan]] [[Kategorî:Riwek]] ped5q5u0no50km2ve59jw6uykuw52d3 0 44978 2099220 1938211 2026-10-16T23:37:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099220 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Fes Medina Panoramic view.jpg|thumb|Fes]] '''Fes''', an jî '''Fas''' (bi erebî: فاس, ''Fas''), sêyemîn bajarê herî mezin yê [[Maroko]]yê ye. Li gor hejmartina nifûsê ya [[2ê îlonê|2ê îlona]] 2008an nifûsa bajar 1.008.000 kes derketiye. == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20120102083445/http://www.villefes.com/ Fez City] Fez Portal * [http://www.fes-culture.ma/ complexe culturel de fes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331170524/http://www.fes-culture.ma/ |date=2023-03-31 }} '''complexe culturel de fes''', Morocco * [http://www.fes-city.com/ The portal of Fès] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717073630/http://www.fes-city.com/ |date=2011-07-17 }} * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128363867 The Fes Festival: Sacred Music From Around The World] – audio report by {{Herêmên Marokoyê}} {{Bajarên Marokoyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Afrîkayê]] [[Kategorî:Avabûnên 789an]] [[Kategorî:Bajarên Marokoyê]] m2d1t9p9rgnqoadjurqmafw8m4jbjnl 0 50612 2099232 1759640 2026-10-17T05:29:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099232 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Food Gechresh Azerbaijan 03.jpg|thumb|Ji goştê berxê tîkekebaba azeriyan û lülə kabab]] [[Wêne:Food Gechresh Azerbaijan 01.jpg|thumb|Xwarina sêlê]] [[Wêne:Food Gechresh Azerbaijan 02.jpg|thumb|Kebaba ask û bizina kûvî]] '''Pêjgeha Azerbaycanê''' ''(bi azerî: Azərbaycan milli mətbəxi)'' yek ji pêjgehên dewlemend ên cîhanê ye. Gava mirov behsa pêjgeha welatekê bike, herwiha teknîkên çêkirina xwarinan, dîrok, dab û nêrîtên destexaneyê (sifre) jî dike. Xwarin-vexwarinên azeriyan bi yên gelên devedorên xwe re hevpar in, lê hin ji wan xwerû li [[Azerbaycan]]ê deng vedane. Pirraniya xwarinên azeriyan di qada navneteweyî de wekî yên romiyan (tirkan) tên zanîn. Di viya de rola [[Împeratoriya Osmanî]] û çûyîna romiyan bo [[Ewropa]]yê mezin e. Dema [[tirk]] li Ewropayê bicih dibin, tevahiya xwarinên gelên herêmê jî li ser wan tên hejmartin. Bo minak [[lehmecûn]] xwarineke [[ereb]]an e, lê li Ewropayê wekî ''"pîzaya tirk"'' tê binavkirin. Xwarinên ji hevîrê, [[kufte]], [[kilor]], [[kebab]], [[hêyavk]], xwarinên [[sîr]] û [[mast]]ê, [[selete]] û [[kulîçe]]yên rengîn pêjgeha azerî dixemilînin. Ji ber ku ferhengeke têkûz a [[kurdî]]-[[azerî]] nehatiye weşandin, dijwar e mirov bizanibe kîjan xwarinê re azerî yan [[kurd]] çi dibêjin. Lê gelek xwarin hevpar in. == Hin ji xwarinên pêjgeha azerî == * [[Göyəm turşusu]] * [[Şorqoğalı]] * [[Bîşî (kate)]] * [[Heftqelî]] * [[Kesmaşî]] * [[Pitî]] * [[Şəki gürzəsi]] * [[Qisir]] * [[Rişte]] * [[Feyxoa kompotu]] * [[Xavît]] * [[Düşbərə]] * [[Çilav]] * [[Lehmecûn]] * [[Manna sıyığı]] * [[Ballıbadı]] * [[Fesalî]] * [[Dəvə qutabı]] == Girêdan (îngilîzî) == * [http://www.azcookbook.com AZ Cookbook: Food from Azerbaijan and Beyond] * [http://www.azari.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_comparison.html Comparison of Cuisine between North and South Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030130201/http://www.azari.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_comparison.html |date=2012-10-30 }}, ''Azerbaijan International'', Autumn 2000, pp.&nbsp;24–27. * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_proverbs.html Proverbs about Food in Azerbaijan], ''Azerbaijan International'', Autumn 2000, pp.&nbsp;36–37. * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_index.html Food! Glorious Food!], Special issue of ''Azerbaijan International'', Autumn 2000. * [http://www.blog-city.info/en/recettescuisine.php Azerbaijani dishes: photographs and descriptions] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/cuisine.htm Azerbaijani cuisine: descriptions of dishes by category on advantour.com] * [http://www.azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya/ Cuisine of Azerbaijan based on the book ''Azerbaijani Cooking''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216024404/http://www.azeri.ru/az/cuisine/azerbaydjanskaya_kuhnya/ |date=2009-02-16 }} published in Baku * [https://web.archive.org/web/20150104044743/http://www.azeri.net/azerbaijan/azerbaijan-cuisine/ Selected recipes from Azerbaijani cuisine] * [http://food-recipe.net/category/azerbaijan-food Azerbaijani Food] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521053720/http://www.food-recipe.net/category/azerbaijan-food/ |date=2015-05-21 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pêjgeha Azerbaycanê| ]] 91sv7joohij32jc9uz5xve9w13pkktz 8 60581 2099151 2094945 2026-10-16T15:18:45Z Maintenance script 23620 Remove deprecated targets option (Operator: Ladsgroup) 2099151 wikitext text/x-wiki == Guherandin == * HotCat|HotCat.js * Cat-a-lot[rights=autoconfirmed]|Cat-a-lot.css|Cat-a-lot.js * charinsert[default|peers=charinsert-styles]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=jquery.textSelection,user,mediawiki.storage]|charinsert-core.js * charinsert-styles[hidden|type=styles]|charinsert-styles.css * wikEd|wikEd.js * libSettings[hidden|dependencies=user.options]|libSettings.js * Shortdesc-helper[dependencies=mediawiki.api,user.options,mediawiki.util,ext.gadget.libSettings|peers=Shortdesc-helper-pagestyles-vector]|Shortdesc-helper.js|Shortdesc-helper.css * Shortdesc-helper-pagestyles-vector[hidden|skins=vector,vector-2022]|Shortdesc-helper-pagestyles-vector.css * script-installer [default |dependencies=mediawiki.ui.button] |script-installer.js * Twinkle [dependencies=ext.gadget.morebits, ext.gadget.select2, mediawiki.language |rights=autoconfirmed |type=general |peers=Twinkle-pagestyles] |Twinkle.js |Twinkle.css |twinklediff.js |twinklerollback.js |twinklebatchdelete.js |twinkleconfig.js * morebits [dependencies=mediawiki.user, mediawiki.util, mediawiki.Title, mediawiki.api |hidden] |morebits.js |morebits.css * Twinkle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022] |Twinkle-pagestyles.css * select2 [hidden] |select2.min.js |select2.min.css == Nexşe == * OpenStreetMap[dependencies=mediawiki.util|default]|Osm.js * switcher[default]|switcher.js == Wêne == * uploadtools[rights=upload|hidden|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.util]|uploadtools.js == Ceribandin == * rhymesedit[dependencies=ext.gadget.editor,mediawiki.util,ext.gadget.LanguageUtils,mediawiki.Uri]|rhymesedit.js 7mwwfq09l5jsuxwxgcygayroydgantx 0 65601 2099228 2090067 2026-10-17T04:45:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Osetî | wêne = Ossetian mosaic.jpg | wêne firehî = | ravek = [[Kosta Khetagurov]], [[Gaito Gazdanov]], [[Arsen Kocojty]],<br> [[Grigori Tokaty]], [[Valery Gergiev]], [[Veronika Dudarova]], [[Artur Taymazov]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 700,000<ref> https://www.refworld.org/docid/49749cb8c.html</ref> | salKom = 2020 | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe1 = 83.205 (bê Alanistanê) | sal1 = | çavk1 = <ref>[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls Russian Census 2010: Population by ethnicity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204011922/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls |date=2013-12-04 }} {{Ru icon}}</ref> | herêm2 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe2 = 20.000 - 50.000 | sal2 = | çavk2 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2006-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060614233730/http://lit.lib.ru/e/emelxjanowa_n_m/musulxmaneosetiinaperekrestkeciwilizacijchastxiiislamwosetiiistoricheskajaretrospektiwa.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref> https://web.archive.org/web/20090501214021/http://www.noar.ru/content_full.php?nid=164&binn_rubrik_pl_news=153</ref><ref> https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/goc-edeli-100-yil-oldu-ama-asetinceyi-unutmadilar-9679327</ref> | herêm3 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe3 = 14.385 (bê Alanistanê) | sal3 = | çavk3 = <ref> http://csem.ge/wp-content/uploads/2016/10/Infographics-Ethnic-Composition-of-Georgia-1926-2014.pdf</ref> | herêm4 = {{Ala|Tacîkistan}} | gelhe4 = 7.861 | sal4 = | çavk4 = <ref> https://web.archive.org/web/20130116004155/http://stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf</ref> | herêm5 = {{Ala|Ûzbêkistan}} | gelhe5 = 5.823 | sal5 = | çavk5 = <ref> https://web.archive.org/web/20120106212632/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4</ref> | herêm6 = {{Ala|Ukrayna}} | gelhe6 = 4.830 | sal6 = | çavk6 = <ref>http://www.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=75&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=4{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref> | herêm7 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe7 = 4.308 | sal7 = | çavk7 = <ref> https://web.archive.org/web/20120103211816/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5</ref> | herêm8 = {{Ala|Tirkmenistan}} | gelhe8 = 2.066 | sal8 = | çavk8 = <ref> https://web.archive.org/web/20130313015500/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html</ref> | herêm9 = {{Ala|Azerbaycan}} | gelhe9 = 1,170 | sal9 = | çavk9 = <ref> https://web.archive.org/web/20120104081849/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7</ref> | herêm10 = {{Ala|Qirgizistan}} | gelhe10 = 758 | sal10 = | çavk10 = <ref> https://web.archive.org/web/20120107034908/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=11</ref> | herêm11 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe11 = 700 - 10.000 | sal11 = | çavk11 = <ref>https://jamestown.org/program/first-ethnic-ossetian-refugees-from-syria-arrive-in-north-ossetia-2/</ref> | herêm12 = {{Ala|Belarûs}} | gelhe12 = 554 | sal12 = | çavk12 = <ref> https://web.archive.org/web/20131018221300/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.11-0.pdf</ref> | herêm13 = {{Ala|Moldova}} | gelhe13 = 403 | sal13 = | çavk13 = <ref> https://web.archive.org/web/20160125044608/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9</ref> | herêm14 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe14 = 331 - 1.000 | sal14 = | çavk14 = <ref> https://web.archive.org/web/20120104081804/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=13</ref> | herêm15 = {{Ala|Lîtvanya}} | gelhe15 = 285 | sal15 = | çavk15 = <ref> https://web.archive.org/web/20170914034936/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20reģistrs/010717/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf</ref> | herêm16 = {{Ala|Letonya}} | gelhe16 = 119 | sal16 = | çavk16 = <ref> https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Gyv_kalba_tikyba.pdf/1d9dac9a-3d45-4798-93f5-941fed00503f</ref> | herêm17 = {{Ala|Estonya}} | gelhe17 = 116 | sal17 = | çavk17 = <ref> https://andmed.stat.ee/et/stat/</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&ti=TSK11%2D03%2E+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&lang=16 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-03-28 |archive-date=2012-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021170059/http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&ti=TSK11%2D03%2E+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&lang=16 |url-status=dead }}</ref> | herêm18 = | gelhe18 = | sal18 = | çavk18 = | herêm19 = | gelhe19 = | sal19 = | çavk19 = | herêm20 = | gelhe20 = | sal20 = <ref name="Ossetians">{{Jêder-malper |url=http://ossetians.com/eng/ |sernav=Ossetians |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170722210351/http://ossetians.com/eng/ |roja-gihiştinê=2015-03-28 |roja-arşîvê=2017-07-22 |url-status=dead}}</ref> | çavk20 = <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê osetî|Osetî]]<br/> yê din: [[Zimanê rûsî|rûsî]] û [[Zimanê gurcî|gurcî]] | ol = Bi pîrani: [[Dêra ortodoks]] <br/> [[Watsdîn]] û [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = | gelheKom1 = [[Wêne:Flag of South Ossetia.svg|25px]] <div style="font-size:115%;">'''[[Alanistan]]'''<br>[[Alanistana Bakur|Bakur]] 490.310<ref name="Russian census">[http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 2002 Russian census]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref><ref>(2007) PCGN Report "Georgia: a toponymic note concerning South Ossetia" (page 3)[http://www.pcgn.org.uk/Georgia%20-%20South%20Ossetia-Jan07.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221153653/http://www.pcgn.org.uk/Georgia%20-%20South%20Ossetia-Jan07.pdf |date=2014-02-21 }}.</ref><br> [[Alanistana Başûr|Başûr]] 445.310<ref name="Russian census"/> | wêne sernûçe = Navdarên osetî }} '''Osetî''' (bi [[zimanê osetî]]: ир, ирӕттӕ, ''ir, irættæ''; дигорӕ, дигорӕнттӕ, ''digoræ, digorænttæ'') gelekî [[îranî]] yê ku bi piranî li [[Kafkasya|Qefqasyaê]] dijî. Ew gel bi [[Zimanê osetî]] diaxivi wekî zimanêkî ji [[Zimanên îranî|Bakur-rojavayê zimanên îranî]] ye<ref> Lubotsky, Alexander (2010). Van Sanskriet tot Spijkerschrift Breinbrekers uit alle talen. Amsterdam: Amsterdam University Press. p. 34. ISBN 978-90-8964-179-3. </ref> û têkildariya xwe bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] heye.<ref> Salbiev, Tamerlan (2021). "KUỊRDALÄGON". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation.</ref> Xelkên xwe bi bawerî [[Xiristiyanî]] ye, lê hindekariya xwe [[Misilman]] li [[Tirkiye]] û di Sûriyê de ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/the-role-of-islam-in-north-ossetia-2/ |sernav=THE ROLE OF ISLAM IN NORTH OSSETIA |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Kesên osetî ji welatê xwe re dibêjin „''Îriston''“ (bi [[gurcî]]: ''oseti'').<ref>Bell, Imogen. ''Eastern Europe, Russia and Central Asia'', p. 200.</ref><ref>Mirsky, Georgiy I. ''On Ruins of Empire: Ethnicity and Nationalism in the Former Soviet Union'', p. 28.</ref><ref>Mastyugina, Tatiana. ''An Ethnic History of Russia: Pre-revolutionary Times to the Present'', p. 80.</ref> == Etîmolojî == Osetî û Alanistanê navê xwe ji rûsan wergirtine, yên ku navên [[Zimanê gurcî|gurcî]] Osi û Osetî (welatê Osi ოსეთი) qebûl kirin.<ref> http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/23/02_shnirelman.pdf</ref> == Eşîrên osetî == [[Wêne: Ossetian tribes.png|thumb|Eşîretên osetî]] * [[Îron (eşîr)|Îron]], li başûrê Alanistanê dijîn û zaraveya Îron diaxivin. Ew beral çando komên xwe hene: Alagirî, Kurtatî, Tagaurî, Kûdar, Tûal, Urstual û Xsan. * [[Digoron (eşîr)|Digoron]], li rojavayê Alanistanê û bi [[Zaravaya Digorî|Zaravaya Dîgor]] diaxivin. * [[Lasi (eşîr)|Lasi]], koçeriya [[Mecaristan]]ê di sedsala 13an bûn. == Çand == Baweriyên xwemaliyên gelê Osetî bi eslê xwe ji gelê [[Sarmatî]] ve girêdayî dibejin, ku bi guhertoyek herêmî bi Folkloriya [[Ortodoks]] ve hatine hevrêz kirin, ku tê de hin xwedayên pûtperest bûne pîrozên [[Xristiyan]].<ref> {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=YZswEAAAQBAJ |sernav=The Ossetes: Modern-Day Scythians of the Caucasus |paşnav=Foltz |pêşnav=Richard |tarîx=2021-12-30 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-7556-1845-3 |ziman=en }}</ref> Nart, Daredzant û Tsartsiat, wekî wêjeya bingehîn a mîtolojiya gelêrî li herêmê ne.<ref> Lora Arys-Djanaïéva "Parlons ossète" (Harmattan, 2004)</ref> == Dîrok == Di sedsala 8an de [[Padîşahiya Alanistanê|padîşahiya Alanî]] hevgirtî bû, ku di çavkaniyên serdemê de wekî Alanistan tê binavkirin, li çiyayên [[Çiyayên Qefqasê|Bakûre Qefqasyayê]], bi qasî li cîhê [[Çerkezîya|Çerkeziya]] û Osetiyayê Bakur- Alanistanê ya nûjen derketiya holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ossetians |sernav=Ossetians {{!}} Encyclopedia.com |malper=www.encyclopedia.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Di lûtkeya xwe de, Alanistan padîşahiyek navendî bû û hêzek leşkerî ya bihêz hebû û xwediyê aborîyek bihêz bû ku ji Rêya Îpekê sûd werdigirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://factsanddetails.com/russia/Minorities/sub9_3d/entry-5115.html |sernav=OSSETIANS {{!}} Facts and Details |paşnav=Hays |pêşnav=Jeffrey |malper=factsanddetails.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Piştî êrîşên [[Împeratoriya Mongolan|Mongolan]] ên salan 1200an, erîşên û xelkên Alanî bêtir koçeriya [[Çiyayên Qefqasê|Çiyayên Qefqasyayê]] kirin, li wir wê sê komên Eşîr ava bûn; Hesin, Digoron û Kudar. Tê bawer kirin ku eşîrê [[Çasîk]] (eşîrek Alanî) koma çaremîn a dibe ku di sedsala 13an de koçî Mecaristanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 |sernav=South Ossetia profile |tarîx=2012-05-30 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }}</ref> Di dîroka nûjên de, Osetî beşdarî [[Pevçûnên Osetî-Îngûşî (1991-1992)]] û [[Pevçûnên Gurcistanê-Alanistanê (1918-1920, destpêka salên 1990-an)]] û di sala 2008an de di şerê Alanistana Başûr de di navbera [[Gurcistan]]ê û [[Rûsya]]yê de.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ossetians.com/eng/news.php?newsid=27 |sernav=Ossetians - Ossetian-Alanian history |malper=ossetians.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201145048/http://ossetians.com/eng/news.php?newsid=27 |roja-arşîvê=2023-02-01 |url-status=dead }}</ref> == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê osetî}} Zimanê Osetî ji şaxê îraniya rojhilatî (alanî) ya malbata [[Zimanên hind û ewropî|zimanên hind-ewropî]] ye.<ref> "Ossetians". Encarta. Microsoft Corporation. 2008.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Alan (kevnar)]] * [[Îranî|Ariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alan (kevnar)]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Osetî| ]] 3mdyxyb0e5ic57hf4pnm3oh2sni6iv8 0 68389 2099173 1848273 2026-10-16T18:18:51Z Guherto 41494 Guherto navê [[Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê]] guhart û kir [[Enstîtuya Perestgehê]]: Navê resmî de navê bajêr nîne 1848273 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:The Golden Menorah on the way to the Western Wall in the Jewish Quarter, Jerusalem.jpg|thumb|Modela Perestgeha Menorah a Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê (Îsrael)]] '''Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê''' (bi îbrî: מכון המקדש, ''Machon HaMikdash''), enstîtu û muzexaneyeke bajarê Orşelîma Îsraelê ye. Enstîtu di sala 1987an de ji aliyê mamoste [[Yisrael Ariel]] ve hat avakirin. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|The Temple Institute}} * [http://www.templeinstitute.org/ The Temple Institute] * {{Jêder-malper |paşnav1=Wright |pêşnav1=Lawrence |sernav=Forcing the End: Why do Pentecostal cattle breeder from Mississippi and an Orthodox Rabbi from Jerusalem believe that a red heifer can bring change? |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/apocalypse/readings/forcing.html |malper=Frontline at PBS |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2014 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|31.73|N|35|13|59.16|E|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Enstîtu|Orşelîmê]] [[Kategorî:Îsraêl]] ppati5z23ylpuff59lm1kgknwvo72zz 2099175 2099173 2026-10-16T18:19:42Z Guherto 41494 2099175 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:The Golden Menorah on the way to the Western Wall in the Jewish Quarter, Jerusalem.jpg|thumb|Modela Perestgeha Menorah a Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê (Îsrael)]] '''Enstîtuya Perestgehê''' (bi îbrî: מכון המקדש, ''Machon HaMikdash''), enstîtu û muzexaneyeke bajarê Orşelîma Îsraelê ye. Enstîtu di sala 1987an de ji aliyê mamoste [[Yisrael Ariel]] ve hat avakirin. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|The Temple Institute}} * [http://www.templeinstitute.org/ The Temple Institute] * {{Jêder-malper |paşnav1=Wright |pêşnav1=Lawrence |sernav=Forcing the End: Why do Pentecostal cattle breeder from Mississippi and an Orthodox Rabbi from Jerusalem believe that a red heifer can bring change? |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/apocalypse/readings/forcing.html |malper=Frontline at PBS |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2014 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|31.73|N|35|13|59.16|E|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Enstîtu|Orşelîmê]] [[Kategorî:Îsraêl]] oyabsz8nxv8nftdufhe1lzfhiysq45a 0 68390 2099183 1818911 2026-10-16T18:21:48Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê]] weke [[Muzeya Axên Încîlê]] guhart: Navê resmî de navê bajêr nîne. 1818911 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Jerusalem - Bible lands museum 2.jpg|thumb|Muzeya Axên Încîlê (Bible Lands Museum) li Orşelîmê (Îsrael)]] '''Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê''' (bi [[îbrî]]: מוזיאון ארצות המקרא ירושלים, ''Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim'') muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Bible Lands Museum Jerusalem}} * [http://www.blmj.org/en/ The Bible Lands Museum] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31.7749|N|35.2025|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Îsraêl]] ai86uen1i400qt1oabhyssp0c06fnpn 2099186 2099183 2026-10-16T18:23:55Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Muzeya Axên Încîlê]] weke [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] guhart: hebû 1818911 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Jerusalem - Bible lands museum 2.jpg|thumb|Muzeya Axên Încîlê (Bible Lands Museum) li Orşelîmê (Îsrael)]] '''Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê''' (bi [[îbrî]]: מוזיאון ארצות המקרא ירושלים, ''Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim'') muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Bible Lands Museum Jerusalem}} * [http://www.blmj.org/en/ The Bible Lands Museum] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31.7749|N|35.2025|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Îsraêl]] ai86uen1i400qt1oabhyssp0c06fnpn 2099189 2099186 2026-10-16T18:27:08Z Guherto 41494 ji wîkiya îngilîzî 2099189 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Jerusalem - Bible lands museum 2.jpg|thumb|Muzeya Axên Încîlê (Bible Lands Museum) li Orşelîmê (Îsrael)]] '''Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê''' ({{Bi-he|מוזיאון ארצות המקרא ירושלים|Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim}}, {{Bi-ar|متحف بلدان الكتاب}}, {{Bi-en|Bible Lands Museum}}) muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Bible Lands Museum Jerusalem}} * [http://www.blmj.org/en/ The Bible Lands Museum] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31.7749|N|35.2025|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Îsraêl]] cnqef5dmdetau8nvwsp5yl80vxvrwni 2099196 2099189 2026-10-16T19:02:08Z Ghybu 9854 2099196 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Jerusalem - Bible lands museum 2.jpg|thumb|Muzeya Axên Încîlê (Bible Lands Museum) li Orşelîmê (Îsrael)]] '''Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê''' an jî '''Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê''' ({{Bi-he|מוזיאון ארצות המקרא ירושלים|Muzeon Artzot HaMikra Yeruşalayim}}, {{Bi-ar|متحف بلدان الكتاب}}, {{Bi-en|Bible Lands Museum}}) muzeyeke arkeolojîk a Orşelîma Îsraelê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Bible Lands Museum Jerusalem}} * [http://www.blmj.org/en/ The Bible Lands Museum] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31.7749|N|35.2025|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Avabûnên 1992an li Îsraêlê]] [[Kategorî:Îsraêl]] c9rf32csu3mnok5jym35do6r5wqt73d 0 68593 2099153 1808514 2026-10-16T16:40:24Z MikaelF 935 2099153 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Dawiya sala 2015an berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li Almanyayê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. {{Çk}} {{şitil}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] odo2hf78w7cx16mfc2pdmlgkv51sz6s 2099154 2099153 2026-10-16T16:41:21Z MikaelF 935 2099154 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Dawiya sala 2015an berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li Almanyayê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] trypd8z6299hf03xttq4bvz6jh0vzrl 2099155 2099154 2026-10-16T16:42:26Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099155 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] dtxdgaxbmy10tf3u5eqm4dal5jptic5 2099164 2099155 2026-10-16T17:51:52Z MikaelF 935 2099164 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê medyaya komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 0vchyul3im83m328tn1nkia4zhc3ybr 2099165 2099164 2026-10-16T17:53:45Z MikaelF 935 2099165 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê medyaya komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> == Nivîs == * {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] b82zm6czw1qjxwv7qv9l3zxs1of8dm5 2099166 2099165 2026-10-16T17:56:29Z MikaelF 935 /* Nivîs */ 2099166 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê medyaya komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> == Nivîs == * [[Şeva Yelda]], [[Xwebûn]], 53:2020, r. 12.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] azhx8phw79irsfm35snljig7bxx6q1z 2099167 2099166 2026-10-16T17:58:32Z MikaelF 935 /* Nivîs */ 2099167 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê medyaya komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> == Nivîs == * [[Şeva Yelda]], [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] s1suiv21xnabr3woe9zhy0zleiiepon 2099168 2099167 2026-10-16T17:59:53Z MikaelF 935 2099168 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' (wek '''Shaswar Mame''' jî tê naskirin) rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê medyaya komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> == Nivîs == * [[Şeva Yelda]], [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] mvy1u2ita6eipw6f12oppou8rjz8dwe 2099169 2099168 2026-10-16T18:02:40Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099169 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Şaswar Mame''' (wek '''Shaswar Mame''' jî tê naskirin) rojnamevanekî serbixwe ye ku di sala 1992an de li bajarê [[Ranye]]ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji dayik bûye. == Kurtejiyan == Mame di sala 2006an de{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} dest bi karê rojnamevaniyê kiriye. Wî li Başûr, Bakûr û Rojavayê Kurdistanê karê rojnamevaniyê kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di dawiya sala 2015an de wî berê xwe daye Ewropayê, demekê li welatê [[Swêd]]ê maye û piştre li [[Almanya]]yê bi cih bûye. Niha (2020) jî li ser karê xwe yê rojnamevaniyê berdewam e. Mame rêveberê têkiliyên giştî û medyayê yê komeleya [[Yekmal (komele)|Yekmal]] li Almanyayê ye.<ref>https://yekmal.de/ku/view/1571/Xebatkar&ecirc;n-Yekmal&ecirc;-li-Berl&icirc;n&ecirc;-Şeva-Yelda-&ucirc;-Kr&icirc;smes-p&icirc;roz-kirin</ref> == Nivîs == * [[Şeva Yelda]], [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.<ref>[[Şaswar Mame]] (2020). "Şeva Yelda", [[Xwebûn (rojname)|Xwebûn]], 53:2020, r. 12.</ref> {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] qzvudl0bl7dwh8ucl5arsgf97jlxgv4 0 71552 2099233 2098629 2026-10-17T05:48:43Z Penaber49 39672 /* Pîvan û hejmartin */ 2099233 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] lrk3r0u2vsukoogphx7lrxxv9k19f57 2099234 2099233 2026-10-17T05:53:46Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099234 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} ]] == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] 4v7wxmnyxx9d4kbpzip5k4cp2h0btwc 2099235 2099234 2026-10-17T05:54:23Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099235 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] mf3l4124xyva4bqn7jyv6p9dh08stp3 2099236 2099235 2026-10-17T05:56:07Z Penaber49 39672 2099236 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] 7qbncx2wvk7moccanlgf5n5yjm496gd 2099237 2099236 2026-10-17T06:02:04Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099237 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: 1.{{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] ki29mmktk7i9jlt9o98xntkauw91f66 2099238 2099237 2026-10-17T06:03:34Z Penaber49 39672 2099238 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: 1.{{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] 6a1trrqte2elb0dtiyts0ex5i2vovv3 2099239 2099238 2026-10-17T06:08:21Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099239 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) 1.{{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] k98fi3szmjhdz65v1p7cxc6su5papy4 2099240 2099239 2026-10-17T06:10:04Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099240 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1.{{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] haq7c5kj7vfhqeu4r6qq2xof6l4dzcf 2099241 2099240 2026-10-17T06:10:32Z Penaber49 39672 2099241 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]] {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |} Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1.{{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] qegzv6xjr2lohs4pirzs5ggsmfb7iho 0 72169 2099242 1813519 2026-10-17T06:29:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099242 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Paqij bike|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank rêzefîlm | Nav = School of Rock | Wêne = SchoolOfRockLogo.png | Binwêne = | Cure = | Format = | Senarîst = | Derhêner = | Pêşkêş = | Lîstikvan = | Jûrî = | Dublaj = | Dublajkirina kurdî = Tune | Jenerîk = | Muzîka vebûnê = | Muzîka dawî = | Bestekar = | Welat = | Zimanê orjînal = | Ziman = | Hejmara sezonan = 3 | Hejmara beşan = 45 | Lîsteya beşan = | Rêveberên hilberîneriyê = | Hilberîner = | Edîtor = | Cih = | Sînematograf = | Kamera = | Mawe = 21–22  hûrdem | Şirket = | Belavker = | Kanal = | Formata wenê = | Formata deng = | Weşana ewilî = | Weşana dawiyê = | Rewşe = 2016 -2018 ( xelas) | Ya pêşî = | Ya piştî = | Bernameyên têkilîdar = }} '''''School of Rock''''' (bi kurdî: ''Dibistana muzîka rockê'') rêzefîlmekî muzîkal û komedî ye ku ji 12ê adara 2016an heta 8ê nîsana 2018an li ser kanala [[Nicklodeon]]ê hatibû weşandin.<ref> https://www.filmdienst.de/film/details/521775/school-of-rock</ref> Bingeha rêzefîlmê fîlmê ji sala 2003an de ku bi eynî sernavê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spio-fsk.de/asp/filestream.asp?dir=karte&file=0312%5C96236K%2Epdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210826023400/https://www.spio-fsk.de/asp/filestream.asp?dir=karte&file=0312%5C96236K.pdf |roja-gihiştinê=2021-08-26 |roja-arşîvê=2021-08-26 |url-status=dead}}</ref> == Şêwira == Rêzefîlm li [[Austin]], [[Teksas]] (li [[DYA]]yê) de dilîze û derbarê komek xwendekarên rêpîvanperest de ye ku ji aliyê mamosteyê nû birêz Dewey Finn, muzîkvanek ku zimanê "rock û roll" bikar tîne îlhama xwe ji pola xwe re dikin da ku komek veşartî ava bikin û ewna him dibin rîsk bigirin û qadên nû bigihîjin. Li seranserê salê, ev pola navîn xwe dibînin têkiliyên navînî, jêhatîyên xwe yên nenas vedibînin û dersên fêrbûnê li ser dilsozî û hevaltiyê hîn dibin. == Lîstikvanên rêzefîlm == * [[Breanna Yde]] weke Tomika, ku keçekî 12 salî ye ku hevala rintirîn ya Summer û her wiha ew serkêşa komê ye. * [[Ricardo Hurtado]] wek Freddy ku lawek şermok e . Ew pola xwe de kesê herî hezkirî ye . * [[Jade Pettyjohn]] Jade Pettyjohn wekî Summer, xwendekarek dibistana 12-salî ye ku bi Tomika re baştirîn heval e û di bandê de tambourine dilîze û di heman demê de rêveber e. Dilê wê ketiye Freddy . * Lance Lim wekî Zack, dibistanvanek 12-salî ku bi Lawrence û Freddy re baştirîn heval e. Ew gîtara elektrîkê dilîze. * Aidan Miner wekî Lawrence, dibistanvanek 12-salî ye ku bi Zack û Freddy re baştirîn heval e û di pola wî de zarokek herî aqilmend tê hesibandin. Ew klavyeya elektronîkî dilîze. * [[Tony Cavalero]] wekî birêz Fînn, mamosteyê nûveker û muzîkvanek berê ya a rock ku ji zarokan re fêr dike ka meriv çawa wekî komek bi hev re dilîze û dixebite. Di sezona duyemîn de, ew ji bo mamosteyek asayî tê pêşve xistin. * [[Jama Williamson]] Jama wekî Principal Mullins, gerînendeya dibistanê. Di sezona yekem de, ew karektera dubarekirinê ye, lê di sezona duyemîn de karakterek sereke tê pêşve xistin. == Xelatên wergirtî û navzedî == {| class = "wikitable" | - ! çarçoveya = "col" | Sal ! çarçoveya = "col" | Xelatkirin ! çarçoveya = "col" | Liq ! çarçoveya = "col" | Girtevan ! çarçoveya = "col" | Netîce ! çarçoveya = "col" | {{Kurtkirin | Ref |. Çavkanî}} | - | 2016 | [[68th Primetime Emmy Awards|Primetime Xelata Emmy]] | [[Primetime Xelata Emmy bo Program Outstanding Zarokan|Program Outstanding Zarokan]] | '' School of Rock '' | {{Berandamî}} | style = "text-align: center" | <Ref> {{Jêder-malper | url =http: //www.emmys.com/awards/nominees-winners/2016/outstanding-childrens-program |sernav=68th Emmy Awards namzetan û Winners | kar = [[Academy of Televiziyon Arts & Halk|Television Academy]] |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2016 }} </ ref> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî | http: //www.nick.com/school-of-rock/}} * {{Title IMDb | 4129004}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Rêzefîlm]] bh9y4jcwdp39lv4hjo8dazk57l1p80v 0 74146 2099170 2096788 2026-10-16T18:16:53Z Guherto 41494 Guherto navê [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê]] guhart û kir [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]]: Standardkirin li gora navê bajêr. 2096788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = HebrewU-MtScopus.JPG | sernavê_wêne = }} '''Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê''' (האוניברסיטה העברית בירושלים, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}) zanîngeheke [[Îsraêl]]ê ye. Ev duyem zanîngeha herî kevin a welatê Îsraêlê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=2013-04-28 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=2016-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[Kategorî:Îsraêl]] gfj7vsw1xy6r6jlhd9i9lfer7xz61js 0 75432 2099230 1910099 2026-10-17T05:11:57Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099230 wikitext text/x-wiki '''Peykerê xaneyê''' (bi înglîzî: ''cytoskeleton'' / ''cell skeleton'') tora rîşên [[proteîn]]ên nav sîtoplazmayê ye Hemû [[xane]] xwediyê peyker in. Peyker şikil dide xaneyê. Endamokên xaneyê bi alîkariya peykerê xaneyê, di nav sîtoplazmayê de cih diguherin, an jî xwe bi peykerê xaneyê ve girê didin û ciyê xwe sabit dikin. Li gel [[lebatok|endamokan]], xane jî bi alîkariya peyker dilive. Herwisa peykerê xaneyê dema dabeşbûna xaneyê de ji bo parvebûna kromozom û [[sîtoplazma]]yê jî alîkarî bi xaneyê dike. Peykerê [[xaneyên eukaryotî|xaneyên êkaryotî]] (navikrasteqîn) ji sê cor proteînan pêk tê. == Deziyê aktînê (''actine filament'') == * [[Livîna amîbî]] (''ameboid movement'') bi proteînên [[aktîn]]ê dibe. * Dema [[dabeşbûna xaneyê]] de parvebûna sîtoplazmayê ([[sîtokînez]]) pêk tîne. * Herwisa girjbûna xaneyê jî bi alîkariya [[rîşalka aktîn|rîşaloka aktînê]] pêk tê. [[Wêne:FluorescentCells.jpg|thumb|250px|Aktîn bi rengê sor, mîkrotubul bi rengê kesk dixuye]] == Deziyê navber (''intermediate filament'') == * [[Rîşalka navber|Rîşaloka navber]] di sîtoplazmayê de, di nav endamokan de belav bûyî ye. * Zexmbûna xaneyê pêk tîne. * Xaneyê bi xaneyên cînar ve girê dide. * Di navikê de ji bo zexmbûna qalika navikê qata navikê (''nuclear lamina'') çêdike. == Mîkrotubul (''microtubules'') == * [[Sentrîol]] jî ji [[mîkrotubul]]an çêdibin. * [[Kûlk]] (''cilium'') û [[dûçik]] (''flagellum'') ên xaneyê ji mîkrotubulan çêdibin. * [[Vezîkûl]] (kîsik) ên hilgir bi riya mîkrotubulan di nav sîtoplazmayê de cih diguherin. * [[Rîşê teşî]] (''spindle fibers'') karê parvebûna [[kromozom]]an pêk tîne û ji gurzên mîkrotubulan çêdibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.nature.com/scitable/topicpage/microtubules-and-filaments-14052932] * [https://web.archive.org/web/20171007033153/http://bscb.org/learning-resources/softcell-e-learning/cytoskeleton-the-movers-and-shapers-in-the-cell/] {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Endamok]] 21wfzqgjtj86j1hvzc0ekyihxaut5vn 0 82286 2099248 2098597 2026-10-17T08:20:05Z MikaelF 935 /* Hejmarên xêzekovara Zrîngê */ 2099248 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Zrîng''' [[xêzekovar]]eke bi kurdî ye, hem bi [[kurmancî]] û hem jî bi [[Zazakî|kirmanckî]], ku ji [[çiriya pêşîn]] a 2019an ve mehê carekê dihat weşandin<ref>https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10157268066510259&set=pcb.10157268075430259&type=3&theater</ref>. [[Kovar]] ji 32 rûpelan pêk tê û edîtorê kovara Zrîng [[karîkatursaz]]ê kurd [[Dogan Guzel]] e<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mezopotamyaajansi20.com/kr/HEM-NCE/content/view/69900 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2019-09-23 |tarîxa-arşîvê=2019-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190923061459/http://www.mezopotamyaajansi20.com/kr/HEM-NCE/content/view/69900 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://yeniozgurpolitika.net/zring-li-bin-guhe-tirki-dikeve/ |tarîxa-gihiştinê=2019-09-23 |tarîxa-arşîvê=2019-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190923075805/http://yeniozgurpolitika.net/zring-li-bin-guhe-tirki-dikeve/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>(2020). "Zrîng bi formateke nû derket.", [[Xwebûn]], 43:2020, r. 12.</ref>. == Hejmarên xêzekovara Zrîngê == * 1 (2019) * 2 (2019) * 3 (2019)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-hejmara-nu-li-bayiyan-u-ewropaye-ye</ref> * 4 (2019-2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/di-hejmara-nu-de-cih-da-amatoran</ref> Hejmara 4em a Zrîngê di kanûna paşîna 2020an de derket. Di vê hejmarê de xêzên [[Dogan Guzel]], [[Ender Ozkahraman]], [[Eşref Mûmcû]], [[Bunyamîn Karakoç]], [[Îmam Cîcî]], [[Ronî Battê]], [[Eceren]] û [[Kemal Gokhan]] hene.<ref>"Di hejmara nû de cih da amatoran.", [[Xwebûn (kovar)|Xwebûn]], 2:2020, r. 15.</ref> * 5 (2020) * 6 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-berga-newroze-derket</ref> * 7 (2020, bi formateke nû)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-formateke-nu-derket</ref> * 8 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/hejmara-8an-a-zringe-derket</ref> * 9 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-berga-kurtce-anliyorum-ama-konusamiyorum-derket</ref> * 10 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/nu-zring-bi-naverokeke-ter-u-tije-derket</ref><ref>(2021). "Ze^mgê Kalo bi girî vekir!", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 3.</ref> * 11 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/hejmara-11emin-a-kovara-zringe-derket</ref> * 12 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/zringe-got-biji-newroz</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Kovar]] 191kli18jars6ey6nwdiq0cpt9gu58d 2099249 2099248 2026-10-17T08:20:49Z MikaelF 935 /* Hejmarên xêzekovara Zrîngê */ 2099249 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Zrîng''' [[xêzekovar]]eke bi kurdî ye, hem bi [[kurmancî]] û hem jî bi [[Zazakî|kirmanckî]], ku ji [[çiriya pêşîn]] a 2019an ve mehê carekê dihat weşandin<ref>https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10157268066510259&set=pcb.10157268075430259&type=3&theater</ref>. [[Kovar]] ji 32 rûpelan pêk tê û edîtorê kovara Zrîng [[karîkatursaz]]ê kurd [[Dogan Guzel]] e<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mezopotamyaajansi20.com/kr/HEM-NCE/content/view/69900 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2019-09-23 |tarîxa-arşîvê=2019-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190923061459/http://www.mezopotamyaajansi20.com/kr/HEM-NCE/content/view/69900 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://yeniozgurpolitika.net/zring-li-bin-guhe-tirki-dikeve/ |tarîxa-gihiştinê=2019-09-23 |tarîxa-arşîvê=2019-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190923075805/http://yeniozgurpolitika.net/zring-li-bin-guhe-tirki-dikeve/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>(2020). "Zrîng bi formateke nû derket.", [[Xwebûn]], 43:2020, r. 12.</ref>. == Hejmarên xêzekovara Zrîngê == * 1 (2019) * 2 (2019) * 3 (2019)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-hejmara-nu-li-bayiyan-u-ewropaye-ye</ref> * 4 (2019-2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/di-hejmara-nu-de-cih-da-amatoran</ref> Hejmara 4em a Zrîngê di kanûna paşîna 2020an de derket. Di vê hejmarê de xêzên [[Dogan Guzel]], [[Ender Ozkahraman]], [[Eşref Mûmcû]], [[Bunyamîn Karakoç]], [[Îmam Cîcî]], [[Ronî Battê]], [[Eceren]] û [[Kemal Gokhan]] hene.<ref>"Di hejmara nû de cih da amatoran.", [[Xwebûn (kovar)|Xwebûn]], 2:2020, r. 15.</ref> * 5 (2020) * 6 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-berga-newroze-derket</ref> * 7 (2020, bi formateke nû)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-formateke-nu-derket</ref> * 8 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/hejmara-8an-a-zringe-derket</ref> * 9 (2020)<ref>https://azadiyawelat1.com/zring-bi-berga-kurtce-anliyorum-ama-konusamiyorum-derket</ref> * 10 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/nu-zring-bi-naverokeke-ter-u-tije-derket</ref><ref>(2021). "Zrîngê Kalo bi girî vekir!", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 3.</ref> * 11 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/hejmara-11emin-a-kovara-zringe-derket</ref> * 12 (2021)<ref>https://azadiyawelat1.com/zringe-got-biji-newroz</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kovar-şitil}} [[Kategorî:Kovar]] kxaepzqvzrpmxg9zpzl9yxj59oz43f6 0 83165 2099172 2056056 2026-10-16T18:18:31Z MikaelF 935 /* Çalakiyên wê */ 2099172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg''', yan jî bi kurtasî '''Greta Thunberg''' {{IPA-sv|ˈɡreːta ˈtʉːnbærj}}<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.everyonegroup.com/everyone/mainpage/entries/2019/5/19_the_2019_makwan_prize_is_awarded_to_greta_thunberg.html |sernav=The 2019 Makwan Prize is awarded to Greta Thunberg |malper=www.everyonegroup.com |tarîxa-gihiştinê=2020-01-17 |tarîxa-arşîvê=2019-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190831162831/http://www.everyonegroup.com/EveryOne/MainPage/Entries/2019/5/19_The_2019_Makwan_Prize_is_awarded_to_Greta_Thunberg.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (jdb. 3 kanûna paşîn 2003) çalakvaneka jîngehê ya swêdî ye ku bi kampanyaya xwe ya li ser [[guherîna avhewayê]] ya dinyayê nasnkirineke navnetewî wergirtî ye. Çalakiya avhewayê ya Thunberg bi razî kirina dêûbavên wê ku vebijarkên şêwaza jiyanê ku şopa karbonê kêm dike despêkirye. Di tebaxa sala 2018an de, di temenê 15 saliya xwe de Thunberg dest ji dibistanê berdide û soz dide ku ew ê ji neçe dibistanê heta ku biryara hikûmeta swêdî ya di derbarê ku guherîna avhewayê biguhêre. Thunberg li derveyê parlamena Swêdê xwepêşandan daye destpêkirin û tê de gazî kirina xurtirkirina çalakiyeke li ser guherîna avhewayê kiriye ku bi hilgirtina pankart a ''Skolstrejk för Klimatet'' (Greva Dibistanê ya ji bo Avhewayê) û bi belavkirina belavokên agahdariyên di derbarê guherîna avhewayê xwepêşandan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/on-parenting/before-greta-thunberg-was-a-global-icon-she-was-a-tormented-child-who-refused-to-eat-or-speak/2020/03/16/eea2967a-63a4-11ea-acca-80c22bbee96f_story.html |sernav=Greta Thunberg family memoir 'Our House Is On Fire' sees activist through her parents' eyes - The Washington Post |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-17 |roja-gihiştinê=2024-11-28 |roja-arşîvê=2020-03-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200317180306/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/on-parenting/before-greta-thunberg-was-a-global-icon-she-was-a-tormented-child-who-refused-to-eat-or-speak/2020/03/16/eea2967a-63a4-11ea-acca-80c22bbee96f_story.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Jînenîgarî == Çalakvana swêdî Greta Thunberg di 3 çileya sala 2003an de hatiye dinyayê. Greta Thunberg yek ji du keçên bavê lîstikvanek swêdî û dayikek stranbêja opera ya navdar li cîhanê ye. Greta Thunberg ku bi "greva dibistanê ya ji bo avhewayê" ve bala medyayê kişandiye ku ji temeneke pir ciwan ve bi guherîna avhewa û germbûna global re eleqedar bûye. Dema ku ew 11 salî bû depresiyon, çalakvanê ciwan di wê demê de dev ji xwarin û axaftinê berda. Tenê dema ku bi tevahî hewce be diaxive, Greta bi sendroma asperger, celebek otîzmê hate teşhîs kirin. Greta Thunberg ji hêla kovara Time ve wekî 25 ciwanên herî bibandor ên sala 2018an hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2019/12/11/video-16-yasinda-greta-thunberg-kim-kuresel-iklim-hareketi-sembolu-yelkenliyle-abd-yolunda |sernav=TIME dergisinin yılın kişisi seçtiği Greta Thunberg kimdir? |paşnav=Sade |pêşnav=Gizem |tarîx=2019-12-11 |malper=euronews |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-10-09 }}</ref> Greta Thunberg ku bi gotinên xwe yên li ser guherîna avhewa di Civîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî COP24 de hate bibîranîn, ji siyasetmedaran re wiha got: "Ger hûn wisa tevbigerin, hûn ê têk biçin. Heke hûn têk biçin, hûn ê di dîroka mirovahiyê de wekî ya herî xirab werin bîranîn." == Çalakiyên wê == === Boykotkirina dibistanê === Greta Thunberg di destpêkê de di çalakiyên xwe yên li ber Parlamena Swêdê de bi tenê bû. Di roja înê dibistan boykot dikir. Lêbelê, roj bi roj, hevalên Swêdî dibistan şikandin û dest pê kirin ku ji bo avhewa werin ba hev û piştgirî bidin Greta. Bi demê re, tevgerê sînorên Swêdê derbas kir û bi qasî 70.000 xwendekar li 270 bajarên cîhanê beşdarî çalakiya "ji bo pêşerojê roja înê" bûn. === Axaftina Davosê === Thunberg li [[Davos]]a [[Swîsre]]yê ku [[Foruma Aborî ya Cîhanî ya Davosê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] lê hatibû lidarxistin. Wî rêber û karsaz hişyar kir ku serfiraziya wan a darayî dê paşeroja pêşeroja Cîhanê xerc bike. Di axaftina xwe ya Davosê de di dawiya Çile de, wî got: "Ez dixwazim ku hûn tirsa ku ez her roj hîs dikim hîs bikin. Ez dixwazim ku hûn tevbigerin, mîna di demên krîzê de. Mîna ku mala we dişewite… Ji ber ku ew çi be ev jî ev e." === Çalakiya li ber parlamena Swêdê === Thunberg di havîna 2018an de li ber derê parlamena Swêdê dest pi çalakiyek kir. Ji hêla pêlên germê ve li Ewropa, di demsala havîna herî germ de ku di zêdeyî 250 salan de hatî tomar kirin, derbas bû. Thunberg ji bo guherîna avhewa li ber Parlamena Swêdê wekî bersiv çalakî kir. Thunberg, ku daxwaz kir ku hikûmeta swêdî gazên karbonê kêm bike, ji 20ê tebaxê heya hilbijartinên giştî yên Swêdê di 9ê Îlona 2018an de neçû dibistanê û her roj, li gel perê ''Skolstrejk för klimatet'' (Greva Dibistanê ji bo Avhewayê), li ber Parlamenê lidarxist. === Axavtina civîna yekbûyî ya neteweyî === Greta Thunberg di xîtabî siyasetmedarên ku li Polonya civiyabûn da ku li Civîna Avhewa ya Neteweyên Yekbûyî COP24 biryarên li ser guherîna avhewa bidin: wiha akivî "Heke hûn wisa tevbigerin, hûn ê têk biçin. Heke hûn têk neçin, hûn ê di dîroka mirovahiyê de wekî ya herî xirab werin bîranîn." === Fîloya Sumudê li dijî blokekirina Xezeyê 2025 === {{Beşa vala|tarîx=çiriya paşîn 2025}} == Galerî == <gallery> Greta Thunberg 02 cropped.jpg|Çalakvana swêdî Greta Thunberg (2018) Greta Thunberg 4.jpg|Wêneyek Greta Thunberg li ber derê parlamena Swêdê Greta Thunberg- World Economic Forum (Davos).webm|Vîdeoya axaftina Greta Thunberg ya civîna Forma Aborî a Cîhanê li bajarê Davosê Greta Thunberg urges MEPs to show climate leadership (49618310531).jpg|Wêneyek ji axaftina parlamena Ewropayê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên ji Stockholmê]] [[Kategorî:Greta Thunberg| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2003]] [[Kategorî:Jinên swêdî]] [[Kategorî:Kesên ji Stockholmê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Swêdî]] k94d2g1x7tv7r4z2ac2itkiaeuzl968 0 85191 2099273 1939272 2026-10-17T09:53:32Z MikaelF 935 2099273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' fanzîn û kovara malpera [[Sînemaya Serbixwe]] û edîtorê wê [[Rûmet Med]] e.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> Fanzîna “Sînemaya Serbixwe” (Hejmara yekem: 2018) di heman demê de yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye û di sala 2020ê de jî hejmara duyem a fanzînê hatiye weşandin.<ref name="bianet" /> Ji hejmara sêyemîn pê ve weke [[e-kovar]] hate weşandin. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser Instagram e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] dqc1c5h55j2a7ql9702nvh9xa97rks1 2099274 2099273 2026-10-17T09:57:55Z MikaelF 935 2099274 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' fanzîn û kovara malpera [[Sînemaya Serbixwe]] û edîtorê wê [[Rûmet Med]] e.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> Fanzîna “Sînemaya Serbixwe” (Hejmara yekem: 2018) di heman demê de yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye û di sala 2020ê de jî hejmara duyem a fanzînê hatiye weşandin.<ref name="bianet" /> Ji hejmara sêyemîn pê ve weke [[e-kovar]] hate weşandin. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] r4kp9aed84quzy291yc1oprl6fbsrlp 2099277 2099274 2026-10-17T10:07:19Z MikaelF 935 2099277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]a sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> Fanzîna "Sînemaya Serbixwe” (Hejmara yekem: 2018) di heman demê de yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye û di sala 2020ê de jî hejmara duyem a fanzînê hatiye weşandin.<ref name="bianet" /> Ji hejmara sêyemîn pê ve weke [[e-kovar]] hate weşandin. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 9d2nof9el0qq9ngk92wa05fgdl2asd7 2099278 2099277 2026-10-17T10:08:19Z MikaelF 935 2099278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> Fanzîna "Sînemaya Serbixwe” (Hejmara yekem: 2018) di heman demê de yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye û di sala 2020ê de jî hejmara duyem a fanzînê hatiye weşandin.<ref name="bianet" /> Ji hejmara sêyemîn pê ve weke [[e-kovar]] hate weşandin. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 2w6nz3qvmz4j0cek6yp12acd0a4kecb 2099279 2099278 2026-10-17T10:17:13Z MikaelF 935 2099279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 48sner1r0mpyify78tl8wsmfp80lp8w 2099281 2099279 2026-10-17T10:20:25Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[E-Sînemaya Serbixwe]] weke [[Sînemaya Serbixwe (kovar)]] guhart 2099279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 48sner1r0mpyify78tl8wsmfp80lp8w 2099299 2099281 2026-10-17T10:26:46Z MikaelF 935 /* Hejmar */ 2099299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] hqt0nna5h5cgg6euot53k7yp9kbh4uu 2099300 2099299 2026-10-17T10:27:49Z MikaelF 935 2099300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020) # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 9wyk2gb9jx8zi5x9apihx7jsu2niv1s 2099301 2099300 2026-10-17T10:31:42Z MikaelF 935 /* Hejmar */ 2099301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020)<ref>https://www.rupelanu.com/jimara-seyem-a-kovara-sinemaya-serbixwe-derket-12493h.htm</ref> # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 9pjn3jwpa46ybe8hz9jj09dueyrjqht 2099302 2099301 2026-10-17T10:33:49Z MikaelF 935 /* Hejmar */ 2099302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[sosyalmedya]]yê, mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020), kovar dijîtal (e-kovar) bû.<ref>https://www.rupelanu.com/jimara-seyem-a-kovara-sinemaya-serbixwe-derket-12493h.htm</ref> # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 4niponfxj51tar6jt63r26mp5z3df81 2099303 2099302 2026-10-17T10:35:09Z MikaelF 935 2099303 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[medyayên civakî]], mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020), kovar dijîtal (e-kovar) bû.<ref>https://www.rupelanu.com/jimara-seyem-a-kovara-sinemaya-serbixwe-derket-12493h.htm</ref> # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 18x5zia8j4jnfnbzr7r8kfrj8nz000c 2099304 2099303 2026-10-17T10:42:20Z MikaelF 935 /* Hejmar */ 2099304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[medyayên civakî]], mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020), kovar bû dijîtal (e-kovar).<ref>https://www.rupelanu.com/jimara-seyem-a-kovara-sinemaya-serbixwe-derket-12493h.htm</ref> # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] dmwpeergz551rqko1pqcxq1jseta13p 2099305 2099304 2026-10-17T10:43:06Z MikaelF 935 /* Hejmar */ 2099305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank kovar | sernav = E-Sînemeya Serbixwe | weşanvan = Rûmet Med (Onur Kaya) | karmendê nivîskar = Ahmet Tîrêj Kaya | format = E-Fanzîn | çêker = | dema yekem = 2018 | hejmara dawî = 2021 | ziman = Kurdî | malper = {{URL|sinemayaserbixwe.com}} }} '''Sînemaya Serbixwe''' yan jî '''E-Sînemaya Serbixwe''' [[fanzîn]] û [[e-kovar]]eke bi kurdî ya sînema, çand û hunerê ya malpera [[Sînemaya Serbixwe]] ye. Berpirsyar û edîtorê kovarê [[Rûmet Med]] (Onur Kaya) ye.<ref name="bianet">{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |sernav=Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket |paşnav=Navenda Nûçeyan |pêşnav=a BIAyê |tarîx=2020-01-27 |malper=Bianet.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200422194355/http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket |roja-arşîvê=21 nîsan 2020 |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=21 nîsan 2020 }}</ref> "Sînemaya Serbixwe” yekem e-fanzîna sînemayê bi kurdî ye. Hejmara dawî ya e-kovarê di sala 2021ê de derket. Îro (2026) li ser platformên din ên [[medyayên civakî]], mîna [[Instagram]] û [[X]] derdikeve. == Hejmar == # (2018) # (2020) # (2020), kovar wek [[e-kovar]] (dijîtal) derket.<ref>https://www.rupelanu.com/jimara-seyem-a-kovara-sinemaya-serbixwe-derket-12493h.htm</ref> # (2020), di kanûna pêşîn a 2020an de derket.<ref>(2021). "Hejmara nû ya ‘E-Kovara Sînemaya Serbixwe’ derket.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://bianet.org/bianet/pirtuk/219211-hejmara-duyem-a-e-fanzina-sinemaya-serbixwe-derket Hejmara Duyem a E-Fanzîna "Sînemaya Serbixwe" Derket] * [https://drive.google.com/file/d/1-wvi699XKznpcasGRnqSPTzQzmOmI0-0/view Hejmara Duyem a "Sînemaya Serbixwe"] * [https://drive.google.com/file/d/1BVK9fTlbRxYerP7_GgyFd1qAPGE0031R/view?usp=sharing Hejmara Çarem] * Hemû hejmarên Sînemaya Serbixwe: https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210170517/https://sinemayaserbixwe.com/hemu-hejmaren-kovara-sinemaya-serbixwe/ |date=2023-12-10 }} * https://www.instagram.com/sinemayaserbixwe/ Li ser Instagram {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kovarên kurdî|sînema]] 52cwof3e4u7beenmynoivf2q7lizsl5 1 85267 2099283 1449940 2026-10-17T10:20:25Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:E-Sînemaya Serbixwe]] weke [[Gotûbêj:Sînemaya Serbixwe (kovar)]] guhart 1449940 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} Silav {{Ragihandin|MikaelF}} min çavkanî lê zêde kir û jêbirînê jî jêbir. Wisa baş e an divê bê jêbirin?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 20:15, 21 nîsan 2020 (UTC) :{{Silav|Balyozxane}}, te gelek baş kir. Gelek spas --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:20, 22 nîsan 2020 (UTC) mmboxyncpw019lm3iaejmhj70xwxijm 0 96245 2099280 1846863 2026-10-17T10:17:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099280 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | paşbingeh = solo | wêne = 20180705-Rudolstadt-Festival-Yael-Deckelbaum-4779.jpg | pîşe = Yael Dekelbaum li festîvala Rudolstadtê (2018) | malper = https://www.yaeldeckelbaum.com }} '''Yael Dekelbaum''' (jdb. [[7ê tîrmehê|7ê tîrmeha]] [[1979]] li [[Quds]], [[Îsraêl]]) [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]a îsraêlî-kanadayî ye. == Jiyan == Dekelbaum li Orşelîmê hatiye dinê. Ew li [[moşav]]a [[Aminadav]]ê (Îsraêl) û [[Kanada]]yê mezin bû û îro li Kanadayê dijî.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ew [[lezbiyen]]eke xweaşkirakirî ye û ji 2012an ve bi hevjîna xwe [[Liat Aviv]] re dijî. == Albûmên wê == {{Beşa vala|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên îsraêlî]] [[Kategorî:Îsraêlî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1979]] dtwq9kbm10aw4d4jmafrpqglzngnk3m 0 121848 2099265 1990488 2026-10-17T08:57:58Z MikaelF 935 2099265 wikitext text/x-wiki '''Malnişînî''' yan '''teqawitî''', rewşa malnişînbûnê ye, kesê ku piştî çendîn salên xizmetê ji karî tê veqedandin û [[mehmiz]]ek lê tê girêdan.<ref>[[Umîd Demîrhan]]. Ferhenga destî kurdî bi kurdî. Sewad 1428, [[Bazîd]].</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Malnişînî| ]] lp26ouyi2b1r9mw5kdbowt3a3pkjwy1 0 124385 2099231 1870706 2026-10-17T05:27:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099231 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} [[Wêne:XweseriKurmanji.jpg|thumb|Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser (2020)]] '''Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser''', kitêbeke ku di sala 2011an de ji aliyê [[Mezlûm Kobanî|Mezlûm Ebdî]] û [[Polat Can]] <ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/the-practical-projects-for-building-the-autonomous-administration/ |sernav=The Practical projects for Building the Autonomous Administration |tarîx=2020-08-20 |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-02-12 }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ve bi erebî hatiye nivîsin û weşandin. == Armanca pirtûkê == Armanca pirtûkê ew e ku gel û xebatkarên şoreşa [[Rojavayê Kurdistanê]] projeya [[Xweseriya demokratîk a kurdan|Xweseriyê]] binasin û li gorî armanc û pîvanên wê kar bikin û gav bi gav pêk bînin. Pirtûk bi giştî li gorî xweserî û taybetmendiyên Rojavayê Kurdistanê hatiyê nivîsin û hemû projeyên tê de jî li gor rastiya rewşa herêmê hatine dareştin. == Çapên pirtûkê == Yekem çapa pirtûkê li [[Qamişlo]] di payîza sala 2011an de hatiye belavkirin. Çapa duyem jî di havîna sala 2012an de ji aliyê [[Konfederasyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz|Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz]] ve hatiye belavkirin. Çapa sêyem ji aliyê Navenda Ragihandina [[Hêzên Sûriya Demokratîk|HSD]] di bihara sala 2020an de hat belavkirin. Di havîna sala 2020 de, pirtûk bi sê zimanan ([[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]) û du zaravayên kurdî ([[soranî]] û [[kurmancî]]) ji aliyê Navenda [[Xezelnûs]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://galawej.com/2020/07/2020-07-17205520.html |malper=galawej.com |roja-gihiştinê=2022-02-12 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2022-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220214234850/https://galawej.com/2020/07/2020-07-17205520.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ya Çap û Weşanê ve hat çapkirin û belavkirin. == Wergera pirtûkê == [[Wêne:PraticalProject.jpg|thumb|Pênc pirtûkên Projeyên pratîkî yên avakirina rêveberiya xweser.]] Pirtûk cara yekê di sala [[2011]]an de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bi navê (<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktebhen.com/product/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%84%d8%a8%d9%86%d8%a7-%d9%8d-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%af%d8%a7%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b0%d8%a7%d8%aa/ |sernav=المشاريع العمليه لبنا ٍ الإدارة الذاتية |malper=Kitêbhên |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-02-12 |roja-arşîvê=2022-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220212234233/https://www.ktebhen.com/product/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7-%D9%8D-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>[[المشاريع العمليّة لبناء الإدارة الذّاتيّة]]) hatiye nivîsîn. Di sala [[2020]]an de ji bo ziman û zaravayê din hatiye wergerandin. * Wergera [[Zimanê kurdî|kurdî]] - [[kurmancî]]: [[Mihemed Reşîd]] * Wergera kurdî - [[soranî]] (<ref>{{Jêder |sernav=ناساندنی کتێبی پرۆژە پراکتیکییەکانی خۆبەڕێوبەرێتی ڕۆژئاڤا لە لایەن پۆلات جان وە |url=https://www.youtube.com/watch?v=_ppnNFx_5s4 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-12 }}</ref>[[پرۆژه‌ پراكتیكییه‌كانی بونیادنانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی]]): [[Ekber Hesen]]. * Wergera [[Zimanê farisî|farisî]] ([[برنامەهای عملی تاسیس نظام خودمدیریتی]]): [[Ednan Hesenpour]]. * Wergera [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] ([[Practical Projects for Building the Autonomous Administration]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://bellacaledonia.org.uk/2020/11/22/a-handbook-for-revolution/ |sernav=A Handbook for Revolution |tarîx=2020-11-22 |malper=Bella Caledonia |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-02-12 }}</ref>): [[Leylan Îsa]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] dwd1i7vkjjtqn1k4i6m3v2n1vwspmlt 0 135173 2099221 1693668 2026-10-17T01:18:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099221 wikitext text/x-wiki [[Wêne:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|300px|thumb|Cotkarên ku ji ber birçîbûnê xwe li kolaneke [[Xarkiv]]ê dirêj kirine, sal 1933. Wêneyek Alexander Wienerberger]] [[Wêne:Holodomor_World_Recognition.svg|300px|thumb|Welatên ku Holodomor wek [[jenosîd]] nas dikin: {{Legend|#005bbb|Welatên ku bi fermî Holodomor wek kirineke komkujiyê nas dikin.}} {{Legend|#65a6e0|Welatên ku bi fermî Holodomor wek kirineke komkujiyê şermezar dikin.}} {{Legend|#cccccc|Welatên ku bi fermî Holodomor wek kirineke komkujiyê nas nakin.}}]] '''Holodomor''' (bi [[Zimanê ûkraynî|ûkraynî]]: Голодомор, ''Holodomor'' ("kuştina bi birçîbûnê"),<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Graziosi |pêşnav=Andrea |tarîx=2005-07-01 |sernav=Les famines soviétiques de 1931-1933 et le Holodomor ukrainien |url=https://journals.openedition.org/monderusse/8817 |kovar=Cahiers du monde russe. Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants |ziman=fr |cild=46 |hejmar=3 |rr=453–472 |doi=10.4000/monderusse.8817 |issn=1252-6576 }}</ref> bi [[Zimanê rûsî|rûsî]] Голодомор, ''Golodomor'') ji bo birçîbûna mezin û kontrolkirî ya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] tê bikaranîn, ya ku di salên [[1930]]an de li [[Hemwelatî|hemwelatiyên]] [[Komara Sovyeta Sosyalîst a Ûkraynayê]] hate kirin. Di vê komara yekîtiyê de, li gorî texmînan sê û heft mîlyon kes bûne qurbaniya birçîbûnê. Ji [[serxwebûn]]a xwe ya sala [[1991]]ê û pê de [[Ûkrayna]] hewil dide ku Holodomor li qada [[navneteweyî]] wekî [[komkujî]] were naskirin, lê ev binavkirin heya îro jî bi qismî tê nîqaşkirin. Holodomor ji sala [[1932]]an heta [[1933]]an birçîbûneke berfireh bû ku bi destê mirovan hate çêkirin û bi mîlyonan [[ûkraynî|ûkrayniyan]] bûne qurqbanên wê. Ev bûyer bandor li herêmên mezin ên hilberîna [[genim]] ên Yekîtiya Sovyetê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leonavičius |pêşnav=Vylius |paşnav2=Ozolinčiūtė |pêşnav2=Eglė |tarîx=2019-12-20 |sernav=The Transformation of the Soviet Agriculture |url=https://www.journals.vu.lt/sociologija-mintis-ir-veiksmas/article/view/15804 |kovar=Sociologija. Mintis ir veiksmas |cild=44 |hejmar=1 |rr=93–131 |doi=10.15388/SocMintVei.2019.1.10 |issn=1392-3358 }}</ref> [[Zanistvan|Zanyar]] bi giştî hemfikir in ku sedema birçîbûnê ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin, lê ka Holodomor dikare wek komkujî bê bi nav kirin an na, hê jî tê nîqaşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tauger |pêşnav=Mark B. |tarîx=2001 |sernav=Natural Disaster and Human Actions in the Soviet Famine of 1931–1933 |url=http://carlbeckpapers.pitt.edu/ojs/index.php/cbp/article/view/89 |kovar=The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies |ziman=en |hejmar=1506 |rr=67 |doi=10.5195/cbp.2001.89 |issn=2163-839X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2000/03/the-future-did-not-work/378081/ |sernav=The Future Did Not Work |paşnav=Getty |pêşnav=J. Arch |tarîx=2000-03-01 |malper=The Atlantic |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> Hin [[dîroknas]] digihin wê encamê ku birçîbûna berfireh ji aliyê [[Yosîf Stalîn]] ve hatiye plankirin û gurrtirkirin da ku tevgera serxwebûna Ukraynayê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History |sernav=Ukraine - History {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=UkFlO7hoxOMC&pg=PA194&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Modernization from the Other Shore: American Intellectuals and the Romance of Russian Development |paşnav=Engerman |pêşnav=David C. |tarîx=2004-01-15 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-03652-9 |ziman=en }}</ref> Hinekên din pêşniyar dikin ku birçîbûn ji ber [[Pîşesazî|pîşesazkirina]] bilez a Sovyetê û [[kolektîvkirina çandiniyê]] pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://day.kyiv.ua/en/article/day-after-day/holodomor-1932-33-genocide-gaps-evidential-basis |sernav=Holodomor of 1932-33 as genocide: gaps in evidential basis |malper=day.kyiv.ua |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6179818.stm |sernav=Legacy of famine divides Ukraine |tarîx=2006-11-24 |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.expressnews.ualberta.ca/article.cfm?id=7176 |sernav=The great famine debate goes on... - ExpressNews - University of Alberta |tarîx=2008-06-15 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-12-06 |roja-arşîvê=2008-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080615015541/http://www.expressnews.ualberta.ca/article.cfm?id=7176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ûkrayna yek ji mezintirîn dewletên hilberîna genim a li Yekîtiya Sovyetê bû. Kotaya wê ya genimê bi awayekî bê maqûl ji herêmên din ên Sovyetê bilindtir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/ezproxy/r/ezp.2aHR0cHM6Ly9kb2kub3JnLzEwLjExMTEvai4xNzU5LTU0MzYuMTk4Mi5tcDEzMDA0MDAyLng- |sernav=The Wikipedia Library |malper=wikipedialibrary.wmflabs.org |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marples |pêşnav=David R. |tarîx=2009-05 |sernav=Ethnic Issues in the Famine of 1932–1933 in Ukraine |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09668130902753325 |kovar=Europe-Asia Studies |ziman=en |cild=61 |hejmar=3 |rr=505–518 |doi=10.1080/09668130902753325 |issn=0966-8136 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chamberlin |pêşnav=William Henry |tarîx=1933 |sernav=The Balance Sheet of the Five Year Plan |url=https://www.jstor.org/stable/20030526 |kovar=Foreign Affairs |cild=11 |hejmar=3 |rr=458–469 |doi=10.2307/20030526 |issn=0015-7120 }}</ref> Ev yek bû sedem ku Ûkrayna bi awayeke xurt bibe mexdûrê birçîbûnê. Texmînên destpêkê yên jimara miriyan ji aliyê alim û karbidestên hikûmetê ve gelek diguhere. Daxuyaniyek hevpar a [[Neteweyên Yekbûyî]] ku di sala [[2003]]an de ji hêla 25 [[welat]]an ve hatî îmzekirin ragihand ku qasî 7-10 mîlyon kes mirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ukraine |paşnav2=Azerbaijan |paşnav3=Bangladesh |paşnav4=Belarus |paşnav5=Benin |paşnav6=Herzegovina |pêşnav6=Bosnia and |paşnav7=Canada |paşnav8=Egypt |paşnav9=Georgia |tarîx=2003-11-07 |sernav=Letter dated 7 November 2003 from the Permanent Rerpesentative of Ukraine to the United Nations addressed to the Secretary-General |url=https://digitallibrary.un.org/record/505743 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dsnews.ua/ukr/society/bilshe-ne-krashche-a-girshe-komu-shkodit-perebilshennya-vtrat-vid-golodomoru-05112021-441838 |sernav=Більше не краще, а гірше. Кому шкодить перебільшення втрат від Голодомору — DSnews.ua |tarîx=2021-11-05 |malper=www.dsnews.ua |ziman=uk |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> Lêbelê, zanyariya heyî rêjeyek bi 3.5 heta 5 mîlyon mexdûran texmîn dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gorbunova |pêşnav=Viktoriia |paşnav2=Klymchuk |pêşnav2=Vitalii |tarîx=2020-10-26 |sernav=The Psychological Consequences of the Holodomor in Ukraine |url=https://ewjus.com/index.php/ewjus/article/view/609 |kovar=East/West: Journal of Ukrainian Studies |ziman=en |cild=7 |hejmar=2 |rr=33–68 |doi=10.21226/ewjus609 |issn=2292-7956 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kravchenko |pêşnav=Ye |tarîx=2020-07-01 |sernav=The Concept of Demographic Losses in the Holodomor Studies |url=https://visnyk.history.knu.ua/eng/archive/2020/144-eng/144-6-kravchenko-eng |kovar=Vìsnik - Kiïvsʹkij nacìonalʹnij unìversitet ìmenì Tarasa Ševčenka: Ìstorìâ |ziman=en |hejmar=144 |rr=30–34 |doi=10.17721/1728-2640.2020.144.6 |issn=1728-2640 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.ch/books?id=bGPjqNGPc40C&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Heroes and Villains: Creating National History in Contemporary Ukraine |paşnav=Marples |pêşnav=David R. |tarîx=2007-01-01 |weşanger=Central European University Press |isbn=978-963-7326-98-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/11/24/world/europe/ukraine-holodomor-famine-memorial.html |sernav=85 Years Later, Ukraine Marks Famine That Killed Millions |paşnav=Mendel |pêşnav=Iuliia |tarîx=2018-11-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> Bandora birçîbûnê ya berbelav li ser Ûkraynayê heta îro berdewam dike. Ji sala [[2006]]an û vir ve, Holodomor ji aliyê Ûkraynayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://zakon.rada.gov.ua/go/376-16 |sernav=Про Голодомор 1932-1933 років в Україні |malper=Офіційний вебпортал парламенту України |ziman=uk |roja-gihiştinê=2022-12-06 }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li gel 22 welatan, wekî komkujiyek tê naskirin, ya ku ji aliyê rejîma Sovyetê ve li dijî gelê Ûkraynayê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holodomoreducation.org/news.php/news/4 |sernav=International Recognition of the Holodomor - News - Holodomor |malper=www.holodomoreducation.org |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Holodomor| ]] [[Kategorî:Yosîf Stalîn]] [[Kategorî:1932 li Ûkraynayê]] [[Kategorî:1933 li Ûkraynayê]] 62xa33i4bab16muihirboym9q887iqb 0 137480 2099223 1765495 2026-10-17T03:39:57Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099223 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} Medya News [[Rojnamegerî|ajanseke nûçeyan]] e ya ku di tebaxa 2020ê de hatiye damezrandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/impressum/ |sernav=Medya News }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ajans di Îtalyayê de qeydkirî ye lê karmendên ajansê li seranserê Ewropayê hene. Malper raporên li ser “nûçe, bûyer, çalakî û însiyatîvên [[kurd]]an çedike, û wekî çavkanîyekî ‘pro-kurdî’ û ya ku ‘li ser mijarên girêdayî kurdan disekine’ hat binavkirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/about-us/ |sernav=Medya News - About Us }} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-nûçe |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-689654 |sernav=Did Turkey use chemical weapons in northern Iraq? |xebat=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/hakan-fidan/turkish-intelligence-chiefs-frequent-iraq-visits-raise-questions |sernav=Ahval |roja-gihiştinê=2023-02-03 |roja-arşîvê=2022-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221011091136/https://ahvalnews.com/hakan-fidan/turkish-intelligence-chiefs-frequent-iraq-visits-raise-questions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Raporên Medya Newsê ji alîyê [[The Daily Mirror]], [[France24|France 24]], [[The Jerusalem Post]] û dezgehên nûçeyan ên din ên ji rojavayê cîhanê, wekî çavkanî hatine bikaranîn<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/europe/20220707-otan-qui-sont-les-terroristes-r%C3%A9clam%C3%A9s-par-la-turquie-%C3%A0-la-finlande-et-%C3%A0-la-su%C3%A8de |sernav=Otan : qui sont les "terroristes" réclamés par la Turquie à la Finlande et à la Suède ? |tarîx=2022-07-07 |malper=France 24 |ziman=fr |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/mass-graves-still-being-discovered-27651654 |sernav=Mass graves still being discovered eight years on from horrific ISIS genocide |paşnav=Hagan |pêşnav=Rachel |tarîx=2022-08-04 |malper=mirror |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref>. Beşdarên berdewam jî hene û di nav wan de hin kesayet hene ku wekî pisporên sereke yên rojavayê li ser mijara kurdan tên naskirin, mîna rojnamevanê holendî Frederike Geerdink û akademîsyan [[Michael Gunter]] ya ku wekî ‘rûspîya sereke ya kurdolojiyê li Emerîkayê’ tê naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://frederikegeerdink.com/struggles/ |sernav=struggles |malper=Fréderike Geerdink |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/author/michael-m-gunter |sernav=Kurdistan faces new attacks |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230203154358/https://medyanews.net/author/michael-m-gunter/ |roja-arşîvê=2023-02-03 |url-status=dead }}</ref>. Wekî din hin siyasetmedarên kurd û ewropî mîna hevserokê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) [[Ertuğrul Kürkçü]] û Erling Folkvord ji Norwêcê ji bo malper jî dinivîsin<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/author/ertugrul |sernav=How Ankara’s Kurdish conflict led to possible rapprochement with Syria -1 |paşnav=Kürkçü |pêşnav=Ertuğrul |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230203154358/https://medyanews.net/author/ertugrul/ |roja-arşîvê=2023-02-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://solidaritetmedkurdistan.no/2022/05/07/erling-folkvord-med-kronikk-i-medya-news-pa-engelsk/ |sernav=Erling Folkvord med kronikk i Medya News |paşnav=solidaritetmedkurdistan |tarîx=2022-05-07 |malper=Solidaritet med Kurdistan |ziman=nb-NO |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref>. Malper ji alîyê desthilatên Tirk hat hedefgirtin, û têketina malpera medyanews.net-ê di 2022ê de hat astengkirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/overcome-the-blockade-and-access-medya-news-in-turkey/ |sernav=Overcome the blockade and access Medya News in Turkey |tarîx=2022-11-02 |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230203154355/https://medyanews.net/overcome-the-blockade-and-access-medya-news-in-turkey/ |roja-arşîvê=2023-02-03 |url-status=dead }}</ref>. Serokê Komeleya Bijîşkên Tirk (TTB) [[Şebnem Korur Fincancı]] li ser bingeha rexneyên kiryarên hikûmeta [[Tirkiye|Tirk]] ku ji Medya News re hatin gotin, hat binçavkirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/10/turkey-detains-head-medical-association-terror-charges |sernav=Turkey detains head of medical association on terror charges - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-03 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajansên nûçeyan]] [[Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî]] rfokvttvowqos1elo10t4un649bqull 1 139287 2099192 1398737 2026-10-16T18:29:44Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêj:Tevgera vegera Orşelîmê]] weke [[Gotûbêj:Tevgera vegera Qudsê]] guhart: Standardkirin li gora navê bajêr 1398737 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Navê bi kurdî == Roj baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Hûn çawan in? Baş in ? Bi dîtina min çêtir e ku sernav bibe '''Tevgera vegerîn/vegera Orşelîmê''' . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:35, 20 hezîran 2023 (UTC) : {{r|MikaelF|Avestaboy}} Ne hewce ye ku navê rûpelê bi îngilîzî bibe, jixwe eslê wî bi çînî ye. Bila bibe "'''Hereketa Vegera Qudsê'''". Di kurdî de "Quds" ji "Jarûselam" an "Orşelîm"ê zêdetir tê zanîn. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 09:43, 20 hezîran 2023 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] Navê '''Quds''' bi taybetî ji hêla misilmanan tê bikaranîn. Sernavê gotarê [[Orşelîm]] e. Her wiha hemû kurd ne misilman in. [[Êzdîtî|Êzdî]], [[kurdên cihû]], [[zerdeştî]], [[elewî]], [[Şebek (eşîr)|şebek]] û hwd. jî hene. Peyvên '''bizav''' û '''hereket''' hemwateyên derbasdar in . Lê di medyaya kurdî de peyva tevger zêdetir tê bikaranîn. Gelek gotar bi peyva '''tevger''' he ne wek mînak [[Tevgera mafên sivîl]] , [[Tevgera Xebata Erebî ji bo Azadiya Ahwazê]] , [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] , [[Tevgera Goran]] , [[Tevgera Ciwanên Azad a Kurdistanê]] , [[Tevgera Hişyarbûna Netewî ya Azerbaycana Başûr]] , [[Tevgerên lîberal di Îslamê de]] , [[Tevgera Nuceba]] , [[Tevgera Gülen]] hwd . Tenê gotarek bi peyva Hereket heye [[Hereketa Îslamiya Kurdistanê]] û tenê gotarek bi peyva bizav he ye [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]].Ez Wîkîpediyayeke standardkirî dixwazim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:12, 20 hezîran 2023 (UTC) 65legwftfmoqh4h38rrcfxr2wbt8a7h 0 154495 2099229 2082148 2026-10-17T05:10:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099229 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Pevçûna PKK û Îsraêlê''', pevçunê siyasî ye di navbera dewleta [[Îsraêl]] û [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) de, û di heman demê de pevçûneke leşkerî ya berê ye di dema ku Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) de li Geliyê Beqaa, Libnan, bû. Piştî ku PKK ji Geliyê Beqayê derket jî, di çarçoveya doktrîna siyasî ya [[Abdullah Öcalan]] de helwesta xwe ya Dij-Siyonîst û dijberiya Îsraêlê domand.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/ |sernav=Jerusalem, the capital of humanity - INTERNATIONALIST COMMUNE |paşnav=InternationalistCommune |tarîx=2017-12-17 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-16 }}</ref> == Piştî == Îdeolojiya PKK'ê weke [[Marksîzm-Lenînîzm]]eke bi tevlêbûna [[Kurdayetî]] dest pê kir. Marksîst-Lenînîst xwedî dîrokeke dirêj a dijminatiya li sîyonîzmê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Soviet Regime and Anti-Zionism: An Analysis |nivîskar=Jonathan Frankel |weşanger=Hebrew University of Jerusalem, Soviet and East European Research Centre |sal=1984 }}</ref> Lê belê îdeolojiya PKK'ê wê piştre derbasî [[Konfederalîzma Demokratîk]] bibe, îdeolojiya çepgir, azadîxwaz, sosyalîst, antîkapîtalîst û enternasyonalîst ku li dijî siyonîzmê jî derdikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jacobin.com/2016/03/pkk-ocalan-kurdistan-isis-murray-bookchin/ |sernav=The New-Old PKK }}</ref> Konfederalîzma demokratîk armanc dike ku li şûna etnostîtî û kapîtalîzmê meclîsên îdarî yên ji aliyê şêniyên herêmê ve hatine hilbijartin, bihêle ku gel li ser xwe xwedî kontrola xweser be û di heman demê de xwe bi civakên din ve bi toreke meclîsên konfederal ve girê bide. Konfederalîzma Demokratîk jî hêvî dike ku [[Neteweyên Yekbûyî]] hilweşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.freeocalan.org/wp-content/uploads/2012/09/Ocalan-Democratic-Confederalism.pdf |sernav=Democratic Confederalism }}</ref>Abdullah Öcalan gelek caran helwesta xwe ya dij-siyonîst nîşan dide û li hember hebûna Îsraêlê jî daxuyaniyên neyînî dide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://files.libcom.org/files/sociology_of_freedom_9781629637730.pdf |sernav=The Sociology of Freedom |paşnav=Öcalan |pêşnav=Abdullah |tarîx= |weşanger=New Compass Press |isbn= |cih= |rûpel=228 |lînka-nivîskar= }}</ref> Her wiha gelek endamên pêşeng ên PKK'ê yên weke Mustafa Karasu, [[Duran Kalkan]], [[Cemîl Bayik]], [[Besê Hozat]] jî li dijî sîyonîzm û Îsraêlê daxuyaniyên neyînî dan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceinkurdistancampaign.com/video-palestinian-freedom-struggle-and-kurdistan-an-interview-with-mustafa-karasu/ |sernav=Palestinian Freedom Struggle and Kurdistan – An Interview with Mustafa Karasu |tarîx=22 gulan 2021 |roja-gihiştinê=4 tebax 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/ |sernav=Jerusalem, the capital of humanity |tarîx=17 kanûna pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=4 tebax 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peaceinkurdistancampaign.com/shared-resistance-history-kurdish-palestinian-struggles-in-the-1980s-interview-with-pkk-representative-duran-kalkan-april-11-2022/ |sernav=Shared resistance history: Kurdish-Palestinian struggles in the 1980s – Interview with PKK representative Duran Kalkan (April 11, 2022) |tarîx=23 gulan 2022 |roja-gihiştinê=4 tebax 2022 }}</ref> Mustafa Karasu helwesta fermî ya PKK’ê ya derbarê Îsraêlê de piştrast kir û got <blockquote>Ji dema derketina PKK’ê em li dijî siyonîzmê ne. Me qirkirina Kurdan a li Tirkiyeyê bi sîyonîzma Îsraêl û rejîma Apartiyed a [[Afrîkaya Başûr]] re dan ber hev. PKK ji damezrandina xwe heta niha mil bi mil bi Filistîniyan re şer kiriye. Di sala 1982’an de 13 kadroyên me di şerê li dijî dagirkeriya Îsraêlê ya li Libnanê de şehîd ketin. Dewleta Îsraêlê jî beşdarî komploya navneteweyî ya li dijî Abdullah Ocalan bû û li Berlînê 4 hevalên me qetil kirin. Bê şik em piştgiriya ku di salên 1980’an de ji gelê Kurd re kirin, ji bîr nakin. Helwesta me ya li hember siyonîzmê her tim îdeolojîk bûye. Heta îro em li kêleka Filistîniyan û hemû kesên ku li herêmê ji bo çareseriya demokratîk têdikoşin, radiwestin.<ref name="auto22">{{Jêder-malper |url=https://internationalistcommune.com/jerusalem-the-capital-of-humanity/ |sernav=Jerusalem, the capital of humanity - INTERNATIONALIST COMMUNE |paşnav=InternationalistCommune |tarîx=2017-12-17 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-16 }}</ref></blockquote> == Dîrok == Piştî derxistina wan ji Tirkiyê, PKK bi piştevaniya hikûmeta Sûriyê ya Hafiz Esed berê xwe da Geliyê Beqaa li Libnanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/10/pkk.profile/index.html |sernav=PKK's decades of violent struggle - CNN.com |malper=www.cnn.com }}</ref> PKK di destpêkê de li kampên PLO'yê perwerde dît, lê paşê wan kampên piçûk ên perwerdeyê ava kirin. Piştî ku [[Şerê Libnanê 1982]] dest pê kir, PKK ligel hevalbendên xwe PLO (Rêxistina Rizgariya Filistînê) û ASALA û çekdarên din li dijî Israêl û milîsên Xiristiyan ên libnanî yên hevalbendên wê şer kirin. PKK’ê ferman da hemû yekîneyên xwe yên çekdar ku li dijî hêzên Îsraêlî yên ku li başûrê Libnanê dest bi dagirkirinê kiribûn şer bikin. Di şer de bi giştî 11 PKKyî hatin kuştin. Di sala 1986an de PKK'ê [[Akademiya Mahsum Korkmaz]] ku kampa herî mezin a perwerdeyê ye li Beqaayê ava kir.<ref>Casier, Marlies; Jongerden, Joost (2010). Nationalisms and Politics in Turkey: Political Islam, Kemalism and the Kurdish Issue. Routledge. p. 137. ISBN 978-1136938672</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.alsminiature.com/m.34.gardien.cedre.htm |sernav=– GoC M34 gun-truck with ZU-23-2 AA autocannon, c.1976 |weşanger=Alsminiature.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121102082444/http://www.alsminiature.com/m.34.gardien.cedre.htm |roja-arşîvê=2 çiriya paşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 sibat 2012 }}</ref> Akademiya Mahsûm Korkmaz weke kampeke rahênanê ji bo çekdarên PKK'ê ma heta ku Tirkiye zextê li hikûmeta Sûriyeyê kir ku PKK wê bigire. Di dawiyê de PKKê ew girt û di sala 1992an de derbasî [[Şam]]ê bû,<ref name="Grojean2014">{{Jêder-kovar |paşnav=Grojean |pêşnav=Olivier |tarîx=2014-07-09 |sernav=The Production of the New Man Within the PKK |url=https://journals.openedition.org/ejts/4925#tocto2n4 |kovar=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |ziman=en |doi=10.4000/ejts.4925 |issn=1773-0546 |doi-access=free }}</ref> di sala 1998an de dema ku berê xwe dan çiyayên Qendîlê ew jî derket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/10/10/pkk.profile/index.html |sernav=PKK's decades of violent struggle - CNN.com |malper=www.cnn.com }}</ref> DFLP (Eniya Demokratîk ji bo Rizgariya Filistînê) û PFLP'ê (Eniya Gelê ji bo Rizgariya Filistînê) yên PLO'yê biryar dan ku PKK'ê li Geliyê Beqayê bihêlin, bandorek mezin li ser îdeolojiya nifşa damezrîner a PKK'ê kir. Şervanên PKK’ê ji ber ezmûna xwe ya li Geliyê Beqayê fêrî şerê gerîla bûne û hesta enternasyonalîstiyê xurtir bûne.<ref name="auto12">{{Jêder-malper |url=https://newlinesmag.com/argument/the-kurds-who-died-for-palestine/ |sernav=The Kurds Who Died for Palestine |paşnav=Petti |pêşnav=Matthew |tarîx=2023-04-27 |malper=New Lines Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-15 }}</ref> 15 PKKyiyên din jî ji aliyê artêşa Îsraêlê ve hatin girtin û birin girtîgeheke Îsraêlê ya ku li ser Ensar a Libnanê hatiye avakirin. [[Serxwebûn (rojname)|Serxwebûn]] di hijmara xwe ya Hezîrana 1984an de, rismên û helbestên şervanên PKK yên girtî, ku di nav wan de şervanekî Kurd ê PKK yê ji Îranê, bi navê kod Samî, hebû, pêşkêş kir. Samî serpêhatiya xwe ya lêdanê ji aliyê lêpirsînerekî Îsraêlî ve anî ziman û jê re got: “Tu hatî Cihûyan bikujî, tu derewan dikî. Kurdistan, Tirkistan, Bengladeş, Îran, Ereb, hemî heman tişt in. Hûn hemû antîsemîtîk in, emê te hemûyan bikujin.” PKK’ê îdia kir ku lêpirsînerên Îsraêlî ji bo îstismarkirina girtiyên PKK’ê vexwendibûn lêpirsînên Tirk.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://newlinesmag.com/argument/the-kurds-who-died-for-palestine/ |sernav=The Kurds Who Died for Palestine |paşnav=Petti |pêşnav=Matthew |tarîx=2023-04-27 |malper=New Lines Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-15 }}</ref> Abdullah Öcalan pişt re dest bi geryana gelek welatan kir û di 15ê sibata 1999an de piştî ku ji balyozxaneya Yewnanistanê vedigeriya, li Kenyayê dema diçû Balafirgeha Navneteweyî ya Jomo Kenyatta hat girtin. Girtina wî ji aliyê [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)|MIT]] û [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]] û bi alîkariya [[Mossad]] hatiye kirin.<ref name="nytimes-capture2">{{Jêder-nûçe |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03E3D8143DF933A15751C0A96F958260 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |nivîskar=Weiner, Tim |tarîx=20 sibat 1999 |xebat=[[The New York Times]] }}</ref> Hat ragihandin ku CIA ew sewqî MITê kiriye û ji bo girtin û darizandinê ew bi balafirê birine Tirkiyeyê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |sernav=Öcalan bağımsız devlete engeldi |tarîx=15 çiriya pêşîn 2008 |xebat=[[Vatan]] |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |roja-arşîvê=18 çiriya pêşîn 2008 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2008 |jêgirtin=Öcalan yakalandığında ABD, bağımsız bir devlet kurma isteğindeydi. Öcalan, konumu itibariyle, araç olma işlevi bakımından buna engel bir isimdi. ABD bölgede yeni bir Kürt devleti kurabilmek için Öcalan'ı Türkiye'ye teslim etti. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |nivîskar=By TIM WEINERFEB. 20, 1999 |tarîx=1999-02-20 |xebat=[[New York Times]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210306102150/https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |roja-arşîvê=2021-03-06 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2016-12-16 }}</ref> Duran Kalkan, Amerîka, Înglistan û Îsraêl tawanbar kir ku ji bo girtina Ocalan bi hev re dixebitin.<ref name="medya2023"/> Piştî girtina wî, hikûmeta Yewnanistanê kete serdemek krîzê, û şahid bû ku Theodoros Pangalos, Alekos Papadopoulos û Philipos Petsalnikos ji postên xwe îstifa kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/greece021899.htm |sernav=Three Greek Cabinet Ministers Resign Over Ocalan Affair |paşnav=Murphy |pêşnav=Brian |tarîx=18 sibat 1999 |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2020-08-22 }}</ref> Her wiha hate îdiakirin ku gelê Kenyayê 4 roj beriya girtina Pangalos hişyarî dabûn, lê Pangalos ji wan re piştrast kiribû ku Ocalan sax e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/ocalan-interpreter-tells-how-trap-was-set-1.155018 |sernav=Ocalan interpreter tells how trap was set |ziman=en |roja-gihiştinê=2020-08-22 |rojname=The Irish Times }}</ref> Girtina Ocalan bû sedema wêraniyekê li hemû civaka Kurd û diyasporayê, ku li ber balyozxaneyên Yewnanistan û Îsraêl ên li çar aliyên cîhanê girtina wî şermezar kirin. Komek Kurdên ku piştgirî didin PKK’ê ji bo tolhildanê hewl dan êrîşî Konsolosxaneya Îsraêlê ya li Berlînê bikin. Pasdarên Îsraêlê 3 ji Kurdan kuştin û 16 ji wan birîndar kirin. Kurdên li Almanyayê ji aliyê rayedarên alman ve rastî gefa dersînorkirinê hatin, eger çalakiya xwe bidomînin.<ref name="PROTESTS2">[http://www.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ "Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe"], CNN, 17 February 1999</ref><ref name="PROTESTS-ATHENS2">[[Yannis Kontos]], [http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ "Kurd Akar Sehard Azir, 33, sets himself on fire during a demonstration outside the Greek Parliament in Central Athens, Greece, on Monday, 15 February 1999"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919101706/http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/|date=19 September 2018}}, ''Photostory'', July 1999</ref> Ev êrîş bû sedem ku Îsraêl ewlekariya hemû balyozxane û konsulxaneyên xwe zêde bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/1999/Pages/Attack%20on%20Israeli%20Consulate%20in%20Berlin.aspx |sernav=Attack on Israeli Consulate in Berlin |tarîx=17 sibat 1999 |malper=mfa.gov.il |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230321003938/http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/1999/Pages/Attack%20on%20Israeli%20Consulate%20in%20Berlin.aspx |roja-arşîvê=2023-03-21 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2019-01-28 }}</ref> Siyasetmedarê îsraêlî Avigdor Lieberman, tê îdiakirin ku pêşniyar kiriye ku Îsraêl dikare bi PKK-ê re têkiliyan deyne û wan çekdar bike û wan fînanse bike. PKKê ev yek red kir û dijberiya xwe ya li dijî Îsraêlê dubare kir. Serokê nû yê PKK’ê [[Murat Karayılan]] jî xwest ku Îsraêl ji ber girtina Abdullah Ocalan lêborînê bixwaze.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/2011-09-13/ty-article/after-turkey-pkk-now-also-demanding-apology-from-israel/0000017f-f5a8-d887-a7ff-fdecd55d0000 |sernav=After Turkey, PKK Now Also Demanding Apology From Israel |xebat=Haaretz |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-15 }}</ref> Di sala 2017an de [[Benjamin Netanyahu]] diyar kiribû ku Îsraêl PKK'ê red dike û wê weke rêxistineke terorîst dibîne û bang li [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdoğanê]] jî kiribû ku [[Hemas]]ê weke rêxistineke terorîst bihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/rebuffing-former-top-general-netanyahu-says-kurdish-pkk-a-terror-group |sernav=Rebuffing former top general, Netanyahu says Kurdish PKK a terror group |tarîx=13 îlon 2017 |malper=The Times of Israel }}</ref> Serokê PKK'ê Mustafa Karasû, naskirina [[Orşelîm|Qudsê]] ji aliyê DYA'yê ve weke paytexta Îsraêlê şermezar kir û got, Quds nikare bibe bajarekî cihûyan, lê divê bibe bajarekî xwedî statuyeke taybet ku tê de hurmeta her 3 olên îbrahîmî bê girtin. Di gulana 2018an de, piştî ku Îsraêl paytexta xwe ji Tel Avîvê bo Qudsê guhert, xwenîşandan li ser sînorê Gazzeyê qewimîn û di encamê de leşkerên Îsraêlê gelek Filistînî kuştin. PKK’ê jî li gel [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]]’ê ev qetilkirin şermezar kirin û banga rawestandina tundiyê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/17052018 |sernav=PKK, HDP express solidarity with Palestinian people |tarîx=17 gulan 2018 |malper=Rudaw |roja-gihiştinê=2021-05-15 }}</ref> Murat Karayilan der barê kêşeya Îsraêl û Fîlîstînê de jî diyar kir ku her çi biqede, her çiqas çareseriya du dewletî be jî ew piştgiriyê didin. Her wiha îdia kir ku konfederalîzma demokratîk dikare alozî û aloziyên tevahiya Rojhilata Navîn çareser bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/kurdish-pkk-leader-tells-post-of-peaceful-struggle-against-turkey-650318 |sernav=Kurdish PKK leader tells ‘Post’ of ‘peaceful struggle’ against Turkey |tarîx=2020-11-27 |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-15 }}</ref> Duran Kalkan diyar kir ku ew ji bo çareseriya aloziyê piştgiriya konfederalîzma demokratîk dikin, ne çareseriya yek dewletî û du dewletî. Her wiha anî ziman ku di wê baweriyê de ye ku konfederalîzma demokratîk ji bo tevahiya Rojhilata Navîn bijareya herî baş e.<ref name="medya2023"/> Di dawiya sala 2022an de li [[Efrîn]]ê, bajarekî ku ji aliyê Tirkiyê ve hatibû dagirkirin, ku berê di bin kontrola [[Hêzên Sûriya Demokratîk|HSDê]] de bû, navendek hat avakirin. Li navçeya Cindiresê 75 malên ku ji bo 220 malbatan tê de cih digirin, ji bo ku Filistîniyan lê bi cih bikin, hat avakirin. Vê yekê gelek rexne ji Kurdên Rojava, bi taybetî alîgirên [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]], grûpeke hevalbenda PKKê ku alîgirê Filistînê ye, kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://npasyria.com/en/83123/ |sernav=Turkey builds new Palestinian-funded settlement in Syria's Afrin |paşnav=publish |tarîx=2022-09-02 |malper=North press agency |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-16 |roja-arşîvê=2023-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231216013804/https://npasyria.com/en/83123/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wezîrê Derve yê Hikûmeta Filistînê Riyaz El-Malikî ragihand: "Em rûniştina her filistînî li Efrînê û navçeyên din ên Kurdan red dikin." Wî her wiha got ku dewleta Filistînê ji vê yekê bêguneh e û ew li dijî her tiştê ku destdirêjiyê li kurdan û axa wan bike ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.arknews.net/en/node/38895 |sernav=Palestinian Foreign Minister: We reject the settlement of any Palestinian in Afrin and other Kurdish areas-ARK NEWS |malper=www.arknews.net |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-16 }}</ref> Paşê hat dîtin ku bankeke îsraêlî alîkariya fînansekirina niştecihkirina Filistîniyên li Efrînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://npasyria.com/en/94613/ |sernav=Israel's second largest bank involved in illegal Afrin settlements |paşnav=publish |tarîx=2023-03-12 |malper=North press agency |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-16 |roja-arşîvê=2023-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231216013817/https://npasyria.com/en/94613/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/israeli-bank-involved-in-palestinian-built-settlement-in-syrias-turkish-controlled-afrin/ |sernav=Israeli bank involved in Palestinian-built settlement in Syria’s Turkish-controlled Afrin |paşnav=medya |pêşnav=eylul |tarîx=2023-03-13 |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231216013803/https://medyanews.net/israeli-bank-involved-in-palestinian-built-settlement-in-syrias-turkish-controlled-afrin/ |roja-arşîvê=2023-12-16 |url-status=dead }}</ref> Di sala 2023’an de Duran Kalkan Îsraêl û Tirkiyeyê dan ber hev. Wî got<blockquote>Sê sal piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, Tirkiye ava bû û bi rêya wê sîstema kapîtalîst [[Împeryalîzm|emperyalîst]] hewl da ku li Rojhilata Navîn serdest bibe. Sê sal piştî Şerê Cîhanî yê Duyem, Îsraêl dîsa di bin pêşengiya Înglistanê de hat avakirin û Îsraêl jî tevlî şerê hegemonyayê yê li herêmê bû.<ref name="medya2023">{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/democratic-confederalism-best-option-for-palestinians-pkks-duran-kalkan/ |sernav=Democratic confederalism best option for Palestinians: PKK’s Duran Kalkan |paşnav=medya |pêşnav=eylul |tarîx=2023-11-09 |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231216170140/https://medyanews.net/democratic-confederalism-best-option-for-palestinians-pkks-duran-kalkan/ |roja-arşîvê=2023-12-16 |url-status=dead }}</ref></blockquote>Paşê got ku Îsraêl û Tirkiye "li ser bingehê têgihiştin û siyaseteke nijadperest, şovenîst û qirkirinê" hevkariyê dikin. Kalkan pevçûna siyasî ya di navbera Îsraêl-Tirkiye de red kir û got: “Carna xuya dike ku nakokî û pevçûn di navbera dewleta Îsraêl û Tirkiyê de heye, lê ev lîstikek e ku ji bo veşartina rastiyê û xapandina gel dileyizin. Wî got ku Îsraêl di şerê Kurd-Tirkî de roleke aktîv dilîze "ji ber ku neteweperestiya cihû Kurdistanê wek axa Îsraêlê dibîne". Wî red kir ku ew antîsemîtîk e, lê antî siyonîzma wî qebûl kir.<ref name="medya2023"/> Murat Karayilan li hember helwesta [[Recep Tayyip Erdoğan]] a derbarê şerê Îsraêl-Hemasê ya sala 2023an de bertek nîşan da û diyar kir ku Erdogan wek "kesayetiya xweser" bi nav kir û her wiha îdia kir ku Erdoğan dê piştgiriyê bide her kesê ku bi kêrî wî were. Wî diyar kir: "Ne gelê me yê Ereb û ne jî gelê me yê Filistînî bila ji wî bawer nekin. Ew bazirgan e. Her du aliyan jî dilîze. Dema ku jê re tê bila bi Îsraêlê re be, dema ku li gorî wî be ew bi Filistînê re ye." Karayilan îdia kir ku ev helwesta Erdogan ji ber nesamîmîbûn, ne pabendbûna bi prensîbên Îslamê û bi giştî xweperestî û intihazî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/pkks-karayilan-advocates-for-peaceful-resolution-of-conflicts-in-middle-east/ |sernav=PKK’s Karayılan advocates for peaceful resolution of conflicts in Middle East |paşnav=medya |pêşnav=eylul |tarîx=2023-11-03 |malper=Medya News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-12-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231215224331/https://medyanews.net/pkks-karayilan-advocates-for-peaceful-resolution-of-conflicts-in-middle-east/ |roja-arşîvê=2023-12-15 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]] [[Kategorî:Siyonîzm]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerê Libnanê 1982]] [[Kategorî:Têkiliyên kurdan]] grl4zexls1l0av7c2idwta8skpfcofo 1 195930 2099259 2078361 2026-10-17T08:51:01Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Peymana Cezayirê]] weke [[Gotûbêj:Peymana Cezayirê 1975]] guhart 2078361 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Navîn}} }} hblah76vqej4xfav4btkbvezojl2vlt 0 214493 2099246 1594639 2026-10-17T08:08:12Z MikaelF 935 2099246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Saziya Zimanê Kurdî''' ([[SZK]]) saziyek e ku di 2007<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/r%C3%AAzimana-kurmanc%C3%AE/7328273.html|sernav=SZK Pirtûka Rêzimana Kurmancî Weşand |malper=Voice of America |tarîx=2023-10-26 |tarîxa-gihiştinê=2024-03-01 |ziman=ku}}</ref>/2019an<ref>{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=60419 |sernav=SZK'ê pirtûka "Rêzimana Kurmancî" weşand |malper=Diyarname |tarîx=2023-10-23 |tarîxa-gihiştinê=2024-03-01 |ziman=ku}}</ref> de li [[Rojavayê Kurdistanê]] hatiye pêkanîn. Armanca SZKyê standardkirina zimanê kurdî ye û ji bona vê yekê di 2023an de pirtûka "[[Rêzimana Kurmancî]]" ya [[Ferhad Mûsayî]] û [[Viyan Hesenî]] derxist. Li Rojavayê Kurdistanê SZK di warê zimên de saziya bilind û biryardar e. Navenda wê li [[Qamişlo]]kê ye. Di 2021ê de rêvebera SZKyê [[Viyan Cûdî]] bû.<ref>[[Evîn Hesen]] (2021). "Xebatên Saziya Zimanê Kurdî", [[Xwebûn]], 54:2021, r. 15.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî| ]] [[Kategorî:Saziyên kurdî]] [[Kategorî:Standardkirina zimanê kurdî]] 3l1liy6hqai29aoucalwya91x1vyhgw 0 261438 2099176 2027394 2026-10-16T18:20:05Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Keyaniya Orşelîmê]] weke [[Keyaniya]] guhart 2027394 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Orşelîmê''' , ku wekî '''Keyaniya Latînî''' jî tê zanîn, dewleteke xaçperestan bû ku yekser piştî [[sefera xaçperestan a yekem]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] hate damezrandin. Ew hema du sed sal dom kir, ji hilkişîna [[Godfrey ya Bouillon]] li ser textê key di sala 1099an de heya [[hilweşîna Ekayê]] di sala 1291an de. Dîroka wê bi qutbûnek kurt di hebûna xwe de li du serdeman tê dabeş kirin, bi hilweşîna wê piştî zefta Orşelîmê di sala 1187an de û vegerandina wê piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] di sala 1192an de dest pê dike. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1099an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1099an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1291ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Keyaniya Orşelîmê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] rxlu600gh0tgxaxs4wlqiyr9veph89q 2099178 2099176 2026-10-16T18:20:16Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Keyaniya]] weke [[Keyaniya Qudsê]] guhart: Standardkirin li gora navê bajêr. 2027394 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Orşelîmê''' , ku wekî '''Keyaniya Latînî''' jî tê zanîn, dewleteke xaçperestan bû ku yekser piştî [[sefera xaçperestan a yekem]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] hate damezrandin. Ew hema du sed sal dom kir, ji hilkişîna [[Godfrey ya Bouillon]] li ser textê key di sala 1099an de heya [[hilweşîna Ekayê]] di sala 1291an de. Dîroka wê bi qutbûnek kurt di hebûna xwe de li du serdeman tê dabeş kirin, bi hilweşîna wê piştî zefta Orşelîmê di sala 1187an de û vegerandina wê piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] di sala 1192an de dest pê dike. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1099an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1099an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1291ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Keyaniya Orşelîmê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] rxlu600gh0tgxaxs4wlqiyr9veph89q 2099182 2099178 2026-10-16T18:21:12Z Guherto 41494 Standardkirin li gora navê bajêr. 2099182 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qudsê''' , ku wekî '''Keyaniya Latînî''' jî tê zanîn, dewleteke xaçperestan bû ku yekser piştî [[sefera xaçperestan a yekem]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] hate damezrandin. Ew hema du sed sal dom kir, ji hilkişîna [[Godfrey ya Bouillon]] li ser textê key di sala 1099an de heya [[hilweşîna Ekayê]] di sala 1291an de. Dîroka wê bi qutbûnek kurt di hebûna xwe de li du serdeman tê dabeş kirin, bi hilweşîna wê piştî zefta Orşelîmê di sala 1187an de û vegerandina wê piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] di sala 1192an de dest pê dike. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1099an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1099an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1291ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Keyaniya Orşelîmê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 5xi14mcyvw6tnhpimbqwk3uvuvums83 2099198 2099182 2026-10-16T19:16:39Z Ghybu 9854 2099198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qudsê''' an jî '''Keyaniya Orşelîmê''' , ku wekî '''Keyaniya Latînî''' jî tê zanîn, dewleteke xaçperestan bû ku yekser piştî [[sefera xaçperestan a yekem]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] hate damezrandin. Ew hema du sed sal dom kir, ji hilkişîna [[Godfrey ya Bouillon]] li ser textê key di sala 1099an de heya [[hilweşîna Ekayê]] di sala 1291an de. Dîroka wê bi qutbûnek kurt di hebûna xwe de li du serdeman tê dabeş kirin, bi hilweşîna wê piştî zefta Orşelîmê di sala 1187an de û vegerandina wê piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] di sala 1192an de dest pê dike. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1099an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1099an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1291ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Keyaniya Orşelîmê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] 1ku5okj3bmdftr7bcgm7yunisb1evoy 2099208 2099198 2026-10-16T20:05:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2099208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qudsê''' an jî '''Keyaniya Orşelîmê''' , ku wekî '''Keyaniya Latînî''' jî tê zanîn, dewleteke xaçperestan bû ku yekser piştî [[sefera xaçperestan a yekem]] li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] hate damezrandin. Ew hema du sed sal dom kir, ji hilkişîna [[Godfrey ya Bouillon]] li ser textê key di sala 1099an de heya [[hilweşîna Ekayê]] di sala 1291an de. Dîroka wê bi qutbûnek kurt di hebûna xwe de li du serdeman tê dabeş kirin, bi hilweşîna wê piştî zefta Orşelîmê di sala 1187an de û vegerandina wê piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] di sala 1192an de dest pê dike. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1099an li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên xiristiyan ên berê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1099an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1291ê de hilweşiyan]] [[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]] [[Kategorî:Keyaniya Orşelîmê| ]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Welatên berê yên li rojavayê Asyayê]] ekq1aql6m5p5zg9g03r4rci6wc7iznn 0 273863 2099243 2064923 2026-10-17T06:31:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099243 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Sean Michael Wilson''' nivîskarek skotlendî yê pirtûka xêzeromanan e. Wî zêdetirî 40 pirtûk bi curbicur weşanxaneyên [[amerîkî]], [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] û [[japon]]î re nivîsandiye û ji bo her du xelatên pirtûkan ya [[Xelata Eisner|Eisner]] û [[Xelata Harvey|Harvey]] hate berbijar kirin. Wî ji aliyê [[Xelata Manga ya Navneteweyî]] ya hikûmeta japonî ve di sala [[2016]]ê de wek kesê yekem ê brîtanî medalek wergirt. Pirtûkên wî li ser mijarên [[dîrok]]î, [[siyaset]]ê û [[Civaknasî|civakîê]] hatine nivîsandin. Pirtûka wî [[Secrets of the Ninja]] di sala 2016ê de Xelata Manga ya Navneteweyî wergirt. Wî di sala 2024ê de yekemîn Graphic Novel (romana grafîk?) ya li ser Abdullah Ocalan, girtiyê siyasî yê herî navdar ê cîhanê, nivîsî. Pirtûk bi nivîsên otobiyografî jiyana [[Abdullah Öcalan]] vedibêje, ji zarokatî û xortaniya wî bigire heta destpêka wî ya bi siyasetê wek xwendekar, û ji damezrandina PKKê heta salên zindana li girava Îmraliyê. == Freedom Shall Prevail: The Struggle of Abdullah Öcalan and the Kurdish People (2024) == Romana grafîk a ku ji aliyê hunermendê kurd Keko ve hat xêz kirin, bi wesîleya 75emîn rojbûna Ocalan hate weşandin. Tê de Ocalan qala zaroktiya xwe ya li gundekî bakurê Kurdistanê dike, û çawa ew di dawiya salên 1960î de kete nav siyasetê. Di çîroka jiyana wî de mirov fêrî zilma hovane ya ku li gelê Kurd hatiye kirin dibe. Di pirtûkê de qala teoriyên ku ji aliyê Ocalan ve hatine pêşxistin û ji bo têkoşîna îro giring in jî tê kirin, weke [[Jin, Jiyan, Azadî|pêşengiya azadiya jinê]], feraseta [[konfederalîzma demokratîk]] û projeya civakî ya demokratîk a li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/graphic-novel-on-abdullah-ocalans-life-launched-in-berlin/ |sernav=Graphic novel on Abdullah Öcalan’s life launched in Berlin |malper=Medya News |tarîx=2024-04-05 |roja-gihiştinê=2024-08-31 |ziman=en-GB |paşnav=medya |pêşnav=eylul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240831180537/https://medyanews.net/graphic-novel-on-abdullah-ocalans-life-launched-in-berlin/ |roja-arşîvê=2024-08-31 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] 67kxel60t7tx1bgr0meedvvnelsca0p 0 307690 2099219 2098916 2026-10-16T22:42:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099219 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref>{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû. Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî. Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket. Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] pifv6vh7oz1p6170hht3lkaphn2hq01 0 309774 2099244 2042172 2026-10-17T06:47:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099244 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2025}} {{Agahîdanka giştî }} '''Simona Sparaco''' (jdb. 14 kanûna pêşîn 1978 li [[Roma]], Îtalyayê) nivîskareke îtalî ye. Ew bi biraziya xwe Margarita re bi navê sexte "Margie Simmons" edebiyata zarokan dinivîse<ref>'''(it)''' Youtube.com: ''{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=YcZKhNu4o10 |sernav=Diyaloga navbera Simona Sparaco û biraziya wê Margarita }}''</ref><ref>'''(it)''' La Stampa: ''Simona Sparaco:{{Jêder-malper |url=https://www.lastampa.it/tuttolibri/recensioni/2019/11/16/news/sono-diventata-margie-simmons-per-perdermi-con-mia-nipote-1.37904026/ |sernav=Ez bûm Margie Simmons da ku ez bi biraziya xwe re winda bibim. }}'' [Gihîştin 21ê Tebaxê, 2025]</ref>. Nivîskarê Romayî dostekî taybet ê [[Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî|UNHCR]] ye<ref name=":0">'''(it)''' Solferinolibri.it: {{Jêder-malper |url=https://www.solferinolibri.it/autori/simona-sparaco/ |sernav=Jêderketina biyografîk Simona Sparaco }}</ref>: Pirtûka "La vita in tasca" bi mebesta beşdarbûna di doza UNICEFê ya ji bo perwerdehiyê li Cîhana Sêyemîn de hatiye afirandin. Romanên wê bo gelek zimanan hatine wergerandin, di nav wan de [[Fransa]], [[Spanya]] û [[Îngilîstan]], [[Rûsya]] û [[Japonya]]<ref name=":0" />. == Jînenîgarî == Simona Sparaco wê li Îngilîstanê beşa ragihandin û medyayê mezûn bû. Piştre, bi hewesa xwe ya ji bo wêjeyê, ew vegeriya Romayê û li Fakulteya Wêje û Felsefeyê ya [[zanîngeha Romayê La Sapienza|Zanîngeha Sapienza ya Romayê]] hunerên performansê xwend<ref name="giunti">{{Jêder-malper |url=https://giunti.it/pages/autore/sparaco-simona-892 |sernav=Autore |malper=Giunti Editore |roja-gihiştinê=2025-08-20 |ziman=it }}</ref>. Wê demekê li [[Singapûr]]ê derbas kir. <ref>(it) Kî ye [https://anticipazionitv.com/simona-sparaco-vita-privata-biografia-carriera-instagram-compagno-figli-e-curiosita-sulla-scrittrice-e-sceneggiatrice Simona Sparaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123072734/https://anticipazionitv.com/simona-sparaco-vita-privata-biografia-carriera-instagram-compagno-figli-e-curiosita-sulla-scrittrice-e-sceneggiatrice/ |date=2025-01-23 }}</ref> Di sala 2004an de, ew çû [[Torîno|Torinoyê]] da ku beşdarî Dibistana Holden bibe, ku ji hêla [[Алесандро Барико|Alessandro Barrico]] ve hatiye damezrandin, û li wir beşdarî qursên nivîsandina afirîner bû. Piştre wê li Fakulteya Fîlolojiyê ya [[Торински университет|Zanîngeha Torinoyê]] performansa xwend. Di encama qursê de romana wê ya yekem, romana ciwanan ''Anime di carta'' ("Ruhên Kaxezî"), di sala 2005an de hate weşandin. Ew vegeriya Romayê û tevlî [[Rai]] bû da ku beşdarî kursa nivîsandina senaryoyan a Dino Audino bibe û beşdarî projeyek televîzyonê ya li ser yekem leşkerên jin ên li Îtalyayê bû. Piştî kursê, wê li atolyeyek afirîner a Mediasetê ji bo ramanên li ser avahiya [[Sîtkom|sitcomekê]] xebitî. Wê li wir di rêzefîlmên televîzyonê yên wekî Love Bugs û Don Luca de hevkarî kir. Di sala 2008an de, wê çend mehan beşdarî bernameya La Talpa bû, [[Reality-TV|ku pêşandaneke rastiyê]] ya li ser Italia Uno ye, ku li [[Afrîkaya Başûr]] derbas dibe û bi çanda [[Зулу|Zulu]] re mijûl dibe<ref name="goodreads3">{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/author/show/4218581.Simona_Sparaco |sernav=Simona Sparaco |malper=www.goodreads.com |roja-gihiştinê=2025-08-20 }}</ref>. Di sala 2008-an de hezkiriya wî ya nû hate weşandin, çîrokek evînê di dema [[Facebook]] de. Di sala 2013-an de romana wî hate weşandin. Kes ji me re nizane. Bi dîroka rojnamevan û sêyemîn a rojnamevanî, ku ducaniyek pirsgirêk heye û, li ser pêşniyara bijîjkan, divê ji ber sedemên bijîşkî ji mijara dabîn a abortê û qedexekirina li ser aborta li Italytalyayê ragihîne. Romanî ji raporên xwendevan re bestseller bû û ji bo xelata edebî ya metregoyê ya metregoyê hate hilbijartin û xelata Romayê wergirt. Di sala 2013an de, romana wê ya bi navê "Nessuno sa di noi" hate weşandin: :Bi rêya çîroka rojnamevana sî û pênc salî Luce, ku ducaniyek wê ya pirsgirêkdar heye û li ser pêşniyara bijîşkan, divê ji ber sedemên bijîşkî wê biqedîne, tê vegotin. Nivîskar mijara hesas a kurtajê ya dermanî û qedexekirina kurtajê li Îtalyayê vedibêje. Roman bi saya bertekên xwendevanan bû bestseller û ji bo "Xelata Wêjeyî ya Strega" ya bi prestîj hat berendam kirin, lê "Xelata Romayê" stend<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmondoincantatodeilibri.it/nessuno-sa-di-noi-di-simona-sparaco/ |sernav="Nessino sa di noi" ya Simona Sparaco |malper=Ilmondoincantatodeilibri.it|paşnav=Sparaco |pêşnav=Simona}}</ref><ref name="giunti" />. Di sala 2019an de, wê [[Xelata wêjeyî ya DeA Planeta]] ji bo romana xwe ''Nel silenzio delle nostre parole'' wergirt<ref name=":0" />. == Pirtûk == [[Wêne:Lovebook.jpg|thumb|''Lovebook'']] * ''Anime di carta'', Viviani Editore, 2005 * ''Lovebook'', Newton Compton Editori, 2009 * ''Bastardi senza amore'',Newton Compton Editori, 2010 * ''Nessuno sa di noi'', Giunti Editore, 2013 * ''Se chiudo gli occhi'', Giunti Editore, 2014 * ''Equazione di un amore'', Giunti Editore, 2016 * ''Sono cose da grandi'', Giulio Einaudi Editore, 2017 * ''Nel silenzio delle nostre parole'', DeA Planeta, 2019 * ''La vita in tasca'', Solferino, 2022<ref>https://www.lavanguardia.com/libros/autores/simona-sparaco-149158</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1978]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Romannivîsên îtalî yên jin]] oo924ec0t2upjmtdk1b07ex3ym1v2bu 0 310488 2099185 2082798 2026-10-16T18:22:02Z MikaelF 935 2099185 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şikevtên Hesûnê.jpg|thumb|Dîmenek ji şikeftên hasunî.]] '''Şikeftên Hasûnî''' yan jî '''şikeftên Hesûnê''' yek ji cihwarên arkeolojîk ên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20191216233640.htm |sernav=Epitaph in Syriac Script Discovered in Diyarbakir |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di lêkolînên arkeolojîk de hatiye tespît kirin ku ji demên [[pêşdîrok]]î heya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] li wir jiyan hebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archiqoo.com/locations/hasuni_cave.php |sernav=Hasuni Cave City {{!}} Archiqoo |malper=archiqoo.com |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di sala 2019an de du nivîsên kevnar ên bi tîpên suryanî-aramî li kêleka şikeftan hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkisharchaeonews.net/article/december-2019-turkish-archaeology |sernav=December 2019 in Turkish archaeology |malper=Turkish Archaeological News |tarîx=2020-01-02 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî ''Syriac Press'', "Nivîs li ser gora keşîşekî bi navê Monoha ye hatiye nivîsandin ku li wir hatiye veşartin". Îrfan Yıldız a ji [[Zanîngeha Dîcleyê]] ku berpirsiyarê lêkolîna nivîsan bû, di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku nivîs "qeyd dike ku keşîşek bi navê Monoha li vir hatiye veşartin û divê her kesê ku nivîsê dixwîne ji bo wî dia bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/history/2019/12/16/epitaph-in-syriac-script-discovered-in-diyarbakir-turkey |sernav=Epitaph in Syriac script discovered in Diyarbakır. |malper=Daily Sabah |tarîx=2019-12-16 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Sabah |pêşnav=Daily }}</ref> == Danasîn == Şikeftên Hasûnî ji rêzeşikeftan pêk tên ku li nêzîkî gundê [[Baxça]] ya li navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê ne. Şikeft ji serdema mezolîtîk heya sedsala yekem a {{pz}} bûye nişteciha mirovan. Şikeftên hasûnî ji 300 odeyên ku ji mezinahîyên cûrbecûr pêk tên di perçeyên kevirên monolîtîk de hatine kolandin ku bi hev re dişibin kelehekê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |sernav=Qeymeqamiya navçeya Farqînê - Şikeftên Hasûnî |malper=www.silvan.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-09-02 |roja-arşîvê=2025-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251006015633/http://silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şikeftên Hasûnî ji aliyê rûbera ku vegirtîye û hejmara şikeftên ku tê de hene li [[Kurdistan]]ê xwedî taybetmendiyeke cuda ye. Di nav rêzeşikeftan de 2 dêr hene ku yek ji wan li dêreke kevirî ye, bi korîdoran ve girêdayî ne. Di şikeftan de depoyên avê yên ku bi birîn û kolandina keviran hatine çêkirin û bi heman awayê kanalên avê hene ku hatine çêkirin. Li jora bajarê kevirî, deverek piçûk heye ku wekî cihekî qurbanê hatiye bikar anîn. Dêra Kevirê Hasunî ku di keviran de hatiye kolandin û ji çend beşan pêk tê, yek ji kevintirîn perestgehên Kurdistanê ye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] 7ihwyehw26fcc394smhhqgt4o9go9tm 2099188 2099185 2026-10-16T18:25:03Z MikaelF 935 2099188 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şikevtên Hesûnê.jpg|thumb|Dîmenek ji şikeftên hasunî.]] '''Şikeftên Hasûnî''' yan jî '''şikeftên Hesûnê'''<ref>[[Agît Yazar]] (2021). "Paytexta mirovahiyê ya yekem; şikeftên Hesûnê", [[Xwebûn]], 54:2020, r. 4.</ref> yek ji cihwarên arkeolojîk ên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20191216233640.htm |sernav=Epitaph in Syriac Script Discovered in Diyarbakir |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di lêkolînên arkeolojîk de hatiye tespît kirin ku ji demên [[pêşdîrok]]î heya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] li wir jiyan hebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archiqoo.com/locations/hasuni_cave.php |sernav=Hasuni Cave City {{!}} Archiqoo |malper=archiqoo.com |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di sala 2019an de du nivîsên kevnar ên bi tîpên suryanî-aramî li kêleka şikeftan hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkisharchaeonews.net/article/december-2019-turkish-archaeology |sernav=December 2019 in Turkish archaeology |malper=Turkish Archaeological News |tarîx=2020-01-02 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî ''Syriac Press'', "Nivîs li ser gora keşîşekî bi navê Monoha ye hatiye nivîsandin ku li wir hatiye veşartin". Îrfan Yıldız a ji [[Zanîngeha Dîcleyê]] ku berpirsiyarê lêkolîna nivîsan bû, di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku nivîs "qeyd dike ku keşîşek bi navê Monoha li vir hatiye veşartin û divê her kesê ku nivîsê dixwîne ji bo wî dia bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/history/2019/12/16/epitaph-in-syriac-script-discovered-in-diyarbakir-turkey |sernav=Epitaph in Syriac script discovered in Diyarbakır. |malper=Daily Sabah |tarîx=2019-12-16 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Sabah |pêşnav=Daily }}</ref> == Danasîn == Şikeftên Hasûnî ji rêzeşikeftan pêk tên ku li nêzîkî gundê [[Baxça]] ya li navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê ne. Şikeft ji serdema mezolîtîk heya sedsala yekem a {{pz}} bûye nişteciha mirovan. Şikeftên hasûnî ji 300 odeyên ku ji mezinahîyên cûrbecûr pêk tên di perçeyên kevirên monolîtîk de hatine kolandin ku bi hev re dişibin kelehekê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |sernav=Qeymeqamiya navçeya Farqînê - Şikeftên Hasûnî |malper=www.silvan.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-09-02 |roja-arşîvê=2025-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251006015633/http://silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şikeftên Hasûnî ji aliyê rûbera ku vegirtîye û hejmara şikeftên ku tê de hene li [[Kurdistan]]ê xwedî taybetmendiyeke cuda ye. Di nav rêzeşikeftan de 2 dêr hene ku yek ji wan li dêreke kevirî ye, bi korîdoran ve girêdayî ne. Di şikeftan de depoyên avê yên ku bi birîn û kolandina keviran hatine çêkirin û bi heman awayê kanalên avê hene ku hatine çêkirin. Li jora bajarê kevirî, deverek piçûk heye ku wekî cihekî qurbanê hatiye bikar anîn. Dêra Kevirê Hasunî ku di keviran de hatiye kolandin û ji çend beşan pêk tê, yek ji kevintirîn perestgehên Kurdistanê ye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] 8e2rzmk7ydib73i4edf8cadxpeajvrn 2099247 2099188 2026-10-17T08:15:11Z MikaelF 935 2099247 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şikevtên Hesûnê.jpg|thumb|Dîmenek ji şikeftên hasunî.]] '''Şikeftên Hasûnî''' yan jî '''şikeftên Hesûnê'''<ref>[[Agît Yazar]] (2021). "Paytexta mirovahiyê ya yekem; şikeftên Hesûnê", [[Xwebûn]], 54:2021, r. 4.</ref> yek ji cihwarên arkeolojîk ên [[Kurdistan]]ê ye ku di nav sinorên navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20191216233640.htm |sernav=Epitaph in Syriac Script Discovered in Diyarbakir |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di lêkolînên arkeolojîk de hatiye tespît kirin ku ji demên [[pêşdîrok]]î heya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] li wir jiyan hebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archiqoo.com/locations/hasuni_cave.php |sernav=Hasuni Cave City {{!}} Archiqoo |malper=archiqoo.com |roja-gihiştinê=2025-09-02 }}</ref> Di sala 2019an de du nivîsên kevnar ên bi tîpên suryanî-aramî li kêleka şikeftan hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkisharchaeonews.net/article/december-2019-turkish-archaeology |sernav=December 2019 in Turkish archaeology |malper=Turkish Archaeological News |tarîx=2020-01-02 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî ''Syriac Press'', "Nivîs li ser gora keşîşekî bi navê Monoha ye hatiye nivîsandin ku li wir hatiye veşartin". Îrfan Yıldız a ji [[Zanîngeha Dîcleyê]] ku berpirsiyarê lêkolîna nivîsan bû, di hevpeyvînekê de diyar kiriye ku nivîs "qeyd dike ku keşîşek bi navê Monoha li vir hatiye veşartin û divê her kesê ku nivîsê dixwîne ji bo wî dia bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/history/2019/12/16/epitaph-in-syriac-script-discovered-in-diyarbakir-turkey |sernav=Epitaph in Syriac script discovered in Diyarbakır. |malper=Daily Sabah |tarîx=2019-12-16 |roja-gihiştinê=2025-09-02 |ziman=en-US |paşnav=Sabah |pêşnav=Daily }}</ref> == Danasîn == Şikeftên Hasûnî ji rêzeşikeftan pêk tên ku li nêzîkî gundê [[Baxça]] ya li navçeya [[Farqîn]] a [[Amed]]ê ne. Şikeft ji serdema mezolîtîk heya sedsala yekem a {{pz}} bûye nişteciha mirovan. Şikeftên hasûnî ji 300 odeyên ku ji mezinahîyên cûrbecûr pêk tên di perçeyên kevirên monolîtîk de hatine kolandin ku bi hev re dişibin kelehekê.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |sernav=Qeymeqamiya navçeya Farqînê - Şikeftên Hasûnî |malper=www.silvan.gov.tr |roja-gihiştinê=2025-09-02 |roja-arşîvê=2025-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251006015633/http://silvan.gov.tr/hasuni-magaralari |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şikeftên Hasûnî ji aliyê rûbera ku vegirtîye û hejmara şikeftên ku tê de hene li [[Kurdistan]]ê xwedî taybetmendiyeke cuda ye. Di nav rêzeşikeftan de 2 dêr hene ku yek ji wan li dêreke kevirî ye, bi korîdoran ve girêdayî ne. Di şikeftan de depoyên avê yên ku bi birîn û kolandina keviran hatine çêkirin û bi heman awayê kanalên avê hene ku hatine çêkirin. Li jora bajarê kevirî, deverek piçûk heye ku wekî cihekî qurbanê hatiye bikar anîn. Dêra Kevirê Hasunî ku di keviran de hatiye kolandin û ji çend beşan pêk tê, yek ji kevintirîn perestgehên Kurdistanê ye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] 4u4u8pfhedt1mczim80lbj9xtkkutp7 0 313608 2099245 2082791 2026-10-17T08:05:57Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:2025–2026 Iranian protests map v2.svg | bin_nivîs = Nexşeya bajarên Îranê û Rojhikata Kurdistanê ku tê de xwepêşandan çêbûne }} '''Xwepêşandanên li Îranê 2025-2026''' xwepêşandaneke girseyî ye ku di dawiya kanûna 2025an de ji ber [[qeyrana aborî]] ya kûr û nerazîbûna berfireh a li dijî hikûmetê de, li gelek bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Îran]]ê dest pê kiriye. Her çiqas xwepêşandan di destpêkê de ji ber nerazîbûna li hember enflasyona bilind, bihayên xwarinê û kêmbûna giran a rîyalê Îranê derketibe holê jî, xwepêşandan bi awake bilez veguheriye tevgereke berfirehtir ku daxwaza bidawîanîna desthilatdariya zordar a komara îslamî dike.<ref name="Parent2025"/> Xwepêşandan ku di despêkê de ji aliyê dikandar û bazirganên bazarên li [[Tehran]]ê dest pê kiriye, di demek kurt de ber bi zanîngehên welêt ve belav bûye û hejmareke mezin ji xwendekaran ji seranserê welêt kişandiye nav xwepêşandanan. Xwepêşanderan sloganên wekê "Mirin ji bo Dîktator", "Pehlewî dê vegere" û "Bijî Şah" li dijî hikûmetê qîr kirin ku bi vî awayî gazinên xwe ji desthilatdarên ku berpirsiyarê krîza aborî ne û her wiha daxwazên xwe yên siyasî yên berfirehtir nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |sernav=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512314441 |sernav=Videos show monarchist, anti-clerical slogans in Hamadan, Arak, Sabzevar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Ev xwepêşandan piştê xwepêşandanên li dijî kuştina keça [[kurd]] [[Jîna Emînî]] yek xwepêşandanên mezin ên li Îranê ye ku ji sala 2022an vir ve li seranserê welêt pêk hatiye.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |sernav=Iran’s ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |malper=CNN |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav=Salem |pêşnav=Mostafa }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062 |sernav=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime – DW – 12/31/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Pêla xwepêşandanan ji ber rewşa aborî ya ku bi lez xirabtir dibû derdikeve holê ku enflasyona sal bi sal li Îranê di cotmeha sala 2025an de gihîştibû %48.6 û di kanûna 2025an de jî gihîştibû %42.2 ku bandorek giran li dahata malbatan kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |sernav=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |malper=AP News |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Di 29ê kanûna sala 2025an de, nirxê riyal ê Îranî li hember dolarê amerîkî daketibû asta herî nizm a 1.45 milyon riyalê.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Bihayên xwarin û kelûpelên bingehîn bi awayekî berbiçav zêde bûne û ev yek dibe sedem ku gelek îranî di dabînkirina pêdiviyên bingehîn de zehmetiyê bikşînin.<ref name=":1" /> Krîza diravî ya ku çend salan berdewam kiribû, di sala 2025an de bi [[Şerê Îsraêl û Îranê|şerê Dozdeh Rojan]] a bi Îsraîlê re û sizayên nû yên têkildarî nukleerî yên NY yên ku bi rêya mekanîzmaya paşvekişandinê hatine ferzkirin, girantir bûye.<ref name=":0" /> Di destpêkê de xwepêşandan li navçeyên bazirganî yên Tehranê destpê dike û piştre jî li bajarên mezin ên wekî [[Îsfehan]], [[Şîraz (bajar)|Şîraz]] û [[Meşhed]] belav bûye.<ref name=":0" /> Di depêkê de li Tehranê, xwepêşandan li dora [[bazara mezin]] pêk hatiye ku bazirganan destjiberdana karr li dar xistin û daxwaza destwerdana hikûmetê kirin.<ref name=":0" /> Di dema xwepêşandanê li vir de dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin tê didin ku hêzên ewlehiyê gaza rondikrêj bikar tînin ku xwepêşanderan belav bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |sernav=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Piştperdeh == Aboriya Îranê herî kêm di sala 2024an de bi rêjeyên enflasyonê yên kûr bi kêmbûna nirxa diravî û kêmasiya enerjiyê re rû bi rû maye ku di encamê de gelek caran qutbûna elektrîkê û gazê çêbûye û di encamê de serokkomarê Îranê [[Mesûd Pezeşkiyan]] ji gelê Îranê lêborînan xwestiye. Di mehên dawî yên sala 2025an de, aboriya Îranê diravên biyanî li hemberê diravê Îranê bilindbûnek bêhempa dibîne ku nirxê riyalê îranî bi tundî dikeve û dolarê amerîkî gihîştiye nêzîkî 145.000 tumenê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtfarsi.com/article/189e97673abc |sernav=TRT فارسی - سقوط ارزش ریال ایران در برابر دلار |malper=www.trtfarsi.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://parsi.euronews.com/business/2025/12/28/record-iran-economy-crisis-dollarization-rial-slump |sernav=Euronews |malper=parsi.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Her wiha li gorî navenda amarên dewleta Îranê, rêjeya enflasyonê ya welêt di kanûna 2025an de gihîştiye ji sedî 42,2 ku li gorî meha mijdarê ji sedî 1,8 zêde bûye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |sernav=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |malper=AP News |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Bihayên xwarinê ji %72 zêde bûye û di heman demê de kelûpelên tenduristî û bijîşkî jî li gorî sala borî ji %50 zêde bûne.<ref name=":2" /> Herwiha Îran di warê avê de jî bi awayekî xelet tê birêvebirin. Di heman demê de li gorî raporên di medyaya Îranê de destnîşan kirin, hikûmeta Îranê plan dike ku bi destpêkirina sala nû ya Îranê di 21ê adarê de bacan zêde bike ê vê yek jî di nav welatiyan de fikarên zêdetir çêkiriye.<ref name=":2" /> Hinek peyamên xwepêşandanê zehmetiyên aborî bi rexneyên li ser pêşîniyên siyaseta derve ya hikûmetê ve girêdidin; di xwepêşandanên kanûna pêşîn a 2025an de hinek beşdarên xwepêşandanan dirûşmeyên wekê "Ne Xezze û ne Libnan, Jiyana Min Ji Bo Îranê" diqîriyan.<ref>{{Jêder |paşnav=BBC News |sernav=Iran crisis deepens - protests spread with chants of “death to the dictator” {{!}} BBC News |tarîx=2025-12-30 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DiPLTFh1MUM |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Her wiha tê îdiakirin ku nerazîbûnên li Îranê ji ber gendeliya siyasî ye ku xwepêşanderan hikûmeta Îranê bi otorîterîzmê û dayîna pêşiyê li alîgirên mîna Hizbullah û Hamasê li ser pêdiviyên navxweyî tawanbar dikin.<ref name=":5"/> Van mercan rasterast bandor li ser karsazên bazirganiyê kiriye, nemaze karsaziyên ku bi hawirdekirinê ve girêdayî ne. Neguherîna giran a rêjeya danûstandinê hiştiye ku gelek bazirgan nikaribin bihayê kelûpelan diyar bikin, dabîn bikin an jî çalakiyên aborî bidomînin. Gelek Îranî ji pevçûnek berfirehtir a ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê de beşdar dibe ditirsin ku ev yek jî bûye sedema bêîstîqrariya bazarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |sernav=رکوردشکنی قیمت ارز و اعتراض کسبه تهران؛ آنچه گذشت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |sernav=اعتصاب و تجمع اعتراضی فروشندگان پاساژ علاءالدین تهران – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۷ |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref> Li gorî rojnameya ''[[The Guardian]]'' krîza aborî bûye sedema despêkirina xwepêşandanan lêbelê ew wekê derbirîna gazinên li dijî gendeliya hikûmetê berfireh bûn.<ref name="Parent2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2025-12-31 |sernav=‘We want the mullahs gone’: economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her wiha behsa dengên ku banga hilweşandina hikûmetê dikin û bêbaweriya xwe bi bangên hikûmetê yên ji bo diyalogê nîşan didin û wan wekê xapînok û xweperest dibînin.<ref name="Parent2025" /> [[NPR]] ragihandiye ku çend meh beriya xwepêşandanan, hêrs û bêzariya gel ji ber kêmbûna giran a enerjiyê, binpêkirina mafên sivîl û gendeliya berbelav zêde bûye û xwepêşandanan fikar çêkirin ku ew ê bibin tiştek pir cidîtir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2025-12-31 |sernav=Protesters take to the streets of Iran as the country's economy collapses |url=https://www.npr.org/2025/12/31/nx-s1-5660851/protesters-take-to-the-streets-of-iran-as-the-countrys-economy-collapses |roja-gihiştinê=2026-01-02 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî ''[[Atlanticê]]'' karekterê siyasî yê dawî yê xwepêşandanan bi qîrîna "Mirin ji bo dîktator" a xwepêşanderan ku behsa rêberê bilind [[Elî Xaminêyî|Elî Xamineyî]] dikirin û windakirina baweriya wan ê bi serokê Îranê Mesûd Pezeşkiyan ku di sala 2025an de li ser platform û sozên rêveberiyeke baş hatibû hilbijartin lê çavdêriya birînên av û elektrîkê kiribû ku di heman demê de soza rakirina sansurê ya înternetê bi cih neaniye, derket holê.<ref name="Azizi2026">{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/2026/01/iran-protests/685472/ |sernav=Iranians Have Had Enough |malper=The Atlantic |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav=Azizi |pêşnav=Arash }}</ref> Pezeşkiyan her wiha soz daye ku bi nûnerên xwepêşandanan re bicive û "mafê destûrî yê xwepêşandana aştiyane" nas kiriye lêbelê ji ber ku ew ti kontrolek wî li ser hêzên ewlehiyê tune ye, heta 1ê çileya sala 2025an, bi dehan xwepêşander hatibûn girtin û çend dozên belgekirî hebûn ku hêzên ewlehiyê guleyên rastîn li xwepêşanderan reşandine ku di nav wan de xwendekar, teqawîd û endamên nîfşê Z jî hebûn.<ref name="Azizi2026" /> Xwendekarên [[Zanîngeha Beheştî ya Tehranê]] daxuyaniyek weşandin û di daxiyaniyê dibêjin "Ev sîstema sûcdar 47 sal in pêşeroja me dîlgirtiye. Ew ê bi reformê an jî bi sozên derewîn neyên guhertin".<ref name="Azizi2026" /> == Kronolojî == === 28ê kanûna pêşîn a 2025an === [[Wêne:2025-Iranian-Protests-History.gif|thumb|Berfirehbûna erdnîgarî ya xwepêşandanan]] Yekem car xwepêşandan di 28ê kanûnê de komên dikandar û bazirganên li navenda kirrûbirra alaeddîn a li Tehranê û navendên din ên bazirganî ku di nav de Charsou Mall jî hebû, bi girtina dikanên xwe dest bi xwepêşandanan kirin. Di heman demê de, li dora van cihan kombûnên xwepêşandanî pêk hatin wêne û vîdyoyên girtina berfireh a dikanan li ser medyaya civakî hatin belav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |sernav=اعتصاب و تجمع اعتراضی فروشندگان پاساژ علاءالدین تهران – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۷ |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Li gorî raporan, xwepêşanderan ji ber sedema bilind bûna nirxê dolar û bêîstîqrariya bazarê û hişyarî dane ku berdewamiya vê rewşê dê bibe sedema xopana gelek karsaziyên piçûk û navîn. Hinek kom ên xwepêşandar ber bi kolanên derdorê ve dirêj bûn ku di nav de kolana comhurî jî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |sernav=رکوردشکنی قیمت ارز و اعتراض کسبه تهران؛ آنچه گذشت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512282128 |sernav=بازاریان پایتخت در واکنش به جهش قیمت ارز دست به اعتراض زدند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |sernav=Tehran Protests Fizzle Out As Dollar Drops 10,000 Tomans After Central Bank Shake-up - Iran Front Page |malper=ifpnews.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251229172553/https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelkên din jî tevlî dikandaran bûbûn ku li kolana comhurî li dijî rewşa aborî xwepêşandanê bikin. Li deverên din, bazirganên heskarên li Îranê di xwepêşandanên bi heman rengî yên li dijî nirxa dolarê de dikanên xwe girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512282220 |sernav=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref> Di dema destpêkirina xwepêşandanan de nirxa riyalê îranî li hemberê dolarê amerîkî dakettibû asta herî nizm a 1.45 milyonan. Careke din dîsa ji nû ve hinek nirx bidest dixe û digihêje 1.38 milyonî.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Protests Erupt in Iran’s Capital as Rial Drops to Record Low |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-29/protests-erupt-in-iran-s-capital-as-currency-drops-to-record-low |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Riyalê Îranê ji şerê Îran û Îsraêlê vir ve bi qasî ji %40ê nirxa xwe winda kiriye ku beşek jê vê windakirinê ji ber kêmbûna dahata petrolê ya ji ber embargoyên Amerîkayê ye. Rêjeya enflasyonê ya sal bi sal bilind bûye û gihîştiye ji sedî 42,2an. Xwepêşandan pêşî ji aliyê dikandarên ku li navenda Tehranê kelûpelên elektronîk difirotin ve hatin destpêkirin û dikanên xwe girtin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-01-04 }}</ref> Medyaya dewletê dîmenên nezelal ên xwepêşandanên di destpêkê de bi pîvanek piçûktir ên bazirganan eşkere kiriye.<ref name=":3" /> Vîdyo û şahidên bûyerê komên bazirganan nîşan dane ku li dijî rêveberiya aborî ya xirab dirûşmeyan diqîrin û di hinek rewşan de, hestên dijî hikûmetê jî tînin ziman.<ref name=":4" /> Xwepêşanderan her wiha dirûşmeyên "bicîhanîna qanûnê, piştgirî, piştgirî" bilind kirin û bang li hêzên ewlehiyê kirin ku piştgiriyê bidin xwepêşandanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isna.ir/news/1404100704554/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA |sernav=تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز |malper=ایسنا |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Daxwazên sereke yên xwepêşanderan aramkirina rêjeyên danûstandinê, çareserkirina zehmetiyên aborî yên bazirganan, afirandina hawîrdorek karsaziyê ya pêşbînîkirî û pêşîgirtina li zirarên ji ber ne aramiya bazarê bûn.<ref name=":4" /> Di roja 28ê kanûna pêşîn a 2025an de ti pevçûnek bi hêzên ewlehiyê re çênebûbi û rewş aram mabû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-12-28 |sernav=Tehran Bazaar Protests Erupt as Rial Plunges to Record Low |url=https://www.meforum.org/mef-observer/tehran-bazaar-protests-erupt-as-rial-plunges-to-record-low |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=Middle East Forum |ziman=en-US }}</ref> === 29ê kanûna pêşîn === Xwepêşandan di roja xwe ya duyem de di roja 29ê kanûnê de berdewam kiriye û li gelek deverên Tehranê ku di nav de bazara mezin hebû, berfireh bûye. Bazirgan û dikandaran kargehên xwe girtin û li kolanan kom bûn bûne ku li dijî hilweşîna bêhempa ya rîyal û zêdebûna bilez a bihayên diravên biyanî û zêran protesto bikin. Xwepêşanderan nerazîbûna xwe li hember rewşa aborî û rêveberiya hikûmetê anîne ziman û behsa kêmbûna hêza kirînê û zêdebûna lêçûnên jiyanê kirin. Vîdyoyên ku li ser înternetê hatine parvekirin nîşan didin ku li dora kolanên Lalezzar, Çaharsûq û Cumhurî kombûn berdewam in ku beşdar bi piranî di nav tevgerên tundûtûjiyê de nînin û di heman demê de peyamên rexnegir li ser polîtîkayên aborî yên hikûmetê radigihînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512295428 |sernav=کانال وابسته به سپاه پاسداران: اعتصاب بازاریان راه را برای جنگ مجدد اسرائیل هموار می‌کند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://parsi.euronews.com/2025/12/29/protests-over-rising-currency-and-gold-prices-in-iran |sernav=اعتراضات در ایران؛ وزارت خارجه آمریکا: مردم ایران از سیاست‌های جمهوری اسلامی خسته‌اند |malper=euronews |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به قیمت ارز و طلا در ایران برای روز دوم ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Bazirganên li bazara mezin a Tehranê tevlî firoşkarên kelûpelên elektronîkî dibin ku ew roja berê dest bi xwepêşandanên li dijî rejîmê kiribûn.<ref name=":7"/> Dîmenên ku ji aliya çavkaniyên serbixwe ve hatine piştrastkirin, nîşan didin ku girseya xelkê li navendên kirînê yên nêzîkî Bazara Mezin a Tehranê silogan a "azadî" diqîrin.<ref name="Faucon2025">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/growing-iran-protests-put-new-pressure-on-an-embattled-regime-279ba067 |sernav=Growing Iran Protests Put New Pressure on an Embattled Regime |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en-US |paşnav=Faucon |pêşnav=Benoit }}</ref> Hêzên rejîma Îranê gaza rondikrêj bikar anîn ku xwepêşanderên li derveyî navenda kirrîbirê ya Alaeddîn belav bikin.<ref name=":8"/> Di heman rojê de xwepêşandan li bajarên din ên Îranê jî belav bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |sernav=Live - Clashes mark eighth day of protests as security tightens at Tehran bazaar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-04 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref> Di şeva 29ê kanûna pêşîn a sala 2025an de, li gelek herêmên Îranê ku di nav de Qeşm li başûr û Zencan û Hemedan a Rojhilata Kurdistanê hebûn, xwepêşandan hatin ragihandin. Xwepêşanderan siloganên rexneyî yên li dijî rêberê bilind diqîrin ku di nav de "Mirin ji bo Dîktator" li Girava Qeşmê û "Seyid Elî [Xamineyî] dê îsal were hilweşandin" li Zencanê, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512299203 |sernav=Nighttime chants against Khamenei in southern and northern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref><ref name="Faucon2025" /> Her wiha sloganên piştgiriya monarşiyê ku tê de digotin "Pehlewî dê vegere" hebû. Iran International vîdyoyekê parvekiriye ku tê de xwepêşandereke li nîvê kolana Comhurî Eslamî ya li Tehranê rûniştiye û red dike ku ji bo hêzên ewlehiyê yên motorsîkletan derbas bibe ku paşê rastî tundîtûjiya hêzên rejîmê tê û neçar dikin ku ji wir derkeve. Ev dîmen bi awayeke bilez li ser înternetê bi awayeke berfireh belav bû û gelek dezgehên nûçeyan xwepêşander û bûyerê bi kesê bi navê Tank a di dema xwepêşandan û komkujiya Qada Tiananmenê ya sala 1989an de berawird kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512296936 |sernav=Tehran's Tank Man: A Tiananmen moment |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://24newshd.tv/31-Dec-2025/video-protester-defying-police-iran-goes-viral |sernav=Video of protester defying police in Iran goes viral |malper=24 News HD |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/masoud-pezeshkian-iran-president-regime-protests-history-economy-k80vlr3vk |sernav=Inside Iran protests that threaten regime: ‘This is the final battle’ |malper=www.thetimes.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en |paşnav=Weiniger |pêşnav=Gabrielle }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-12-31 |sernav=Iranian protests sparked by economic woes quickly spread across country |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/12/31/iran-spreading-protests-economy-pezeshkian/ |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === 30yê kanûna pêşîn === Di roja sêyem a xwepêşandanan de, berdana kar û tevdîrên ewlehiyê berfirehtir bûn ku dikanên li Tehranê deverên wekê Şûş û Molavî û her wiha dikanên li qada Neqşî-Cehan a Îsfehanê hatine girtin. Hatiye ragihandin ku li [[Tehran]] û li [[Meşhed]] û li [[Zanîngeha Xece Nasir]] amadekariyên ewlehiyê ya berfireh hatine amadekirin. Di bersivên rejîmê de ji ber hewaya sar û kêmbûna enerjiyê, fermana girtina demkî ya rêyên li 11 parêzgehan ku di nav de parêzgeha Tehranê jî heye, hatiye dayîn. Hêzên girêdayî rejîmê li [[Hemedan]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] gule li xwepêşanderan reşandin û li Tehran û [[Malard]]ê gaza rondikrêj bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |sernav=Live - Trump warns Iran against deadly crackdown as protest death toll hits 19 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5y9y6d51ket |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به گرانی در ایران برای سومین روز ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Xwepêşandan li bajarên din jî belav bûne ku di nav wan de bajarên wekê Kirmaşan, Şîraz, Yezd û hinek deverên Tehranê wekê Şedabad û Şûş hebûn. Xwendekarên ji zanîngehên wekê Amirkebîr, Beheştî, Xeceh Nasir, Şerîf, Zanist û Çand û Zanist û Teknolojiya Tehranê û her wiha Zanîngeha Teknolojiyê ya Îsfehanê û Zanîngeha Yezdê beşdarî xwepêşandanan bûne û sloganên wekê "Mirin ji bo dîktator", "Mirin ji bo Xameneyî", "Ne Xeze û ne jî Libnan, Jiyana min ji bo Îranê", "Em hemû bi hev re ne" û "Seyid Elî (Xamineyî) dê îsal were hilweşandin" bilind kirin.<ref name=":6" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512302100 |sernav=دانشگاه‌ها با شعار علیه خامنه‌ای و حمایت از پهلوی به اعتراضات پیوستند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=تصاویر تجمعات اعتراضی امروز دانشگاه‌های تهران |url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1348924/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa-IR |roja-arşîvê=2026-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260107094648/https://www.tabnak.ir/fa/news/1348924/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/12/30/iran-security-forces-beat-protesters-death-to-khamenei/ |sernav=Access Restricted |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-01-05 }}</ref> Serokê Îranê Mesûd Pezeşkiyan, bang li hikûmetê kir ku guh bide daxwazên welatiyan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |tarîx=2025-12-30 |sernav=Iran to listen to protesters’ ‘legitimate demands’ after widespread dissent |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/30/iran-protesters-demands-widespread-dissent-currency-living-standards |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersivê de, berdevkê rejîmê diyar kiriye dê ji bo pêwendiya bi xwepêşanderan re komeke pêwendiyê were damezrandin. Lêbelê hatiye dîtin ku daxuyaniyên Pezeşkiyan xwepêşanderan razî nekirine ku daxwazên wan ji tenê aramiya aborî wêdetir diçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |sernav=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=ABC |pêşnav=ABC }}</ref> Herwiha hinek îraniyan gumanên xwe li ser şiyana hikûmetê ya çareserkirina pirsgirêkên aborî anîne ziman û diyar kirine ku hikûmetên berê dibêjin ew di çareserkirina pirsgirêkên aborî de zêde tiştek nizanin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/31/protests-in-iran-spread-amid-deep-discontent-over-economic-duress |sernav=Iran’s Pezeshkian urges unity as protests over economic woes turn deadly |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Rêxistinên mafên mirovan û komên xwendekarên nifşê Z ragihandine ku 11 xwepêşander li qada Şûş a Tehranê hatine girtin û 5 xwendekar hatine binçavkirin û 4 ji wan jî paşê hatine berdan.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512309281 |sernav=Third day of Iran protests marked by multiple arrests, attack on students |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/12/31/iranian-protests-spread-to-universities-as-students-take-to-the-streets/ |sernav=Iranians attack local government building on fourth day of protests, state media says |malper=The National |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=National |pêşnav=The }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voz.us/en/world/251231/32209/social-protest-grows-in-iran-university-students-join-the-cost-of-living-claim.html |sernav=Social protest grows in Iran as university students unite over rising cost-of-living |malper=VOZ News |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Hernández |pêşnav=Diane }}</ref> Raporeke din a nûçeyan hatiye weşandin ku xwendekareke li [[Zanîngeha Amirkebîr a Tehranê]] di dema tepeserkirina civînek li kampusê de ji aliya endamên milîsên Besîc ên Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî ve bi giranî birîndar bûye.<ref name=":9"/> Vîdyoyên li ser medyaya civakî nîşan didin ku xwendekar sloganên rexnegir ên li dijî hikûmetê diqîrin, nîşaneyên têkildarî ofîsa nûnerên rêberê bilind radikin û li ber deriyên zanîngehê bi hêzên rejîmê re rû bi rû dimînin.<ref name=":9"/> === 31ê kanûna pêşîn === Xelkê Îsfehan, [[Kirmaşan]] û [[Fasa]]yê di roja çarem a xwepêşandanan de li kolanan kom bûn. Li Fasê gelê bajêr li ber deriyê parêzgerê bajêr mîtîngek mezin li dar xist û li Kirmaşanê jî bazar beşdarê destjikarberdana giştî bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.siasat.com/iran-names-new-central-bank-governor-amid-soaring-inflation-3319146/ |sernav=Iran names new central bank governor amid soaring inflation |malper=The Siasat Daily |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=Associated }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cpdyl12pzjqt |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به گرانی در ایران برای روز چهارم ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Di dîmenên ku li ser medyayên civakî hatiye dîtin ku hêzên rejîmê Kirmaşanê bi guleyên rastîn û gaza rondikrêj êrîşê xwepêşanderan dikin. Di heman demê de li Şîrvanê mamosteyên karker û teqawîtbûyî li ber daîreya perwerdehiyê kom dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512312593 |sernav=Protesters gather outside governor’s office in Fasa |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Li Kirmaşanê, hêzên tepeserkirinê ji qada Fîrdewsê heta garajê (nêzîkî 8 kîlometre) hatine bicihkirin û hebûna giran a hêzên rejîma Îranê hatiye dîtin. Hatiye diyarkirin ku kesekî bi navê Mehdî Samavatî li derveyî xwepêşandana li ber deriyê parêzgerê bajêr li Fasayê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7 |sernav=تکذیب کشته شدن یک نفر در حمله به فرمانداری فسا |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Ajansa nûçeyan a nîvfermî ya Mehrê ji parêzgarê Fasayê veguhestiye ku wan kuştina vî kesê red kiriye. Vîdyoyên ku li ser medyayên civakî hatine belavkirin û ji aliyê Rêxistina Micahîdên Gel a Îranê ve hatine belavkirin, pevçûnên dijwar ên di navbera xwepêşanderan û hêzên ewlehiyê de li çend bajarên ku di nav de Tehran, Îsfehan, Şîraz û Kirmaşan hene, nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/iran-shutdown-protests-intensify-amid-leadership-shake-up-deepening-crisis |sernav=Iran nears standstill as protesters charge governor's office with crowds chanting 'Death to Khamenei' {{!}} New York Post |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US }}</ref> Di 31ê kanûnê de li bajarê Kuhdeşt ê parêzgeha Loristanê, xwepêşander Emîrhesam Xudayerîfard bi guleyekê endamekî hêza rejîma Îranê ku li serê wî ketibû, hatiye kuştin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/2026/01/article-3 |sernav=Hengaw: Iran kills protester Amirhesam Khodayarifard as state media promote “Basij” claim |malper=Hengaw (hengaw.net) |tarîx= |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Ajansa nûçeyan a dewletê IRNA û rojnameya Mehr mirin piştrast kirin û diyar kirin ku Xudayerîfard endamê Besîcê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 |sernav=شهادت یک بسیجی در کوهدشت توسط اغتشاشگران |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Rayedarên hikûmetê zext li malbata Xudayarifard kirin ku ew endamê Besîcê bû û bang li medyaya civakî ya serhêl kirin ku li ser vê mijarê bêdeng bimînin.<ref name=":10" /> Gulebaran di dema pevçûnên bi xwepêşanderan re çêbûye. Li gorî ajansa Mehrê, 13 polîs û endameke Besîcê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399 |sernav=At least 7 reported killed during widening protests in Iran sparked by ailing economy |malper=AP News |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Hikûmetê ji ber "hewaya sar" ferman daye ku li piraniya welêt karsaziyên li seranserê Îranê bi giştî werin girtin. Ev yek ji aliya hinek analîstan ve wekê niyeta rastîn a hikûmetê ku xwepêşandanan tepeser bikin hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512302634 |sernav=تهران و ۲۱ استان دیگر چهارشنبه تعطیل اعلام شدند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Girtina karsaziyan ji 31 parêzgehên Îranê li 21 parêzgehan hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2025/12/31/world/middleeast/iran-shutdown-protests.html |sernav="Most of Iran Shuts Down as Government Grapples With Protests and Economy" }}</ref> Rejîma Îranê dest bi gefxwarinên li dijî xwepêşanderan kiriye û [[Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] diyar kiriye ku ew ji ber "rûbirûbûna bi çavtirsandin, tundûtûjî û girtinan" ji xwepêşanderan nîgeran in.<ref name=":11"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protests-crackdown-us-israel-support-standoff-nuclear-program/ |sernav=Iran protests draw swift crackdown as U.S. calls on Tehran to respect "rights of the Iranian people" - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US }}</ref> Dîmenên vîdyoyan nîşan didin ku xwepêşanderên wekê bazirgan, çalakvanên mafên jinan û xwendekar bi gelemperî sloganên wekê "Mirin ji bo dîktator" û "Ne Xeze û ne jî Libnan, jiyana min ji bo Îranê" diqîrin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2025-12-31 |sernav=‘We want the mullahs gone’: economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersiva xwepêşandanên berdewam de, hikûmeta Îranê piştî îstifaya Mihemed Reza Ferzin, Ebdulnasser Hemmatî, wezîrê berê yê aboriyê, wekî walîyê nû yê Bankeya Navendî ya Îranê erkdar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/12/31/middleeast/iran-mass-protests-currency-record-low-latam-intl |sernav=Iran appoints new central bank governor after mass protests as currency hits record low |malper=CNN |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> === 1ê kanûna paşîn a 2026an === Di roja pêncemîn a xwepêşandanan de, karker û karmendên bazara navendî ya fêkî û sebzeyan li Tehranê dev ji kar berdan û bi rawestandina çerxa belavkirinê tevlî serhildana seranserî bûn. Xwepêşanderan bi qîrîna sloganên "Hûn dizanin bi coş, piştgiriyê bidin piştgiriyê" bang li bazarvan û raya giştî kirin ku bi berfirehkirina destjikarberdanên xwe îradeya neteweyî ya ji bo guhertinê xurt bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranntv.com/960243-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C---%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |sernav=پنجمین روز خیزش سراسری - خروش یکپارچه ایران برای سرنگونی با پیوند اعتصابات سراسری و نبرد خیابانی |malper=www.iranntv.com |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Di heman demê de polîsên rejîmê ji bo belavkirina xwepêşanderan gaza rondikrêj bikar anîn. Li gorî raporan, Sarîra Kerîmî ku sekretera encumena fakulteyê ya Fakulteya Hiqûq û Zanistên Siyasî û endama encumena fakulteyê ya Zanîngeha Tehranê bû ku di 31ê kanûna pêşîn a 2025an de hatibû girtin, di 1ê kanûna paşîn sala 2026an de hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cvgne2qpe8zt |sernav=آنچه گذشت؛ گزارش‌ها از «کشته شدن سه نفر» در ازنا در روز پنجم اعتراضات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Hatiye ragihandin ku xwepêşander li Mervdeştê kom bûne û li dijî hikûmeta Komara Îslamî sloganên wekê "Ev sala xwînê ye, Seyîd Elî hatiye hilweşandin".<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31 |sernav=شاهزاده رضا پهلوی: کشته‌شدگان اعتراضات، جاویدنامان خیزش ملی ایران‌اند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li Meşhedê, xwepêşander li Sstasyona Metroya Saadî kom bûne û li wir polîsên tevgera taybet hewl daye ku girseyê bi zorê belav bike.<ref name=":12" /> Li Loristanê ku nifûsa parêzgehê ji luran pêk tê, hatiye ragihandin ku xwepêşanderan li kolanan agir pêxistine û di heman demê de sloganên wekê "Ev sala xwînê ye, Seyîd Elî hatiye hilweşandin" qîr kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31#202601018722 |sernav=شاهزاده رضا پهلوی: کشته‌شدگان اعتراضات، جاویدنامان خیزش ملی ایران‌اند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li gorî agahiyan ku hatine parvekirin li Loristanê hêzên rejîma Îranê li dijî xwepêşanderan guleyên rastîn bi kar anîne. Polîsan ji bo belavkirina girseyê gaza rondikrêj bikar aniye û hatiye diyar kirin ku di navbera her du aliyan de pevçûn çêbûne. Di dema aloziyan de gelek kes birîndar bûn û hinek raporên nepiştrastkirî destnîşan dikin ku gelek kes ji aliya rejîma Îranê ve hatine kuştin.<ref name="TABNAK2026">{{Jêder-malper |url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1349312/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DB%B2-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C |sernav=جانباختگان لردگان ۲ نفر شد؛ حمله‌مسلحانه به مراکز دولتی |malper=fa |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa |paşnav=TABNAK |pêşnav=تابناک {{!}} |roja-arşîvê=2026-01-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260103191859/https://www.tabnak.ir/fa/news/1349312/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DB%B2-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Lordeganê herî kêm sê kes ku di nav wan de kurek jî hebû, hatin kuştin. Li Qomê hêzên hikûmetê pir zêde bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/1/several-killed-as-iran-protests-over-rising-cost-of-living-spread |sernav=Several killed as Iran protests over rising cost of living spread |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/2026/01/article-7 |sernav=Three protesters, including a child, killed as Iranian forces open fire in Azna |malper=Hengaw (hengaw.net) |tarîx= |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Xwepêşanderan kolan tijî kirin û sloganên li dijî hikûmetê û ji bo Reza Pehlewî qîr kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601019209 |sernav=حمله نیروهای حکومتی و مقاومت معترضان در قم |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601010446 |sernav=مردم قم با شعار «جاوید شاه» به خیابان رفتند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> === 2ê kanûna paşîn === [[Wêne:Tasnim - Protests in Qazvin.jpg|thumb|Girseya xelkê di dema xwepêşandanên li Qezwînê di 2ê kanûna paşîn de]] Li gorî raporên ku ji aliyê medyayê ve hatine weşandin, di 2ê kanûnê de, xwepêşandan bi girseyî li Tehran, Qum, Îsfehan, Şîraz, Îlam, Meşhed, Kerec, Zencan, Hemedan û li Qeşmê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601025538 |sernav=اعتراضات مردم قم در طول شب پنجم همچنان ادامه داشت |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li Zahedan û Tehranê xwepêşandan dîsa berdewam bûn. Merasîmên cenazeyê xwepêşanderên ku ji aliyê hêzên rejîmê ve hatine kuştin li Fuladşehr, Kuhdeşt û Mervdeştê hatin lidarxistin, di dema merasîmê de beşdaran nerazîbûna xwe ya li dijî hikûmetê nîşan dan ku di nav de sloganên wekê "Mirin ji bo Xamineyî" hatine gotin. Di merasîma cenazeyê Xudayerîfard a li Kuhdeştê de, hêzên Besîc û yên Pasdarên Şoreşa Îslamî bi kevir û sloganan ji merasîma cenaze hatin dûrxistin. Bavê Xudayerîfard piştrast kiriye ku kurê wî ne endamê Besîcê ye.<ref name="TABNAK2026"/> === 3ê kanûna paşîn === Xwepêşandanên di 3ê kanûna paşîn de ji aliyê belavbûna erdnîgarî û hejmara xwepêşanderan ve ji rojên berê mezintir bûn û hebûna hêzên rejîma Îranê jî li gorî rojên destpêkê zêdetir bû.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-seventh-day-of-protests-increase-in-the-arrest-of-teenagers-and-broadcast-of-forced-confessions/ |sernav="Detailed Report on the Seventh Day of Protests; Increase in the Arrest of Teenagers and Broadcast of Forced Confessions" }}</ref> Konseya Berxwedana Neteweyî ya Îranê (NCRI) û Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan (HRANA) navê hinek ji cihên xwepêşandanan danîn ku di nav wan de Kazerun, Malekşahî, Kirmaşan, Şîraz, Meşhed, Erkawaz, Îsfahan, Tehran, Hefşecan, Kerec, Şehrekord û Ferdisê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/statement-iran-protest/iran-uprising-in-kazerun-and-malekshahi-regime-forces-open-fire-causing-casualties/ |sernav=Iran: Uprising in Kazerun and Malekshahi; Regime Forces Open Fire, Causing Casualties |malper=NCRI |tarîx=2026-01-03 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US |paşnav=Iran (NCRI) |pêşnav=Secretariat of the National Council of Resistance of }}</ref> HRANAyê ragihandiye ku ji destpêka xwepêşandanan ve bi giştî 16 kes mirine ku yek ji wan jî endamê hêzên rejîmê ye. Babetên xwepêşandanan wekî ku bi sloganên ku di 3ê kanûna paşîn de hatine gotin ku ji neheqiya aborî û pirsgirêkên rêveberiyê bigire heya bangên ji bo azadî û edaletê diguherin. HRANA armancên xwepêşandanê wekê pêşketine ku wekê "sînorê di navbera daxwazên bazirganî û rojane û daxwazên siyasî de nezelal bûye û xwepêşandanên berdewam li ser bingeha gilî û gazindên pirqatî yên berhevkirî awa girtine" dibîne.<ref name=":13" /> Piştî daxuyaniyên serokê Amerîkayê Donald Trump, rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî di 3ê kanûnê de bi gotina "Em ê teslîmî dijmin nebin" û diyar kir ku "divê serhildan li cihê xwe werin danîn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-nuclear-economy-cf491782ecafdc9098878e5a4e5dc384 |sernav=Iran's leader says rioters 'must be put in their place' as protest death toll reaches at least 15 |malper=AP News |tarîx=2026-01-03 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de, Wezareta Derve ya Amerîkayê daxuyaniyek da û tepeserkirina merasîmên cenazeyên xwepêşanderan şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-05 |sernav=Iran Pushes Back At Trump As Protests Over Economic Crisis Intensify |url=https://www.rferl.org/a/iran-protests-trump-tehran-economic-crisis-currency-inflation/33639084.html |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Cloudflare ragihandiye ku trafîka înternetê li Îranê ji sedî 35 kêm bûye ku bikarhênerên înternetê yên îranî qutbûnên pir caran û girêdanên hêdî radigihînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/internet-disruption-several-arrests-made-as-iran-protests-continue |sernav=Internet disruption, several arrests made as Iran protests continue |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Motamedi |pêşnav=Maziar }}</ref> === 4ê kanûna paşîn === Di 4ê kanûna paşîn de li bazara sereke ya Tehranê hêzên rejîmê gelek hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787#202601043325 |sernav=Iran protests enter day nine as judiciary chief warns of 'no leniency' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de herî kêm li 20 bajarên mezin û bajarokên piçûk li seranserê Îranê xwepêşandan û destjikarberdanên welatiyên Îranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-eighth-day-of-protests-222-locations-across-the-country-witness-demonstrations/ |sernav="Detailed Report on the Eighth Day of Protests; 222 Locations Across the Country Witness Demonstrations" }}</ref> === 5ê kanûna paşîn === Di roja nehan de, xwepêşandanan li seranserê Îranê berdewam kirin. Li taxa Bex-e Sepahsalar a Tehranê sloganên ji bo "Mirin ji bo Xameneyî" bilind dikirin. Li nêzîkî [[Zanîngeha Tehranê]], hêzên taybet di rewşa amadekariyê de bûn, di heman demê de raporên destjikarberdanên berfirehê li bajarê [[Mervdeşt|Marvdeştê]] ku berxwedan di jiyana rojane de belav bûye, pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |sernav=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |malper=صدای آمریکا |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref> Li bajarê Yasucê hêzên ewlehiyê bi malbatên girtiyan re li ber ofîsa parêzgar kom bûn, rû bi rû nane. Li gorî agahiyên ku hatine weşandin, xwepêşandan êdî gihîştine bajarokên biçûktir ên wekê Saman, Sangsar û Kushkê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601053878 |sernav=حمله ماموران سرکوب به خانواده بازداشت‌شدگان یاسوج |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref> Ji xeynî bajarên ku berê hatine behs kirin, li gelek deverên din ên welêt jî xwepêşandan hatine ragihandin ku di nav wan de Saman li parêzgeha Çeharmehal û Bextiyarî, Sengsar li parêzgeha Semnanê, Zahedan, Ferdis li Kerecê, Meşkan li parêzgeha Farsê û Nûrabad li Mamasaniyê xwepêşandan hatine lidarxistin. Di heman demê de xwepêşandan li Qezvîn, Hemedan, Îlam, Meşhed, Neyşabûr, Abade, Bûşehr, Babol, Bocnourd, Kushk li parêzgeha Îsfehanê, Şezendê li parêzgeha Markazî û her weha li bajarên bakur ên Reşt û Sarî jî hatine belgekirin. Li gorî raporan, xwepêşanderên li van deveran li qadên giştî kom bûn, slogan qîr kirin û nerazîbûna xwe li dijî hikûmeta Xamineyî anîn ziman ku ev yek jî nîşan dide ku aloziyên li seranserê welêt berdewam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601050511 |sernav=Protesters chant against supreme leader at Tehran rally |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601052039 |sernav=بازاریان مرودشت اعتصاب کردند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref><ref name=":14"/> === 6ê kanûna paşîn === Xwepêşanderan li bazara mezin a Tehranê çalakiyek rûniştinê li dar xistin.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e |sernav=Security forces clash with protesters in Iran's main market as toll rises to 36 |malper=AP News |tarîx=2026-01-06 |roja-gihiştinê=2026-01-07 |ziman=en }}</ref> Bazirganên li bazarê dest ji karên xwe berdan ku bi taybetî gelek dikanên li korîdorên bazarên zêr û dirav, qumaş, pêlav girrî bûn û dîkanîn alavên malê qismî an bi tevahî girtî bûn. Hatiye dîtin ku ev hewl jixweber bûn û balê dikişandin ser giliyên aborî.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-tenth-day-of-protests-36-dead-in-285-demonstrations/ |sernav=Detailed Report on the Tenth Day of Protests: 36 Dead in 285 Demonstrations }}</ref> Çalakiya rûniştinê careke din dîsa ji aliyê hêzên ewlehiyê ve bi bikaranîna gaza rondikrêj hatiye belavkirin.<ref name=":15" /> HRANAyê texmîn kiriye ku di deh rojan de hejmara giştî ya cihên xwepêşandanê li 27 parêzgehan li 285 cih an belav bûye û xwepêşandan li 22 zanîngehan pêk hatine. Sloganên xwepêşandanan berdewam kirin ku rêzek fireh ji gilî û gazinên aborî, civakî û siyasî vedihewînin.<ref name=":16" /> Serdegirtinên hêzên ewlehiyê yên li ser Nexweşxaneya Sîna ya li Tehranê û li ser Nexweşxaneya Îmam Xumeynî ya li bajarê Îlam a [[Rojhilata Kurdistanê]] bi armanca girtina xwepêşanderên birîndar, bala neteweyî kişandiye. Li [[Îlam]]ê, malbat û karmendên bijîşkî li hember hêzên ewlehiyê li ber xwe dan. Rêbazên êrîşa hêzên ewlehiyê li ser nexweşxaneya Îlamê avêtina gaza rondikrêj di nav avahiyan û qada nexweşxaneyê de bû. Rayedarên Îranê ji wezîrê karên hundir xwestiye ku lêkolîna serdegirtina Îlamê bike û raporekê pêşkêş bike.<ref name=":16" /> === 7ê kanûna paşîn === Li gorî HRANAyê kombûn, xwepêşandan û destjiberdana li 37 bajarên 24 parêzgehan pêk hatine ku bi vî awayî ji destpêka xwepêşandanan ve hejmara xwepêşandanan gihîştiye 348 cihan li 111 bajarên 31 parêzgehan. Di 7ê kanûnê de deh zanîngeh tevlî xwepêşandanê bûye ku bi tevahî gihiştiye 45 zanîngehan. Hejmara giştî ya lixwe mikurhatinên bi zorê ku ji aliyê kesên girtî ve li ser televîzyonê hatine weşandin gihîştiye 40 kesan. Hunermend û mamosteyan daxuyaniyên piştgirîkirina xwepêşandanan û rexnekirina zextên hêzên ewlehiyê yên li ser beşdarên xwepêşandanê weşandin.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/from-the-streets-to-universities-irans-protests-enter-their-eleventh-day |sernav="From the Streets to Universities: Iran's Protests Enter Their Eleventh Day" }}</ref> HRANA berdewamiya xwepêşandanan tevî girtin û tundûtûjiya hêzên ewlehiyê wekê nîşanek şîrove kir ku "beşek girîng ji civaka [îranî] lêçûna xwepêşandanê ji lêçûna bêdengî û bêçalakiyê kêmtir dîtiye". Mijarên sereke hê jî gazinên aborî û rêveberiyê bûn ku wekê "du aliyên yek pirsgirêkê" dihatin dîtin. HRANA daxuyaniyên hunermend û mamosteyan wekê ku nîşan didin ku "sektorên pîşeyî û çandî [em] xwe bi awayekî zêdetir bi vegotina protestoyê re li hev dikin" şîrove kiriye.<ref name=":18" /> Di 7ê kanûnê de çekdarên rêxistina mîlîtan a neteweperest a Belûçî ya Eniya Şervanên Gel (PFF) Mehmûd Heqîqat, serokê polîsê Îranşarê kuştin.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=8 kanûna paşîn 2026 |sernav=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2026 |malper=caliber.az |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام "جاسوسی" برای اسرائیل اعدام شد |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2026 |malper=DW |ziman=fa }}</ref> Medyaya girêdayî pasdarên şoreşa îslamî ragihandiye ku xwepêşanderan di xwepêşandanên li Lordeganê de du efserên fermandariya bicîhanîna qanûnê û her wiha endamekî hêzên ewlehiyê yê nediyar li Malekşahî hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-7-2026/ |sernav=Iran Update, January 7, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Noonan |pêşnav=Fiona }}</ref> Li Meşhedê xwepêşanderan alayeke mezin a Komara Îslamî ji ser stûna alayê daxistin û piştre jî alayê tîş kirine.<ref>{{Jêder |sernav=Protesters tear Iranian flag in half |url=https://www.youtube.com/shorts/uRikhcKE_zc |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> === 8ê kanûna paşîn === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Wêneyek ji xwepêşandanên ji 8ê kanûna paşîn li Tehranê]] Piştî saet 8ê êvarê dema ku Pehlewî di bangewaziyên xwepêşandanan de destnîşan kiribû, xwepêşandanên li seranserê Îranê zêde bûye.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/08/mass-protests-erupt-in-irans-capital-after-exiled-princes-call-internet-shut-off-nationwid |sernav=Iranian protests escalate as authorities cut internet amid crackdown |malper=euronews |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> Li gelek bajaran, xeta telefon û înternetê qut bûye ku ev yek berî ku ew li dijî xwepêşandanan tundîtûjî pêk bîne, li gorî pratîkeke asayî ya hikûmetê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-cutting-internet-amid-deadly-protests/ |sernav=Internet service in Iran cut off or restricted as deadly protests reach a possible tipping point - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Ott |pêşnav=Haley }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-war-nuclear-economy-ebddd998fbe7903e70ca62127250ebcb |sernav=Internet and phones cut in Iran as protesters heed exiled prince's call for mass demonstration |malper=AP News |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> Girseya ku li Tehranê slogan diqîrin, diyar bûye ku bi piranî alîgirê Pehlewî bûn. CBS News xwepêşandan wekî gihîştina "xaleke werçerxê ya muhtemel" wesif kiriye û li gorî Euronewsê "Ev yek nûnertiya bilindbûnek nû dike ku di tevgera xwepêşandanê de pêk hatiye."<ref name=":20" /> Xwepêşanderan li [[Qamiye]]yê peykerê [[Qasim Silêmanî]] ku fermandarê supaya pasdaran a Îranê bû ku di sala 2020an de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hatibû kuştin û di demek kurt de ji aliyê Komara Îslamî ve wekî şehîd hatibû ragihandin, hilweşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-tehran-protests-news-n369rx2t7 |sernav=Iran protests: statue toppled and fires on 12th day as death toll rises |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en |paşnav=Correspondent |pêşnav=Samer Al-Atrush, Middle East }}</ref> Li gorî rêxistina mafên mirovan a Hengawê ku navenda rêxistinê li Norwêcê ye, du endamên hêzên bejayî yên IRGC di dema xwepêşandanên li Kirmaşanê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-8-2026/ |sernav=Iran Update, January 8, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Glynn |pêşnav=Jordan }}</ref> Polîsek li bajarê [[Malard]] a bi ser parêzgeha Tehranê piştî hewildanên kontrolkirina aloziyên herêmî bi kêrê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dawn.com/news/1965806 |sernav=Iran police officer killed in stabbing during unrest near Tehran: local media |malper=Dawn |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en |paşnav=AFP }}</ref> === 9ê kanûna paşîn === Tevî qutkirina înternetê ji aliyê rayedarên komara Îslamî ve jî, bi hezaran xwepêşander li Tehran û seranserê Îranê di şeva 9 û 10ê çile de kom bûne û dirûşmeyên "Mirin ji bo Xameneyî" û "Bijî şah" qîriyan. Ev yek piştî banga Reza Pehlewî ji xwepêşanderan re hatiye ku navendên bajaran bigirin destê xwe û ala "şêr û roj" a berî rejîmê bilind bikin û soz daye ku ew ê di demek nêzîk de vegere Îranê. Vîdyo û raporên şahidan nîşan didin ku xwepêşander di roja înê de bi şev daketine kolanên Îranê û guh dane banga prensê sirgûnkirî Reza Pehlewî ku ev duyem şev li pey hev bû.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202601054803 |sernav=Live - Trump reviewing attack options as Iran crackdown leaves many hundreds dead |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Herwiha Pehlewî ji serokê Amerîkayê Donald Trump xwest ku piştgirîya xwepêşanderên îranî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601097112 |sernav=Exiled prince appeals to Trump, warns blackout could lead to bloodshed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Rojnameya Economistê ragihandiye ku xwepêşandan ji sala 2009an vir ve bûye mezintirîn xwepêşandanê li Îranê ku di heman demê de "hinek çavdêrên îranî yên bi tecrûbe difikirin ku ev xwepêşandan ji dema hilweşandina şah ya di sala 1979an de vir ve mezintirîn xwepêşandan in." NDTV 24x7 ragihandiye ku jinên îranî cixareyan pêdixin ku wêneyên Xamineyî di vîdyoyan de bişewitînin û ev yek li ser platformên medyaya civakî yên wekê X, Reddit, Instagram û Telegramê hatiye parvekirin populerbûnek mezin bi dest xistiye. Ji ber ku kiryarên wiha yên şewitandina wêneyên Xameneyî li Îranê neqanûnî ne, çavdêran ev vîdyo wekî kiryarên bi zanebûn ên serhişkiyê şîrove kirine ku jin desthilata dewletê li ser azadiyên xwe yên kesane napejirînin. Ev meyl ji aliyê gelek dezgehên din ên nûçeyan ve jî hatiye tomarkirin ku bi heman awayî redkirina pîvanên hişk ên dînî û hikûmetê yên li ser jinan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news |sernav=US News: Stay Updated with the Latest US News on Politics, Crime, and Local Stories of today |malper=Hindustan Times |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.financialexpress.com/world-news/from-viral-defiance-to-fatal-outcomes-the-real-cost-of-burning-khameneis-image-in-iran/4103037/ |sernav=From viral defiance to fatal outcomes: The real cost of burning Khamenei’s image in Iran |malper=The Financial Express |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/10/protest-creativity-iranian-women-light-cigarettes-on-burning-portrait-of-the-ayatollah |sernav=Iranian women light cigarettes on burning portrait of the ayatollah |malper=euronews |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Xameneyî di beşdarbûneke kurt a televîzyonê de li ser xwepêşandanan axiviye ku di axaftina xwe de, Xameneyî serok Trump wekî "pozbilind" bi nav kiriye<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iran-protests-live-updates-tehran-unrest-internet-cut-reza-pahlavi-khamenei-trump-january-9-news-iran-currency-rial-101767934439638.html |sernav=Iran protests highlights: Internet shut amid protests, Reza Pahlavi's ‘urgent message’ for Trump |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601096120 |sernav=Khamenei says Trump will fall, targets protesters in speech |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> û gotiye ku destên wî bi xwîna îraniyan hatine qirêjkirin û her wiha diyar kir ku Trump jî dê mîna rêberên din ên serbilind were hilweşandin.<ref name=":19"/><ref name=":21"/> Di heman demê de wî xwepêşanderan wekî kesên zirardar û serhildêr bi nav kir.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/09/demonstrations-in-iran-what-are-the-possible-scenarios |sernav=Demonstrations in Iran: What are the possible scenarios? |malper=euronews |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Li ofîseke weşana komara Îslamî ya Îranê li Îsfahanê agir derketiye. Xwepêşanderan li Tehranê jî agir berdan avahiyan ku di nav de mizgeftên li taxên Gholhak û Sa'adat Abadê habûn.<ref name=":22"/> Medyaya opozisyona îranê ragihandiye ku di pevçûnên di navbera xwepêşanderan û hêzên ewlehiyê de li parêzgeha Kirmaşanê de herî kêm 10 endamên Yekîneya Nebî Ekrem a Hêzên Bejayî yên Pasdarên Şoreşa Îranê hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |sernav=Iran Update, January 9, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260111071720/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |roja-arşîvê=2026-01-11 |url-status=dead }}</ref> Gholam-Hussein Mohseni-Eje'i ku serokê dadweriya Îranê ye diyar kiriye ku xwepêşander dê bi cezayên giran û bi biryar re rû bi rû bimînin ku bi tevahî qanûnê bêyî nermiyeke qanûnî dê were bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-war-economy-54e4024a0b9e6a9f3ab49153c8e28f05 |sernav=Iran supreme leader signals upcoming crackdown on protesters 'ruining their own streets' for Trump |malper=AP News |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Efserên payebilind ên îstîxbarata amerîkî ji Axios re gotiye ku helwesta wan a ku ev xwepêşandan nekarîn rejîmê bêîstîqrar bikin "ji nû ve tê nirxandin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/01/09/iran-protests-trump-us-intelligence |sernav=U.S. watching for signs Iran's protests could bring down regime |malper=Axios |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump di xwepêşandanên roja Pêncşemê de di heman demê de pesnê îraniyan da wekî "mirovên wêrek" binav kiriye, li seranserî welêt hişyarî da rayedarên Îranê ku xwenîşanderan nekuje.<ref name=":24"/> Ji 9ê kanûnê ve li hemî 31 parêzgehan bi milyonan kes li kolanan dimînim ku bi tenê li Tehranê herî kêm 217 kes mirin ku di heman demê de nexweşxaneyên li Tehran û Şîrazê ji xwepêşanderên birîndar ku gelek ji wan bi guleyan birîndar bûn, tijî bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7345092/iran-protests-death-toll-regime-crackdown/ |sernav=Doctor Says More Than 200 Reported Dead in Tehran Protests |malper=TIME |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Jamalpour |pêşnav=Fatemeh |roja-arşîvê=2026-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113202428/https://time.com/7345092/iran-protests-death-toll-regime-crackdown/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj9rengvnp9o |sernav=Iran medics describe hospitals overwhelmed with dead and injured protesters |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en-GB }}</ref> Herwiha, bi hezaran kes di encama serkutkirina tund de hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-10 |sernav=New protests erupt in Iran as supreme leader signals upcoming crackdown |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/09/iran-supreme-leader-harsher-crackdown-protest-movement-swells |roja-gihiştinê=2026-01-11 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Hatiye hişyarkirin ku di bin qutbûna înternetê de, Komara Îslamî dibe ku xwepêşanderan bikuje.<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601098879 |sernav=Nobel laureate warns of 'massacre' in Iran under internet blackout |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Tevî qutbûna înternetê jî, di 10ê çileya 2026an de, The Guardian gelek rapor belge kiriye ku hêzên ewlehiyê yên Komara Îslamî gule li xwepêşandanan reşandine ku di nav xwepêşanderan de gelek qurbanî çêbûne û şahidekî bûyerê diyar kiriye ku wan "bi sedan kesên mirî" li seranserê Tehranê dîtine.<ref name=":26"/> Nojdarên nexweşxaneyên Tehran û Şîrazê ragihandine ku hejmareke mezin ji xwepêşanderên birîndar anîne newxweşxaneyan û hinek nexweşxane ji ber zêdebûna birîndaran ku gelek ji wan birînên guleyan li serî û çavan hebûn, muayene û neştergeriyên nelezgîn rawestandine.<ref name=":25"/> Di peyameke dengî de ku ji CNNê re hatiye şandin, bijîşkekî îranî li bajarê Neyşabur diyar kirine ku hêzên ewlehiyê yên Îranê "herî kêm 30 kes" kuştine ku "di nav wan de zarok jî hebûn".<ref name="Sangal2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-protests-01-10-26 |sernav=January 10, 2026 — Iran protests spread, death toll mounts amid internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Aditi }}</ref> Wan her wiha diyar kiriye ku "zarokekî 5 salî dema ku di hembêza diya xwe de bû, hatiye gulebarankirin." Li gorî danasîna bijîşkan hêzên ewlehiyê gule li peyayan û kesên ku di rê de bûn jî reşandine.<ref name="Sangal2026" /> Wan diyar kiriye ku "Nexweşxane pir tevlihev in û nexweş ji qebûlkirin û naskirina wan ditirsin, ji ber vê sedemê, em hewl didin ku mirovan agahdar bikin û wan bi awayekî taybet li klînîkan derman bikin."<ref name="Sangal2026" /> Fermandariya Giştî ya Parastina Neteweyî ya Kurdistanê ragihandiye ku yekîneyên wan ên bi navê Zagros Tornado êrîşî baregeheke supaya pasdaran a li Nûrabad a parêzgeha Loristanê kirin û 3 endamên supaya pasdaran birîndar kirine. === 10ê kanûna paşîn === Li gorî agahiyan, ji nîvê şevê heta sibehê 1ê kanûna paşîn karmendên şaredariya Tehranê hatine erkdarkirin ku qewanên fîşekên guleyan ji kolanan derxînin û berhev bikin û radestî hêzên ewlehiyê bikin.<ref name=":28">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/c4g4rprlzzgo |sernav=پیامدهای قطع اینترنت؛ اختلال فراگیر در زندگی روزمره، از بیمارستان‌ها تا بانک‌ها و ادارات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Tevî ku rayedarên Komara Îslamî girtina înternetê ferz kirine, bi hezaran xwepêşander di şeva 9 û 10ê çileyê de li Tehran û seranserê Îranê kom bûne û sloganên wekê "Mirin ji bo Xamineyî" û "Bijî şah" qîr kirin.<ref name="Christou2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran protesters tell of brutal police response as regime lashes out |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/10/iran-protesters-tell-of-brutal-police-response-deaths-and-forced-confessions |roja-gihiştinê=2026-01-12 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev yek piştî banga Reza Pehlewî yê ji xwepêşanderan re hatiye ku navendên bajaran bigirin destê xwe û ala "şêr û roj" a berî rejîmê bilind bikin, bi soza ku ew ê di demek nêzîk de vegere Îranê, qewimiye.<ref name="Christou2026" /> Astengkirina înternetê jiyana rojane, tevî danûstandinên dîjîtal û her wiha xebata nexweşxaneyan, dermanxane, bank û buroyan asteng kiriye ku ji ber vê yekê gellek karsazî venebûne.<ref name=":28"/> Qutbûna înternetê ku li tevahiya Îranê pêk hatiye rê li ber belgekirina rast a mezinahiya xwepêşandanan û her wiha asta hovîtiya polîsan a li dijî xwepêşanderan girtiye.<ref name="Christou2026" /> Xwediya Xelata Aştiyê ya Nobelê ya Îranî Şîrîn Ebadî di 9ê kanûna paşîn a 2026an de hişyariyek dabû ku li ser ihtîmala "komkujiyek di bin siya qutbûna ragihandinê ya berfireh de" ya plankirî û diyar kiribû ku wê berê şahidiyên ku behsa birîndarbûna bi sedan xwepêşanderan li nexweşxaneyek Tehranê dikirin bihîstibû.<ref name="Christou2026" /> Di 10ê kanûna sala 2026an de, The Guardian bi rêya Starlinkê raporên din wergirt ku digotin: "Em ji bo şoreşekê radiwestin, lê em hewceyê alîkariyê ne. Nîşanbaz li pişt herêma Tajrish Arg ku yek ji deverên dewlemend ên Tehranê ye, hatine bicihkirin." Xwepêşanderekî din şahidî daye ku li seranserê bajêr, gelek xwepêşander hatine gulebarankirin û got "Me bi sedan cenaze dîtin", di heman demê de şahidiya sêyem a xwepêşanderekî ev yek piştrast kiriye û got ku wan hejmareke "gelek zêde" ya xwepêşanderan dîtiye ku dema hêzên ewlehiyê gule li wan reşandine hatine kuştin.<ref name="Christou2026" /> Çalakvanên Mafên Mirovan diyar kirin ku şahidî bi raporên ku wan wergirtine re li hev dikin. Rojnameya Guardianê diyar kir ku tevî qutbûna înternetê jî, xwepêşanderan daxwaz kirine ku medyaya navneteweyî raporên zêdebûna hovîtiya polîsan veşêre û çalakvaneke gotiye "ji kerema xwe bi zelalî bibêjin ku ew bi guleyên zindî mirovan dikujin."<ref name="Christou2026" /> Li gorî The Guardian, piraniya civaka navneteweyî, tevî Yekîtiya Ewropayê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştgiriyek eşkere ji bo xwepêşanderan nîşan dan.<ref name="Christou2026" /> Wezîrê derve yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Marco Rubio li ser Xê nivîsî "Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştgiriyê dide gelê wêrek ê Îranê," û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump jî nivîsî "Îran li AZADÎYÊ dinêre, belkî wekê berê qet nebûye.<ref name="Christou2026" /> DYA amade ye ku alîkariyê bike!!!".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/trump-says-us-ready-to-help-as-protests-in-iran-persist-752d1c64 |sernav=Trump Says US 'Ready To Help' As Protests In Iran Persist |malper=barrons |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France }}</ref> Li gorî CBS Newsê dozgerê giştî yê Îranê, Mihemed Movahedî-Azad diyar kiriye ku dibe ku xwepêşander wekê "dijminê Xwedê" an jî moharebeh, sûcek ku bi mirinê tê darizandin, werin tawanbarkirin. CBS News her wiha ragihandiye ku raporên medyaya dewletê yên li ser rêkûpêkiyê û "ti nûçeyek ji kombûn an kaosê li Tehran û piraniya parêzgehan tune" bi wêneyek xwepêşandanên berdewam ên li Se'adet Abad, Tehran ku ji aliyê Associated Press ve hatî bidestxistin û vîdyoyeke çavdêriyê ya Ajansa Nûçeyan a Farsê ku tê de xwepêşanderên li Isfahanê bombeyên benzînê diavêjin û bi kêmanî yek ji wan xuya dike ku tifingek dirêj diteqîne, berevajî bûn. Klûba Rojnamevanên Ciwan ku bi medyaya dewletê ve girêdayî ye, ragihandiye ku xwepêşanderan li Gachsaranê sê endamên milîsa Besîj a xwebexş a IRGC kuştine. Reza Pehlewî bang kiriye ku xwepêşandan heta roja yekşemê berdewam bikin, di heman demê de di daxuyaniyeke medyaya civakî de diyar kiriye ku ew "amadekariya vegera welatê xwe dike" û armanca xwepêşandanan divê desteserkirina navendên bajaran be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protests-deaths-mount-trump-warning-pahlavi-calls-for-city-takeovers/ |sernav=Iranian protests rage as deaths mount and Trump renews warning of possible U.S. intervention - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en-US |paşnav=Ott |pêşnav=Haley }}</ref> Li gorî analîzeke wêneyan ku ji aliyê BBC Persian ve hatiye kirin, xwepêşanderên li bajarên cuda heta sibehê bi hêzên hikûmetê re di pevçûnên tund de bûn.<ref name=":27">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/ckgx2px7q7nt |sernav=آنچه گذشت؛ گزارش‌ها از پانزدهمین روز اعتراضات در ایران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Vîdyoyek ji taxa Punak a Tehranê nîşan dide ku dema hikûmetê çirayên kolanan vemirandin, xwepêşanderan bi karanîna têlefonên xwe yên jîr, ji bo dijberiyê, fîşekên hewayî teqandin û deryayek ji ronahiyê afirandin.<ref name=":27" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cm24xv71rvlo |sernav=اعتراضات در پونک تهران: نورافشانی در تاریکی مطلق |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Vîdyoyên ku ji hêla BBC Persian ve hatine weşandin, teqîn di nav xwepêşandanên li Kermanê de û dengê çekan li Meşhedê nîşan didin.<ref name=":27" /> Berevajiyê rojên berê, di roja şemiyê de ku piraniya wan ji pasdarên Îranê û Besîcê pêk hatiye hatine seferber kirin ku li gorî şahidan li Tehran û Kerecê guleyên rastîn bikar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4qkyd2j05o |sernav=اعتراضات سراسری ایران؛ روایت مخاطبان از وضعیت شهرها با بالاگرفتن تهدیدهای مقامات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> ji ber ku hêzên ewlehiyê yên Îranê li seranserê welêt bikaranîna hêza kujer li dijî xwepêşanderan zêde kiriye, di 10ê kanûna paşîn de, Iran International ragihandiye ku herî kêm 2.000 xwepêşander tenê di 48 demjimêrên borî de ku înternet qutkirî bûye, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |sernav=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en }}</ref> === 11ê kanûna paşîn === Xamineyî û berpirsên payebilind ên îranî gotin ku ew amade ne bi xwepêşanderan re li ser pirsgirêkên aborî biaxivin lê nerazîbûnê wekê teşwîqkirina "serhildêran" bi nav kirin û gotine ku xwepêşandan ji aliyê hêzên biyanî (Dewletên Yekbûyî û Îsraîl) ve hatine fînanse kirin. Medyaya dewleta Îranê ragihandiye ku serok Mesûd Pezeşkiyan gotarek pêşkêş kiriye ku "terorîstên" biyanî bi hewijandina xwepêşandanan tawanbar kiriye; Pezeşkiyan her wiha gotiye: "Em bi biryar in û me biryar daye ku pirsgirêkên aborî bi her awayî çareser bikin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iran-protests-continue-116-people-killed-activists/story?id=129099724 |sernav=Iran protests continue with 544 people killed, activists say |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |paşnav3=Tondo |pêşnav3=Lorenzo |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran warns US against attack as protest death toll reportedly soars |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/11/iran-arrests-protest-leaders-as-crackdown-intensifies-amid-threat-of-us-intervention |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Serokê parlamentoyê Mihemed Baxêr Xalîbaf di rûniştineke parlamentoyê de gotarek pêşkêş kiriye û tê de hişyarî daye ku ger Îran ji aliyê Amerîkayê ve, li gorî gefên berê yên Trump, rastî êrîşê were, dê li ser baregehên leşkerî yên Dewletên Yekbûyî û keştîyên herêmî û Îsraîl jî bersivek werbigirin. Di rûniştinê de, siyasetmedarên tundrew derketin ser dikê û bi gotina "Mirin ji bo Amerîkayê" qîrîye. Xwepêşanderan li Parîs, Vilnius û Londonê ji bo piştgiriya xwepêşandanên berdewam ên li Îranê xwepêşandanan li dar xistin û ji hikûmetên rojava xwestine ku piştgiriyê bidin gelê Îranê yên ku li azadiyê digerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/iran-threatens-to-retaliate-against-outside-intervention/video-75469943 |sernav=Iran threatens to retaliate against outside intervention |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Rojnameya New York Timesê ragihandiye ku Trump ji vebijarkên leşkerî yên li ser Îranê agahdar bûye, lê hê biryara xwe yê dawî nedaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fortinsky |pêşnav=Sarah |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran warns US it will target military bases as Trump threatens intervention amid nationwide protests |url=https://thehill.com/policy/international/5683370-iran-threatens-retaliation-us/ |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Forbes ragihandiye ku hikûmeta Îranê di nav qutbûna înternetê de bi serkevtî înterneta Starlink girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Doffman |pêşnav=Zak |sernav=‘Kill Switch’—Iran Shuts Down Musk’s Starlink For First Time |url=https://www.forbes.com/sites/zakdoffman/2026/01/13/kill-switch-iran-shuts-down-starlink-internet-for-first-time/?streamIndex=0 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=Forbes |ziman=en }}</ref> Çavkaniyên din dibêjin ku Îranê bi serkevtî girêdana tora Starlink li seranserê welêt qut kiriye û radigihînin ku heta %80ê trafîka Starlink ji ber operasyonên astengkirinê yên hevrêzkirî hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/starlink-iran-china-jamming |sernav=BREAKING: Starlink Goes Dark - China’s 'Kill Switch' Just Erased the Ira |malper=JFeed |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/iran-protest-internet-blackout-kill-switch-jamming-kills-starlink-elon-musk-china-russia-technology-help-2850566-2026-01-12 |sernav=Iran uses kill switch to jam Starlink as protests rage on. Did China or Russia help? |malper=India Today |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://skylineforhuman.org/en/news/details/885/digital-darkness-in-iran-internet-blackout-shrouds-deadly-crackdown-on-nationwide-protests |sernav=Digital darkness in Iran: Internet blackout shrouds deadly crackdown on nationwide protests |malper=Skyline International for Human Rights (SIHR) |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Di 11ê kanûna paşîn de di dema mîtîngeke hevgirtinê de li Los Angelesê, kamyoneke U-Haul li Westwoodê li xwepêşanderan da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |sernav=U-Haul drives through protest against Iran government in Westwood |malper=NBC Los Angeles |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en-US |paşnav=Rendon |pêşnav=Karla |paşnav2=Soto • • |pêşnav2=Missael }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Wood |pêşnav=Bryan Dent |sernav=U-Haul drives through crowd of anti-regime protesters in LA {{!}} CNN |tarîx=2026-01-12 |url=https://www.cnn.com/2026/01/11/us/video/uhaul-truck-drives-through-crowd-la-iran-protest-digvid |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Li Îranê, şervanên eniya şervanên gelê belûçiyan di êrîşeke li ser wesayîteke dewriyeya LECê de li Wîlayeta Daştiyarî, parêzgeha Sistan û Belûçistanê efserekî fermandariya bicîhanîna qanûnê hatiye kuştin û yekî din jî hatiye birîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |sernav=Iran Update, January 11, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260116040031/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |roja-arşîvê=2026-01-16 |url-status=dead }}</ref> === 12ê kanûna paşîn === Li Tehranê piştî ku ji aliyê serkirdeyan ve ji bo rawestandina xwepêşandanan hatin gazîkirin, bi deh hezaran kes beşdarî xwepêşandaneke ji bo piştgiriya hikûmetê bûne. Hatiye dîtin kesên ku beşdarê xwepêşandana ji bo piştgiriya hikûmetê bûne ala Îranê bilind kirine û sloganên îslamî yên wekê Heyder diqîrin ku peyva Heyder kesayetên wekê Elî Xamineyî rave dike.<ref>{{Jêder |sernav=Thousands participate in pro-government rallies across Iran |url=https://www.youtube.com/shorts/epvat-5AX-I |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-12 |sernav=Iran holds pro-government rally as regime seeks to downplay protests |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/12/iran-protests-crackdown-toll-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Lêbelê raporên ku ji aliyê Iran Internationalê ve hatiye parvekirin de hatiye diyarkirin ku wêne û vîdyo hatine guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601137586 |sernav=Iran state media rally video draws online doubts as users flag altered footage |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump piştî gefên ku wî di derbarê êrîşa li ser hikûmeta Îranê ya li ser xwepêşanderan de xwaribû, ragihandiye ku Îranê ji bo danûstandina li ser bernameya xwe ya kimyewî bi Amerîkayê re têkilî danîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/01/12/trump-iran-protests-options-tehran-crackdown-death-toll |sernav=Trump says Iran proposed nuclear deal talks, as U.S. considers military action amid protests |malper=Axios |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Her wiha Îsmaîl Beqayî ku axavtvanê wezareta karên derve ya Îranê ye bi eşkereyî piştrast kiriye ku hêzên ewlehiyê rasterast gule li ser welatiyên xwepêşandanê reşandine, ev daxuyaniya ku bal û fikarên berfireh hem li hundir û hem jî li navneteweyî kişandiye ku balkişandina ser rexneyên li ser birêvebirina xwepêşandanan ji aliyê hikûmeta Îranê ve û pirsên li ser rêjeyîbûna bersiva wê derdixe holê û ji rêxistinên mafên mirovan hatiye xwestin ku di derbarê rewşa berfireh a azadiyên sivîl û mafên bingehîn li welêt de lêkolînek berfireh were kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601128775 |sernav=سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی «شلیک مستقیم» به شهروندان معترض را تایید کرد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=fa }}</ref> === 13ê kanûna paşîn === Di 13ê çileyê de, Iran International ragihandiye ku herî kêm 12,000 kes hatine kuştin û komkujî wekî "mezintirîn kuştina di dîroka hemdem a Îranê de" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper|sernav=At least 12,000 killed in Iran crackdown during internet blackout |url=https://www.iranintl.com/en/202601130145 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Iran International's Editorial |paşnav=Board }}</ref> CBS Newsê ragihandiye ku 12.000 kes û dibe ku 20.000 kes jî, ji ber ku xizmetên telefonê yên Îranê vedigeriyan û agahiyên nû dihatin weşandin, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Over 12,000 feared dead after Iran protests, as video shows bodies lined up at morgue - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protest-death-toll-over-12000-feared-higher-video-bodies-at-morgue/ |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump bêyî ku hûrgilî bide, ji îraniyan xwestiye ku xwepêşandanên xwe bidomînin û diyar kiriye ku alîkarî di rê de ye. Trump di parvekirineke li ser Truth Social de gotiye: "Welatparêzên Îranî, XWEPÊŞANDANÊ BERDEWAM BIKIN - SAZIYÊN XWE DEST XISTIN!!!... ALÎKARÎ DI RÊ DE YE".<ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Trump tells Iranians 'help' on the way as reported death toll climbs into thousands |url=https://www.abc.net.au/news/2026-01-14/iran-protests-death-toll-official-says-2500-killed/106226744 |xebat=ABC News |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-AU }}</ref> Dema ku rojnamevanekî ji Turmpu pirsî ku mebesta wî bi "alîkarî di rê de ye" çi ye? Trump di bersiva xwe de dibêje "Bibore, Divê hûn bi xwe vê yekê bizanibin." === 14ê kanûna paşîn === Partiya Azadiya Kurdistanê êrîşî baregeha Supaya Pasdaran a Îranê li Kirmaşanê dike û li gorî îdiayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku êrîş bi serkevtî derbasî baregeha pasdarên Îranê bûne û bûne sedema windahiyên giran ên supaya pasdaran.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Live updates: Iran warns it’s ‘prepared’ for war as protests continue |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-protests-trump-01-13-26 |malper=CNN |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Aditi |paşnav=Sangal }}</ref> Vîdyoyek ku ji aliyê BBC Verify û BBC Persian ve hatiye analîzkirin, li gorî lêkolînên dadwerî, nêzîkî 200 cenaze di morgê de belav bûne nîşan dide ku gelek ji wan bi birînên eşkere hene ku di nav de qurbaniyeke ku temenê wî 16 salî bû hebû.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Tehran morgue videos show the brutality of Iran's crackdown on protesters |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly3xpyvxzyo |malper=BBC News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê (IHRNGO) ku navenda wê li Norwêcê ye, ragihandiye ku di navbera 8 û 12ê çile de, di dema aloziyên li Îranê de ku di lûtkeya xwe de bûn, herî kêm 3.428 xwepêşander ji aliyê hêzên ewlehiyê yên Îranê ve hatine kuştin û herî kêm 10.000 ji xwepêşanderan jî hatine girtin.<ref name=":29">{{Jêder-malper|sernav=Iran updates: 'No plan' to hang people — foreign minister |url=https://www.dw.com/en/iran-updates-no-plan-to-hang-people-foreign-minister/live-75498434 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Serokê dadweriya Îranê diyar kiriye ku ew kesên ku di xwepêşandanên seranserî de hatine girtin dê bi lez û bez werin darizandin û îdamkirin.<ref name=":29"/><ref name=":30">{{Jêder-nûçe|sernav=US and UK military withdraw some personnel from Middle East amid Iranian threats |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/14/iran-protests-erfan-soltani-donald-trump-warning-executions-hangings |xebat=The Guardian |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0261-3077 |ziman=en-GB |pêşnav=William |paşnav=Christou }}</ref> Washingtonê di derbarê vê yekê de gefa çalakiya leşkerî li ser wê yekê xwar ku rê li ber vê yekê bigire.<ref name=":30"/><ref>{{Jêder-malper|sernav=Iran at geopolitical crossroads as protests pressure regime |url=https://www.dw.com/en/iran-protests-islamic-republic-sanctions-united-states-trump-china-russia-geopolitics/a-75492953 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Leşkerên amerîkî û brîtanî ji Baregeha Asmanî ya El Udeyd li Qeterê vekişiyan.<ref name="Makoii2026">{{Jêder-nûçe|sernav=Britain closes embassy in Iran amid fears of US strike |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/01/14/iran-regime-protests-us-trump-qatar-base/ |xebat=The Telegraph |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0307-1235 |ziman=en-GB |pêşnav=Akhtar |paşnav=Makoii |pêşnav2=Kieran |paşnav2=Kelly |pêşnav3=Cameron |paşnav3=Henderson |pêşnav4=Lilia |paşnav4=Sebouai }}</ref><ref name=":31">{{Jêder-malper|sernav=US and UK pulling some personnel from Qatar military base |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c701xywwxw8o |malper=BBC News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) diyar kiriye ku vekişîn ji bo tevdbîran e.<ref name=":31"/> Dîplomatekî ji Reutersê re gotiye ku "Ew guhertineke helwestê ye û ne valakirineke fermankirî ye."<ref name="Makoii2026" /> Donald Trump li Ofîsa Oval gotiye ku ew hatiye agahdarkirin ku kuştina xwepêşanderan li Îranê rawestiyaye û ew bawer dike ku "ti plan ji bo bidarvekirinê" tune ne.<ref>{{Jêder-nûçe|sernav='Leave Iran': India's stark advisory amid threat of US attack; protests spread |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/leave-iran-indias-stark-advisory-amid-threat-of-us-attack-protests-spread/articleshow/126524206.cms |xebat=The Times of India |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0971-8257 }}</ref> Li gorî AFPê televîzyona dewletê ya Îranê dîmenên hewldana kuştina Donald Trump di mîtînga Butler, Pennsylvania ya 2024an de weşandiye, digel peyama farisî ya "Vê carê, [gule] dê negihêje" ku Senatorê Komarparêz ê Teksasê Ted Cruz û hevalbendên din ên nêzîk ên serokê Amerîkayê Trump hêrs kiriye.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iran issues sickening assassination threat against Trump: ‘This time it will not miss the target’ |url=https://www.aol.com/articles/iran-issues-sickening-assassination-threat-172500812.html |malper=www.aol.com |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=A. O. L. |paşnav=Staff }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper|sernav=Ted Cruz Rages At Reports Iran Is ‘Explicitly Threatening to Murder Trump’ |url=https://www.yahoo.com/news/articles/ted-cruz-rages-reports-iran-192218899.html |malper=Yahoo News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US }}</ref> === 15ê kanûna paşîn === Hikûmeta Îranê ji bo pêşîgirtina li her cure xwepêşandanan qedexeya derketina derve li seranserê welêt ferz kiriye û hêzên ewlehiyê û tank bi cih kiriye ku li bajar û bajarokên seranserê welêt xwepêşandanan asteng bike.<ref name="Grace2026">{{Jêder-malper|sernav=Iran Update, January 15, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-15-2026/ |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Adam |paşnav=Grace }}</ref> ISW di 14ê çile û 15ê çileyê de ti xwepêşandan tomar nekiriye.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Iran Update, January 14, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-14-2026/ |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-15 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Christopher |paşnav=Solomon }}</ref><ref name="Grace2026"/> === 16ê kanûna paşîn === Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan ragihandiye ku li seranserê Îranê 22.104 xwepêşander hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Exiled crown prince urges world to help protesters topple Iran's government |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70lx085z85o |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Li Zahedanê, piştî xutbeya nimêja înê ya dîndarê sunî Ebdulhemîd Îsmaîlzahî, ku tê de bersiva hikûmeta Îranê ya li hember xwepêşandanan şermezar kiriye û xwepêşandaneke biçûk hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Day four of Iran protests sees rallies spread and regime change calls grow |url=https://www.iranintl.com/en/202601016240 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":33">{{Jêder-malper|sernav=Tehran Friday prayer leader calls for execution of detained protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601166946 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Li Tehranê, meleyê nimêja înê, Ayetullah Ehmed Xatemî, daxwaza bidarvekirina xwepêşanderên girtî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Iran's supreme leader acknowledges thousands killed as pressure builds on clerical rule |url=https://www.npr.org/2026/01/16/g-s1-106345/iran-protests-cleric-ayatollah-ahmad-khatami-trump-threat |xebat=NPR |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Willem |paşnav=Marx }}</ref><ref name=":33"/> Tevî qedexeyan, HRANAyê diyar kiriye ku zêdebûnek sivik di çalakiya înternetê de heta %2 hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Death Toll In Iran Protests Surpasses 3,000: Rights Group HRANA |url=https://stratnewsglobal.com/west-asia/iran-west-asia/death-toll-in-iran-protests-surpasses-3000-rights-group-hrana/ |malper=StratNews Global |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Team |paşnav=StratNews }}</ref><ref>{{Jêder-malper|sernav=NetBlocks records slight uptick in Iran internet connectivity |url=https://www.iranintl.com/en/202601173128 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Report: Internet access in Iran still only at about 2% despite protest suppression |url=https://www.ynetnews.com/article/t7slbc775 |xebat=Ynetglobal |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |paşnav=ynet }}</ref> === 17ê kanûna paşîn === ISW di 17ê kanûna paşîn de di nav qedexeya derketina derve ya bi zorê de ti xwepêşandan li kolanan tomar nekiriye.<ref name="español2026">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-hack-us-aircraft-carrier-crackdown-65a7a3ee84748531387b72fa15b61456 |sernav=Hackers disrupt Iran state TV to support exiled crown prince as deaths from crackdown exceed 4,000 |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 17ê kanûna paşîn de, Iran International diyar kiriye ku hêzên ewlehiyê serdana mal û kargehan dikin da ku xwepêşanderan nas bikin û zextê li wan dikin ku dîmenên kamerayên ewlehiyê radest bikin, di heman demê de li deverên giştî xalên kontrolê danîne da ku welatiyên ku wêneyên xwepêşandanê li ser telefonên wan hatine dîtin bigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601175684 |sernav=Security forces pressure shop owners to hand over CCTV footage |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-883703 |sernav=Al Jazeera broadcasts from Tehran amid Iran media blackout {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-01-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> === 18ê kanûna paşîn === Êvara 18ê kanûnê êrîşeke sîberî li dijî IRIB ku weşana dewletê ya Îranê ye, pêk hatiye. Hackeran weşanên stasyonê desteser kirin û dîmenên ku prensê berê ya sirgûnkirî Reza Pehlewî û piştre komek zilamên ku cilên hêzên ewlehiyê li xwe kiribûn nîşan didan, weşandin û ji wan xwestin ku "çekên xwe ber bi gel ve neynin" û li cihê wî "ji bo azadiya Îranê tevlî neteweyê bibin" nîşan dane.<ref name="español2026"/> Li Cenevê, rayedarê payebilind ê nûnertiya daîmî ya Îranê li Neteweyên Yekbûyî, Elî Reza Jeyranî Hokmabad, ji Swîsreyê daxwaza penaberiyê kiriye û ji tirsa aloziyên civakî yên li wir biryar daye ku venegere Îranê.<ref name=":32">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601186707 |sernav=Iranian diplomat in Geneva seeks asylum in Switzerland, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Li gorî agahiyan, Hokmabad yek ji çend dîplomatên Îranî ye ku ji ber xwepêşandanan ji welatên ewropî daxwaza penaberiyê kiriye.<ref name=":32"/> == Xwepêşandanên li Rojhilata Kurdiatanê == Li gel xwepêşandanên li seranserê Îranê heman xwepêşamdan li gelek bajar û navendên Rojhilata Kurdistanê pêk hatiye. Xwepêşandan li bajarên Îlam û Hemedan a Rojhilata Kurdistanê bi awayeke girseyî pêk hatiye.<ref name=":16" /> Tevgera tund a rejîma Îranê ku li henberê xwepêşandanên kurd pêk hatie, bal kişandiye ku li Rojhilata Kurdistanê zêdetir bi tundî pêk hatiye û li hemberê xwepêşandanên kurd guleyên rastîn hatine bikar anîn. Di êrîşen ku ji aliyê hêzên rejîme de pêk hatiye herî kêm 8 kurd ji aliyê rejîma Îranê ve hatine kuştin<ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://rojnews.news/ku/di-xwepesandanan-de-zedetiri-8-kurd-hatine-qetilkirin/ |sernav=Di xwepêşandanan de zêdetirî 8 Kurd hatine qetilkirin |malper=Rojnews.News - Kurmancî |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-07 |ziman=en-CA }}</ref> û gelek kes jî birîndar bûne. Di heman xwepêşandan de herî kêm 66 kurd ji aliyê rejîma Îranê ve hatine girtin.<ref name=":17" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Îranê]] [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Îranê]] [[Kategorî:Dîroka Îranê]] [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:2025 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] 9k20n9cn79ki0hefve8as4g5njpai76 0 320289 2099146 2099143 2026-10-16T12:02:58Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099146 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies'' û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên bi wêneyan tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] 50j8nkdcsn78v91jzm20izyaym7irj8 2099147 2099146 2026-10-16T12:05:01Z Avestaboy 34898 /* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */ 2099147 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=tebax 2026}} '''Pirtûka wêneyî'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}</ref> an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin. Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin. Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat'' ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene. == Komên armancê == Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin. == Janr == Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin. == Perwerdeya pirtûkên wêneyî == ​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin. == Dîrok == === Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn === [[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']] Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin. ''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye. ''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan. [[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]] ​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn. [[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]] Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin. Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn. Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin. === Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an === Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples & Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt. Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​ di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina "I think I can! I think I can!" anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]'' (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]'' di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin. Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon & Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin. Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî ''[[Horton Hatches the Egg]]'' weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat'' re hate guhertin. Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn. Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper & Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên "I Can Read" weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên "I Can Read" bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên "I Can Read" nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û ''Oliver''. === Di nîve û dawiya sedsala 20an de=== Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies'' û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]] [[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]] [[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]] t95u3m1d1nyguhvcoyzv99nk8vzsbmj 0 330245 2099268 2097791 2026-10-17T09:07:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099268 wikitext text/x-wiki [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin,<ref>{{cite book |title=The Concise Oxford Dictionary of Mathematics, Fourth edition |author1=Clapham, C. |quote= |author2=Nicholson, J.N. |name-list-style=amp}}</ref><ref name="nutsandbolts">{{cite book |title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |author-link=Antonella Cupillari |publisher=Academic Press |year=2005 |page=3 |isbn=978-0-12-088509-1 |edition=Third |orig-year=2001}}</ref><ref>{{cite book |title=Discrete Mathematics with Proof |last=Gossett |first=Eric |publisher=[[Wiley (weşan)|John Wiley & Sons]] |date=July 2009 |page=86 |isbn=978-0470457931 |quote=Definition 3.1. Proof: An Informal Definition}}</ref> ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |title=Mathematical Proofs - Department of Mathematics at UTSA |website=mathresearch.utsa.edu |access-date=2026-04-14}}</ref> Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxî, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê.<ref name="Krantz">[http://www.math.wustl.edu/~sk/eolss.pdf The History and Concept of Mathematical Proof], Steven G. Krantz. 1. February 5, 2007</ref> Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû.<ref>{{cite book |title=The development of logic |last1=Kneale |first1=William |author-link1= |publisher=Oxford University Press |date=May 1985 |page=3 |isbn=978-0-19-824773-9 |edition=New |last2=Kneale |first2=Martha |orig-year=1962}}</ref> Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e.<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01281050/document |title=The genesis of proof in ancient Greece The pedagogical implications of a Husserlian reading |website=Archive ouverte HAL |date=February 2015 |access-date=October 20, 2019 |last1=Moutsios-Rentzos |first1=Andreas |last2=Spyrou |first2=Panagiotis}}</ref> [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin.<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Mathematics (Saunders Series) |last=Eves |first=Howard W. |author-link=Howard Eves |publisher=Cengage |date=January 1990 |page=141 |isbn=978-0030295584 |edition=6th |quote=ne eser, ji bîlî Încîlê, pirtir cara tê bikaranîn... |orig-year=1962}}</ref> Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike.<ref>{{citation |last=Matvievskaya |first=Galina |title=The Theory of Quadratic Irrationals in Medieval Oriental Mathematics |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=253–277 [260] |year=1987 |bibcode=1987NYASA.500..253M |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37206.x |s2cid=121416910}}</ref> [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mantiqa matematîkî de resmî ye.<ref>{{Cite book |title=Handbook of Proof Theory |last=Buss |first=S. R. |publisher=Elsevier |date=1998-07-09 |isbn=978-0-08-053318-6 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=MfTMDeCq7ukC&pg=PA3}}</ref> Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mantiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e.<ref>{{Cite web |url=https://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |title=Two Dogmas of Empiricism |website=Universität Zürich – Theologische Fakultät |date=1961 |access-date=October 20, 2019 |last=Quine |first=Willard Van Orman |page=12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190214190419/http://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |roja-arşîvê=February 14, 2019 |url-status=dead}}</ref> Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:{{Sfn|Cupillari||p=20}}<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve.{{Sfn|Cubillari||p=46}} Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e:<ref>[http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html Examples of simple proofs by mathematical induction for all natural numbers]</ref> Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}.<ref>[http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm Proof by induction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218033011/http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm|date=February 18, 2012}}, University of Warwick Glossary of Mathematical Terminology</ref> === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>.<ref>{{Cite book |title=Mathematik für das Bachelorstudium I: Grundlagen und Grundzüge der linearen Algebra und Analysis |trans-title=Mathematics for the Bachelor's degree I: Fundamentals and basics of linear algebra and analysis |last1=Plaue |first1=Matthias |publisher=Springer-Verlag |date=2019-02-11 |pages=26 |isbn=978-3-662-58352-4 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=-WCHDwAAQBAJ |last2=Scherfner |first2=Mike}}</ref><ref>{{Cite book |title=Mathematik für Informatiker: Grundlagen und Anwendungen |trans-title=Mathematics for Computer Scientists: Fundamentals and Applications |last1=Struckmann |first1=Werner |publisher=Springer-Verlag |date=2016-10-20 |pages=28 |isbn=978-3-662-49870-5 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=1epNDQAAQBAJ |last2=Wätjen |first2=Dietmar}}</ref> Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in.<ref>Davis, Philip J. (1972), "Fidelity in Mathematical Discourse: Is One and One Really Two?" ''American Mathematical Monthly'' 79:252–63.</ref><ref>Fallis, Don (1997), "The Epistemic Status of Probabilistic Proof." ''Journal of Philosophy'' 94:165–86.</ref> === Îsbata kombînatorkirî === Îsbateke kombînatorîkî bi rêya temsîl kirina wê yekê ku çendîn awayên cuda hene ji bo hejmartina eynî tiştî, wekheviya di navbera îfadeyên cuda de temsîl dike.<ref>{{Cite web |url=https://math.berkeley.edu/~hhao/teaching/N55%20Summer%202024/CombProofs3.pdf |title=Combinatorial Proofs |access-date=April 14, 2026 |last=Chewi |first=Sinho |last2=Wan |first2=Alvin}}</ref> Pir caran ji bo temsîla wekheviya îfadeyên mezinahiya du [[Kom|koman]], têkiliyeke [[Fonksiyona bijeksiyon|bijeksiyon]] (yek-bi-yek) di navbeya wan de tê bikaranîn. Wekî alternatîf, metoda "hejmartina ducarî" du îfadeyên cuda ji bo mezinahiya komeke yekane pêşkêş dike û bi wî awayî dîsa temsîl dide ku ew her du îfade wekhev in. === Îsbatên ne-îfadeyî === Îsbateke ne-îfadeyî hebûna [[Cismê matematîkî|cismeke matematîkî]] yê xwediyê taybetmendiyeke diyarkirî piştrast dike, bêyî ku rave bike ka însan çawa dikare wî cismî bibîne.<ref>{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/NonconstructiveProof.html |title=Nonconstructive Proof |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2026-04-14 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> Pir caran ew yek bi rêya îsbatkirina bi metoda kondîkatorkirinê pêk tê ku tê de tê îsbatkirin ku ne-hebûna wî cismî ne pêkan e. Berevajî vê, îsbateke îfadekirî hebûna cismekî taybetî bi rêya pêşkêşkirina metodeke dîtina wî cismî piştrast dike. Mesela populer a li jêr ji bo îsbatên ne-îfadeyî temsîl dide ku du [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]] ên wekî ''a'' û ''b'' hene ku tê de <math>a^b</math> dibe [[Hejmarên aqlî|hejmareke rasyonel]]. Ew îsbat wê rastiyê bi kar tîne ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e (îsbateke hêsan a vê yekê ji çaxa Iqlîf ve tê zanin), lê ne wê rastiyê ku <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke îrasyonel e (ew rast e, lê îsbatkirina wê ne hêsan û seretayî ye). Yan <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke rasyonel e û îşê me diqede (bila <math>a=b=\sqrt{2}</math> be), yan jî <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> îrasyonel e, loma em dikarin binivîsin <math>a=\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> û <math>b=\sqrt{2}</math>. Vêca ew encamê dide: <math>\left (\sqrt{2}^{\sqrt{2}}\right )^{\sqrt{2}}=\sqrt{2}^{2}=2</math> ku bi wî awayî hejmareke rasyonel e di şêweya <math>a^b</math> de. === Îsbatên statîstîkî di matematîka saf de === Gotina "îsbata statîstîkî" dibe ku di warên [[matematîka saf]] de, wekî [[krîptografî]], [[rêzên kaotîk]] û [[Îhtîmal|teoriya hejmaran a îhtîmalî]] an [[teoriya analîtîk a hejmaran]], hem bi awayekî teknîkî û hem jî bi awayekî rojane were bikaranîn.<ref>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Robert E. |last2=Cooper |first2=Curtis N. |date=1984 |title=On the Natural Density of the Niven Numbers |url=https://www.jstor.org/stable/2686395 |journal=The College Mathematics Journal |publisher=Mathematical Association of America |volume=15 |issue=4 |pages=309–312 |doi=10.2307/2686395 |issn=0746-8342}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chen |first=Ting |last2=Li |first2=Feng |date=2007 |editor-last=Huang |editor-first=De-Shuang |editor2-last=Heutte |editor2-first=Laurent |editor3-last=Loog |editor3-first=Marco |title=Analysis of Pi Series and Its Application to Image Encryption |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-540-74282-1_78 |journal=Advanced Intelligent Computing Theories and Applications. With Aspects of Contemporary Intelligent Computing Techniques |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=695–703 |doi=10.1007/978-3-540-74282-1_78 |isbn=978-3-540-74282-1}}</ref> Ew konsept kêmtir ji bo behskirina îsbatek matematîkî di wê şaxê matematîkê de ku wekî [[matematîka statîstîkî]] tê zanin, tê bikaranîn. === Îsbatên bi alîkariya komputerê === Heta sedeya bîstê dihat texmînkirin ku her îsbatek, di prensîbê de, dikare ji hêla matematîknasek jêhatî ve were kontrol kirin da ku rastbûna wê piştrast bike. Lêbelê, [[îsbatkerên teoremên otomatîk]] û [[alîkarên îsbatê]] niha ji bo îsbatkirina teoreman û pêkanîna hesabên ku ji bo her însan an tîmek însanan pir dirêj in têne bikaranîn; îsbata yekê a [[teorema çar rengan]] meselake îsbatek bi alîkariya komputerê ye. Hin matematîknas bi fikar in ku îhtîmala xeletiyek di programek komputerê de an xeletiyek çaxa xebitandinê di hesabên wê de derbasdariya wan îsbatên bi alîkariya komputerê dixe bin pirsyarê. Di pratîkê de, îhtîmala xeletiyek ku îsbatek bi alîkariya komputerê betal dike dikare bi tevlêkirina dubarekirin û kontrolên bixweyî di hesaban de û bi pêşxistina gelek nêzîkatî û programên serbixwe were kêm kirin. Di rewşa verastkirina îsbatek ji hêla însanan ve jî, xeletî qet bi tevahî nayên red kirin, nemaze heke îsbat zimanek xwezayî dihewîne û têgihîştinek kûr a matematîkî hewce dike da ku texmîn û xeletiyên veşartî yên potansiyel eşkere bike. == Dawîkirina îsbateke == Carinan, kurtkirina ''Q.E.D.'' tê bikaranîn da ku dawiya îsbatê temsîl bide. Ew kurtkirin ji bo ''quod erat demonstrandum'' tê bikaranîn ku bi [[Zimanê latînî|latînî]] tê maneya ''tişta ku diviyabû bihata îsbatkirin''. Alternatîfeke berbelavtir bikaranîna çargoşeyek an çargoşeyeke dirêj (''rektangul'') e, wekî □ an ∎ ku bi navên [[Tombstone (tîpografî)|''tombstone'']] an jî ''Halmos'' (eponîma [[Paul Halmos]]) tê zanin. Di pêşkêşiyên devkî de, çaxa ku ''QED'', "□" an "∎" tê nivîsîn, pir caran bi devkî tê gotin "tişta ku diviyabû bihata nîşandan". Unicode bi awayekî eşkere sembola "dawiya îsbatê" pêşkêş dike ku ew jî U+220E (∎) <small>(220E(hex) = 8718(dec))</small> ye. == Mijarên têkildar == * [[Analîza hejmarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{citation |last=Pólya |first=G. |author-link=George Pólya |title=Mathematics and Plausible Reasoning |title-link=Mathematics and plausible reasoning |year=1954 |isbn=9780691080055 |hdl=2027/mdp.39015008206248 |hdl-access=free |publisher=Princeton University Press}}. * {{citation |last=Fallis |first=Don |title=What Do Mathematicians Want? Probabilistic Proofs and the Epistemic Goals of Mathematicians |journal=Logique et Analyse |volume=45 |pages=373–88 |year=2002 |url=http://dlist.sir.arizona.edu/1581/}}. * {{citation |last1=Franklin |first1=J. |author1-link=James Franklin (philosopher) |title=Proof in Mathematics: An Introduction |year=2011 |url=http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/proofs.html |isbn=978-0-646-54509-7 |last2=Daoud |first2=A. |publisher=Kew Books}}. * {{cite book |title=Proof and Other Dilemmas: Mathematics and Philosophy |author1=Gold, Bonnie |author1-link=Bonnie Gold |publisher=MAA |year=2008 |author2=Simons, Rogers A.}} * {{citation |last=Solow |first=D. |title=How to Read and Do Proofs: An Introduction to Mathematical Thought Processes |year=2004 |isbn=978-0-471-68058-1 |publisher=[[Wiley Publishing|Wiley]]}}. * {{citation |last=Velleman |first=D. |title=How to Prove It: A Structured Approach |year=2006 |isbn=978-0-521-67599-4 |publisher=Cambridge University Press}}. * {{citation |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |url=https://richardhammack.github.io/BookOfProof/ |isbn=978-0-9894721-3-5 |publisher=Richard Hammack}}. {{Refend}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 888s8g8180w466aa6prfc9w6c1cga7i 0 330385 2099227 2098911 2026-10-17T03:54:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099227 wikitext text/x-wiki {{xebat|şirove=Ji nû ve tê nivîsandin.|nekat=1}} {{Agahîdanka giştî}} '''Metê''' yan jî '''Çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê Guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} ep1z8faxnz4uxs6cpxwnftetuc1fllk 0 330400 2099145 2099144 2026-10-16T12:01:04Z ~2026-55325-53 187817 /* */ 2099145 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstikvanekî Hindistanî û krîketvanekî berê ye.[https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas] {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan== Satveer Saini li Maonda, li herêma Neem Ka Thana ya Rajasthanê, [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dinê. Li gorî agahiyên derbarê jiyana wî de, ew di malbateke cotkar de mezin bû û di destpêka jiyana xwe de bi zehmetiyên aborî re rû bi rû ma.[https://bollywoodinsider.in/satveer-saini-from-television-acting-to-building-his-own-crystal-bracelet-brand-satveera/] == Kariyera televîzyonê == Satveer Saini bi çend berhemên televîzyonê yên Hindistanê re tê girêdan. Di nav wan de ev berhem hene: == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India'' * ''[https://www.sonyliv.com/shows/cid-1700000196⁠ C.I.D].'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] 9utbiwy42x17530lw4gmtnj9h7v32yh 2099148 2099145 2026-10-16T12:13:46Z Penaber49 39672 /* */ 2099148 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstikvanekî hindistanî û krîketvanekî berê ye.[https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas] {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan== Satveer Saini li Maonda, li herêma Neem Ka Thana ya Rajasthanê, [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dinê. Li gorî agahiyên derbarê jiyana wî de, ew di malbateke cotkar de mezin bû û di destpêka jiyana xwe de bi zehmetiyên aborî re rû bi rû ma.[https://bollywoodinsider.in/satveer-saini-from-television-acting-to-building-his-own-crystal-bracelet-brand-satveera/] == Kariyera televîzyonê == Satveer Saini bi çend berhemên televîzyonê yên Hindistanê re tê girêdan. Di nav wan de ev berhem hene: == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India'' * ''[https://www.sonyliv.com/shows/cid-1700000196⁠ C.I.D].'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] 2awoeygjaanueuifd1hayb3hr4q5vp8 2099149 2099148 2026-10-16T13:11:44Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2099141|2099141]] yê [[Special:Contributions/~2026-55325-53|~2026-55325-53]] ([[User talk:~2026-55325-53|gotûbêj]]) şûnde kir 2099149 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Reklam}} '''Satveer Saini''' lîstikvanekî hindistanî û krîketvanekî berê ye.[https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas] {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan== Satveer Saini li Maonda, li herêma Neem Ka Thana ya Rajasthanê, [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dinê. Li gorî agahiyên derbarê jiyana wî de, ew di malbateke cotkar de mezin bû û di destpêka jiyana xwe de bi zehmetiyên aborî re rû bi rû ma.[https://bollywoodinsider.in/satveer-saini-from-television-acting-to-building-his-own-crystal-bracelet-brand-satveera/] == Kariyera televîzyonê == Satveer Saini bi çend berhemên televîzyonê yên Hindistanê re tê girêdan. Di nav wan de ev berhem hene: == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India'' * ''[https://www.sonyliv.com/shows/cid-1700000196⁠ C.I.D].'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d:Q141636256|Satveer Saini — Wikidata]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] 4avmrj9li68ttezuzl2drx4ng5y9t8k 2099157 2099149 2026-10-16T17:24:32Z ~2026-55325-53 187817 2099157 wikitext text/x-wiki '''Satveer Saini''' lîstvanekî Hindistanî ye ku di berhemên televîzyonê de xebitiye.[https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas] {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Satveer Saini | wêne = Satveer_saini.png | navê_rastî = Satveer Saini | roja_jidayikbûnê = 1ê Tîrmeha 1988an | cihê_jidayikbûnê = Maonda, Neem Ka Thana, Rajasthan, [[Hindistan]] | netewe = Hindî | hevwelatî = [[Hindistan]] | pîşe = Lîstikvan, alîkarê derhêner | salên_çalak = 2017–niha }} == Jiyan== Satveer Saini li Maonda, li herêma Neem Ka Thana ya Rajasthanê, Hindistanê hatiye [https://bollywoodinsider.in/satveer-saini-from-television-acting-to-building-his-own-crystal-bracelet-brand-satveera/] == Kariyera televîzyonê == Satveer Saini bi çend berhemên televîzyonê yên Hindistanê re tê girêdan. Di nav wan de ev berhem hene: == Karê televîzyonê == * ''Crime Patrol Dial 100'' * ''[[Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi]]'' — [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India] * ''Savdhaan India'' * ''[https://www.sonyliv.com/shows/cid-1700000196⁠ C.I.D].'' == Çavkanî == * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas/ Satveer Saini — Hindustan Metro] * [[imdbname:18861155|Satveer Saini — IMDb]] * [https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-written-update-january-05-ishwari-makes-all-the-preparations-for-dev-and-sonakshi-in-shimla/amp_articleshow/56369324.cms The Times of India — Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] * [https://www.sonyliv.com/shows/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-1700000095 Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi — SonyLIV] * [[d.Q141636256]] * [[c:File:Satveer_saini.jpg|Satveer Saini — Wikimedia Commons]] == Girêdanên derve == * [[imdbname:18861155|Satveer Saini li IMDb]] * [[d:Q141636256|Satveer Saini li Wikidata]] 2mqme51u9lnnf9iov3i5kcvqfpse2ol 1 330408 2099152 2099106 2026-10-16T15:59:04Z Avestaboy 34898 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099152 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Armanc ew e ku wîkiya kurdî kalîte Û mezin be… ku wisa diçe wîkiya kurdî qet mezin nabe. Çawa ez wê yekê dikim dîsa li gorî nêrîna min a bi qaideyên wîkîpediyayê e. Bi normalî tu nikarî min re bibêjî meqeleyên kurt nenivîsa mîna li jor. Ku sebebek rast tune be, bi kerema xwe li ser îşê xwe binêre. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Mesela; ez ji her bikarhênerê vir memnûn im, bo ku ew kes li vir zaman û xwestina xwe dikişîne ku cihê vir mezin û kalîte bike. Ez ti sebebek li dijiya ti kesî nagerim, bila binîvîsê çito ku dixwazî an meqeleyan çêkê li gorî keyfa xwe û qaîdeyên wîkîpediyayê. Ew bes e. Ti rê din tune ye, di pêşerojê ez nedixwazin ku her hefte bo nîqaşeke bêmantiq û sebeb em gî li vir bikevina hev. Em kurdistanî ne, ji bîlî me 3-4-5 jî ti kes din li vir nedinivîsî. 3-5 kes ji 17 milyon kurmancîaxivan. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Berê jî çend nivîskar hebûn ku tenê dixwestin Wîkîpediya mezin bibe. Wan çend gotarên xirab çêkiribûn û paşê hatibûn astengkirin. ::::::Baş e ku [[Wîkîpediyaya kurdî|Wîkîpediyaya kurd]]<nowiki/>î mezin bibe, lê belê divê bi kalîte be jî. Ger gotar bi awayekî xirab an kurt bên nivîsandin, mezinbûna Wîkîpediyaya kurdî çi feyde heye? Em dixwazin ku xwendevanên Wîkîpediyê pir tiştan hîn bibin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 7x2kzb1do74em8sr5ody6jwu64pghl5 2099156 2099152 2026-10-16T17:10:21Z Kurê Acemî 105128 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099156 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Armanc ew e ku wîkiya kurdî kalîte Û mezin be… ku wisa diçe wîkiya kurdî qet mezin nabe. Çawa ez wê yekê dikim dîsa li gorî nêrîna min a bi qaideyên wîkîpediyayê e. Bi normalî tu nikarî min re bibêjî meqeleyên kurt nenivîsa mîna li jor. Ku sebebek rast tune be, bi kerema xwe li ser îşê xwe binêre. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Mesela; ez ji her bikarhênerê vir memnûn im, bo ku ew kes li vir zaman û xwestina xwe dikişîne ku cihê vir mezin û kalîte bike. Ez ti sebebek li dijiya ti kesî nagerim, bila binîvîsê çito ku dixwazî an meqeleyan çêkê li gorî keyfa xwe û qaîdeyên wîkîpediyayê. Ew bes e. Ti rê din tune ye, di pêşerojê ez nedixwazin ku her hefte bo nîqaşeke bêmantiq û sebeb em gî li vir bikevina hev. Em kurdistanî ne, ji bîlî me 3-4-5 jî ti kes din li vir nedinivîsî. 3-5 kes ji 17 milyon kurmancîaxivan. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Berê jî çend nivîskar hebûn ku tenê dixwestin Wîkîpediya mezin bibe. Wan çend gotarên xirab çêkiribûn û paşê hatibûn astengkirin. ::::::Baş e ku [[Wîkîpediyaya kurdî|Wîkîpediyaya kurd]]<nowiki/>î mezin bibe, lê belê divê bi kalîte be jî. Ger gotar bi awayekî xirab an kurt bên nivîsandin, mezinbûna Wîkîpediyaya kurdî çi feyde heye? Em dixwazin ku xwendevanên Wîkîpediyê pir tiştan hîn bibin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::Ez çi dibêjim, tu dîsa bê sebeb li gorî xwe dibêjî. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] meselayên te ne baş in û bi niyeteke ne baş jî li ser însanan tên. Meqeleyên xirab, meqeleyën tê yên ku bi mehan diçin ne, meqeleyên tê ne ku di nav niqte û destpêka şiroveke nû valahî tune ye. Gelek meqeleyên ji tê bi agahî ne û di rewşeke xirab in ti kes dengê xwe nake. Ji tê re bêjim dîsa; li gorî qaîdeyên wîkîpediyayê meqeleyên ku min hinek çêkiribû, bi çavkanî, agahiyên taybet û kategorîkirin, ne bê kalîte ye û ne jî yasax e. Bi kerema xwe zaman û sebira min pirtir nekişîne, ez diwestim yawaş yawaş bi tê re, ew çawa xû ye? Bixwîne carek ez çi ji te re dinivîsim. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:10, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 32lwq6p75hbhali88nxalp4ok1ea9kz 0 330410 2099159 2026-10-16T17:43:00Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê'' ({{{{langx-de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}} komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî h..." hat çêkirin 2099159 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê'' ({{{{langx-de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}} komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên li Almanyayê]] tntto9h5x5tqflxl125o4cveu7ke94h 2099160 2099159 2026-10-16T17:44:42Z MikaelF 935 2099160 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê''' ({{langx-de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}} komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên li Almanyayê]] oo62i0d3bp4ppp7x4aouqwv2n6m7ow7 2099161 2099160 2026-10-16T17:46:02Z MikaelF 935 2099161 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê''' ({{langx|de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}} komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên li Almanyayê]] 5vimw071rkbeavdswd9fxbd2z1fjpht 2099162 2099161 2026-10-16T17:46:34Z MikaelF 935 2099162 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê''' ({{langx|de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}}) komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên li Almanyayê]] 4q1f4akejebwvhimpiv1uv719mp4544 2099163 2099162 2026-10-16T17:47:03Z MikaelF 935 2099163 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê''' ({{langx|de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}}) komeleyeke azad a [[neqezancxwaz]] û rêxistineke koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên Almanyayê]] 36iqar3wphrj0fytlb1rr7407fxcd76 2099218 2099163 2026-10-16T22:12:29Z MikaelF 935 2099218 wikitext text/x-wiki '''Yekmal''', anku '''Yekîtiya Malbatên ji Kurdistanê li Almanyayê''' ({{langx|de|Verein der Eltern aus Kurdistan in Deutschland}}) rêxistineke [[sûdnexwaz]] a koçberên kurd li [[Almanya]]yê ye. Rêxistin di 9ê gulana 1993an de li bajarê [[Berlîn]]ê hat danîn. Ji sala 2021ê û pê de, xebatên Yekmalê ji xeynî Berlînê ber bi eyaletên [[Nordrhein-Westfalen]], [[Rheinland-Pfalz]] û [[Bremen]]ê ve jî berfireh bûne. Komele wekî hevkareke siyaset û hikûmetê dixebite û xizmetên perwerdehî û şêwirmendiyê pêşkêşî malbatên koçber ên kurd dike.<ref>https://yekmal.de/ku/list/2/Komeleya-me</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komeleyên kurdan li Almanyayê]] [[Kategorî:Kurdên Almanyayê]] gy6llolj6286uun0ra3oi2mr134dcwc 0 330411 2099171 2026-10-16T18:16:54Z Guherto 41494 Guherto navê [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê]] guhart û kir [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]]: Standardkirin li gora navê bajêr. 2099171 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]] lmztmb5d6msg3692q2w6xr4hq3ilzoy 0 330412 2099174 2026-10-16T18:18:52Z Guherto 41494 Guherto navê [[Enstîtuya Perestgehê ya Orşelîmê]] guhart û kir [[Enstîtuya Perestgehê]]: Navê resmî de navê bajêr nîne 2099174 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Enstîtuya Perestgehê]] l0c3f39di508a4hztkfahayqmv21tdv 0 330413 2099177 2026-10-16T18:20:05Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Keyaniya Orşelîmê]] weke [[Keyaniya]] guhart 2099177 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keyaniya]] c1n2qykkqte5rjloe74eccf1lyjegv3 2099181 2099177 2026-10-16T18:20:58Z Guherto 41494 Hedefa beralîkirinê ji [[Keyaniya]] ber bi [[Keyaniya Qudsê]] ve guhart 2099181 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keyaniya Qudsê]] l4ouqg0hk4zd09pzoduyoq8no0s998j 0 330414 2099179 2026-10-16T18:20:16Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Keyaniya]] weke [[Keyaniya Qudsê]] guhart: Standardkirin li gora navê bajêr. 2099179 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keyaniya Qudsê]] l4ouqg0hk4zd09pzoduyoq8no0s998j 2099180 2099179 2026-10-16T18:20:33Z Guherto 41494 jêbirin 2099180 wikitext text/x-wiki {{jêbirin|bêhemdî pêl enterê kir}} 2vgz095ndw1rq3gvovb8qbwhtw5anlm 0 330415 2099184 2026-10-16T18:21:49Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Muzeya Axên Încîlê ya Orşelîmê]] weke [[Muzeya Axên Încîlê]] guhart: Navê resmî de navê bajêr nîne. 2099184 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Muzeya Axên Încîlê]] n59n93wkzgahjucixdx0xwxr47a0sw2 2099197 2099184 2026-10-16T19:11:22Z Ghybu 9854 Hedefa beralîkirinê ji [[Muzeya Axên Încîlê]] ber bi [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] ve guhart 2099197 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] rtxd87ww73afubqptmugbpj5pze1pcd 0 330416 2099187 2026-10-16T18:23:55Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Muzeya Axên Încîlê]] weke [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] guhart: hebû 2099187 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] rtxd87ww73afubqptmugbpj5pze1pcd 0 330417 2099191 2026-10-16T18:29:44Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Tevgera vegera Orşelîmê]] weke [[Tevgera vegera Qudsê]] guhart: Standardkirin li gora navê bajêr 2099191 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tevgera vegera Qudsê]] f8y3cqemksodwvm2an3lzm5kp9nf5mv 1 330419 2099201 2026-10-16T19:54:04Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ beşeke nû 2099201 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) l2noruz70fg02xi7mhobjyg0nb42aha 2099202 2099201 2026-10-16T19:56:06Z Guherto 41494 /* Sernav */ Bersiv 2099202 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds standard kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 2ed5fw5jogbxkpd5qoopkanvw3k1up5 2099203 2099202 2026-10-16T19:56:44Z Guherto 41494 2099203 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) j4f6hq214fcho1qp8cgtu8pljjlf2v8 2099204 2099203 2026-10-16T19:57:50Z Guherto 41494 2099204 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 7evvt80xwo1pi629o4elgxljeg6h5q0 2099205 2099204 2026-10-16T20:00:21Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2099205 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]]. Aniha sernavê gotara '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) iemiw8wpu28mybkmcq4dd8e1h6de84q 2099206 2099205 2026-10-16T20:00:53Z Avestaboy 34898 2099206 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 040rsifdk1dik3qics8d0upqpcr8ng1 2099207 2099206 2026-10-16T20:01:35Z Avestaboy 34898 2099207 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) q1rbpouzc4xg0euou8yl4do9pgutq5n 2099209 2099207 2026-10-16T20:06:37Z Guherto 41494 /* Sernav */ Bersiv 2099209 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) cp7n0gzcnkf8yol1na7y0nhd4qyysgw 2099210 2099209 2026-10-16T20:09:27Z Guherto 41494 2099210 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) cg4clmb2ojeqwlk2xdoskf1xj6rvv6m 2099211 2099210 2026-10-16T20:16:31Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2099211 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessa)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 9nynsazpojqg4w2iywx0zey6uf8fee7 2099212 2099211 2026-10-16T20:18:16Z Avestaboy 34898 2099212 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessa)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) aezgehh3ep715vaz5m77919pehvicjs 2099213 2099212 2026-10-16T20:18:56Z Avestaboy 34898 2099213 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessayê)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) myjnquvxnfxy3xcd98kfjhg8i6b4944 2099214 2099213 2026-10-16T20:19:11Z Guherto 41494 /* Sernav */ Bersiv 2099214 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessayê)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Ew çi eleqe? Navekî Rihayê yê xisûsî belkî bi wan zimanan nîne? Lê te ser gotina min tiştekî negot, te tenê tiştekî dî derxist. Ez girêdana Orşelîm û "Regnum Hierosolymitanum" jî nabînim. Heke tu dixwazî navê wan bişuxilînî, ew ne Orşelîm e. Divê tu tiştekî ji "Regnum Hierosolymitanum" yan "Roiaume de Jherusalem" çêkî, eleqe nîne [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:19, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) cxd30dvc5xvpodupyxpdsmroj387bli 2099215 2099214 2026-10-16T20:19:59Z Guherto 41494 2099215 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessayê)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Ew çi eleqe? Te li ser gotina min tiştekî negot, te tenê tiştekî dî derxist. Ez girêdana Orşelîm û "Regnum Hierosolymitanum" jî nabînim. Heke tu dixwazî navê wan bişuxilînî, ew ne Orşelîm e. Divê tu tiştekî ji "Regnum Hierosolymitanum" yan "Roiaume de Jherusalem" çêkî, eleqe nîne [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:19, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) mwx4gbwfjg0yl56kbodhugnwpr2h64f 2099216 2099215 2026-10-16T20:29:01Z Avestaboy 34898 /* Sernav */ Bersiv 2099216 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessayê)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Ew çi eleqe? Te li ser gotina min tiştekî negot, te tenê tiştekî dî derxist. Ez girêdana Orşelîm û "Regnum Hierosolymitanum" jî nabînim. Heke tu dixwazî navê wan bişuxilînî, ew ne Orşelîm e. Divê tu tiştekî ji "Regnum Hierosolymitanum" yan "Roiaume de Jherusalem" çêkî, eleqe nîne [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:19, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]G [[Wîkîpediya tirkî]] wek alternatîv jî ::::::'''Kudüs Latin Krallığı''', '''Kudüs Haçlı Krallığı''', '''Yeruşalim Latin Krallığı''', '''Yeruşalim Haçlı Krallığı''' veya kısaca '''Kudüs Krallığı''' veya '''Yeruşalim Krallığı''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:29, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 98an11s0i05ix53et9fysnb2rjx3as4 2099217 2099216 2026-10-16T20:31:24Z Guherto 41494 /* Sernav */ Bersiv 2099217 wikitext text/x-wiki == Sernav == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] aniha bikarhêner @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] bê gotûbêj sernavê gotara li ser dewleta [[Xaçperestan]] '''Keyaniya Orşelîmê''' wek '''Keyaniya Qudsê''' guherand. Ji kerema guhertin betal bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:54, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ne minasib e di sernavê meqalan de varyantên navan hebin. Me navê bajêr wek Quds qebûl kir, loma divê navê her meqalê li gora vê here - standard be. Di nivîsa meqalan de herdû nav çêdibin werin şuxilandin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 19:56, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ew dewleta [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] bû. Aniha sernavê gotara bi îngilîzî '''Quds Force''' ye û ne '''Jerusalem Force''' . ::https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:00, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Di wîkiyên zimanên dî ên ku navê bajêr wek Quds qeyd kirine de jî navê vê de Quds hatiye şuxilandin: :::- Tirkî: Kudüs Krallığı :::- Erebî: مملكة بيت المقدس (memleke beyt el quds) :::Bi wîkiya soranî: "شانشینی قودس" (şanişînî quds) :::Navê Qudsê ne navekî nû ye. Berî vê dewletê navê Qudsê hebû. Ferq nake dewleta kê bû, wan navê xwe bi kurmancî gotiye? Na, wan negotiye, loma em li gora navê bajêr diçin. Li vir ez sebebeke tercîhkirina "Orşelîm" nabînim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:06, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Piraniya Wîkîpediyayan wek mînak jî bi zimanên xwe '''County of Edessa''' ('''Kontiya Edessayê)''' ::::dinivîs in. Tenê [[Wîkîpediyaya bi tirkî]] '''Urfa Kontluğu''' dinivîse . Li gorî vê mentiqê em gereka '''Kontiya Rihayê''' û ne '''Kontiya Edessayê''' ::::binivîsin . Ji ber ku navê bajêr bi kurdî [[Riha]] ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:16, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Ew çi eleqe? Te li ser gotina min tiştekî negot, te tenê tiştekî dî derxist. Ez girêdana Orşelîm û "Regnum Hierosolymitanum" jî nabînim. Heke tu dixwazî navê wan bişuxilînî, ew ne Orşelîm e. Divê tu tiştekî ji "Regnum Hierosolymitanum" yan "Roiaume de Jherusalem" çêkî, eleqe nîne [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:19, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]]G [[Wîkîpediya tirkî]] wek alternatîv jî ::::::'''Kudüs Latin Krallığı''', '''Kudüs Haçlı Krallığı''', '''Yeruşalim Latin Krallığı''', '''Yeruşalim Haçlı Krallığı''' veya kısaca '''Kudüs Krallığı''' veya '''Yeruşalim Krallığı''' dinivîse. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:29, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Em behsa sernav dikin. Ne behsa nivîs dikin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:31, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) hm8u3hqy5x7lcvflg9oyc2c1vrhlec5 0 330420 2099250 2026-10-17T08:32:07Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin. Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Pay..." hat çêkirin 2099250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin. Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]]. == Berhem == * Bîr, 2018 * Spîroj, 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 3rhgh1ug3vbstlrvkz9tlbttru2dgq8 2099251 2099250 2026-10-17T08:36:24Z MikaelF 935 2099251 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê.<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin. Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Agît Yazar]] (2021). "Paytexta mirovahiyê ya yekem; şikeftên Hesûnê", [[Xwebûn]], 54:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * Bîr, 2018 * Spîroj, 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6vl5lg7xoown8x22lhjfbzokuvhn2kx 2099252 2099251 2026-10-17T08:37:07Z MikaelF 935 2099252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin. Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * Bîr, 2018 * Spîroj, 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] p4av2xhph3z4xtm4nrxaodm4l7eolcg 2099253 2099252 2026-10-17T08:39:50Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099253 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin. Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * Bîr, 2018 * Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare, Weşanên Payîz, 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] bf38q5y6x3t05pli7uz6fkmj9wh8swe 2099254 2099253 2026-10-17T08:43:04Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099254 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * Bîr, 2018 * Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare, Weşanên Payîz, 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 9kjx8dvt5dm6njtkzcyg16gy5vn4fh3 2099255 2099254 2026-10-17T08:49:21Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sitav]] * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 69ti02wli6ufhmrp1tlv8x25bxozqhf 2099262 2099255 2026-10-17T08:52:14Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099262 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sîtav]] * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] tvvgm1mlb9mfxbfaylrixoh8g9dn2bc 2099263 2099262 2026-10-17T08:52:36Z MikaelF 935 2099263 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sîtav]] * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] auhimz5ajcwwwnu5ect8tifesme0bml 2099264 2099263 2026-10-17T08:53:31Z MikaelF 935 2099264 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xêzimok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sîtav]] * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ettcwjtl64hd2atfeab1wlwe9x7c0ya 2099269 2099264 2026-10-17T09:09:05Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099269 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xizêmok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sîtav]] * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] cqu96xa155dajp8rifbr86ryh7k2zhq 2099270 2099269 2026-10-17T09:27:35Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099270 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] qedandiye. Wî 28 salan karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xizêmok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> == Berhem == * ''Bîr'', [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', [[Weşanên Sîtav]], 2019 * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', [[Weşanên Payîz]], 2020 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 28eeavwlpul9i9qvnm6xjhllesd9ya5 2099271 2099270 2026-10-17T09:39:45Z MikaelF 935 2099271 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] li [[Enqere]]yê qedandiye. Wî 28 salan li [[Mersîn]]ê karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xizêmok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> Her wiha, 17 stranên wî yên gotin û muzîkên wan nivîsî li nav gelek albuman in. == Berhem == * ''Belalûk'', roman, 2014, [[Weşanên Do]] * ''Lîlîstan'', helbest, 2016, [[Weşanên Sinirsiz]] * ''Mahser'', helbest, 2017, Weşanên Sinirsiz * ''Bîr'', roman, [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', helbesteçîrok, [[Weşanên Sîtav]], 2019 * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', roman, [[Weşanên Payîz]], 2020 * ''Çello, Sonata Mirinê'', roman, 2024, [[Weşanên Na]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] abcsg9u2ww9s2ocwtc050i9r0cfyypb 2099272 2099271 2026-10-17T09:41:35Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099272 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] li [[Enqere]]yê qedandiye. Wî 28 salan li [[Mersîn]]ê karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xizêmok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> Her wiha 17 stranên wî yên gotin û muzîkên wan nivîsî li nav gelek albuman in.<ref>https://diyarname.com/nivis/masimusa_12828</ref> == Berhem == * ''Belalûk'', roman, 2014, [[Weşanên Do]] * ''Lîlîstan'', helbest, 2016, [[Weşanên Sinirsiz]] * ''Mahser'', helbest, 2017, Weşanên Sinirsiz * ''Bîr'', roman, [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', helbesteçîrok, [[Weşanên Sîtav]], 2019 * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', roman, [[Weşanên Payîz]], 2020 * ''Çello, Sonata Mirinê'', roman, 2024, [[Weşanên Na]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] qyw9w5vci7avwhvwlzii0gcqut4bz1b 2099307 2099272 2026-10-17T11:00:33Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Nûdem Xezek]] weke [[Nûdem Hezex]] guhart 2099272 wikitext text/x-wiki '''Nûdem Hezex''' nivîskar û helbestvanekî kurd e ku di sala 1965an de li [[Hezex]]ê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Nûdem Hezex di sala 1989an de beşa mamostetiya teknolojiyê ya [[Zanîngeha Gaziyê]] li [[Enqere]]yê qedandiye. Wî 28 salan li [[Mersîn]]ê karê mamostetiyê kiriye û niha [[malnişîn]] e. Hezex di 2018an de bi [[Xelata Wêjeyê ya Ehmedê Xanî]] bo romana bi navê "Bîr" hate xelatkirin.<ref>https://rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1125487</ref> Di 2020an de romana wî bi navê "Spîroj" ji aliyê weşanên Payîzê ve jî hat çapkirin. Berhemên din ên Hezex ev in: [[Xizêmok]], [[Lîlîstan]] û [[Belalûk]].<ref>[[Xecê Daşxin]] (2021). "Em êşên xwe dixemilînin û bi sloganan vedibêjin. Romanên bextewar tune ne.", [[Xwebûn]], 55:2021, r. 4.</ref> Her wiha 17 stranên wî yên gotin û muzîkên wan nivîsî li nav gelek albuman in.<ref>https://diyarname.com/nivis/masimusa_12828</ref> == Berhem == * ''Belalûk'', roman, 2014, [[Weşanên Do]] * ''Lîlîstan'', helbest, 2016, [[Weşanên Sinirsiz]] * ''Mahser'', helbest, 2017, Weşanên Sinirsiz * ''Bîr'', roman, [[Weşanên Dara]], 2018 * ''Xîzemok. Lênivîska nivîsbêjekî bêziman'', helbesteçîrok, [[Weşanên Sîtav]], 2019 * ''Spîroj. Berfa spî, ji ewrên tarî dibare'', roman, [[Weşanên Payîz]], 2020 * ''Çello, Sonata Mirinê'', roman, 2024, [[Weşanên Na]] {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] qyw9w5vci7avwhvwlzii0gcqut4bz1b 0 330421 2099258 2026-10-17T08:51:01Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Peymana Cezayirê]] weke [[Peymana Cezayirê 1975]] guhart 2099258 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Peymana Cezayirê 1975]] ncy5a21e0fcipedf3r0bfg5r8t9rlxq 1 330422 2099260 2026-10-17T08:51:01Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Peymana Cezayirê]] weke [[Gotûbêj:Peymana Cezayirê 1975]] guhart 2099260 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Peymana Cezayirê 1975]] 6hdxo29mrpp6jb4iv8l81t8b71xvwtf 0 330423 2099266 2026-10-17T08:58:38Z MikaelF 935 Ji bo [[Malnişînî]] hat beralîkirin 2099266 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Malnişînî]] c2g9hukah8ba6a3j4jxq9ysnupfwa9o 0 330424 2099282 2026-10-17T10:20:25Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[E-Sînemaya Serbixwe]] weke [[Sînemaya Serbixwe (kovar)]] guhart 2099282 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sînemaya Serbixwe (kovar)]] eblpgfx6v5azpd2n44vwh936ezuuk9q 1 330425 2099284 2026-10-17T10:20:25Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:E-Sînemaya Serbixwe]] weke [[Gotûbêj:Sînemaya Serbixwe (kovar)]] guhart 2099284 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Sînemaya Serbixwe (kovar)]] 48akd1taageyixstixezsrcizejmyjt 0 330426 2099308 2026-10-17T11:00:33Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Nûdem Xezek]] weke [[Nûdem Hezex]] guhart 2099308 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Nûdem Hezex]] p1hcieneq0y1fayz1g1ejhcswc372ue 2099309 2099308 2026-10-17T11:00:56Z Wikihez 39702 Requesting speedy deletion (Xelet). ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2099309 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|1=Xelet}} #BERALÎKIRIN [[Nûdem Hezex]] 324vpakb537l556bjmpjaqrjpfe1ck1 0 330427 2099314 2026-10-17T11:27:06Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099314 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099316 2099314 2026-10-17T11:32:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099316 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. jpcmwfgjvibtbztunvhvyxoszhj06bq 2099317 2099316 2026-10-17T11:34:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099317 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. hxw4hfw7izjzgs73qs5quxtnfh109tb 2099318 2099317 2026-10-17T11:35:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099318 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Eser == dnyb9zs30cz5vlk5to73kfl9xts0s7z 2099319 2099318 2026-10-17T11:35:21Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099319 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == 4mor95elzfmtyp8wdcox1y1d8dm1ndz 2099320 2099319 2026-10-17T11:35:49Z Kurê Acemî 105128 /* Lîsteya eserên wî */ 2099320 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === llaagooyw51wof6yxgrocuppme1oa3k 2099321 2099320 2026-10-17T11:36:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099321 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === mwxhcew9zd5qsz0ad7cdgaroysgfne9 2099322 2099321 2026-10-17T11:38:36Z Kurê Acemî 105128 /* Lîsteya eserên wî */ 2099322 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (in Azerbaijani)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} o02loebn3jmnmq63o7z0e64zf2gbfpy 2099323 2099322 2026-10-17T11:38:53Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê */ 2099323 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} tv6p78fgvkc7v9cwy5659rfuhz8t4z2 2099324 2099323 2026-10-17T11:39:27Z Kurê Acemî 105128 2099324 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} hzt9yh60vlv8isle6x48fom0ms4lwqt 2099325 2099324 2026-10-17T11:39:55Z Kurê Acemî 105128 2099325 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === == Çavkanî == {{Çavkanî}} g6q14dv238390gcgv16okvtz43n435d 2099326 2099325 2026-10-17T11:41:29Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de */ 2099326 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} mb913x1ezttu9mn2w37h3t973ngmzf8 2099327 2099326 2026-10-17T11:42:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099327 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px]] Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 9fruuh28rayeym6o3ho3x09q56u7sqr 2099328 2099327 2026-10-17T11:42:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099328 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] Hüseyin Cavid (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} m3al8ik2fecjt2gv6w2a6dqr65xaifa 2099329 2099328 2026-10-17T11:42:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099329 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8i7nnl6bm4uhw8tcts1uz19x6ft0vmz 2099330 2099329 2026-10-17T11:43:14Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] 2099330 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] d2ngitwgkhs4o89taqxan07nn7ndlv0 2099331 2099330 2026-10-17T11:43:27Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] 2099331 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] 6bgs0rl4j2gxpeo07450acm7l4mxjio 2099332 2099331 2026-10-17T11:43:36Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] 2099332 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] gxbw6nhvy5sjl5mikob5sjyw3canzoj 2099333 2099332 2026-10-17T11:43:48Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1941]] 2099333 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Mirin 1941]] tquxemm76g6pvoh7sqwodlo2oxjnid3 2099334 2099333 2026-10-17T11:44:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099334 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (in Turkish). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Mirin 1941]] hgcva3gafdc591ftvuc0u4ivq0hgo79 2099335 2099334 2026-10-17T11:44:32Z Kurê Acemî 105128 /* Lîsteya eserên wî */ 2099335 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.]'' (bi tirkî). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">[http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf Huseyn Javid's Work II volume (2006)]</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Mirin 1941]] b8geewxg9lpb3rcyi4wprofj5hlw5mw 0 330428 2099336 2026-10-17T11:46:10Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099336 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099337 2099336 2026-10-17T11:48:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099337 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. 71fosqdwbwj70lkz1hk008tdtwtccob 2099338 2099337 2026-10-17T11:52:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin. Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. 5zjwdiqlwkj4tbh52tz4n0vgrwp6veu 2099339 2099338 2026-10-17T11:53:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099339 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin. Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn. kbwb6v8uidqgps9ucwz01owrxb1z7t6 2099340 2099339 2026-10-17T11:54:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin. Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn. Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat, “Nan û Stêrk” e. afb1quu167vlq06lubrykiewvmhp785 2099341 2099340 2026-10-17T11:54:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099341 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin. Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn. Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. 5vcrl4uauug1ygdtoh5oajf77lvw2hf 2099342 2099341 2026-10-17T11:54:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin. Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn. Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == == Çavkanî == {{Çavkanî}} a4phlzxk83y48s2gkc11r3xierggwb9 2099343 2099342 2026-10-17T11:55:51Z Kurê Acemî 105128 2099343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin.<ref name="kultur">[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}</ref> Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.<ref>Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.</ref> Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == == Çavkanî == {{Çavkanî}} hjlg6v2owwbjk3ol8xx3ptn20t1bu3p 2099344 2099343 2026-10-17T11:56:48Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099344 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Ali Oktay Rıfat (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin.<ref name="kultur">[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}</ref> Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.<ref>Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.</ref> Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == *''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941) *''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945) *''Güzelleme'' (1945) *''Aşağı Yukarı'' (1952) *''Karga ile Tilki'' (1954) *''Perçemli Sokak'' (1956) *''Âşık Merdiveni'' (1958) *''İkilik'' (1963) *''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966) *''Şiirler'' (1969) *''Yeni Şiirler'' (1973) *''Çobanıl Şiirler'' (1976) *''Bir Kadının Penceresinden'' (1976) *''Bir Cıgara İçimi'' (1979) *''Elifli'' (1980) *''Danaburnu'' (1980) *''Denize Doğru Konuşma'' (1982) *''Dilsiz ve Çıplak'' (1984) *''Koca Bir Yaz'' (1987) *''Bütün Şiirleri'' (1991) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3fpj153010k7ea1uhkdkjnv4l1vas7l 2099345 2099344 2026-10-17T11:57:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Ali Oktay Rıfat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin.<ref name="kultur">[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}</ref> Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rıfat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rıfat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.<ref>Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.</ref> Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == *''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941) *''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945) *''Güzelleme'' (1945) *''Aşağı Yukarı'' (1952) *''Karga ile Tilki'' (1954) *''Perçemli Sokak'' (1956) *''Âşık Merdiveni'' (1958) *''İkilik'' (1963) *''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966) *''Şiirler'' (1969) *''Yeni Şiirler'' (1973) *''Çobanıl Şiirler'' (1976) *''Bir Kadının Penceresinden'' (1976) *''Bir Cıgara İçimi'' (1979) *''Elifli'' (1980) *''Danaburnu'' (1980) *''Denize Doğru Konuşma'' (1982) *''Dilsiz ve Çıplak'' (1984) *''Koca Bir Yaz'' (1987) *''Bütün Şiirleri'' (1991) == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3x2jirt68fi7fmvvy9y8zj06wg6hrk6 2099346 2099345 2026-10-17T11:57:33Z Kurê Acemî 105128 2099346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin.<ref name="kultur">[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}</ref> Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.<ref>Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.</ref> Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == *''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941) *''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945) *''Güzelleme'' (1945) *''Aşağı Yukarı'' (1952) *''Karga ile Tilki'' (1954) *''Perçemli Sokak'' (1956) *''Âşık Merdiveni'' (1958) *''İkilik'' (1963) *''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966) *''Şiirler'' (1969) *''Yeni Şiirler'' (1973) *''Çobanıl Şiirler'' (1976) *''Bir Kadının Penceresinden'' (1976) *''Bir Cıgara İçimi'' (1979) *''Elifli'' (1980) *''Danaburnu'' (1980) *''Denize Doğru Konuşma'' (1982) *''Dilsiz ve Çıplak'' (1984) *''Koca Bir Yaz'' (1987) *''Bütün Şiirleri'' (1991) == Çavkanî == {{Çavkanî}} ik69h4mkkbqwr082otqyrztre2kdb88 2099347 2099346 2026-10-17T11:57:42Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Oktay Rıfat]] weke [[Oktay Rifat]] guhart 2099346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû. Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] ("ecêb" an "xerîb") damezrandin.<ref name="kultur">[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}</ref> Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît. Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.<ref>Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.</ref> Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e. == Eser == *''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941) *''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945) *''Güzelleme'' (1945) *''Aşağı Yukarı'' (1952) *''Karga ile Tilki'' (1954) *''Perçemli Sokak'' (1956) *''Âşık Merdiveni'' (1958) *''İkilik'' (1963) *''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966) *''Şiirler'' (1969) *''Yeni Şiirler'' (1973) *''Çobanıl Şiirler'' (1976) *''Bir Kadının Penceresinden'' (1976) *''Bir Cıgara İçimi'' (1979) *''Elifli'' (1980) *''Danaburnu'' (1980) *''Denize Doğru Konuşma'' (1982) *''Dilsiz ve Çıplak'' (1984) *''Koca Bir Yaz'' (1987) *''Bütün Şiirleri'' (1991) == Çavkanî == {{Çavkanî}} ik69h4mkkbqwr082otqyrztre2kdb88 0 330429 2099348 2026-10-17T11:57:42Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Oktay Rıfat]] weke [[Oktay Rifat]] guhart 2099348 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Oktay Rifat]] 5uu2cxsmme2xz2dq68kbz0m1kuvotyz