Beser Şahîn

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Beser Şahîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2446</id>
    <revision>
      <id>2099494</id>
      <parentid>1328254</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="nphygl4l7it3qglxj0leb88urvi08vj" xml:space="preserve">{{Agahîdank hunermend
 | nav              = Beser Şahîn
 | paşbingeh        = solo_singer
 | roja_jidayikbûnê      = {{Jidayikbûn|25|03|1969|temen=erê}}
 | cihê_jidayikbûnê =  [[Şaxko]], [[Zara]], [[Koçgirî]]
 | cure             = [[Muzîka kurdî]]
 | pîşe             = [[Solîst]]
}}
'''Beser Şahîn''' (jdb. [[25ê adarê]] [[1969]]) hunermendeke kurd e. Bi taybetî bi strana xwe &quot;[[Rojbaş (stran)|Rojbaş]]&quot; bi nav û deng e.

Şahîn di sala 1969an de li gundê [[Şaxko]] (Körü Köprü) di nava malbateke nîv hal xweş de hat dinê. Şaxko gundekî xwes ji herêma [[Zara]] (girêdayî [[Koçgirî]])ye ku li gor pergala [[komara Tirkiyê]] girêdayî wilayeta Sêwasê ye. Koçgirî di dîoka siyasiya Kurdistanê de xwedî cih û rûmeteke bilind e. Di nava deh zarokên malê (pênc xwesik û pên biran) de Beser keça herî biçûka malê ye. Di nava Kurdên Elewî û herêmên jiyana wan de huner li gor zagonên olî û civakî cihekî bilind digire ber xwe. Jin û mêr di helkevt(minasibet)ên olî, civakî û siyasî de bi hevre dixebitin û di ti waran de [[cudatî]] di navbera wan de nayê dîtin.

Ji bona wê jî li herêma Koçgirî, [[Dêrsim]], [[Bîngol]] û herêmên din navê gelek jinên soresger jî di dîroka siyasiya Kurdistanê de tê dîtin. Beser heya temenê 12 saliyê û bi dawîanîna xwîndina xwe ya destpêkê di gundê Sahiko de bû. Pistre ji bo dewama xwîdina xwe ya navendî hat Istembolê. Ramanên Kurdperwerî yên Husênê bavê Besê, bandorek mezin li ser bîr û ramanên wê jî danî. Ji ber ku Husên Sahîn di warê naskirina pirsgirêka kurdî û zordariyên sîstema Kemalîsmê mirovekî gehstî bû û li ser dîroka siyasiya Kurdistanê jî gelek pirtûk xwendibûn. Hevalên wî yên herî bas pirtûkên wî bûn. Bîr û ramanên Kurdayetiyê mîna mîrasekê bandora xwe li ser mejiyê zarokên malê jî dihist.

Beser Sahîn bi gelek hevalên xwe re di bin mercên giran de ji sala [[1989]]an heya sala [[1991]]an dest bi xebatek berfireh kirin ku “ [[Navenda Çanda Mezopotamiya]] ” li bajarê Istembolê damezrînin. Bi damezrandina [[NÇM]] wan karîn di demeke kin de di nava dilê Tirkiyê de bi sedan ciwan hunermend, helbestvan û nivîskar li dora hev bicivînin û germiyek mezin di nava Kurdên koçber di nava meterepolên Tirkiyê de biafirînin. Berî wê Beser di nava du komên [[Koma Serhildan]] û [[Koma Çiya]] de bû ku têde him xebatên muzîkê û him jî xebatên [[folklor]]ê pêskês dikirin.

Zivistana sala [[1992]]an Beser ji bo besdarîkirina di festîvaleke çandî-hunerî de hat Almaniya, lê ji ber ku dewleta Tirkiyê biryara girtina wê derxistibû, êdî nekarî veger Tirkiyê. Ji wê salê heya niha ew li [[Almaniya]] di nava dijî. Di qada [[Ewropa]] de jî ew karê xwe yê hunerî-siyasî dimesîne.

Di kitêba &quot;Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006&quot; de beşek li ser jiyan û xebatên Beser Şahîn e. Kitêbê ku Firaz Baran nivîsandiye ev agahî têne dayîn: &quot;Beser Şahîn di sala 1989an de dest bi strîna stranên Kurdî kir. Di heman salê de berhemek bi navê ‘Bêrîvan’ derxist. Di Koma Serhildan a govendê de hem govend lîst hem jî stranên kurdî got. Ev kom di sala 1991ê de di kongra HEPê ya Stenbolê lîstikên xwe pêşkêş kir û stranên kurdî yên Beser Şahîn bandoreke mezin kir. Ew ji damezrenerên Koma Çiya ye. Di xebatên damezrandina Navenda Çanda Mezopotamyayê de jî cih girt. Bi Gulîstan Perwer û Merziye Rezazî re konser da. Ev konser ji aliyê rojnamevanê Kurd Duzgun Denîz ve weke ‘troykaya muzîka Kurd’ hat binavkirin.&quot; (Rûpel 44-45, Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, Neuss)

== Berhem ==
* [[Rozerîn (Albûm)]] (bi Koma Çiya)
* [[Berivane (Albûm)]]
* [[Nûrheq (Albûm)]]
* [[Roj (Albûm)]]

{{Çavk}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.besersahin.com Malpera Beser Şahîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928142510/http://www.besersahin.com/ |date=2007-09-28 }}
* Firaz Baran: Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006, Weşanên Mezopotamya, 2008/Neuss
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Jinên kurd]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]</text>
      <sha1>nphygl4l7it3qglxj0leb88urvi08vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rojbaş (stran)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2448</id>
    <revision>
      <id>2099496</id>
      <parentid>1790171</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Divê gotar li ser stranê (kî, dîrok, sembol hwd) be!</comment>
      <origin>2099496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="ht415qhpu7ga0n129h4zuwdeaqi224t" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Rojbaş''''', straneke [[kurdî]] ye ku ji aliyê [[Hekîm Sefkan]] ve hat nivîsandin. 

* Vokal: [[Beser Şahîn]]
* Gotin: [[Hekîm Sefkan]]
* Muzîk: Hekîm Sefkan
* Serrastkirin: [[Süleyman Alpdoğan (Hozan Serhat)|Şehîd Serhad]]

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Stranên kurdî]]</text>
      <sha1>ht415qhpu7ga0n129h4zuwdeaqi224t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099504</id>
      <parentid>2099496</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="mteskqlm5chh6x5e5j9b45bas3tj3op" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Rojbaş''''', straneke [[kurdî]] ye ku ji aliyê [[Hekîm Sefkan]] ve hat nivîsandin. Muzîka wê jî bi destê Hekîm Sefkan e, vokal û pêşkêşkarê stranê dengbêj [[Beser Şahîn]] e. 

* Vokal: [[Beser Şahîn]]
* Gotin: [[Hekîm Sefkan]]
* Muzîk: Hekîm Sefkan
* Serrastkirin: [[Süleyman Alpdoğan (Hozan Serhat)|Şehîd Serhad]]

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Stranên kurdî]]</text>
      <sha1>mteskqlm5chh6x5e5j9b45bas3tj3op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099505</id>
      <parentid>2099504</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="438" sha1="itfwl6r8enubcr5uztzht9w4i9qnqz6" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Rojbaş''''', straneke [[kurdî]] ye ku ji aliyê [[Hekîm Sefkan]] ve hat nivîsandin. Muzîka wê jî bi destê Hekîm Sefkan e, vokal û pêşkêşkarê stranê [[Beser Şahîn]] e. 

* Vokal: [[Beser Şahîn]]
* Gotin: [[Hekîm Sefkan]]
* Muzîk: Hekîm Sefkan
* Serrastkirin: [[Süleyman Alpdoğan (Hozan Serhat)|Şehîd Serhad]]

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Stranên kurdî]]</text>
      <sha1>itfwl6r8enubcr5uztzht9w4i9qnqz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xemgîn Bîrhat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3380</id>
    <revision>
      <id>2099497</id>
      <parentid>1754750</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1648" sha1="h77h4xrihv2c4hhz6ik8vkbszw6uzpj" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî Zülfü Kızıldemir, (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Dr. Xemgîn Bîrhat di sala [[1961]]´an de, li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]</text>
      <sha1>h77h4xrihv2c4hhz6ik8vkbszw6uzpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099498</id>
      <parentid>2099497</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1654" sha1="cmn0fm0pnbh87sje97k6706qunf14yg" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Dr. Xemgîn Bîrhat di sala [[1961]]´an de, li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]</text>
      <sha1>cmn0fm0pnbh87sje97k6706qunf14yg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099499</id>
      <parentid>2099498</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1648" sha1="c8h4hk2vlsdyaoba5zynpo6d39iyl6m" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]</text>
      <sha1>c8h4hk2vlsdyaoba5zynpo6d39iyl6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099500</id>
      <parentid>2099499</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]</comment>
      <origin>2099500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="0f6mg814k3dja2rf04go0e2djxr5w87" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]</text>
      <sha1>0f6mg814k3dja2rf04go0e2djxr5w87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099501</id>
      <parentid>2099500</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Hunermendên kurd]]</comment>
      <origin>2099501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1647" sha1="mnbgiddkg78tyd93qm2zbd7xg5uqk4f" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]</text>
      <sha1>mnbgiddkg78tyd93qm2zbd7xg5uqk4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099502</id>
      <parentid>2099501</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Hunermendên kurd]]</comment>
      <origin>2099502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="lmal9jevg4v84urtgadu5vl03oo33g0" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Hunermendên kurd]]</text>
      <sha1>lmal9jevg4v84urtgadu5vl03oo33g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099503</id>
      <parentid>2099502</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]]</comment>
      <origin>2099503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="fosc69gn2dvvhoapqoqg4pogkhm896p" xml:space="preserve">'''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e.

Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]]</text>
      <sha1>fosc69gn2dvvhoapqoqg4pogkhm896p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Farqîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4392</id>
    <revision>
      <id>2099370</id>
      <parentid>2099315</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Koma Tirkiyê û Farqîn */</comment>
      <origin>2099370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43872" sha1="dh2c1yjjzz19cd4f2i71io9erntr063" xml:space="preserve">{{bi zazakî|Farqîn}}
{{Agahîdank navçe
| nav                = Silîvan (Meya Farqîn)
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Silvan
| wêne               = Farqîn.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Farqînê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]   &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Diyarbekir (parêzgeh)]]
| serbajar           = Farqîn
| qeymeqam           = 
| demonîm            = [[farqînî]], [[silîvî]]
| hejmara_nahiyeyan  = 3 &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 2
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 83
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 87. 639&lt;ref name=&quot;tuik&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=21&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]&lt;/ref&gt;   &lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = [[2020]]
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 1.379
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5
| nifûsa_serbajarê   = 42.736  &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]]
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 835
| koda_postayê       = 21640
| koda_telefonê      = (+90) 412
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir
| koordînat          = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}}
}}
'''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e.

== Nav ==

Silîvan (Meya Farqîn)
Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in.

=== Silvan ===
Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê.

=== Silîvan ===

Di nav gel de bi piranî &quot;n&quot; ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn.

=== Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert ===

Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e.

=== Martîropolîs ===

Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Yustîniyanpolîs ===
Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn ===

[[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: &quot;Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Erdnîgarî ==

Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin.
Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&amp;nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye.
[[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]

Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê.
* [[Taxa Rezan]]
* [[Taxa Bahçelievlerê]]
* [[Taxa Camiyê]]
* [[Taxa Kelê]]
* [[Taxa Konakê]]
* [[Taxa Kevirspî]] (Feridun)
* [[Taxa Selahedîn]]
* [[Taxa Mescîd]]
* [[Taxa Tekelê]]
* [[Taxa Yenişehirê]]
* [[Taxa Bilind]]

== Dîrok ==

Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye bi navkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[Xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye.

Bermayiyên ji serdema neolitiklerini ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê(Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Û ev her sê heremana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR -TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: KARDAKA. Asûrî jî wan re gotiye &quot;KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn).

Di serdema Îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye bi navkirin.

Paşê bajar ketiye destê [[Hemdanî]], [[Biweyhî]] û [[Merwanî|Merwaniyan]].

=== Serdema Merwaniyan 983-1085 ===
Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê Merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema Merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên Îslamî zêdebin jî, dewleta Kurdan a herî temendirêj e. Lewra Kurd wê demê bi giranî Misilman bûne û ew dem serdema pêşketina Misilmaniyê bûye.

=== Serdema Selçûqiyan 512-1118 ===

Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selçûqî|Selçûqiyan]].

Di pey de Meyafarqîn di destê Merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê Selçûqiyan. Êrîşa bi ser Merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta Merwaniyan e. ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta Merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê Selçûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên Selçûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê.

=== Serdema Ertuqiyan 1118 ===
Piştî mirina siltanê Selçûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe.

Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122'yan de dimre, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê Ertuqiyan de dimîne.

=== Serdema eyûbiyan 1185-1260 ===
Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin.

Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[Mongol]]an.

Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê.

=== Serdema Mongolan 1259 ===
Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê.

Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[Subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê.

[[Hulagû]]yê mongol, ango Tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê Selçûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne.

Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên Eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike.

Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|Osmaniyan]].

=== Serdema osmaniyan ===
{{...}}

=== Komara Tirkiyê û Farqîn ===
==== Hilberandina ceyranê li Farqînê ====
Di 1949an de [[ceyran]] li Farqînê tê hilberandin û belavkirin û kuçeyên bajêr bi ceyranê tên ronîkirin.&lt;ref&gt;[[Qedrî Esen]] (2021). &quot;Çîroka bîra elektrîkê ya Farqînê.&quot;, [[Xwebûn]], 55:2021, r. 12.&lt;/ref&gt;

=== Farqîna îro ===
{{...}}

== Mîrên Meyafarqînê ==
Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn.

Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]].

== Cihên taybet ên Farqînê ==

=== Keleha Farqînê ===
[[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]]
[[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]]
[[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e.
Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a &quot;Dîroka kurdên Merwanî&quot; de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine.

Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re!

Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn.

[[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: &quot;Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin.&quot;

Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]].

Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin.

=== Şikeftên Hesûnê ===
[[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]]
[[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin.

Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn.

Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê.

=== Temtemburk ===
[[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e.

Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe.

Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin.

=== Kela Boşatê ===
[[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e.

=== Minareya Qot ===
[[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]]
Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye.

Pira Mala Badê
Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e!
Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e.
Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye.
Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim.
Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye.
Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê.
Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye;
“Ez im rinda Rindexan
Keça mîr û axa û çiyan
Ey tirkê tacik
Karê we çi ye li van ciyan
Rinda bûye namdar
Ez dimirim, birîndar û bê zar
Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.”
Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê…
// Feratê Dengizî //

=== Mizgefta Selahedînê Eyûbî ===
[[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]]
Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye.
Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin.

Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye.

=== Keleha Zembîlfiroş ===
[[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]]
[[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye.

Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye.

=== Keleha Mala Mîran ===

Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye.

Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye.

== Ziyaretên Farqînê ==
=== Ziyareta Bavodînê ===
Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e.

=== Mêreniyê ===
Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e.

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye.

=== Ziyareta Erqenîsê ===
Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin.

=== Şêx Zeydîn ===
Ev ziyaret jî li Boşatê ye.

=== Ziyareta Zêvetirkê ===
Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye.

=== Dara Hiznaxiyê ===
[[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]]
Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye.

=== Ziyareta Cimşa ===
Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye.

=== Girkûvî ===
Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin.

=== Şêx Meazê Cebelî ===
Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe.
[[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]]
Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e.

Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin.

=== Şêx Emînê Bêzwanê ===
Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye.

=== Qarça Palê ===
Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin.

=== Ziyareta Siniya ===
Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin?

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”.

Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Kaniyên Farqînê ==
[[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]]

=== Kaniya Mezin ===
Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye.

Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir.

Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin:

{{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan

Nazewcim nazewcim

Teşt û sênî li nava milan

Nazewcim nazewcim

Keçê çavê te kor be

Nazewcim nazeycim

Bi min re heye sebra dilan

Wellahî nazewcim...}}

=== Kaniya Navîn ===
Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin.

=== Qolek ===
Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye.

=== Moşrît ===
Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in.

=== Kaniya Xanikê ===
Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye.

=== Kaniya Zazo ===
Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye.

Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe.

=== Kaniya Tungê ===
Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye.

=== Kaniya Xuro ===
Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye:

{{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê

mala gewrê kêç ketinê

mala Şêx Cafer ziyaret e

min bibinê.}}

=== Kaniya Nûrê ===
Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e.

=== Kaniya Dergeh ===
[[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]]
Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e.

=== Kaniya Massê ===
Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye.

=== Kaniya Hecîcarkê ===
Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye.

== Mala Ezîzan ==

[[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]]
Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne.

Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in.

Mala Ezîzan torinê Feyat'in.

Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye.

== Kepolî ==
Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene.

== Siyapoş ==
Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse.

{{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in

Bi dev dost in bi dil neyar in

Sê mirêşkên Siyapoş hebûn

Ew jî xwar in.}}

Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê...

Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&amp;nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”.

== Destana Siyamendê Silîvî ==

Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. &quot;[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î&quot;. Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze.

== Rewşa dawî ==

=== Nifûs ===
Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase.

Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin.

=== Çandinî ===
Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye.

Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn.

=== Hatiniya ji ajelan ===
Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin.

=== Bazirganî ===
[[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]]

Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne.

Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin!

== Gundên Farqînê ==

GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ
1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A.

== Girêdanên derve ==
* Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Farqînê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]]
[[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Farqîn| ]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]]</text>
      <sha1>dh2c1yjjzz19cd4f2i71io9erntr063</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099371</id>
      <parentid>2099370</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43923" sha1="g4wuowu9g02q3gzzf0gsv2eioacnf5j" xml:space="preserve">{{bi zazakî|Farqîn}}
{{Agahîdank navçe
| nav                = Silîvan (Meya Farqîn)
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Silvan
| wêne               = Farqîn.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Farqînê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]   &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Diyarbekir (parêzgeh)]]
| serbajar           = Farqîn
| qeymeqam           = 
| demonîm            = [[farqînî]], [[silîvî]]
| hejmara_nahiyeyan  = 3 &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 2
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 83
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 87. 639&lt;ref name=&quot;tuik&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=21&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]&lt;/ref&gt;   &lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = [[2020]]
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 1.379
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5
| nifûsa_serbajarê   = 42.736  &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]]
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 835
| koda_postayê       = 21640
| koda_telefonê      = (+90) 412
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir
| koordînat          = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}}
}}
'''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Amed]]ê ye. Navê wê yê [[Tirkî]] ''Silvan'' e.

== Nav ==

Silîvan (Meya Farqîn)
Farqîn Kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in.

=== Silvan ===
Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi Tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê Tirk bi kar tînin û di nivîsên [[Tirkî]] an fermî de bi kar tê.

=== Silîvan ===

Di nav gel de bi piranî &quot;n&quot; ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn; herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê federasyonên eşîrên Kurmancên e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li Rojhilat û Bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn.

=== Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert ===

Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e.

=== Martîropolîs ===

Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Yustîniyanpolîs ===
Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn ===

[[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: &quot;Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Erdnîgarî ==

Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin.
Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&amp;nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye.
[[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]

Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê.
* [[Taxa Rezan]]
* [[Taxa Bahçelievlerê]]
* [[Taxa Camiyê]]
* [[Taxa Kelê]]
* [[Taxa Konakê]]
* [[Taxa Kevirspî]] (Feridun)
* [[Taxa Selahedîn]]
* [[Taxa Mescîd]]
* [[Taxa Tekelê]]
* [[Taxa Yenişehirê]]
* [[Taxa Bilind]]

== Dîrok ==

Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye binavkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye.{{Çavk}}

Bermayiyên ji serdema neolîtîk ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê (Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Ev her sê herêmana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR-TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: ''Kardaka''. Asûrî jî wan re gotiye &quot;KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn).{{Çavk}}

Di serdema îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye binavkirin.

Paşê bajar ketiye destê [[hemdanî]], [[biweyhî]] û [[Merwanî|merwaniyan]].

=== Serdema merwaniyan 983-1085 ===
Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên îslamî zêdebin jî, dewleta kurdan a herî temendirêj e. Lewra kurd wê demê bi giranî misilman bûne û ew dem serdema pêşketina misilmaniyê bûye.{{Çavk}}

=== Serdema selcûqiyan 512-1118 ===

Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selcûqî|selcûqiyan]].

Di pey de Meyafarqîn di destê merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê selcûqiyan. Êrîşa bi ser merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta merwaniyan e. Ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê selcûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên selcûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê.{{Çavk}}

=== Serdema ertuqiyan 1118 ===
Piştî mirina siltanê selcûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe.

Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122yan de dimire, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê ertuqiyan de dimîne.{{Çavk}}

=== Serdema eyûbiyan 1185-1260 ===
Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin.

Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[mongol]]an.

Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê.

=== Serdema mongolan 1259 ===
Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê.

Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê.

[[Hulagû]]yê mongol, ango tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê selcûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne.

Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike.

Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|osmaniyan]].{{Çavk}}

=== Serdema osmaniyan ===
{{...}}

=== Komara Tirkiyê û Farqîn ===
==== Hilberandina ceyranê li Farqînê ====
Di 1949an de [[ceyran]] li Farqînê tê hilberandin û belavkirin û kuçeyên bajêr bi ceyranê tên ronîkirin.&lt;ref&gt;[[Qedrî Esen]] (2021). &quot;Çîroka bîra elektrîkê ya Farqînê.&quot;, [[Xwebûn]], 55:2021, r. 12.&lt;/ref&gt;

=== Farqîna îro ===
{{...}}

== Mîrên Meyafarqînê ==
Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn.

Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]].{{Çavk}}

== Cihên taybet ên Farqînê ==

=== Keleha Farqînê ===
[[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]]
[[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]]
[[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e.
Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a &quot;Dîroka kurdên Merwanî&quot; de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine.

Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re!

Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn.

[[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: &quot;Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin.&quot;

Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]].

Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin.

=== Şikeftên Hesûnê ===
[[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]]
[[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin.

Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn.

Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê.

=== Temtemburk ===
[[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e.

Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe.

Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin.

=== Kela Boşatê ===
[[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e.

=== Minareya Qot ===
[[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]]
Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye.

Pira Mala Badê
Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e!
Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e.
Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye.
Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim.
Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye.
Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê.
Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye;
“Ez im rinda Rindexan
Keça mîr û axa û çiyan
Ey tirkê tacik
Karê we çi ye li van ciyan
Rinda bûye namdar
Ez dimirim, birîndar û bê zar
Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.”
Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê…
// Feratê Dengizî //

=== Mizgefta Selahedînê Eyûbî ===
[[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]]
Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye.
Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin.

Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye.

=== Keleha Zembîlfiroş ===
[[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]]
[[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye.

Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye.

=== Keleha Mala Mîran ===

Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye.

Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye.

== Ziyaretên Farqînê ==
=== Ziyareta Bavodînê ===
Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e.

=== Mêreniyê ===
Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e.

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye.

=== Ziyareta Erqenîsê ===
Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin.

=== Şêx Zeydîn ===
Ev ziyaret jî li Boşatê ye.

=== Ziyareta Zêvetirkê ===
Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye.

=== Dara Hiznaxiyê ===
[[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]]
Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye.

=== Ziyareta Cimşa ===
Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye.

=== Girkûvî ===
Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin.

=== Şêx Meazê Cebelî ===
Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe.
[[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]]
Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e.

Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin.

=== Şêx Emînê Bêzwanê ===
Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye.

=== Qarça Palê ===
Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin.

=== Ziyareta Siniya ===
Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin?

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”.

Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Kaniyên Farqînê ==
[[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]]

=== Kaniya Mezin ===
Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye.

Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir.

Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin:

{{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan

Nazewcim nazewcim

Teşt û sênî li nava milan

Nazewcim nazewcim

Keçê çavê te kor be

Nazewcim nazeycim

Bi min re heye sebra dilan

Wellahî nazewcim...}}

=== Kaniya Navîn ===
Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin.

=== Qolek ===
Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye.

=== Moşrît ===
Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in.

=== Kaniya Xanikê ===
Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye.

=== Kaniya Zazo ===
Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye.

Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe.

=== Kaniya Tungê ===
Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye.

=== Kaniya Xuro ===
Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye:

{{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê

mala gewrê kêç ketinê

mala Şêx Cafer ziyaret e

min bibinê.}}

=== Kaniya Nûrê ===
Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e.

=== Kaniya Dergeh ===
[[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]]
Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e.

=== Kaniya Massê ===
Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye.

=== Kaniya Hecîcarkê ===
Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye.

== Mala Ezîzan ==

[[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]]
Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne.

Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in.

Mala Ezîzan torinê Feyat'in.

Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye.

== Kepolî ==
Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene.

== Siyapoş ==
Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse.

{{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in

Bi dev dost in bi dil neyar in

Sê mirêşkên Siyapoş hebûn

Ew jî xwar in.}}

Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê...

Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&amp;nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”.

== Destana Siyamendê Silîvî ==

Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. &quot;[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î&quot;. Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze.

== Rewşa dawî ==

=== Nifûs ===
Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase.

Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin.

=== Çandinî ===
Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye.

Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn.

=== Hatiniya ji ajelan ===
Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin.

=== Bazirganî ===
[[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]]

Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne.

Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin!

== Gundên Farqînê ==

GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ
1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A.

== Girêdanên derve ==
* Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Farqînê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]]
[[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Farqîn| ]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]]</text>
      <sha1>g4wuowu9g02q3gzzf0gsv2eioacnf5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099372</id>
      <parentid>2099371</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43954" sha1="pxry2ocsoqbx2iray8zhmprcx86t3ep" xml:space="preserve">{{bi zazakî|Farqîn}}
{{Agahîdank navçe
| nav                = Silîvan (Meya Farqîn)
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Silvan
| wêne               = Farqîn.jpg
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji Farqînê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]   &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Diyarbekir (parêzgeh)]]
| serbajar           = Farqîn
| qeymeqam           = 
| demonîm            = [[farqînî]], [[silîvî]]
| hejmara_nahiyeyan  = 3 &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 2
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 83
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 87. 639&lt;ref name=&quot;tuik&quot;&gt;[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=idari_yapi_2008.RDF&amp;p_il1=21&amp;p_yil=2008&amp;desformat=html&amp;ENVID=adnksdb2Env tuik, 2008]&lt;/ref&gt;   &lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = [[2020]]
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 1.379
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,5
| nifûsa_serbajarê   = 42.736  &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]]
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 835
| koda_postayê       = 21640
| koda_telefonê      = (+90) 412
| nexşeya_reptiyeyê  = Bakurê Kurdistanê#Diyarbekir
| koordînat          = {{Koord|38|8|30|N|41|0|25|E|display=inline, title}}
}}
'''Farqîn''' an '''Silîvan''' (1928: فارقين / ''Farqine'' (Farqîn, navend), Sîlvan (qeza); 1946: ''Silvan'') bajêr û navçeya [[Diyarbekir]]ê ye. Navê wê yê fermî bi [[tirkî]] ''Silvan'' e.

== Nav ==
=== Silîvan (Meya Farqîn) ===
Farqîn kurtkirina [[Meyafarqîn]] an [[Mafarqîn]] an jî [[Mayyafarqîn]] e ku navê bajarê di nav kelê de ye. Li Rojhilat gundê [[Qulfa]]yê, li nîvroyê Rojhilat [[Gundê Reşo]] an li Bakurê Rojava [[Şifqet]] ji aliyê îdarî ve girêdayê Farqînê bin jî Farqîn nîn in.

=== Silvan ===
Di çaryeka dawîn a [[1800]]î de ku Farqîn bû baregehê qeymeqamiyê, bi tirkî navê ''Silvan'' lê hate danîn. Silvan dejenere bûyiya navê [[Silîvan]] e ku îro bi tenê tirk bi kar tînin û di nivîsên [[tirkî]] an fermî de bi kar tê.

=== Silîvan ===

Di nav gel de bi piranî &quot;n&quot; ya dawî dikeve û wek Silîva tê bikar anîn, herwekî [[Botan]], [[Xerzan]] û [[Şikak]]an. Silîvan navê yek ji sê{{Çavk}} federasyonên eşîrên kurmancan e: [[Xelîkan]], [[Milan]], [[Zîlan]] û [[Silîvan]]. Ji zozanên xwe yên li [[Sîpana Xelatê]] heta germiyanên xwe yên li rojhilat û bakurê rêzeçiyayên [[Qerejdax]]-[[Mêrdîn]]-[[Tor (herêm)|Torê]] wek bergeh dane ber xwe, lê wanderên danîne û dêmanî bûne. Di danîna [[Hengên Hemîdiye|hengên Hemîdiyê]] de seltenet vê taybetiyê daye berçavê xwe û li wê gorê ji Milan [[Brahîm Paşa]], ji Zîlan [[Kor Huseyn Paşa]], ji Silîvan jî [[Seyfedîn Paşa]] (Sêvdîn/Sêrdîn) kiriye paşayê wan herêmên. Di wê demê de Farqîn hem biye baregeha qeymeqamiyê û hem jî ya Sêfedîn Paşa ku li navçê bi navê [[Sêrdîn Paşa]] tê nasîn.

=== Tigranocerta - Tigranokerta - Tigranakert ===

Li gor hin çavkaniyan Farqîn beriya zayînê bi navê Tîgranocerta hatiye avakirin. [[Tîgranê Mezin]] di sala 80ê beriya zayînê de Farqînê avakiriye û navê xwe daye vê bajarê. Bajar bi navê Tigranokerta (Tigranocerta) hatiye naskirin. Di vê demê de hejmara niştecihên Farqînê digihije derûdora 300.000î. Farqîn dibe navenda siyasî û aboriyê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Lê bermayiyên ji serdema Neolitik û Xorriyan didine xuyakirin ku bajar ji vê dîroka tê gotin pir kevntir e.

=== Martîropolîs ===

Di sala 410an a piştî zayînê de [[metran]]ê Farqînê Mar Marutha, ji Îranê 40 şehîdên Xiristiyan tîne û li Farqînê bi derindêzekî mazin niştin dike. Ji bunî van şehîdan nave bajar dibe Martîropolîs, anku ''Bajarê Şehîdan''. Farqîn di vê demê da dibe garnîzoneke leşkerî yê herêmê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Yustîniyanpolîs ===
Împeratorê Bîzansê [[Yustîniyan I]] di 527an a piştî zayînê de dertê ser text. [[Keleha Farqînê]] tamîr dike û tîne şeklê iro. Navê bajêr tê guherandin û dibe Yustîniyanopolîs.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

=== Meyafariqîn - Meyafarqîn - Farqîn ===

[[Ewliya Çelebî]] ji bo navê Farqînê û avakirina Farqînê ewe dinîvîse: &quot;Bajar di navbera çemê Farqînê û cemê [[Êlih]]ê de hatiye avakirin. An ku Farqîn bi daxweza Hz. Cercîs, bi aliyê Hindîk ve hatiye avakirin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

Ji bo ku li ber çemê Farqînê hatiye avakirin. Jê ra gotine Kelehy Farqînê. Derûdora wî bi av û ber biye navê wê dane Meyafarqîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Erdnîgarî ==

Meyafarqîn, li ser rêya [[Amed]]ê û [[Sêrt]]ê ye. Li qontara [[Çiyayê Elbatê]] de hatiye avakirin ku ev çiya heta 1500 mêtroyî bilind dibe. ji hemû herême re Silîvan tê gotin. Lêbelê Tirk ji bajêr re Sîlvan dibêjin.
Derûdora bajêr bi kêlekê hatiye girtin. ji Rojavayê bajêr Amed û navçeya [[Hezro]]yê, ji başûr navçeya [[Bismil]], ji Bakûr navçeyên [[Licê]] û [[Pasûr]]ê, ji rojhilat ve jî bajarê [[Êlih]]ê cîranên Farqînê ne. Rûberê Farqînê nêzîkî 1400&amp;nbsp;km çarçik e. Erazî bi giranî bi kurtik û mesîl e. Çiyayên Elbatê ji seranserê deştê ve bajêr ji rojhilat ber bi rojava ve dibire. Deşta Farqînê bi giranî bê şênayî û dar û ber in lê di aliyê çiyan de, cî bi cî darên maz, berû û yên fêkiyan hene. Avhewaya herêmê havînan germ û ziwa, zivistanan jî serma, şilî û şepelî ye.
[[Wêne:Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]
[[Wêne:Farqîn 2009 3.jpg|thumb|250px|Farqîn, 2009]]

Niha bi giştî 75 gund û 82 mezra li ser Farqînê ne û bajar bi xwe ji 11 [[Tax]]an pêk tê.
* [[Taxa Rezan]]
* [[Taxa Bahçelievlerê]]
* [[Taxa Camiyê]]
* [[Taxa Kelê]]
* [[Taxa Konakê]]
* [[Taxa Kevirspî]] (Feridun)
* [[Taxa Selahedîn]]
* [[Taxa Mescîd]]
* [[Taxa Tekelê]]
* [[Taxa Yenişehirê]]
* [[Taxa Bilind]]

== Dîrok ==

Li gor çavkaniyekê, Farqîn di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin û mîna ''Miferket'' an ''Mifirkert'' hatiye binavkirin. Li gor efsaneyekê jî, bajar di dema [[urartû|urartuyan]] de ji aliyê [[Marusu Layuta]] ve hatiye avakirin. Îdîayeke din jî ku ev bajar ji aliyê dewleta [[Tîgranê Mezin|Tîgran]] ve hatiye avakirin û yek ji bajarên herî mezin û girîng a dema [[helen]]îstîkî bûye û navê bajêr [[Kerta]] bûye. Dewleta Tîgran a Ermeniyan beriya zayinê di sala 77an de hatiye avakirin. Li gor [[Moltke]] jî, bajarê bi navê [[Tîgranokerta]] ku ji aliyê [[Tîgranê Mezin]] ve beriya zayinê di salên 80'yî de hatiye avakirin û Meyafarqîn heman bajar e. Ev bajarê bi navê Tîgranokerta cara yekem ji aliyê kumandarê romayî [[Lukulûs]] (''Lucullus'') ve, paşê jî di dema kumandarê [[Neron]], [[Korbulo]] (''Corbulo'', 7-67 p.z.) ve tê dagîrkirin û bajar heta dawiya sedsala VII an jî girîngiya xwe diparêze. Li gor dîroknas [[Ibn el-Ezreq]]ê Farqînî jî, piştî şerê navbera [[Rromî]] û [[Sasanî|Sasaniyan]] (387 p.z.) Pîskoposekî Farqînî bi navê [[Mar Maruthan]], bi destûra împeratorê [[Bîzans]]ê û zoranê Îranê [[Yezdîgirt]], şehîdên [[xiristiyan]] li vê herêmê vedişêre û bajarek li ser ava dike û navê [[Martyropolis]] an ku, ''Bajarê Şehîdan'' lê dike. Bajar, di sedsala VIan de, yek ji wargehên leşkerî yên herî girîng ê Împeratorê Bîzansî [[Justinianus]] bûye.{{Çavk}}

Bermayiyên ji serdema neolîtîk ve hatine dîtin û gelen daneyên berçav didine xuyan ku Farqîn an jî ya rasttir Silîvan, ji demên neolîtîk ve, ji ber ku li nêzî ava Batmanê û Tîjleyê cih digire, ciheke şaristaniyê ya mirovahiyê ye. Ji peykerên (tabletên) sûmerî heta yên Asûrî em tê digihîjin ku derûdora herêma Silîvan, li gel Amedê (Amîda) û Xerzan (Arzanane) û bi hev re hatiye nivîsin. Ev her sê herêmana, an ku qeraxên Tîjle û şaxên wê, ji demên nayên zanîn heta dema me cihekî kevnar ê mirovahiyê ye. Divê mirov ev her sê herêm bi hev re binirxîne, ji lew re girêdahiyê hev in û gelê wan jî yek e. Sûmerî wan weke XOR - RÎ, KUR-TÎ û KAR-DA bi nav kiriye. Welatê wan re jî gotiye: ''Kardaka''. Asûrî jî wan re gotiye &quot;KAR-DU û welatê wan jî wek BET-KARDU (Mala Kardan) bi nav kiriye. Sûrên Amedê anegorî nêrîn û lêkolînên zanyarê fransî Grousset, hê di dema Xorriyan de an ku berê 5 hezar sal hatine avakirin. Û em baş dizanin ev daneyeke dîroka nivîskî ye. Ka berê de çend sal Xorrî li van deveran hikim kiriye ne diyar e. Û dîsa anegorî zanîna kevnare, Xorrî ji Amedê heta Rihayê û Hekariya desthilatdar bûn. Cihekî mîna Silîvan kevnar, ne pêkan e ku bê keleh an jî bê parastin hiştibin. Mina Xerzan (Xerabajar a îroyîn).{{Çavk}}

Di serdema îslamiyetê de, bajar cara yekem ji aliyê fermandarên [[Xelîfe Omer iyaz bin Ganem]] ve hatiye girtin. Di wê demê de bajar bi navê Meyafarqîn hatiye binavkirin.

Paşê bajar ketiye destê [[hemdanî]], [[biweyhî]] û [[Merwanî|merwaniyan]].

=== Serdema merwaniyan 983-1085 ===
Dewleta Merwaniyan ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve tê damezirandin. Di pey mirina [[Edudedewle]] de 983 p.z. (372ê koçî), Baz Meyafarqînê dike bin desthilatdariya xwe û ev xanedaniya Kurdan ji sed salî bêtir li ser piyan dimîne. Xanedanê duyem ê merwaniyan [[Mumehidedewle]] (997-1011 p.z.) ye. Mumehidedewle dîwarên kela Meyafarqînê tamîr dike û navê xwe li ser dide nivîsandin. Li dema merwaniyan de demeke dûr û dirêj Amed bi xwe bi Meyafarqînê ve hatiye girêdan ango paytêx Meyafarqîn bûye. Di serdema Merwaniyan de çand û huner li Meyafarqînê gelek bi pêş dikeve. Bi taybetî [[Nesredewle]] (1011-1061 p.z.), ji her deverên ku destên wî digihîjinê, hunermend û nivîskaran tîne û dike bin xizmeta xanedaniya xwe. li vê dewletê de her çendî bandor û motîvên îslamî zêdebin jî, dewleta kurdan a herî temendirêj e. Lewra kurd wê demê bi giranî misilman bûne û ew dem serdema pêşketina misilmaniyê bûye.{{Çavk}}

=== Serdema selcûqiyan 512-1118 ===

Bajarên li derûdora Amedê û Amed bi xwe jî, di sala 1085an an de dikeve destê [[Selcûqî|selcûqiyan]].

Di pey de Meyafarqîn di destê merwaniyan de ma heta ku bajar û deverên mayî yên Amed di 1085an de ketin destê selcûqiyan. Êrîşa bi ser merwaniyan ve, ji aliyê [[Ibn Cehîr|Fexredewle Ibn Cehîr]] ve tê birêvebirin. [[Ibn Cehîr]], yek ji wezîrên kevin ê dewleta merwaniyan e. Ji bo zêr û dewlemendiyên dewleta merwaniyan a mezin bi dest bixe, siltanê selcûqiyan [[Melik Şah]] îqna dike û li gel hêzên selcûqiyan êrîş dibe bi ser Meyafarqînê.{{Çavk}}

=== Serdema ertuqiyan 1118 ===
Piştî mirina siltanê selcûqiyan Mihemed bin Melik Şah 1118 [[Necmedîn Îl-Xazî|Necmedîn Îl-Xaziyê Ertuqî]], di 19ê sala 1118an de dikeve bajarê Meyafarqînê û bajar dike bin desthilatdariya xwe.

Piştî ku Îl-Xazî di sala 1122yan de dimire, kurê wî [[Temurtaş]] dikeve dewsa wî û li ser bajarên [[Mêrdîn]] û Meyafarqînê sî sal desthilatdariya xwe didomîne. Piştî mirina Temurtaş jî, di 1152an de, Meyafarqîn demeke kurt di bin destê ertuqiyan de dimîne.{{Çavk}}

=== Serdema eyûbiyan 1185-1260 ===
Meyafarqîn, di sala 1185an de, ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve tê vegirtin.

Selahedîn, Meyafarqînê di 1195an de dispêre birayê xwe [[Seyfedîn]] û bajar 165 sal ji aliyê Eyûbiyan ve tê birêvebirin, ta ku di sala 1260an de bajar dikeve bin dagîrkeriya [[mongol]]an.

Piştê ku Seyfedînê birayê Selahedîn diçe Misrê Farqin dikeve destê kurê wî. Dema Eyyûbiyê Meyafarqînê dest pê dike. Ku ji wan ra dibejin Eyyûbiyê Mezopotamya yê. li dema Eyyûbiyê Meyafarqînê da herem dibe navenda çand û Aboriye. Farqîn dibe paytêxtê herêmê.

=== Serdema mongolan 1259 ===
Di sala 1257an de zoranê Meyafarqînê [[Melik Kamil]], bîryara dagîrkirina bajarê Amedê digire, lewra ew sal mongolan [[Anatolya]]yê dagir kirine, artêşa siltan [[Izedîn Key Kawûsê Duyem]] di şer de têk çûye û artêşa ku bajarê Amedê diparêze jî derketiye seferê.

Melik Kamil, pismamê xwe wî [[Melik Musammir]] û ji pêgirtiyên xwe [[Necmedîn Mûxter]] dide ser artêşa xwe û heman salê bi ser Amedê ve dişîne. Piştî ku bajar tê girtin, Melik Kamil [[Sefyedîn bin Mucelî]] mîna ''[[subaşî]]'' (karê ewlekariyê dike û di dema aştiyê de jî bac berhev dike) dişîne Amedê.

[[Hulagû]]yê mongol, ango tirkê [[Îlxanî]] bi vê yekê dihise û daxwez dike ku bajar paşve bidine siltanê selcûqiyan [[Qiliç Arslanê Çarem]] û ew bi xwe jî bê û li gel wî bi ser [[Bexda]]yê ve bigire. Lê Melik Kamil li vê daxweziya Hulagû guhdarî nake. Hulagû jî, piştî ku di sala 1258an de Bexdayê dagîr dike, kurê xwe [[Yeşmût]] bi ser Meyafarqînê ve dişîne.

Meyafarqîn du sal, berxwedaneke pir mezin dide li dij mongolan. Beriya ku mongol bikevine Meyafarqînê, herêmên li derûdora Farqînê talan û wêran dikin. Bajar di sala 1259an de, di bin fermandariya Yaşmûtê Mongol de, dikeve destê Hulagû. Hulagû, piştî ku bajar digire, hemû rêvebirên eyûbiyan dide kuştin û bajar talan û wêran dike.

Paşê, bajêr di dema sefera artêşên [[Tîmûrleng]] a bi ser Amedê ve, ev bajarê xirabe dikeve bin desthilatdariya Tîmur. Piştî [[şerê Çaldiranê]] jî bajar dikeve bin destê [[Osmanî|osmaniyan]].{{Çavk}}

=== Serdema osmaniyan ===
{{...}}

=== Komara Tirkiyê û Farqîn ===
==== Hilberandina ceyranê li Farqînê ====
Di 1949an de [[ceyran]] li Farqînê tê hilberandin û belavkirin û kuçeyên bajêr bi ceyranê tên ronîkirin.&lt;ref&gt;[[Qedrî Esen]] (2021). &quot;Çîroka bîra elektrîkê ya Farqînê.&quot;, [[Xwebûn]], 55:2021, r. 12.&lt;/ref&gt;

=== Farqîna îro ===
{{...}}

== Mîrên Meyafarqînê ==
Eslê mîrên Meyafarqînê jî digihêje [[Mîr Şêx Ehmedê kurê Emîr Izedîn]]. Ew pismamên mîrê Pasûrê ne. Yekemîn kesê ji vê malbata han ê wezîfeya mîrektiyê girtiye, [[Behlûl Beg|Behlûl Begê kurê Elwend Begê kurê Mîr Şêx Ehmed]] e. Behlûl Beg gelek mêrxas, destvekirî û merd bû. Berê ew û birayê xwe [[Omer Beg]] bi hev re di bin xizmeta [[Îskender Paşayê Mîrêmîran]] ê Amedê de bûn.

Piştî kuştina Behlûl Beg, kurê wî [[Emîr Xan Beg]] kar û barên welêt bi rê ve birin. Piştî kuştina Emir Xan Beg jî, birayê wî [[Omer Begê kurê Behlûl Beg]] bû desthilatdarê Meyafarqînê. Lê karê desthilatdariyê jê nedihat û di vî karî de kêm ket. Ji ber vî qasî, li ser daxweza Mîrêmîran ê Amedê û defterdarê wî, Dîwana [[sultan Mihemed Xan]] (1595-1603) rêvebiriya kar û barên mîrektiya eşîrên Kurdan û Meyafarqînê da [[Îbrahîm Begê Aqsaqê kurê Cîhangîr Beg]].{{Çavk}}

== Cihên taybet ên Farqînê ==

=== Keleha Farqînê ===
[[Wêne:Kela Farqînê 2.jpg|thumb|250px|Keleha Farqînê]]
[[Wêne:Dergehê Qulfayê Farqîn.jpg|thumb|250px|Dergehê Qulfayê, yek ji dergehên Farqînê ye.]]
[[Kela Farqînê|Keleha Farqînê]] li gor [[Ewliya Çelebî]], bi kêmayî bi qasî keleha Amedê kevn e.
Daneyên çavkaniyên kevnar didine duyan ku, Sûrên Silîvan jî mîna yên Amedê hê di dema Xorriyan de û ji hêla wan ve hatine lêkirin. Bermahiyên avahî û daneyên kevnar, ev têz piştrast dike. Dîsa Ibnul Ezrak ê Farqînî di pirtûka xwe a &quot;Dîroka kurdên Merwanî&quot; de destnîşan dike ku, ev sûr pir kevnar bûne lê Merwanî careka din û jinûve ew zexm û xurt kirine û hema bibêje jinûve ava kirine.

Sûrên Farqînê du qat hatine avakirin û di navbera her du sûran de rêyeke fireh hebûye. Stûrî û firehiya sûra hundir 4,5 m û ya derve jî 1,93 m ye. Sûra derve neha hindik be jî, ji aliyê deriyê Amedê ve tê dîtin. Kele çargoşe ye. Ji rojhilat ber bi rojava ve 600 m, ji bakûr ber bi başur ve jî 500 m, bi giştî 2200 m dirêjayiya kelê ye. 50 birc û kulek di kelê de hene. Dirêjiya bircan ji der ve 10,5 m û berên wan jî 7 m ne. Bilindahiya wan li seriya 25 m ne. Di navbera du bircan de dîwarek ji bo destekê heye. Mesafeya di navbera du bircan de ji 20 m zêdetir e. Neha ji xeynî çend bircan ku ew jî texrîb bûne, bircên kelê û kel bi xwe jî nemaye, lewra him dewletê ji bo avakirina qişleyên eskerî û saziyên dewletê û him jî gelê herêmê, bi taybet jî dewlemendên Farqînê ji bo avakirina xaniyan kevirên kelê jê birin û bi kar anîn. Bêyî ku li sira di wan keviran de veşarî bihizirin û bikine xem û derd ji xwe re!

Kevirên ku pê kelê avakirine, dirûvê [[kevirê Maltayê]] dide, spî û hişk in. Kevir bi hostatiyeke mezin hatine şekirin, ango birîn.

[[Ewliya Çelebî]] ji bo avakirina kelê weha dibêje: &quot;Ev kele di navbera çemê Şatê û Batmanê de ye û li ser daxwaza Hz. Cercîs, ji aliyê pêgirtiyê wî Melîk Handîk ve hatiye avakirin.&quot;

Li gor çavkaniyan neh dergehên kelê hebûne. Çar ji van li başûr, du li bakûr, du li rojava û yek jê jî li rojhilatê bajêr bûye. Ji van dergehan ên ku neha têne zanîn ev in: [[Dergehê Meyxanê]], [[Dergehê Boşatê]], [[Dergehê Qulfayê]], [[Dergehê Taxa Jêrîn]] û [[Dergehê Amedê]].

Li ser dîwarên kelê nivîstekên ji dema eyûbî, ertuqî û merwaniyan hene. Herî zêde di dema Hulagû de, kela Farqînê hatiye rûxandin. Di sala 532'yan de jî ji aliyê împeratorê bîzansî [[Yustîniyan I]] ve hatiye restore û qewîkirin.

=== Şikeftên Hesûnê ===
[[Wêne:Shikeftên Hesûnê.jpg|thumb|250px|Şikeftên Hesûnê]]
[[Şikeftên Hasûnî|Şikeftên Hesûnê]] ber bi rojavayê bajêr ve, nêzîkî 8 km li derveyê bajêr e. Li ser rêya di navbera Farqînê û Batmanê de, dema mirov ber bi Batmanê ve diçe, li ser mile çepê dikeve. Ev di rastiya xwe de bajarekî ji şikeftan e. Wisa xuya ye ku bi kolana zinaran ev şikeft hatine avakirin. Di qontra çiyê de, beriya ku mirov bigihêje şikeftan xirabeyên [[hemam]]ekê hene. Ev avahî ji kirêc û tûxlayan hatiye avakirin û di rengê mîmariya romayiyan de ye. Hinek li seriya vê avahiyê, çalek heye ku av lê kom dibe û dibe gol ango hewiz. Hinek li jortir jî [[dêr]]ek heye. Bilindahiya vê dêrê heft mêtro ye. Mîhraba dêrê mina nîvdaîreyekê ye. Dêr li ser sê kemberan hatiye avakirin.

Sir û sêra di van şikeftan de veşarî mirovan serxweş dikin û dibine serdema kevirî. Di deriyên teng de mirov dikeve hundirê şikeftan lê dema mirov dikeve hundir, ode û salonên mezin, di nav hev de, du tebeq û yekpare derdikevin pêşberî mirovan. Herweha dêreke mezin jî di nava şikeftan de heye ku salon û mîhraba dêrê di nav zinaran de ne, lê aşkere ye ku ev dêr pir piştî avakirina vî bajarê zinarîn, piştî hatina ola xirîstiyaniyê, hatiye veguhestin û wekî dêr hatiye bikaranîn.

Ji herî jora çiya ber bi jêr ve, li ser zinaran cih hatine vedan. Ava berf û baranê ji van cihan diherike û li jêr, li sarincan kom dibe. Zinarên vî çiyayên ku ev şikeft lê hatine kolan û vedan ji kevirên nerm û gewr têne pê.

=== Temtemburk ===
[[Temtemburk]] navê sê şikeftan e. Ev şikeft li ser çiyayên Elbatê, li ser rast û çepê rêya [[Boşat]]ê ne û her yek ji wan odeyek e.

Ev şikeft jî mîna şikeftên Hesûnê bi dest hatine çêkirin lê dîroka kolan û vedana van şikeftan nayê zanîn. Herweha navê Temtemburkê jî!.. Ji van her sê şikeftan, di ya herî mezin de du ciyên razanê ji kevir hatine çêkirin. Mirov bi pêplûkên ku di zinaran de hatine neqişandin ber bi van şikeftan ve hildikişe.

Wisa tê texmînkirin ku ev şikeft ji bo di dema şer de mirov xwe biparêzin û lê bisitirin hatine çêkirin.

=== Kela Boşatê ===
[[Kela Boşatê]] li bakûrê Farqînê ye û ew herêm xwedî gelek berhemên dîrokî ye. Di demên berê de ev kele mîna zîndan hatiye bikaranîn. Taybetiya vê kelê ew e ku li ser zinarekî hatiye avakirin û dagîrkirina kelê pir dijwar û zehmet e.

=== Minareya Qot ===
[[Wêne:Minareya Qot a Farqînê.jpg|thumb|250px|Minareya Qot a Farqînê]]
Ev minare 400–500 m li başûrê rojavayê bajêr e. Ji dema eyûbiyan maye û ji aliyê sê birayan ([[Melik Ewhed Eyûb]], [[Melik Eşref Mûsa]] û [[Melik Muzefer Xazî]]) ve hatiye avakirin. Minare pênc qat e. Di demên berê de mîna rasatxane jî hatiye bikaranîn. Herweha demek zingila dêrê jî lê hatiye daleqandin. Sedema ku dibêjin [[minareya qot]], li gor tê gotin, ev minare ji pênc qatan hîn bilindtir bûye û paşê xerabûye. Lê di demên dawî de hatiye restorekirin û neha nayê dîtin ku ev minare berê xerabûye.

Pira Mala Badê
Carinan pişaftin wisa mêjî dişo û bîra mêjî tevlihev dike ku mirov nizane çi dibêje. Lewre bîra mirov, bîra mirovê bindest şolî ye. Navê Pira Mala Badê kirine / yan jî bûye Malabadî û em nafikirin ku kîjan rast e!
Lê ku mirov hebikî li ser bifikire, ku peyv kodên çand û dîrok û ziman in, aşkera ye ku Pir+a+Mala+Bad+ê, Pira (malbat, eşîr, azbet..) a ku navê wan Bad e ku her kes dizane; Bad Kurê Dostik, avakarê Dewleta Merwaniyan û pêşkêş û bavikê eşîra Badikan e ku ev eşîr hê jî li herêma Mûş-Çewlik û Silîva zindî ye. Yanî Malabadî şolîkirina hiş e.
Dîsa li gorî dîrokê di sala 1147an ji aliyê Begîtiya Artukluyan ve hatiye çêkirin, lê ez ne bawer im. Hûn ê bibêjin çima? Artuklu çima wê navê Mala Badê lê bikin? Û serdestan xwestine ku avahîsaziya kurdan înkar bikin. Ku mirov bifikire ku dewleta Merwaniyan di 1085an de hilweşiya be jî bandora wê domiyaye.
Bi vê mebestê dixwazim du çîrokên têkildarî Pira Mala Badê bi we re parve bikim.
Yek; Bad, evîndarê keçikeke ku li aliyê din ê çem dijî ye. Li ser çem pira tune ye. Bad nikare xwe bigihîne dildara xwe. Her roj her yek ji aliyekî, bi bangewaziyê bi hev re dipeyîvin. Arê evînê dilê wan diperitîne. Rojekê keçik li avê dixe û bêyî ku bigihîje cem Bad, dibe dilopek ji pêlên avê û di avê de winda dibe, lêgerîna Bad tu encamê nade. Radibe diçe cem Mîrê Silîva û dibêje “were em pirekê çêkin ku dildar bi rehetî herin cem hev.” Mîr hurmetkarê evînê ye. Zilamên Mîr dest bi çêkirina pirê dikin, lê heta nîvî tên kember zêde bilind dibe, hev dikarin çêbikin. Mîr bangî Bad dike, dibêje, “ma tu dikarî pirê biqedînî?” Bad wisa bersivê didê, “ku ez pirê biqedînim ez destê te yê rastê di zendê wî de jêbikim, dijberê wê tu destê min jêbike.” Wisa li hev dikin û Bad pira nîvco bi tena serê xwe, bi hêza evîna dildariyê, diqedîne û destên Mîr jê dike û navê pirê dikin “Mala Bad” ango Pira Mala Bad, Pira Mala Badê… Tê gotin ku ew nîgar-rismê destê jêkirî ku li nîvê pirê ye, sembola destê Mîr ê jêkirî ye.
Dudo; Piştî 9 qirn î çêkirina vê pirê, êşeke xemdar î serîbilind jiya li ser vê pirê. Rindexana keça Mihemedê Eliyê Ûnis piştî bi binketina Serhildana Sasonê ya di sala 1926an de dîl dikeve destên artêşa tirk û fermandarek ji ber xweşikiya wê serxweş dibe û dixwaze dest biavêjê.
Rindexana xweşik a şervan a birîndar a biaqil wisa dibêje; “Ez hêsîrê we me, hûn dikarin her tiştî bi min bikin, lê di nav sînorên xaka malbata min de ev nabe, hûn destdirêjiyê bikin ez ê xwe bikujim. Çemê Êlihê sînorê me ye, piştî wê derê tu dikarî têkildarî min bibî.” Dema ku tên ser Pira Mala Badê, Rindexan dixwaze cara dawîn li xaka bav û kalên xwe binêre û ew jî destûrê didinê. Û hêdîka dimeşe ser pirê û xwe diavêje bextê pêlên çemê pîroziya axa xwe. Beriya ku xwe bavêje, dibêjin wisa qîriyaye;
“Ez im rinda Rindexan
Keça mîr û axa û çiyan
Ey tirkê tacik
Karê we çi ye li van ciyan
Rinda bûye namdar
Ez dimirim, birîndar û bê zar
Teslim nabim destên neyar û naçim bê ar.”
Divê peyamên çanda xaka me ya pîroz bibin delîl û ronahiya me. Bi hêviya zelalkirina bîra kurdewar a dilê serhildêr ê şoreşger, welatparêz, demokrat û evîndarê mirovahiyê…
// Feratê Dengizî //

=== Mizgefta Selahedînê Eyûbî ===
[[Wêne:Mizgefta Selahedînê Eyûbî 7.jpg|thumb|250px|Mizgefta Selahedînê Eyûbî]]
Îbn'ul Ezrak dibêje ku temîra mizgeftê di dema Artuqiyan de bîye. Avakirina mizgeftê di dema Merwanî'yan da ye.
Her çendî mizgeft bi vî navî tê nasîn jî, mizgeft ji dema ertuqiyan (1152-1157) maye. Lê di dema eyûbiyan de jî hin tişt li ser hatine zêdekirin. Di nav gel de ''Camiya Ecem'' jî tê gotin lê nayê zanîn ku ji ber çi sedemê weha tê gotin.

Camî ji kevir û qubeya wê ji tuxlayan hatiye çêkirin. Çapa qubeya camiyê 13,50 m ye.

=== Keleha Zembîlfiroş ===
[[Wêne:Kela Zembîlfirosh Farqîn 7.jpg|thumb|250px|Keleha Zembîlfiroş]]
[[Keleha Zembîlfroş]], keleha herî kevn a Farqînê ye. Tê gotin ku di dema Tîgranê Mezin de hatiye restorekirin û mezinkirin. Pişt re [[Mar Marutha|Marûta]] (Marûsa) kela mezin avakiriye.

Keleha Zembîlfiroş navê xwe ji destana [[Gulxatûn]] û kurê mîrê Hekarê Zembîlfroş digre. Ji ber vê destanê, yek ji cihên ku herî zêde li Farqînê navdar e û li seranserê [[Kurdistan]]ê hatiye nasîn û bûye malê hemû gelê kurd jî, ev kele û ev destan e. Lê mixabin ku neha ji wê ezameta kela bi nav û deng zêde tiştek li paş nemaye.

=== Keleha Mala Mîran ===

Keleha Mîra, di waxta Hemdani'yan da hatiye avakirin u seraya Hemdanî'yane. Heta dema Nasruddewle jî seraya Mervanî'ya buye. Piştê ku Nasruddewle dibe hukimdar dev jivir berdide. Li şuna Kela Zembilfroş seray kî bi nav u deng ava dike. Di dawiyê de 500 sal derbas dibe herem dikeve destê Osmaniyan. Kişandina axa serê Kelê jî nezî 100 sal berê biye. 12 gundên mîr hebiye. Pal temam biye. Gundekî deyndar maye. Efsaneyek Balûl beg heye. Di nava Balûl beg u Zilanê Jorîn da çiye.

Ev kele, di dema [[Selîmê Duyem]] padîşahê osmaniyan de, ji aliyê Behlûl Beg ve tê avakirin. Behlûl Beg ev kele, ji bo parastina xwe ya li dij piştgiriyên [[sefewî|sefewiyan]] bi milê xelkê ava dike. Di nava bajêr de, girek çargoşe û ji axa ku bi pişta gelê Farqînê hatiye kişandin, ava dike. Derdora vî girî bi dîwaran diparêze. Girek wisa bilind ava dike ku ji ser banê koşka mîr ku ew jî li ser vî girî tê avakirin, dema mirov li derdorê dinêre, çaraliyê bajêr û derveyê bajêr tê dîtin. Parastina vî girî û kelê hêsan, dagîrkirin û bidestxistina gir jî ew çend dijwar e. Lewra hevraziya gir nêzî 45 dereceyî ye. Gir hîn heye û hin xanî û avahî jî li ser hene lê ew jî her wekî kela Zembîlfroş ji bêxwedîtiyê, wê mezinahî û ezameta xwe wenda kiriye.

== Ziyaretên Farqînê ==
=== Ziyareta Bavodînê ===
Tê gotin ku ew kesê li wir hatiye veşartin û mezelê wî bûye mîna ziyaret, kesekî bi navê [[Bahedîn]] e û mezinek ji mala merwaniyan e.

=== Mêreniyê ===
Li gundê [[Mêreniyê]] ye. Gund navê xwe ji vê ziyaretê girtiye. Tê gotin ku kesên felc dibin, dev û rûyên wan xwar dibin, şimikek heye li ziyaretê, wê şimikê di dev û rûyên ew kesên nexweş didin û nexweş pê baş dibin. Tê gotin ku kesê mezelê wî li vir e û bûye ziyaret, ne şêx e lê mîrekî kurd e.

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li gundê [[Pîleka]] ye.

=== Ziyareta Erqenîsê ===
Ev ziyaret li gundê [[Boşat]]ê ye. [[Erqenîs]] bi xwe kaniyeke pir cemidî ye. Zarokên ku bi sorikan dikevin an kesên zerikî ne diçin ser wê kaniyê xwe bi wê avê dişon û jê vedixwin û pê re baş dibin.

=== Şêx Zeydîn ===
Ev ziyaret jî li Boşatê ye.

=== Ziyareta Zêvetirkê ===
Li çiyayê Hafa [[Zerbiya]], li kêleka [[Hesûn]]ê ye. Ji vir tiştên antîk û hin dîwar û bermayên bajarekî derdikevin. Xuya ye ciyê bajarekî kevn e ku di bin erdê de maye.

=== Dara Hiznaxiyê ===
[[Wêne:Dara Hiznaxiyê Farqîn 2009.jpg|thumb|250px|Dara Hiznaxiyê]]
Du-sê kîlometre li dervayî Farqînê, li ser rêya Diyarbekirê ye. Darek e û kesek li wir hatiye veşartin. Paşê ew bûye ziyaret û bêtir bi wî darî hatiye nasîn. Lê li gor tê gotin ew kes jî ne şêx bûye. Kesekî bi navê [[Hesnewî]] bûye û kumandarekî, lehengekî kurd bûye.

=== Ziyareta Cimşa ===
Di navbera [[Bêzwan]]ê û [[Başqe]]yê de ye.

=== Girkûvî ===
Di navbera [[Tîrkevanka Miqûrê|Tîrkevankê]] û [[Dêrika Miqûrê]] de ye. Kesên ku tawî û bawî dibin, diçin ser vî ziyaretî û pişta xwe di kêlika mezel didin da ku şifayê bibînin.

=== Şêx Meazê Cebelî ===
Ev ziyaret li herêma [[Badika]], di navbera Kemûkê û Aliya de ye. Bêtir bi navê “Ser Hivde” tê nasîn. Dibêjin ku ev kes Sehabî bûye û bi navê “Kurê Pîrê” hatiye nasîn. Di şerê sehabiyan de, di 17ê adarê de şehîd ketiye. Loma jî her sal di 17ê adarê de, bi hezaran kes diçûne ser vê ziyaretê û ziyaret dibû mîna festîvalek. Kesên diçûn Ser Hivde, piştî serdana mezelê Şêx, şahî dikin, govend û lîstikên curbecur dilîzin, qurban serjê dikin û keç û xort li wir hevûdu dibînin, bi hev şa dibin û gelek keç û xort wê rojê ji ser ziyaretê bi hev re direvin. Paşê dibe qiyamet, heytehol lê mîna agirê kayê, zû vedimire û şahî didome, ta ku deng û hewara reva keç û xortekî din were bibe.
[[Wêne:Pira Malabadî ya nû bendav.jpg|thumb|250px|Bendava Batmanê.]]
Neha li wê herêmê bendavek hatiye çêkirin û ji bilî wê ziyaretê, hemû herêm di bin avê de maye û girê ku ziyaret lê ye, mîna giravek di nav avê de xuya dike, lewra ciyê ziyaret lê ye bilind e.

Bi van bendavên ku li Kurdistanê hatine avakirin û dê hîn bêne avakirin, ne tenê çand û dîroka me ji me tên dizîn, herweha kêf û şahiyên me, kenê li rûyê zarokan, tîra evînê ya ji kevana dilê xort û keçan tê avêtin û tîreja evînê ya di çavên şermok de veşarî jî di nav golên bendavan de difetisin.

=== Şêx Emînê Bêzwanê ===
Li gundê Bêzwanê ye ku neha ev gund jî di bin avê de maye.

=== Qarça Palê ===
Li gundê [[Herşen]]ê ye. Gora Mele Xelîlê Teraşî li wir e. 1ê gulana mîladî (ku dibêjin hesabê kurmancî) û dibe 14ê gulana mîladî, gel diçe ser ziyareta Mele Xelîlê Teraşî û qurban serjê dikin û daxwaziyên xwe jê dikin.

=== Ziyareta Siniya ===
Nêzî gundê [[Babina]] ye. Li hêla [[Licê]] gundek heye ku ji wan re dibêjin [[sinî]]. Ev ne kurd in û ne jî misilman in. Kes nizane ji kîjan dînî ne û ew ziyareta çi ye ku her dema biharê ji [[Sinê]] tên û tewaf dikin?

=== Şêx Xelîl ===
Ev ziyaret li nav bajarê Farqînê ye. Ziyaret di nav goristaneke mezin de ye. Gelê Farqînê miriyên xwe bi piranî li wê goristanê diveşêrin û ji wê goristanê re jî dibêjin “Mezelên Şêxelîlê”.

Şêxelîl navê mezela ye. Ciyê ku kaba wî xerabiye tê gotin ku mezelê sahabe tê daye. Farqîn beriya Amedê ket destê îslamê. Di 639an de wexta ku Farqîn tê sendin. Ewil li vir limêj tê kirin. Li Anadolê da mescîda yekem vira ye. Piştê Farqînê Amed dikeve destê îslamê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}}

== Kaniyên Farqînê ==
[[Wêne:Hesûn, Farqîn (Silvan).JPG|thumb|250px|Dîmenek ji Hesûnê.]]

=== Kaniya Mezin ===
Ji Zuxrê Boşatê berjêr di qontara çiyê de ye.

Mirov bi hêsanî dikare bêje ku 60% ji farqîniyan li [[kaniya Mezin]] hînê avjeniyê bûne. Ava ku ji çiya diherikî û ya ku ji axê bi xwe diza, li wir golek çekiribû. Ev gol bi dîwarên beton û keviran ji hev hatibûne veqetandin û yek jê ne zêde mezin û kûr bû, ya din hinek mezintir û kûrtir bû. Zarokên ku melevaniyê nizanibûn, pêşî xwe di ya piçûk de hîn dikirin û paşê diketine hemza kûrtir û mezintir.

Li ser Kaniya Mezin stran jî hatiye gotin. Em beşek jê li vir binivîsin:

{{Jêgirtin|Kaniya Mezin kaniya dilan

Nazewcim nazewcim

Teşt û sênî li nava milan

Nazewcim nazewcim

Keçê çavê te kor be

Nazewcim nazeycim

Bi min re heye sebra dilan

Wellahî nazewcim...}}

=== Kaniya Navîn ===
Li kêleka Kaniya Mezin e. Ava bajêr a ji bo vexwarinê ji vê kaniyê li bajêr tê belavkirin. Paşê ava Kaniya Mezin jî li ser hatiye zêdekirin.

=== Qolek ===
Kaniya Qolek, di navbera Moşrîtê û Kaniya Navîn de ye.

=== Moşrît ===
Li taxa Kevirspî (taxa Ferîdon) ye. Ev her çar kanî jî di qontara çiyayê Elbatê de û li pey hev in.

=== Kaniya Xanikê ===
Li binya qişleya eskeriyê, li ser riya Qulfayê, li taxa Zazo ye.

=== Kaniya Zazo ===
Ev nêzîkî kaniya Xanikê ye.

Ev her du kanî jî li taxa Kevirspî ne ku demên dawî li wir qişleyên eskerî hatine avakirin. Kanî di quntara heman çiyayî de ne lê hinek ji yên din bi dûr dikevin. Li biniya Zuxrê Qurniya (Qula Hemîdo) ne. Rêya ku diçe gundên Ferhendê, Kurbeytê û Taxikê jî ji wir derbas dibe.

=== Kaniya Tungê ===
Di navbera mala Yumnî Beg û Kaniya Mezin de ye.

=== Kaniya Xuro ===
Li ser riya Diyarbekrê ya kevn, li hember nexweşxaneya Farqînê li taxa Selahedîn e. Li ser vê kaniyê lihevhatiye weha ye:

{{Jêgirtin|Kaniya Xuro qinê minê

mala gewrê kêç ketinê

mala Şêx Cafer ziyaret e

min bibinê.}}

=== Kaniya Nûrê ===
Li taxa Kelê nêzîkî [[mizgefta Qere Behlûl Beg]] e.

=== Kaniya Dergeh ===
[[Wêne:Kaniya Dergeh Farqîn.jpg|thumb|250px|Kaniya Dergeh a Farqînê.]]
Di binê sûrê de ye, li [[taxa Selahedîn]] e.

=== Kaniya Massê ===
Li [[taxa Selahedîn]], li kêleka [[Kaniya Dergeh]] ye.

=== Kaniya Hecîcarkê ===
Li ser rêya [[Korît]] e. Berê xwe bide aşê Nebo, bexçê ziretê li milê rastê dimîne û ew jî li milê çepê nêzîkî aşê Nebo ye.

== Mala Ezîzan ==

[[Wêne:Mala Ezîzoxlî Farqîn.jpg|thumb|250px|Mala Ezîzoxlî]]
Nêzîkî 450 sal berê du birayên bi navên [[Feqe Elî]] û [[Mele Feyat]] ji ber nexweşiya ku di navbera wan û pismamê wan de rû dide, ji Colemêrgê tên Farqînê û xwe li mîrê merwanan digrin. Ew jî mîrekên aliyê [[Culemêrg|Colemêrgê]] bûne û girêdayê mîrê merwanan bûne. Wê demê eşqiyayek hebûye bi navê [[Grûzê Şeblerî]] û wî bînê li mala mîra çikandiye. Ji ber ku pir cengawer û jêhatiye bûye, tu kes nikaribûye Grûz bigire. Rojek tê ku pez û dewarên mala mîra ji xwe re bibe, Feqe Elî jî li wir e û bi Grûz re şer dike. Feqe Elî şûr davêjê û goşê kirasê Grûz dibire. Li ser vê yekê [[Grûzê Şeblerî|Grûzê Şevlerî]] dibêje: “Heta neha şûrê tu kesî nêzî min nebûye, çawa vî kesî kirasê min birî?” Dibêje: “Pismam bisekine, ez bi te re şer nakim, xuyaye ez extiyar bûme” û diçe malê tobe dike û li ser postê xwe rûdinê û berê xwe dide Xwedê. Mala mîr jî vê yekê sah dikin û radibin ji herdu birayan re dibêjin: “Ên ku divê mal û milkên me biparêzin hûn in” û yekî dişînine [[Ferhend]]ê û ê din jî dişînine [[Boşat]]ê. Piştî ku mala mîr êdî bê hêz dibin, ev gund û gelek gundên din ji mala Ezîzan û zarokên wan re dimîne.

Mala Ezîzan bi sê navan têne naskirin: [[Mala Elî Axa]], [[Mala Yumnî Beg]] û [[Mala Huseyn Axa]]. Ev her sê jî ji nesla Mele Feyat û Feqe Elî ne. Pismamê wan jî hene li [[Mîranga]], [[Mala Mecîdkeyayê Herşenî]], hinek ji wan li [[Tilmîn]]ê ne û hinek ji wan jî li [[Bilbil]]ê ne. Lê ji van ên ku pêş ketine Mala Elî Axa, Mala Huseyn Axa û Mala Mehrem Beg bavê Yumnî beg in.

Mala Ezîzan torinê Feyat'in.

Yumnî Beg ji mala ustun'a ye. Yumnî beg kurê sadik begê kure Abdulah bege. Mala Ustun'â digîjin Feq Eli. Qesra wan li dêrê Boşatê ye.

== Kepolî ==
Mezinê eşîra Şêxdoda ne. Bavê Mahmud Kepolî Mehemed axa di sala 1925 an di tevgera [[Şêx Seîd]] de, li Amedê hatebi darvekirin. Ew bineciyê Farqînê yên herî kevn in. Niha ew xwedî ax in û çend gunden wan hene.

== Siyapoş ==
Wisa tê texmînkirin ku [[Siyahpoş]] bi eslê xwe ji Rojhilatê Kurdistanê bûye. 230-240 sal berê miriye. Li Farqînê mezin bûye û li Farqînê rehmet kiriye. Hemû berhemên wî li Farqînê ne. Pir feqîr û perîşan bûye. Du - sê tûtikê (mirîşkên) wî hebûne xelkê Narikê ew dizîne. Siyapoş ji gundiyên Narikê hez nekiriye. Di sala 1963 yan de gora Siyapoş ku li gundekî Farqînê Kurbeytê ye, ji aliyê Mele Ebdilkerîm Ceyhan û Şêx Mîsbahê Silîvî ve ji nû ve hatiye çêkirin û navê wî bi tîpên erebî li ser kêlika gora wî hatiye nivîsîn. Siyapoş li ser bûyera gundiyên herêma Narikê û mirîşkên xwe van çarînan dinivîse.

{{Jêgirtin|Ehlê Narik ehlê nar in

Bi dev dost in bi dil neyar in

Sê mirêşkên Siyapoş hebûn

Ew jî xwar in.}}

Narik, bi tenê ne navê gundek, navê herêmeke çiyayî ye: Başimtê, Ferhendê, Boşatê, Heldayê Sêdeqnê, Baqûz, Kufrê...

Gundê Seyfilmilûk jî ku Siyapoş li ser nivîsiye, li ser rêya Bismilê ye. Gora Seyfilmilûk bi xwe jî li wî gundî ye û navê wî li gund danîne. Ku mirov diçe Bismilê, di navbera Bismilê û gundê Seyfilmilûk de çem heye, çemê Diyarbekirê. Piştî ku mirov ji Diyarbekirê derdikeve bi 10&amp;nbsp;km yan gundê Seyfilmilûk li wir e. “Mihbetê kuştî Siyapoş şubhetê Seyfilmilûk lew li ser me ferz û eyn e secdeya pûtxaneyê”.

== Destana Siyamendê Silîvî ==

Destaneke evînî ya hêla Farqînê ye. &quot;[[Siyamendê Silîvî]] xwediyê [[tîr]] û [[kevan]]ê zîv î&quot;. Biraziyê keyayê gundekî Farqînê ye û gurî ye. Lê mîna cinan e. Jêhatî û çavvekirî. Ji ber evîna xwe [[Xecê]], bi çiyayê [[Sîpana Xelatê]] ve direvîne. Dawiya vê destanê jî, mîna gelek destanên evînî yên din, bi mirina her du evîndaran bi dawî dibe. Bi giranî [[Siyabend]] tê gotin û wisa tê zanîn. Mîna nav ne şaş e lê rastiya navê ku di destan de derbas dibe Siyamend e. Lewra di nav gel de ev nav xera jî dibe. Mîna ''Siyahmed'', ''Siyamet'' û hwd jî têne gotin. Ev destan mîna pirtûk hatiye çapkirin û wergerandine tirkî jî. Herweha fîlmek wî jî bi tirkî hatiye çêkirin. Di fîlmê de [[Tarik Akan]] rola Siyamend, [[Mine Çayiroglu]] jî ya Xecê dilîze.

== Rewşa dawî ==

=== Nifûs ===
Mîna gelek deverên Bakûrê Kurdistanê, li Farqînê jî bi taybet di navbera salên 1990 û 1993 yan de, di encama êrîşên dewletê û hîzbullahê de, bi sedan kesên bê çek, sivîl û welatparêz hatine kuştin. Ev kes bi piranî û giranî bineciyên Farqînê bûn û xwedî çandeke bajarvaniyê bûn. Di navbera van salan de gelek kes jî ji tirsa mirinê, êrîş û zextên dewletê ji Farqînê bar kirin. Hinek ji wan li Amedê bi cî bûn lê piraniya wan li bajarên tirkiyê yên mîna Stembol, Enqere, Edene, Mersîn û hwd. belav bûn. Piştî demekê, ji gundên derûdorê koçberî çêbûn û bajar car din bi wan hate dagirtin. Niha kesekî ku heya10-15 sal berê jî li Farqînê dijiya û bi dê û bav her kesî dinasî biçe Farqînê, dê ne kes wî/wê ne jî ew dê kesekî binase.

Li gor hejmarên dawî, hejmara şêniyên Farqînê 64.100 kes in. Ji vê 33.502 mêr, 30.634 jî jin in. Hejmara ciwanan bi giştî 29.432 ye. Bi piranî jî bê kar û ser û ber in. An koçî metropolên tirkiyê dikin an jî dema xwe li qehwexaneyan dikujin.

=== Çandinî ===
Li gel potansiyela xwe ya dîrokî û çandî, bajarê Farqînê xwedî potansiyeleke mezin a çandiniyê ye.

Ji %80 nifûsa bajêr, bi pez û dewar û çandiniyê debara xwe dikin. Li herêmê bi piranî genim, ceh, nîsk û nok têne çandin. Zeviyên ku dikarine bêne çandin bi giştî 88 hezar hektar in. Jı van 35 hezar hektar genim, 19 hezar hektar nîsk, 11 hezar hektar ceh e. Li gel vê yekê jî, bi tenê fabrîkayeke arvan heye. Nîskên ku têne çandin, bi giranî difroşin fabrîkayên Dîlokê. Ji % 60 genimê ku tê çandin jî, ji aliyê Ofîsa Hilberînên ji Axê (TMO) ya dewletê ve tên kirîn.

=== Hatiniya ji ajelan ===
Salê 416 hezar ton goşt, 360 hezar ton şîr, 121 hezar û 666 ton penîr û 5800 ton jî hingiv tê hilberandin.

=== Bazirganî ===
[[Wêne:Çarshiya Silîva 2010.JPG|thumb|250px|Dîmenek ji çarşiya Silîvanê]]

Niha li farqînê 1.602 dikanên ku girêdayê Odeya Esnaf û Sinetkaran in, 414 beqal in û 104 jî qehwexane ne.

Şer, êrîşên dewletê, kuştina bi sedan kesên sivîl û bê guneh û koçberî û rakirina tekela Farqînê, bisînorkirina hilberîna titunê ji aliyê dewletê ve û polîtîkayên dewletê ku li hemû kurdistanê derbas dibe, ji gelek aliyan ve pişt li Farqînê şikand. Lê Farqîn bi zeviyên xwe yên dewlemend, bi deşt û çiyayên xwe, bi dewlemendiya çanda xwe ya kevn û bi dewlemendiyên serax û binaxên xwe ve, mîna gelek deverên Kurdistanê, xwedî potansiyeleke mezin e û dikare j nû ve û hîn xurtir li ser van îmkan û potansiyelan şîn bibe. Lê divê xwedî jê re hebin, em hemû xwedî lê derbikevin!

== Gundên Farqînê ==

GUND Û MEZRAYÊN FARQÎNÊ
1-Aslo, 2-Avanek, 3-Babina, 4-Badikanê Kêşê, 5-Bameydanê, 6-Baqûz, 7-Başboyik, 8-Başimt, 9- Başnîq, 10-Başqa, 11-Bavodîn, 12-Bayîk, 13-Belawela, 14-Bereket, 15-Bexça, 16-Bêzwan, 17-Bilbil, 18-Boşat, 19-Çekûya, 20-Çîçika, 21-Çirikê, 22-Cirnoqî, 23-Cûmat, 24-Dasina, 25-Dêrik, 26-Dêrikaemêreşo 27-Dêrikamiqûrê, 28-Dêrûn, 29-Deyika, 30-Dîda, 31-Elebengî, 32-Emera, 33-Emerka, 34-Etşa, 35-Ezdîn, 36-Fêra, 37-Ferhend, 38-Fişat, 39- Garisî, 40- Germîtkoy, 41-Gilgilo, 42-Girbilok, 43-Girikêboto, 44-Girkinyat, 45-Golemîra, 46- Gormez, 47-Gulîzera, 48-Gundêcano, 49-Gundêreşo, 50-Gundik, 51-Gundikêîbrahîm, 52-Gurêşa 53-Hacîca, 54-Hecîçerkez, 55-Hecîreş, 56-Helda, 57-Hêlîn, 58-Herşen, 59-Hesendeliyê, 60-Heşter, 61-Hevder, 62-Heydereka, 63-Hilêlî, 64-Hogira, 65-Hokan, 66-Huseyna, 67-Kalikî, 68-Kanîqul, 69-Kanîspî, 70-Kejika, 71-Kelaxa, 72-Kelê, 73-Kemûkê, 74-Kenika, 75-Kepo, 76-Kilêsî, 77-Korît, 78-Kufrê, 79-Kurbeyt, 80-Kurêşa, 81-Malabadê, 82-Malaelîkê, 83-Malahirmo, 84-Malaomera, 85-Meleetmanka, 86-Mêrgawaş, 87-Mezirkahêvo, 88-Mîranga, 89-Mîreliya, 90-Mistika, 91-Pîleka, 92-Pîrema, 93-Pîrexala, 94-Pîrhesamê, 95-Qasimî, 96-Qazoxa, 97-Qereeliya, 98-Qeremûs, 99-Qewşan, 100-Qeyçanê, 101-Qeyîk, 102-Qizlal, 103-Qoca, 104-Qulfa, 105-Qurtê, 106-Remdanka, 107-Reşikê, 108-Sabe, 109-Salika, 110-Selmik, 111-Sextê, 112-Sêdeqnê, 113-Siloqê, 114-Siltêniyê, 115-Sora, 116-Sotêniyê, 117-Sûsa, 118-Şêlima, 119-Şemrex, 120-Şevlera, 121-Şêxdawudan, 122-Şivqet, 123-Talî, 124-Taxik, 125-Tewerz, 126-Tilmîn, 127-Tirbespî, 128-Tîrkevank, 129-Weysika, 130-Weysikanê Jêrî, 131-Weysikanê Jorî, 132-Xapa, 133-Xerabgurya, 134-Xirba, 135-Zerbiya, 136-Zêrê, 137-Zinzinê, 138-Zorava. (Çavkaniya bi taybet navên gundên Silîvan û gelek agahiyên derbarê Silîvanê de ku li vir hatine nivîsîn, bi temamî Şêx Mîsbahê Silîvî ye!) M.F.A.

== Girêdanên derve ==
* Arda, Mahabad Felat, [http://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan Malpera Amîda Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518021648/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/meyafarq%C3%AEn_sil%C3%AEvan |date=2021-05-18 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Farqînê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|38|08|30|N|41|00|25|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Civakên ermenî yên berê li Parêzgeha Diyarbekîrê]]
[[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Farqîn| ]]
[[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Diyarbekirê]]</text>
      <sha1>pxry2ocsoqbx2iray8zhmprcx86t3ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rênas Jiyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6143</id>
    <revision>
      <id>2099452</id>
      <parentid>2097076</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhem */</comment>
      <origin>2099452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5441" sha1="blzygfmheawev2b1ngdnhfsd4cuftpr" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = Rênas Jiyan
| roja_jidayikbûnê   = 1 sibat 1974
| cihê_jidayikbûnê   = Qoser
| netewe             = Kurd
| hevwelatî          = Kurdistan
| perwerde           = Zanîngeha Dîjle-Pedagojî
| pîşe               = [[Helbestvan]], [[nivîskar]], [[ramanger]]
| salên_çalak        = Piştî salên 2000î
| çînaser            = Nivîskar
}}
{{External media|align=right|image1=[http://www.facebook.com/renasjiyan#!/photo.php?fbid=10150613137059247&amp;set=a.440770849246.248627.65231309246&amp;type=1&amp;theater Wêneyên Rênas Jiyan]}}

'''Rênas Jiyan''' (jdb. 1 sibat [[1974]], [[Qoser]]) helbestvan, nivîskar û [[ramanger]]ê kurd e ku li [[Qoser]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2019). &quot;Wêje ji dêvla ku neheqiya li civaka xwe aşkera bike vedişêre: Wêjeya kurdî veşartokek e.&quot;, Xwebûn, 1:2019, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Di [[1ê sibatê|1ê sibata]] [[1974]]an li [[Qoser]]a [[Mêrdîn]]ê ji dayik bûye. Li Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya Perwerdehiyê beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyê kir. Di [[1999]]an de dîwana wî ya yekem ''[[Janya]]'' çap bû. Di sala [[2002]]an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê hate girtin û piştî wê hat sirgûnkirin&lt;ref&gt;{{tr}} [http://bianet.org/biamag/egitim/10017-kurtce-edebiyat-calismasina-polis-baskini ''bianet.org'': ''Kürtçe Edebiyat Çalışmasına Polis Baskını'']&lt;/ref&gt;.

Rênas Jiyan di helbesta kurdî de xwediyê cihekî girîng e. Dîwana wî ya bi navê &quot;[[Janya]]&quot; di nava xwendevanan de pir hate hezkirin ku hê di pirtûka yekem de ew weke pênûseke xurt da nasandin. Di dîwana &quot;[[Kolleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê|Koleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê]]&quot; de bi kolleksiyonên helbestan xwestiye balê bikişîne ser rewşa kurdan a [[sosyopsîkolojîk]] û bi hêmayên bîra helbestvan, dîmenên heyamekê saz bike ku ev jî bi mirov dide gotin ku bandora wî dê li ser nifşên nû xurt be. Bi şano-trajediya xwe ya bi navê &quot;Di Tuwaletê de&quot; tundî, xerabî û xezeba mirovan vegot. Pirtûka wî &quot;Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê&quot; xebateke li ser bindestî û têgehan e. Di havîna 2003'yan de ekola &quot;Çirûskîzm&quot;ê eşkere kir&lt;ref&gt;Ji Şevê Re, Rênas Jiyan, Weşanên Belkî, Rûpel: 1&lt;/ref&gt;. Bi pirtûka xwe ya bi navê &quot;Çirûskîzm Li Ser Goşt û Agir û Hunerê Lêkolîneke Fenomenolojîk&quot; bingeha felsefe û teoriya bi kurdî saz kir û ekola Çirûskîzmê ava kir. Di 1!ê cotmeha 2016!an de li Amedê hate desteserkirin û piştî 5 rojan hat serbestberdan.&lt;ref&gt;{{ku}} [https://krd.sputniknews.com/cand_u_huner/201610064295595-Renas-Jiyan-pisti-ifadeya-li-dadgehe-serbest-hate-berdan/ ''Sputnik Kurdistan'': ''Rênas Jiyan piştî îfadeya li dadgehê serbest hate berdan'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}&lt;/ref&gt;.
Di romana xwe &quot;Spîtama&quot; de mîtolojiya kurdan û felsefeya Zerdeşt vegot. Ev roman pirtûkeke dîrokî û felsefîk e. Di romana xwe ya &quot;Bacanên Pelçiqî&quot; de li ser feodalîzma kurdan sekinî, û ciyekî fire da karakterên jin. Romana wî &quot;Stranên Sor Niviştên Mor&quot; romaneke poetîk e û ji antîkarakteran pêk tê.
Ji sala [[2003]]an û vir ve edîtoriya [[Weşanên Belkî]] û di sala [[2007]]an de bi destpêkirina kovara [[Çirûsk]]ê dîrektoriya wê dike.

== Berhem ==
* ''[[Janya]]'', helbest, [[Weşanên Doz]], [[1999]]
* ''[[Koleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê]]'', helbest, [[Weşanên Belkî]], [[2003]]
* ''[[Di Tuvaletê de]]'', şano, [[Weşanên Belkî]], [[2006]]
* ''[[Ji Şevê Re|Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê,]]'', ceribîn-rexne, [[Weşanên Belkî]], [[2008]]
* ''[[Çirûskîzm|Çirûskîzm,]]'', teorî-felsefe), [[Weşanên Belkî]], [[2012]]
* ''[[Qertên Zimên - Dil Kartları]]'', zimanzanî, [[Weşanên Belkî]], [[2012]]
* ''[[Diêşiya|Diêşiya,]]'', helbest, [[Weşanên Belkî]], [[2013]]
* ''[[Wêjeya Kurmancî: Pênûsên Çardehderb]]'', analîz, [[Weşanên Belkî]], [[2015]]
* ''[[Spîtama]]'', roman, [[Weşanên Belkî]], [[2016]]
* ''[[Ponîjîn]]'', raman, [[Weşanên Belkî]], [[2016]]
* ''[[Dîn û Şîn]]'', helbest, [[Weşanên Belkî]], [[2016]]
* ''[[Bacanên Pelçiqî]]'', roman, [[Weşanên Belkî]],
* ''[[Stranên Sor Niviştên Mor]]'', roman, [[Weşanên Belkî]], [[2018]]&lt;ref&gt;[[Yaşar Eroglu]] (2021). &quot;Romana 'sor' û 'mor' û Hêvî.&quot;, [[Xwebûn]], 59:2021, r. 5.&lt;/ref&gt;
* ''[[Bîna Petêxan ji Hêsirên Min Tê]]'', kurteçîrok, [[Weşanên Belkî]], [[2019]]
* ''[[Berfwerîn]]'', helbest, Weşanên Belkî, 2020
* ''[[Kavirên Anarşîst]]'', roman, Weşanên Belkî, 2021

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://diyarname.com/news.php?Idx=22806 Portreya Mehê: Ji 'Janya' heta 'Çirûskîzm' Rênas Jiyan, Diyarname, 02 09 2016]
* [https://www.youtube.com/watch?v=kuDB_DiOtr0 Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 16.03.2016]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dbv6QY6WdhY Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 19.05.2016]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Fpbyoig0zuM Rênas Jiyan di bernameya &quot;Zar û Ziman&quot; de, Stêrk TV, Dema Weşandinê: 19.12.2016]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1974]]
[[Kategorî:Kesên ji Qoserê]]</text>
      <sha1>blzygfmheawev2b1ngdnhfsd4cuftpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îhsan Colemêrgî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9103</id>
    <revision>
      <id>2099421</id>
      <parentid>1836971</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="963" sha1="ayk3e6f9w5dvsulsixeoxw8z9m910ik" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyi xwand, dûre çend salan mamosteyî kir.

Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2021.
* ''[[Momê]]'', roman, 2021.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;


{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>ayk3e6f9w5dvsulsixeoxw8z9m910ik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099423</id>
      <parentid>2099421</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="5td0xw040bw2kwodih6ybuu764fu63g" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2021.
* ''[[Momê]]'', roman, 2021.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;


{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>5td0xw040bw2kwodih6ybuu764fu63g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099424</id>
      <parentid>2099423</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <origin>2099424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1089" sha1="79wnakph2d66bq00y4ovk2skxj3tszp" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2021.
* ''[[Momê]]'', roman, 2021.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>79wnakph2d66bq00y4ovk2skxj3tszp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099426</id>
      <parentid>2099424</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1054" sha1="84esjgyb762brhtmyjhbd9uhlat1tpq" xml:space="preserve">'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2021.
* ''[[Momê]]'', roman, 2021.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>84esjgyb762brhtmyjhbd9uhlat1tpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099427</id>
      <parentid>2099426</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhem */</comment>
      <origin>2099427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1161" sha1="peleh8fbp5s7p5s5tk6ujcjtdexusth" xml:space="preserve">'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2021.
* ''[[Momê]]'', roman, 2021.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;
* ''Şîna Şengalê'''
* ''Dîrok û şaristaniya ûrartûyiyan''
* ''Siltanê kurd: Selahadîn Eyûbî''

{{Çk}}
{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>peleh8fbp5s7p5s5tk6ujcjtdexusth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099428</id>
      <parentid>2099427</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhem */</comment>
      <origin>2099428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1310" sha1="m2fj5f61uf6xnb3yqaxj94i9lnag68r" xml:space="preserve">'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* [[Zeynel Beg]]
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2019.
* ''[[Momê]]'', roman, 2019.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;
* ''Kerbelaya Kurdan - Kelata Dimdimê'', 2023
* ''Dêra Extermanê Evîn û Berxwedan'', 2023
* ''Colemêrgê Eywan e Sefera Birahîm Xan e'', 2023
* ''Şîna Şengalê'''
* ''Dîrok û şaristaniya ûrartûyiyan''
* ''Siltanê kurd: Selahadîn Eyûbî''

{{Çk}}
{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>m2fj5f61uf6xnb3yqaxj94i9lnag68r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099429</id>
      <parentid>2099428</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhem */</comment>
      <origin>2099429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1314" sha1="6y23vgs00t9wtzja4fs64t2opi5vttq" xml:space="preserve">'''Îhsan Colemêrgî''', nivîskarekî kurd e ku di sala [[1944]]an de li [[Colemêrg]]ê hatiye dinê. 

== Kurtejiyan ==
Colemêrgî li [[Amed]]ê dibistana mamosteyî xwand, dûre çend salan mamosteyî kir. Nivîsên wî li ser [[mîtolojiya kurdî]] û dîroka [[Colemêrg]] di çend kovar û rojnameyan de derketine. Romana Colemêrgî ya pêşîn a bi navê &quot;Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan&quot; di 1995an de li Swêdê derket.

== Berhem ==
* [[Cembelî Kurê Mîrê Hekaryan]], roman, 1995, li [[Swêd]]ê hat weşandin. 
* ''[[Zeynel Beg]]''
* ''[[Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken]]'' (&quot;Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre&quot;), 2006, li Amedê hate weşandin.
* ''[[Ezemşêr]]'', roman, 2019.
* ''[[Momê]]'', roman, 2019.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Lîsê 2 romanên Colemêrgî weşandin.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;
* ''Kerbelaya Kurdan - Kelata Dimdimê'', 2023
* ''Dêra Extermanê Evîn û Berxwedan'', 2023
* ''Colemêrgê Eywan e Sefera Birahîm Xan e'', 2023
* ''Şîna Şengalê'''
* ''Dîrok û şaristaniya ûrartûyiyan''
* ''Siltanê kurd: Selahadîn Eyûbî''

{{Çk}}
{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>6y23vgs00t9wtzja4fs64t2opi5vttq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qahir Bateyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9515</id>
    <revision>
      <id>2099449</id>
      <parentid>1840816</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="g30noclm50hpvxlxtmb1t3ri3epc93a" xml:space="preserve">'''Qahir Bateyî''' nivîskar û mamostekî kurd e ku di sala 1974an de li gundê [[Bêmbo]]yê ser [[Şemzînan]]a [[Colemêrg]]ê ji dayika xwe bûye. 

== Kurtejiyan ==
Bateyî dibistana seretayî li gund û ya navîn jî li Şemzînanê qedandiye. Di 1993yan de dema lîseyê dixwine, li [[Gever]]ê tê girtin û şeş mehan di zindanê de dimîne. Piştî berdanê dîsa [[qaçax]] dibe û salekê li [[Başûrê Kurdistanê]] dimîne. Di 1997an de koçî Stembolê dike û di [[Enstîtuya Kurdî]] de dest bi xebatê dike. Bateyî wê demê endamê rêveberiya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] ye. Ji 2013an û pê de li Wanê dimîne û xwedî û edîtorê [[Weşanxaneya Sîtavê]] ye.

== Berhem ==
* ''[[Gulên Azadiyê]]'' Weşanxaneya Aramê, 2003 (ev pirtûk bi navê ‘Qahir Firat’ hatiye çapkirin)
* ''[[Çavxezal]]'', Weşanên Berçem, 2006
* ''[[Perdeyê Reş]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Rêbera Axiftinê ya bi Sê Zimanî]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Kürtçe Konuşma Kılavuzu]]'', Weşanxana Sîtav
* &quot; ((Ferhenga Kurdî Tirkî-Tirkî Kurdî)) Weşanxaneya Sîtav
* &quot; ((Kartên Jîran-Kartên Perwerdehîya Zarokan ên Dîtbarî)) Weşanxaneya Sîtav

{{Çk}}

{{şitil}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Mamoste]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>g30noclm50hpvxlxtmb1t3ri3epc93a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099450</id>
      <parentid>2099449</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1291" sha1="dn0dsb35hmml77l41lry06dqp8hkkvn" xml:space="preserve">'''Qahir Bateyî''' nivîskar û mamostekî kurd e ku di sala 1974an de li gundê [[Bêmbo]]yê ser [[Şemzînan]]a [[Colemêrg]]ê ji dayika xwe bûye. 

== Kurtejiyan ==
Bateyî dibistana seretayî li gund û ya navîn jî li Şemzînanê qedandiye. Di 1993yan de dema lîseyê dixwine, li [[Gever]]ê tê girtin û şeş mehan di zindanê de dimîne. Piştî berdanê dîsa [[qaçax]] dibe û salekê li [[Başûrê Kurdistanê]] dimîne. Di 1997an de koçî Stembolê dike û di [[Enstîtuya Kurdî]] de dest bi xebatê dike. Bateyî wê demê endamê rêveberiya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] ye. Ji 2013an û pê de li Wanê dimîne û xwedî û edîtorê [[Weşanxaneya Sîtavê]] ye.

== Berhem ==
* ''[[Gulên Azadiyê]]'' Weşanxaneya Aramê, 2003 (ev pirtûk bi navê ‘Qahir Firat’ hatiye çapkirin)
* ''[[Çavxezal]]'', Weşanên Berçem, 2006
* ''[[Perdeyê Reş]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Rêbera Axiftinê ya bi Sê Zimanî]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Kürtçe Konuşma Kılavuzu]]'', Weşanxana Sîtav
* &quot; Ferhenga Kurdî Tirkî-Tirkî Kurdî, Weşanxaneya Sîtav
* &quot; Kartên Jîran-Kartên Perwerdehîya Zarokan ên Dîtbarî, Weşanxaneya Sîtav

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Mamoste]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>dn0dsb35hmml77l41lry06dqp8hkkvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099451</id>
      <parentid>2099450</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="lh2jqic265h0ysp4vzp1nhzl6e9nma0" xml:space="preserve">'''Qahir Bateyî''' nivîskar û mamostekî kurd e ku di sala 1974an de li gundê [[Bêmbo]]yê ser [[Şemzînan]]a [[Colemêrg]]ê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzo]] (2021). &quot;Gelek zimanzanên me kodên ziman xirab dikin. Ez deyndarê zimanê xwe me.&quot;, [[Xwebûn]], 59:2021, r. 4.&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Bateyî dibistana seretayî li gund û ya navîn jî li Şemzînanê qedandiye. Di 1993yan de dema lîseyê dixwine, li [[Gever]]ê tê girtin û şeş mehan di zindanê de dimîne. Piştî berdanê dîsa [[qaçax]] dibe û salekê li [[Başûrê Kurdistanê]] dimîne. Di 1997an de koçî Stembolê dike û di [[Enstîtuya Kurdî]] de dest bi xebatê dike. Bateyî wê demê endamê rêveberiya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] ye. Ji 2013an û pê de li Wanê dimîne û xwedî û edîtorê [[Weşanxaneya Sîtavê]] ye.

== Berhem ==
* ''[[Gulên Azadiyê]]'' Weşanxaneya Aramê, 2003 (ev pirtûk bi navê ‘Qahir Firat’ hatiye çapkirin)
* ''[[Çavxezal]]'', Weşanên Berçem, 2006
* ''[[Perdeyê Reş]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Rêbera Axiftinê ya bi Sê Zimanî]]'', Weşanxana Sîtav
* ''[[Kürtçe Konuşma Kılavuzu]]'', Weşanxana Sîtav
* &quot; Ferhenga Kurdî Tirkî-Tirkî Kurdî, Weşanxaneya Sîtav
* &quot; Kartên Jîran-Kartên Perwerdehîya Zarokan ên Dîtbarî, Weşanxaneya Sîtav

{{Çk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Mamoste]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>lh2jqic265h0ysp4vzp1nhzl6e9nma0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10400</id>
    <revision>
      <id>2099447</id>
      <parentid>2065021</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9840" sha1="3z8t7z3aa87d0y7u1moanmz9j075av2" xml:space="preserve">{{Agahîdank navçe
| nav                = Navçeya Heranê
| navê_din           = 
| navê_fermî         = ''Harran''
| wêne               = Harran-beehouses.jpg
| sernavê_wêne       = Xaniyên wek kewaran li Herranê
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]   &lt;!--- KARGÊRIYÎ --------------&gt;
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Riha (parêzgeh)]]
| serbajar           = Herran
| qeymeqam           = 
| hejmara_nahiyeyan  = 1 &lt;!--- BINEBEŞ ----------------&gt;
| hejmara_bajarokan  = 1
| hejmara_taxan      = 
| hejmara_gundan     = 96
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 65.564&lt;ref&gt;[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=63&amp;p_yil=2012&amp;p_dil=1&amp;desformat=html tuik, 2012]&lt;/ref&gt;    &lt;!--- GELHE û ERDNÎGAR -------&gt;
| sala_nifûsê        = [[2012]]
| nifûsa_bajarî      = 
| nifûsa_gundewarî   = 
| temamiya_qadê_km2  = 701
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 93,53
| nifûsa_serbajarê   = 7.375  &lt;!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------&gt;
| sala_nifûsa_serbajarê = [[2012]]
| qada_serbajarê_km2 = 
| bilindahî_m        = 370
| koda_postayê       = 63510
| koda_telefonê      = (+90) 414
| nexşeya_reptiyeyê  = Riha#Bakurê Kurdistanê
| koordînat          = {{Koord|36|51|53|N|39|1|52|E|display=inline, title}}
}}
'''Herran''' an jî '''Heran''' ({{1928| حران |ts=Ḧeran}}, {{bi-tr|Harran}}; {{Bi-grc|Κάρραι|Kárrai}}; {{Bi-la|Carrhae}}) li bakorê kurdistanê ye u yek ji navçeyên [[Riha]]yê ye.&lt;ref&gt;[[Agit Yazar]] (2021). &quot;Duriyana dîrokê: Herran.&quot;, [[Xwebûn]], 58:2021, r. 12.&lt;/ref&gt;

Herêm xwedî dîrokeke gelek kevn û dewlemend e. Ev bajar weke bajarê kevnar ê Herranê tê zanîn ku gelek bermahiyên wî yên dîrokî hê jî peyda ne, bi taybetî li nêzî sînora Sûriyê. Bajar bi malên xwe yên celbî ku xwediyê xuyabûneke cuda ne - wek hêlînên mêşên hingivan - bi nav û deng e. Di sala [[1270]]'î de Mongolan hemî dewlemendiya herêmê rûxandine û talankirine.

Herran 44 km li başûr-rojhilatê bajarê Rihayê disekine. Jimara gelheya bajêr 7.370, ya navçê jî 61.520 e (sal 2008). Pirraniya rûniştvanên Herranê ereb in. Bajar û dora xwe di sala [[1987]]î de bûne navçe. 76 gund û 14 mezreyê wê hene.

== Dîrok ==
=== Di pirtûkên pîroz de ===
Li gorî Încîlê, pirtûka pîroz a xirîstiyanan malbata Terach xwe li Herranê bi cih kiriye, piştî ku ew ji bajarê Ûr koç kirine. Pêxember Îbram Xelîl li wir jiyaye û pişre ji wir ve derbasî bajarê Kanaan bûye. Nêviyê wî [[Yaqûb]] jî ji birayê xwe yê cewî [[Esau]] reviyaye Herranê.

=== Berî zayînê ===
[[Wêne:Urfa Museum Nabonidstele.jpg|thumb|180px|çep|Stela (kevirê gora) Nabonîd li Muzeya Arkeolojîk a Rihayê]]
Ji ber ku ev herêm beşek ji Mezopotamyaya şîn bû, civakên kevnar heta 3000 sal B. Z. xwe li wir bi cih kiribûn.

Navê bajêr ê akkadî 'Harranu' tê wateya 'seyran' û 'kerwanê'. Li gorî dîroknasan navê bajêr ê herî kevnar cuda bûye û bi derbasbûna demê ji aliyê gel ve wek 'Herran' hatiye guhertin.

Di dema [[Babîlon]]a kevnar de Herran navendeke giring a seyran û dan û standinê ya di nava bajarên Qarqamiş (li ber çemê Ferêt) û Nînîvê (li ber çemê Dîclê) bû.

Navê bajêr cara ewil di çavkaniyên dîrokî yên Ebla de an wek 'Ha-ra-an' an jî 'Ha-ra-anu' derbas dibe. Herwiha, di 'nameyên Marî' yên Zîmrî-Lîm de ev bajar wek beşeke federasyona bajarên Zalmaqqum derbas dibe. Hê di wê demê de qala perestgeha xwedayê heyvê Sîn tê kirin. Di wê perestgehê de kevira pîroz a Sîn dihate veşartin.

Ji 18mîn sedsala B.Z. gelê hûrrîtî ji çiyayên [[Zagros]] û Taurusê derbasî bakurê Mezopotamyayê bûn û herêmê xistin bin kontrola xwe. Di sedsala 15mîn û 14mîn ên B. Z. de Herran kete nav împeratoriya mîtannî. Ber bi dawiya 14mîn sedsala B.Z.ê ve Herran ji aliyè hetîtên di bin 'emra Šuppiluliuma I. de hate wêran kirin. Dûvre herêm kete bin kontrola asûriyan.

Salmanassar III li dora sala 850 B.Z. perestgeha pîroz a heyvê ji nu ve avakir û bajar wergeriya yek ji navendên herî giring ên împeratoriya asûrî.

Heta sala 610 B.Z. Harran bajarê keyaniya asûrî bû: di wê demê de qiralê Aššur-uballit II li vî bajarî dima. Lê dûvre bajar ji aliyê medî û babîloniyan ve hate fethkirin. Dayika Nabonîd (555 - 539 B.Z.), qiralê dawî yê babîlonî, rahîba perestgeha Sîn a li Herranê bû. Nabonîd bi xwe di sala 542 B. Z. de perestgeheke din a heyvè ya bi navê Ebulhul da lêkirin û hewl da Sînê bike xwedaya herî girîng a împeratoriya xwe. Lê rahîbên Babîlonê nerazîbûna xwe li vê yekê nîşan dan û evya bû sedema dawiya împeratoriya wî.

=== Çaxa antîka klasîk ===

Di sedsala 6em a B.Z. de Herran beşeke împeratoriya axemanîd a farisan bû. Di sala 331a B.Z. de bajar ji aliyê Îskznderê mezin ve hate feth kirin û bi vî havî derbasî hikûmdariya [[Seleukidan|Seleukîdên]] makedon bû.

Di dawiya sedsala 2em a B.Z. Herran bû bajarekî parthî û - piştî Edessa - wergeriya dûwem bajarê giringtir a keyaniya [[Osrhoene]].

Romayîyên kevnar bajêr wek Karrai ({{Bi-grc|Κάρραι|Kárrai}}; {{Bi-la|Carrhae}}) bi nav dikirin. Triumvirê romayî Crassus piştî ku di sala 53 B. Z. xwest bajarê Karrai ji destê parthiyan bistîne şerê Karrai destpê kir û digel 25.000 leşkerên romayî jiyana xwe ji dest da. Zanistvanê kevnar Plutarch di nivîsên xwe de bi awayeke berfireh qala vî şerî dike. Ev şer yek ji têkçûyînên herî giran ên dîroka romayî bû. Di bin hikûmdariya împerator Septîmus Severus ev herêm di dawiya 2em sedsalê de bû beşeke Împerium Romanum. Kurê wî, împerator Caracalla, di sala 217an de li ser rêya warê pîroz (Orşelîm?) hate kuştin.

Di sala 260an de li nêzikî Karrai şereke dijwar di nava qiralê faris Şapûr I û împeratorê romayî [[Ualerianus]] pêk hat û di encama vî şerî împeratorê romayî têk çû û hesîr hate girtin.

Qiralê palmîrî Odaenathus di sala 264an de bajêr ji destê farisan girt. Gava împeratoriya [[Palmura]] piştî çend salan ji aliyê împeratorê [[Aurelianus]] ve hate şikandin, Karrai dîsa kete destê împeratoriya romayî.

Bajarê Edessa hê di wê demê de wergeriyabû navendeke olî ya xirîstiyantiyê, lê Karrai bi xwe navendiya xwe ya bona ola kevnar diparast. Heta sedsala 4em olperestên romayî yên xwedawenda heyvê [[Selênê]] (Sîn) hebûn, wek împeratorê Julian. Wek mînak: Di çavkaniyên dîrokî yên ku qala çûyîna heca xirîstiyan Aetheria dikin (ku ew di sala 385an de hatibû Karrai), Aetheria bi giranî behsa 'pûtperedtan' dike û bal dikişîne ser vê yekê ku di wê demê de jimara oldarên xirîstiyan gelek kêm bû. Dîsa li gor hinek çavkaniyên din perestgeha heyvê di bin hikmdariya [[Theodosius I]] de hatiye şaetandin. Lê hê di sedsala 6em de Prokopiosê Kaisarea aniye ziman ku di bajarê ku ji aliyê xiristiyanan ve wek 'Hellenopolîs' (bajarê pûtperestan) dihate bi nav kirin hema hema tevahiya gelheya bajêr ji oldarên ola kevnar ve pêk hatiye. Îro, mirov kare hebûna olperestên heyvê heta sedsala 9em tespît bike.

Li gorî îddiayekê Karrai ev der e ku platonîsiyenê nujên û heyvperest Sîmplîkios di sala 532an de zanîngeheke felsefeyê damezrandiye û tê texmînkirin ku zanîngeha wî heta sedsala 7em hebûye.

=== Çaxa navîn û dema îro ===

Du sal piştî ku xelîfe Omar di sala 637an de Orşelîm û Edesayê feth kir, dûvre Herranê jî bi dest xist. Xelîfeyê dawî yê ûmayandan Maerwan II Herranê di sala 745an de wek navenda xwe ya hikûmetê hilbijart. Di heman sedsalê de yekemîn mizgefta bajêr hate lêkirin. Dibe ku ji akademiya neoplatonîk medrese ya ku wek zanîngeha herî kevnar a cîhana îslamî tê zanîn pêşkeyiye. Her çiqas medreseyên din ên wek ya Bexdayê hatibin damezrandin jî, medreseya Herranê demeke dirêk wek navenda stêrnasî û alşîmiyê dihate qebûl kirin. Li gorî ayeteke erebî Herran welatê Cabir îbn Hayyan bû.

Di sala 830an de xelîfeyê ebasî El Me'mûn bi zorê ola îslamê li rûniştvanên bajêr yên ku ne misilman in daye qebul kirin. Lê hinekan xwe weke sabî bi nav kirine da ku ola xwe ya kevnar biparêzin (sabî yek ji ew olan e quran wek oleke serbixwe qebûl dike).

Piştî fethkirina Edesayê ji aliyê bîzantînan ve fadîmîdan di bin hikûmdariya qalif Az-Zahîr de di sala 1032an de li Herranê kelekê avakirin. Perestgeha heyvê ya kevnar a ji dema babîloniyan di bin dîwarên vê avahiyê winda bû.

Di dema yekemîn sefera xaçê xaçperestan Herranê xistin destê xwe, lê di sala 1104an de li hemberî selçûkan têk çûn. Di sala 1187an de siltan Selehedîn mizgefta Herranê da restore kirin. Di sala 1260an de moxolan mizgeft û perestgeha dawî ya sabiyan şaetandin: perestgeh piştî ku hatibû şewitandin êdî negihîşte prestîja xwe ya berê. Tenê dîwarên sîtadela kevin a bajêr ber ma.

Di dema osmaniyan de Herran wergeriya gundekî bê prestîj. Gava di sala 1915an de komkujiya ermeniyan pêk hat, gelek ermeniyên ku berva çola Sûriyê hatibûn koç kirin ji Herranê jî derbas dibûn. Rûniştvanên ereb ên bajêr xwedî li gekek zarokên ermenî ketin û wan xilas kirin, lê ew zarok mecbûr man ola îslamê qebûl bikin. Lewra neviyên wan îro giş misilman in.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Harranruins1.jpg|Xirbeyê Zanîngeha Herrana kevnar
Wêne:Harranruins2.jpg|Xirbeyê Mizgefta Mezin a Herrana kevnar
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Harran, Şanlıurfa}}

{{Navçeyên Rihayê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|51|53|N|39|01|52|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Herran| ]]</text>
      <sha1>3z8t7z3aa87d0y7u1moanmz9j075av2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hekîm Sefkan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16577</id>
    <revision>
      <id>2099493</id>
      <parentid>1981225</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="brhadhcjwc2fkm5ao72aye0cznac4qw" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| netewe             = Kurd
| hevwelatî          = Almanya
| pîşe               = Helbestvan, bestekar û şanoger
| salên_çalak        = 1986 heya îro
}}
'''Hekîm Sefkan''' (jdb. 1970 li gundê [[Tixûb]]ê, [[Amûde]], [[Rojavayê Kurdistanê]]), helbestvan, [[stranbêj]] û [[şanoger]]ekî kurd e.

== Kurtejiyan ==
Sefkan di 13 saliya xwe de dest bi şanoge kiriye, di 14 saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye. Dema 16 salî bû li şanoya bajêr lîstiye û heft sal di nav xebata şanoyê de maye.&lt;ref&gt;Saraç, Aslan: 21.02.2002, Özgür Politika&lt;/ref&gt;

Sefkan endamê [[Koma Berxwedan]] bû û strannivîsê bi dehan stranên mîna ''Ey Şehîd'' ([[Xelîl Xemgîn]] gotiye), ''Roj Baş Gerîla'' ([[Beser Şahîn]] gotiye), ''Ez Şehîd im Pakrewan im'' ([[Comerd]] gotiye), ''Sirûda 15ê Tebax'' (Koma Berxwedan gotiye) bû.&lt;ref&gt;Baran, Firaz (2007). ''Hunerkom Akademî Mîr: 1978-2006'' (Çapa Çapa 1.) Neuss [Germany]: Weşanên Mezopotamien. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Taybet:BookSources/978-3-931885-84-7|&lt;bdi&gt;978-3-931885-84-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt;
 
Ew di nav fîlmê &quot;Soro&quot; de wek lîstikvanêkî mêvan bû û rola &quot;Fermandarê Şervanan&quot; lîstiye.

Di 2007an de du pirtûkên helbestê yên wî çap bûne û sê kasetên wî jî derketine.&lt;ref&gt;[[Firaz Baran|Baran, Firaz]] (2007). ''Hunerkom Akademî Mîr: 1978-2006'' (Çapa 1.) Neuss, Almanya: Weşanên Mezopotamien, Rûpela 103-105, [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Taybet:BookSources/978-3-931885-84-7|&lt;bdi&gt;978-3-931885-84-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==
* Bîstikek Tije Sal, pirtûk
* Xwedana Siye, pirtûk

== Kaset ==
* ''[[Sitranên Qedexe]]'', albûma stran û helbestan, bi [[Ganî Nar]] re.
* ''[[Helbest ên bêhna şevê]]'', albûma stran û helbestan.
* ''Zarokên deştê'', stran 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stranbêj-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Bestekarên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Amûdê]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Şanogerên kurd]]</text>
      <sha1>brhadhcjwc2fkm5ao72aye0cznac4qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099495</id>
      <parentid>2099493</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T11:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]]</comment>
      <origin>2099495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="kfz9ueagcg5j4s5zwux57fdsbku48tk" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| netewe             = Kurd
| hevwelatî          = Almanya
| pîşe               = Helbestvan, bestekar û şanoger
| salên_çalak        = 1986 heya îro
}}
'''Hekîm Sefkan''' (jdb. 1970 li gundê [[Tixûb]]ê, [[Amûde]], [[Rojavayê Kurdistanê]]), helbestvan, [[stranbêj]] û [[şanoger]]ekî kurd e.

== Kurtejiyan ==
Sefkan di 13 saliya xwe de dest bi şanoge kiriye, di 14 saliya xwe de helbesta xwe ya yekem nivîsandiye. Dema 16 salî bû li şanoya bajêr lîstiye û heft sal di nav xebata şanoyê de maye.&lt;ref&gt;Saraç, Aslan: 21.02.2002, Özgür Politika&lt;/ref&gt;

Sefkan endamê [[Koma Berxwedan]] bû û strannivîsê bi dehan stranên mîna ''Ey Şehîd'' ([[Xelîl Xemgîn]] gotiye), ''Roj Baş Gerîla'' ([[Beser Şahîn]] gotiye), ''Ez Şehîd im Pakrewan im'' ([[Comerd]] gotiye), ''Sirûda 15ê Tebax'' (Koma Berxwedan gotiye) bû.&lt;ref&gt;Baran, Firaz (2007). ''Hunerkom Akademî Mîr: 1978-2006'' (Çapa Çapa 1.) Neuss [Germany]: Weşanên Mezopotamien. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Taybet:BookSources/978-3-931885-84-7|&lt;bdi&gt;978-3-931885-84-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt;
 
Ew di nav fîlmê &quot;Soro&quot; de wek lîstikvanêkî mêvan bû û rola &quot;Fermandarê Şervanan&quot; lîstiye.

Di 2007an de du pirtûkên helbestê yên wî çap bûne û sê kasetên wî jî derketine.&lt;ref&gt;[[Firaz Baran|Baran, Firaz]] (2007). ''Hunerkom Akademî Mîr: 1978-2006'' (Çapa 1.) Neuss, Almanya: Weşanên Mezopotamien, Rûpela 103-105, [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Taybet:BookSources/978-3-931885-84-7|&lt;bdi&gt;978-3-931885-84-7&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt;

== Pirtûk ==
* Bîstikek Tije Sal, pirtûk
* Xwedana Siye, pirtûk

== Kaset ==
* ''[[Sitranên Qedexe]]'', albûma stran û helbestan, bi [[Ganî Nar]] re.
* ''[[Helbest ên bêhna şevê]]'', albûma stran û helbestan.
* ''Zarokên deştê'', stran 

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stranbêj-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Bestekarên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Amûdê]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd]]
[[Kategorî:Şanogerên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1970]]</text>
      <sha1>kfz9ueagcg5j4s5zwux57fdsbku48tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yaşar Eroglu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50008</id>
    <revision>
      <id>2099453</id>
      <parentid>1863639</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="t4lcdg1e22qyhnazkeg95mp98qtv2lp" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = 1960
| cihê_jidayikbûnê   = [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = {{Hlist|[[Rojnamevan]]|[[nivîskar]]}}
| salên_çalak        = 2005 - heta îro
| serdem             = 
| berhem             = {{Lîsteya sade|
* Nahêlin Em Bigihîjine Bihara Xwe (2005)
* Qewdek Sosretî, (2010)
* Hêvî, (2013)
* Çerxa Xedar  (2020)}}
| tevger             = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| hevjîn             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| mijar              = {{Lîsteya sade|
* Koçberî 
* Şewitandina gundan
* Derketina çiyayan
* Perişaniya bajaran&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=yRrhDwAAQBAJ&amp;pg=PA76&amp;lpg=PA76&amp;dq=Nah%C3%AAlin+Em+Bigih%C3%AEjin+Bihara+Xwe&amp;source=bl&amp;ots=xNPGSWJJnk&amp;sig=ACfU3U1FQonumwj_X_JxayyGSXyminQDbA&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjEwrSajMftAhXKk4sKHYaMBCAQ6AEwAXoECAEQAg#v=onepage&amp;q=Nah%C3%AAlin%20Em%20Bigih%C3%AEjin%20Bihara%20Xwe&amp;f=false |sernav=Lemişta Çîrokên Kurdî: [salnameya çîroka kurdî ya 2012-2013-2014’an] |paşnav=Tilermenî |pêşnav=Yaqob |tarîx=2015 |weşanger=Na Yayınları |isbn=978-605-9017-20-6 }}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Yaşar Eroglu''' (jdb. [[1960]], gundê [[Qazî]], [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]) [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî kurd e.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdilit.net/?p=2694 |sernav=Yaşar Eroğlu, KurdîLit |ziman=ku-KU |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala [[1981]]an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;/&gt; Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Di navbera salên 2003-2007an de wek rêveberê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] û edîtorê Kovara Zend xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=7419 |sernav='Hêvî' ya Yaşar Eroglu derket |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2013-08-20 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê [[Azadiya Welat]] xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara [[Çirûsk]], malperen [[Amîda Kurd]], [[Diyarname]], [[TZP Kurdî]], [[Arya Haber]] de hatine weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kitap16.com/hevi |sernav=kitap16.com |malper=kitap16.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Pirtûka wî ya pêşîn a çîrokan, bi navê &quot;Nahêlin em bigihîjine bihara xwe&quot; di sala 2005an de hat çapkirin. Piştî wê berhemeke wî ya berhevkariyê, pirtûkeke din a çîrokan bi navê &quot;Hêvî&quot; û romana &quot;Çerxa Xedar&quot; hatin çapkirin.

* ''[[Nahêlin Em Bigihîjin Bihara Xwe]]'', çîrok, [[Weşanên Aram]], [[2005]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=301 |sernav=Berhemên ku di sala 2005'an de derketin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2006-01-04 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Qevdek Sosretî]]'', berhevkarî, 128 r., [[Weşanên Aram]], [[2011]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.org/ku/nuce/qewdek_sosret%C3%AE_ya_ya%C5%9Far_eroglu |sernav=Qewdek Sosretî ya Yaşar Eroglu - Amîda Kurd |malper=www.amidakurd.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Hêvî]]'', çîrok, 228 r., Wêşanên Sîtav, [[2014]],  {{ISBN|9786056402890}}
* ''[[Çerxa Xedar]]'', roman, 192 r., Wêşanên Sîtav, [[2020]], {{ISBN|9786057920911}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Agiriyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>t4lcdg1e22qyhnazkeg95mp98qtv2lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099454</id>
      <parentid>2099453</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4451" sha1="4as1piaa5ws24edcuad7jr9g3h9hvrm" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = 1960
| cihê_jidayikbûnê   = [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = {{Hlist|[[Rojnamevan]]|[[nivîskar]]}}
| salên_çalak        = 2005 - heta îro
| serdem             = 
| berhem             = {{Lîsteya sade|
* Nahêlin Em Bigihîjine Bihara Xwe (2005)
* Qewdek Sosretî, (2010)
* Hêvî, (2013)
* Çerxa Xedar  (2020)}}
| tevger             = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| hevjîn             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| mijar              = {{Lîsteya sade|
* Koçberî 
* Şewitandina gundan
* Derketina çiyayan
* Perişaniya bajaran&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=yRrhDwAAQBAJ&amp;pg=PA76&amp;lpg=PA76&amp;dq=Nah%C3%AAlin+Em+Bigih%C3%AEjin+Bihara+Xwe&amp;source=bl&amp;ots=xNPGSWJJnk&amp;sig=ACfU3U1FQonumwj_X_JxayyGSXyminQDbA&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjEwrSajMftAhXKk4sKHYaMBCAQ6AEwAXoECAEQAg#v=onepage&amp;q=Nah%C3%AAlin%20Em%20Bigih%C3%AEjin%20Bihara%20Xwe&amp;f=false |sernav=Lemişta Çîrokên Kurdî: [salnameya çîroka kurdî ya 2012-2013-2014’an] |paşnav=Tilermenî |pêşnav=Yaqob |tarîx=2015 |weşanger=Na Yayınları |isbn=978-605-9017-20-6 }}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Yaşar Eroglu''' (jdb. [[1960]], gundê [[Qazî]], [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]) [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî kurd e.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdilit.net/?p=2694 |sernav=Yaşar Eroğlu, KurdîLit |ziman=ku-KU |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzo]] (2021). &quot;Pişta xwe didin Bedirxan berê xwe didin şaşîtiyê. Min xwest bibim şagirtê zimanê xwe.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala [[1981]]an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;/&gt; Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Di navbera salên 2003-2007an de wek rêveberê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] û edîtorê Kovara Zend xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=7419 |sernav='Hêvî' ya Yaşar Eroglu derket |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2013-08-20 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê [[Azadiya Welat]] xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara [[Çirûsk]], malperen [[Amîda Kurd]], [[Diyarname]], [[TZP Kurdî]], [[Arya Haber]] de hatine weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kitap16.com/hevi |sernav=kitap16.com |malper=kitap16.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Pirtûka wî ya pêşîn a çîrokan, bi navê &quot;Nahêlin em bigihîjine bihara xwe&quot; di sala 2005an de hat çapkirin. Piştî wê berhemeke wî ya berhevkariyê, pirtûkeke din a çîrokan bi navê &quot;Hêvî&quot; û romana &quot;Çerxa Xedar&quot; hatin çapkirin.

* ''[[Nahêlin Em Bigihîjin Bihara Xwe]]'', çîrok, [[Weşanên Aram]], [[2005]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=301 |sernav=Berhemên ku di sala 2005'an de derketin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2006-01-04 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Qevdek Sosretî]]'', berhevkarî, 128 r., [[Weşanên Aram]], [[2011]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.org/ku/nuce/qewdek_sosret%C3%AE_ya_ya%C5%9Far_eroglu |sernav=Qewdek Sosretî ya Yaşar Eroglu - Amîda Kurd |malper=www.amidakurd.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Hêvî]]'', çîrok, 228 r., Wêşanên Sîtav, [[2014]],  {{ISBN|9786056402890}}
* ''[[Çerxa Xedar]]'', roman, 192 r., Wêşanên Sîtav, [[2020]], {{ISBN|9786057920911}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Agiriyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>4as1piaa5ws24edcuad7jr9g3h9hvrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099455</id>
      <parentid>2099454</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="5kf2etndu81zxiyoy742kx8bjgmo3y6" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = 1960
| cihê_jidayikbûnê   = [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = {{Hlist|[[Rojnamevan]]|[[nivîskar]]}}
| salên_çalak        = 2005 - heta îro
| serdem             = 
| berhem             = {{Lîsteya sade|
* Nahêlin Em Bigihîjine Bihara Xwe (2005)
* Qewdek Sosretî, (2010)
* Hêvî, (2013)
* Çerxa Xedar  (2020)}}
| tevger             = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| hevjîn             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| mijar              = {{Lîsteya sade|
* Koçberî 
* Şewitandina gundan
* Derketina çiyayan
* Perişaniya bajaran&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=yRrhDwAAQBAJ&amp;pg=PA76&amp;lpg=PA76&amp;dq=Nah%C3%AAlin+Em+Bigih%C3%AEjin+Bihara+Xwe&amp;source=bl&amp;ots=xNPGSWJJnk&amp;sig=ACfU3U1FQonumwj_X_JxayyGSXyminQDbA&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjEwrSajMftAhXKk4sKHYaMBCAQ6AEwAXoECAEQAg#v=onepage&amp;q=Nah%C3%AAlin%20Em%20Bigih%C3%AEjin%20Bihara%20Xwe&amp;f=false |sernav=Lemişta Çîrokên Kurdî: [salnameya çîroka kurdî ya 2012-2013-2014’an] |paşnav=Tilermenî |pêşnav=Yaqob |tarîx=2015 |weşanger=Na Yayınları |isbn=978-605-9017-20-6 }}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Yaşar Eroglu''' (jdb. [[1960]], gundê [[Qazî]], [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]) [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî kurd e.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdilit.net/?p=2694 |sernav=Yaşar Eroğlu, KurdîLit |ziman=ku-KU |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzo]] (2021). &quot;Pişta xwe didin Bedirxan berê xwe didin şaşîtiyê. Min xwest bibim şagirtê zimanê xwe.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala [[1981]]an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;/&gt; Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Di navbera salên 2003-2007an de wek rêveberê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] û edîtorê [[kovara Zend]] xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=7419 |sernav='Hêvî' ya Yaşar Eroglu derket |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2013-08-20 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê [[Azadiya Welat]] xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara [[Çirûsk]], malperen [[Amîda Kurd]], [[Diyarname]], [[TZP Kurdî]], [[Arya Haber]] de hatine weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kitap16.com/hevi |sernav=kitap16.com |malper=kitap16.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Pirtûka wî ya pêşîn a çîrokan, bi navê &quot;Nahêlin em bigihîjine bihara xwe&quot; di sala 2005an de hat çapkirin. Piştî wê berhemeke wî ya berhevkariyê, pirtûkeke din a çîrokan bi navê &quot;Hêvî&quot; û romana &quot;Çerxa Xedar&quot; hatin çapkirin.

* ''[[Nahêlin Em Bigihîjin Bihara Xwe]]'', çîrok, [[Weşanên Aram]], [[2005]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=301 |sernav=Berhemên ku di sala 2005'an de derketin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2006-01-04 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Qevdek Sosretî]]'', berhevkarî, 128 r., [[Weşanên Aram]], [[2011]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.org/ku/nuce/qewdek_sosret%C3%AE_ya_ya%C5%9Far_eroglu |sernav=Qewdek Sosretî ya Yaşar Eroglu - Amîda Kurd |malper=www.amidakurd.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Hêvî]]'', çîrok, 228 r., Wêşanên Sîtav, [[2014]],  {{ISBN|9786056402890}}
* ''[[Çerxa Xedar]]'', roman, 192 r., Wêşanên Sîtav, [[2020]], {{ISBN|9786057920911}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Agiriyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>5kf2etndu81zxiyoy742kx8bjgmo3y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099456</id>
      <parentid>2099455</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4468" sha1="sh48u0guep5ubjyg9jru2otnafqtoh0" xml:space="preserve">{{Agahîdank nivîskar
| nav                = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| navê_din           = 
| roja_jidayikbûnê   = 1960
| cihê_jidayikbûnê   = [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| pîşe               = {{Hlist|[[Rojnamevan]]|[[nivîskar]]}}
| salên_çalak        = 2005 - heta îro
| serdem             = 
| berhem             = {{Lîsteya sade|
* Nahêlin Em Bigihîjine Bihara Xwe (2005)
* Qewdek Sosretî, (2010)
* Hêvî, (2013)
* Çerxa Xedar  (2020)}}
| tevger             = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| hevjîn             = 
| xelat              = 
| malper             = 
| mijar              = {{Lîsteya sade|
* Koçberî 
* Şewitandina gundan
* Derketina çiyayan
* Perişaniya bajaran&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=yRrhDwAAQBAJ&amp;pg=PA76&amp;lpg=PA76&amp;dq=Nah%C3%AAlin+Em+Bigih%C3%AEjin+Bihara+Xwe&amp;source=bl&amp;ots=xNPGSWJJnk&amp;sig=ACfU3U1FQonumwj_X_JxayyGSXyminQDbA&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjEwrSajMftAhXKk4sKHYaMBCAQ6AEwAXoECAEQAg#v=onepage&amp;q=Nah%C3%AAlin%20Em%20Bigih%C3%AEjin%20Bihara%20Xwe&amp;f=false |sernav=Lemişta Çîrokên Kurdî: [salnameya çîroka kurdî ya 2012-2013-2014’an] |paşnav=Tilermenî |pêşnav=Yaqob |tarîx=2015 |weşanger=Na Yayınları |isbn=978-605-9017-20-6 }}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Yaşar Eroglu''' (jdb. [[1960]], gundê [[Qazî]], [[Qerekose|Qerekilîs]], [[Agirî]]) [[nivîskar]] û [[rojnamevan]]ekî kurd e.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdilit.net/?p=2694 |sernav=Yaşar Eroğlu, KurdîLit |ziman=ku-KU |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzo]] (2021). &quot;Pişta xwe didin Bedirxan berê xwe didin şaşîtiyê. Min xwest bibim şagirtê zimanê xwe.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Ji ber tevgerên xwe yên siyasî di sala [[1981]]an de hatiye girtin û 21 salan girtîgehê de ma.&lt;ref name=&quot;kurdilit&quot;/&gt; Piştî derketinê tevlî xebatên çand û wêjeyî bûye. Di navbera salên 2003-2007an de wek rêveberê [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] û edîtorê [[Zend (kovar)|kovara Zend]] xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=7419 |sernav='Hêvî' ya Yaşar Eroglu derket |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2013-08-20 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2007an de wek qunciknivîs û edîtorê [[Azadiya Welat]] xebatên xwe berdewam kirine. Nivîsên wî di kovara [[Çirûsk]], malperen [[Amîda Kurd]], [[Diyarname]], [[TZP Kurdî]], [[Arya Haber]] de hatine weşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kitap16.com/hevi |sernav=kitap16.com |malper=kitap16.com |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Pirtûka wî ya pêşîn a çîrokan, bi navê &quot;Nahêlin em bigihîjine bihara xwe&quot; di sala 2005an de hat çapkirin. Piştî wê berhemeke wî ya berhevkariyê, pirtûkeke din a çîrokan bi navê &quot;Hêvî&quot; û romana &quot;Çerxa Xedar&quot; hatin çapkirin.

* ''[[Nahêlin Em Bigihîjin Bihara Xwe]]'', çîrok, [[Weşanên Aram]], [[2005]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diyarname.com/news.php?Idx=301 |sernav=Berhemên ku di sala 2005'an de derketin |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2006-01-04 |malper=diyarname.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Qevdek Sosretî]]'', berhevkarî, 128 r., [[Weşanên Aram]], [[2011]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.org/ku/nuce/qewdek_sosret%C3%AE_ya_ya%C5%9Far_eroglu |sernav=Qewdek Sosretî ya Yaşar Eroglu - Amîda Kurd |malper=www.amidakurd.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-11 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
* ''[[Hêvî]]'', çîrok, 228 r., Wêşanên Sîtav, [[2014]],  {{ISBN|9786056402890}}
* ''[[Çerxa Xedar]]'', roman, 192 r., Wêşanên Sîtav, [[2020]], {{ISBN|9786057920911}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1960]]
[[Kategorî:Kesên ji Agiriyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>sh48u0guep5ubjyg9jru2otnafqtoh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şêx Ebdurehmanê Garisî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50611</id>
    <revision>
      <id>2099417</id>
      <parentid>1799527</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13748" sha1="t15vhoj5wwtku3v2pix8tw4hj3rfnkh" xml:space="preserve">[[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|thumb|Fermandarên kurd di serhildana Agiriyê de. Ji rastê: [[Xalis Begê Sipkî]], [[Îhsan Nûrî Paşa]], [[Ferzende Beg]]]]

'''Şêx Ebdurehmanê Garisî''', ji devera [[Garisan]] xelkê gundê [[Xerxûr]]ê ye. Di sala 1926-27an de, digel hereketa [[Yaqûb Axa]]yê [[Dih|Eruhî]] wekû serkêşekî wê hereketê li herêma [[Botan]]ê şerê dewleta [[tirk]] kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/29731-ARA%C5%9ETIRMA---Ba%C5%9F%C4%B1-kesilen-K%C3%BCrt-lider |sernav=ARAŞTIRMA - Başı kesilen Kürt lider |malper=www.kurdistan24.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-03-31 }}&lt;/ref&gt;

Hevalên ku bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re beşdarî di wî şerî de kirine, ji serî ve Yaqûb Axayê Erohî ye, [[Pîrezîn Axayê Garisî]] û [[Gurgîn Axayê Berwarî]] bûye. Di vî şerê azadiyê da piraniya Herêma Botanê ji dest Hikûmetê derêxistine û kontrol kirine. Ew şer çend heyv domandiye, lê belê Hikûmetê ew dorpêç kirine û di herêmê de asê mane.

Şêx Ebdurehmanê Garisî harîkarî ji Mala [[Şekir Axayê Giravî]] xwestiye. Ew eşîrên herêmê heta eşîra [[Ertoşî|Ertûşiyan]] jî, bi harîkariya wan rabûne. Li [[geliyê Jîrkan]] derbeyên mezin li eskerên tirkan dane, li wêrê du tabûrên wan ibade kirine û rê vekirine, bi rêka gundê [[Kêste]]yê derbasê [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Îraqê]] bûne. Ew xelkê ku hatine, li [[Zaxo]], deşta [[Silîvan]]ê, li [[Şingal]], [[Mûsil]] û [[Duhok]]ê berbelav bûne.

Di wê navê re leşkerên tirkan, Pîrezîn Axa û kurê wî, Yaqûb Axa û kurê wî (her wekî [[Seyîd Riza]] û kurê wî), Gurgîn Axa û gelek şervanên dî girtine, birine li ber çemê Ava [[Kezer]]ê ew tev gulebaran kirine.

Şêx Ebdurehmanê Garisî, endamê hereketa [[Xoybûn]]ê bûye jî û nêzînkiya wî pir bi [[Malbata Bedirxaniyan]] re jî hebûye, têkilî bi [[Şêx Ehmedê Berzanî]] re daniye û ji xwe berê têkiliya wî bi [[Mele Mistefa Barzanî]] re hebûye.

Lê belê piştî ku Şoreşa Şêx Ebdurehmanê Garisî berbelav bûye, Şêx Evdirehmên her têkiliyên xwe yên siyasî berdewam kirine û her di wê demê de têkilî bi [[Îhsan Nûrî Paşa]] re jî daniye.

Di sala 1994'an de [[Mele Ehmedê Êrsî]] (li [[Eruh]]ê) ku yek ji çekdarên Şêx Ebdurehmanê Garisî bûye û weha gotiye:
”Ez jî bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re bûm. Em çûn Kurdistana Îraqê. Pêşî em çûn ba Şêx Ehmedê Berzanî. Şêx Evdirehmanê Garisî harîkarî jê xwest, da em Şoreşa Agirî xurt bikin û herêma Botanê jî ji destên dewletê derxînin. Şêx Ehmed belê da Şêx Ebdureman ku dê harîkarî bike. Piştre em derbasî herêma [[Soran]]ê bûn û em çûn ba Malbata [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], me harîkarî ji wan jî xwest.”

”Di vegerê da em hatin Hewlêrê, li wirê [[Reşît Axayê Turkman]], Şêx Evdirehman bi destê [[îngilîz]]an da girtin. Îngilîzan Şêx birin Mûsil û 40 roj girtî hêlan. Wê demê mezinekî [[ermenî]] li Mûsilê hebûye, têkiliyên wî bi Ingilîzan re xweş bûne, wî Şêx Evdirehmanî da berdan.”

Li Zaxoyê ermeniyekî ji herdu çavan kor hebû, ez xelet nebim, navê wî Vartan bû, rojekê gote min: ”Du katibên Şêx Evdirehman ên ermen hebûne, hertim pê re digeriyan.”

Hevalekî min Pêşmerge jî hebû, babê wî çekdarekî Şêx Evdirehman bûye. Wî ji devê babê xwe weha seh kiribû û gote min: ”Şêx Ebdurehman piştî ji Mûsilê hatiye, derbas bûye çûye [[Sûrî]].”

[[Wêne:Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|thumb|Haco Axa, rûniştî ye]]
”Dema ku Şêx Ebdurehman hatiye Sûrî, têkelî bi [[Haco Axa]] û Nayîfê Paşê re daniye. Konsolosê [[Fransa]]yê dîtiye. Li wêrê teybûra xwe kirine ku harîkarî bikin û bên şerê azadiyê bikin. Piştre Şêx çûye [[Bêrût]]ê û [[Mîr Celadet Bedirxan]] dîtiye. Dema Şêx ziviriye, Mîr Celadet kopalek û xencerekê dane Şêx Evdirehmanî.”

Şêx Ebdurehmanê Garisî dema ji Bêrûdê hatiye ku here herêma Botanê, li gundê [[Baneqesr]]ê devera [[Dêrika Hemko|Dêrika Sûrî]], çûye mala [[Mihê Êrkendî]]. Êrkendî di derbarê Şêx de weha dibêje:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}
”Wextê Şêx Ebdurehman hat mala me, diya min pir xizmeta wî dikir. Rojekê ha me dît zelamek hat ba Şêx û tifekekî qut di destan de bû, du rext fîşek jî li pişta wî bûn, navê wî [[Necmoyê Sêrtî]] bû. Şêx Evdirehman jî zelam kom dikirin da derbasî Bakûr bibit û dest bi şerê azadiyê biket.”

”Necmoyê Sêrtî heroj derdiket ser banan, amacane (nîşan) datanî û tifek bera didanê. Me giliyê wî li ba Şêx Ebdurehman kir ku gundî gazind jê dikin. Şêx xwe li me aciz kir û got: Ev ne şuxlê hewe ye, Necmo xwe li min girtiye û hatiye.

”Wextê ku Şêx Ebdurehman hazirî dikir ku derbasî Bakûr bibe, nexweşiyeke xwîndarî di nêv Eşîra Garisan da peyda bûbû û hatibûn pey wî da here selaheta wan biket.”

Herwiha Mele Ehmedê Êrsî dibêje:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Nameyek ji Îhsan Nûrî Paşa bi riya Mîr Celadet Bedirxan ji Şêx Evdirehman re hatibû û gotibû: ´Divê hûn li herêma Botanê dest bi hereketekê bikin da şer li ser herêma [[Agirî]] sivik bibit.”

Şêx Ebdurehman heman hereket dikit û diçit nêv Garisan, pêşî silaheta mirovên xwe kiriye û ew li hev anîne. Piştre tevî quweta pê re (Necmoyê Sêrtî jî pêre bûye) ji aliyê [[Herekol]]ê ve çûne ketine nav tixûbê [[Wan]]ê.

Şêx Ebdurehman Garisî cewab hinartiye ba axayê gundekî, da bêjinê ku Şêx ew şev mêvanê wî ye.

Çend zelam li dora Şêx hebûne û parastina wî dikirin. Lê belê pirî ku Necmoyê Sêrtî dirustiya xwe bi Şêx daye nîşandan, baweriya Şêx pir pê hatiye. Şêx jî gotiye zilaman: ”Bila tenê Necmo li ba min bimîne bes e, hûn tev herin karê xwe bikin.”

Zilamên Şêx Ebdurehmanê Garisî li herêmê belav bûne û çend kes jî çûne gund, Şêx û Necmoyê Sêrtî jî li devereke eyan mane. Nîvsaetekê şûnde îşaret dane Şêx da ew û Necmo jî herin wî gundî.

Şêx û Necmo dane rê û çûne ku herin gund. Şêx li pêşîya Necmo çûye, Necmo jî li pey Şêx bûye. Necmo gotiye Şêx:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ''Şêxê min, tu extiyar î, [[tifing]]a xwe jî bide min, da em zû herim.''

Şêxê ku baweriya wî bi Necmoyê Sêrtî pir hebû tifeka xwe daye Necmo, destevala daye pêşiyê û ber bi gundê Axê ve çûne. Necmo jî hema yekê nekiriye didu û ji paş va tifek bera Şêx Evdirehmanî daye. Bi hingavtina berikê re Şêx li Necmo ziviriye û destê xwe avêtiye wê xencera ku Mîr Celadet dîyarî dabûyê da li Necmo bixe. Lê belê Necmo tifeka duwê berdaye û li destê Şêx daye.

Necmo piştî ku Şêx Ebdurehman kuştiye, serê wî jê kiriye û xistiye çeltikê xwe û çûye.

Gava zelamên Şêx Ebdurehman dengê du tifekan seh dikin, pêre pêre dizivirin û diçin ba Şêx Evdirehmanî, lê belê Şêx nabînin. Di wê şevê de gopalê Şêx dîtine û li hawîdor geriyane, geriyane û kelaxê Şêx ê bêserî li keviya rê dîtine. Kêra Necmo jî li wêrê dîtine. Êdî fêm kirine ku Necmo Şêx Evdirehman kuştiye, serê wî jê kiriye û bi xwe re biriye.

Piştî lêkolînan, zanîne ku Necmoyê Sêrtî serê Şêx Ebdurehman biriye qezake Wanê û teslîmê qeymeqam kiriye. Necmoyê Sêrtî ku mehkûmê dewletê bû, bi wê çalakiyê xwe daye efûkirin.

[[Mele Ehmed Yûsif]] xelkê Zivinga Botan e, wê herêmê rind dinase û cihê ku Şêx Evdirehman Garisî lê şehîd bûye jî, dizane.

[[Mele Osmanê Goyê]] gotiye;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Şêx Evdirehmanê Garisî helbestvanekî bi navûdeng bûye.”

[[Mele Ebdurehmanê Xendekî]] gotiye:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Şêx Evdirehmanê Garisî hatiye gundê me, bûye mêvanê babê min û gundiyan bi rêxistin kiriye.”

Şêx Ebdurehmanê Garisî bi xwe, xwediyê medreseyekê jî bûye. Ji wê medreseyê re digotin [[Medreseya Garisan]] û gelek kes li wirê xwendine.

Li herêma Garisan niha jî, piraniya mirovên Şêx Ebdurehman mela û xwende ne.

Lê mixabin heta niha jî kesî li ser Şêx Ebdurehman nenivîsiye û wî lehengê nijadî nedaye nasîn. Tenê kovara [[Hawar]]ê hin nivîs bi tîpên erebî li serê nivîsîne û ew jî pir kurt bûne.

Dibêjin ku li qontara çiyayê [[Arnos]]ê, raserî gola Wanê kaniyek heye, li ber kaniyê abîdeyek û li teniştê jî mizgeftek, bi navê Şêx Ebdurehmanê Garisî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Helbesta Celadet Alî Bedirxan li ser Şêx Ebdurehmanê Garisî ==

Helbesta ku Mîr Celadet li ser Şêx Evdirehmanê Garisî gotiye&lt;ref&gt;Kovara Hawarê, 10'ê teşrîna 1932'an, helbesta bi navê ”Şîn”&lt;/ref&gt;:

{{Helbest|
Kanî Derwêş, ka Herekol, ka Kepir?&lt;br /&gt;
Ka zozanên bavê-Têlî ka kê bir?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dibêjin ko Burca-Belek hilweşî&lt;br /&gt;
Text û bextê botiyan de ka geşî?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Seyrangeha Banûwa Zîn ma çi bû&lt;br /&gt;
Naxuyin qet xişr û xemlên wê li kû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka Westanî ka Qesara ka kanî&lt;br /&gt;
Kanîn zozan, cihên bilind kebanî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Awan jî bit kanî Beko, ka nêreng&lt;br /&gt;
Kanîn ew bezm, kanî bade, kanî beng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Basiret kû, meqşibendî, terîqet&lt;br /&gt;
Ka şêxên me, kanî rêzik şeriet&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Seqlan, Seqnefis kû Nêrgizî&lt;br /&gt;
Gul û rihan zeriyane, tev rizî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka Azîzan, şêx û seyda û axa&lt;br /&gt;
Kanîn ew qesr, tev bilind û tev ava&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Sitî, kanî jinmîr û cêrî&lt;br /&gt;
Kanîn ew rim, ka huwêzî, şeşperî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mîr Mihemê ê nêçîrvan kanî kû&lt;br /&gt;
Çeper li kû, kovî, hevor, nêrî kû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka gêra wî, Gera-Xanî, gejgering&lt;br /&gt;
Ka salên me, bekirbegî, xweş devling&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî mîrek, ka mifirdî, kanî beng&lt;br /&gt;
Kanî lolo, lê lê li kû, kanî deng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanîn çeper, betî li kû, ka celab&lt;br /&gt;
Nêrekew kû, pêjn û dengên qeb û qab&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bor-mirişkan tenik biye kete ba&lt;br /&gt;
Ez botî me diştexilim her bi pa&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka banê me, yê Azîzan, kanî war&lt;br /&gt;
Kepirê de ne kozik in, ne jî dar&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pa ez bêjim, pa dizanim çi bêjim&lt;br /&gt;
Pa bi Xwedê wek nexweş im û gêj im&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî dîwan, ne diyar e xafa mîr&lt;br /&gt;
Ka çîrokbêj, dengbêj li kû kanî pîr&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teter li kû, Axayê-Sor û ew reng&lt;br /&gt;
Tenbûr û ney, kemençe û zirne deng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî dawet, qelîsêl û medfûnî&lt;br /&gt;
Tirşik, parêv, arok, mehîr, hêkrûnî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî civat, fîl û setrenc, ka zindan&lt;br /&gt;
Ko tê de mir, şahê mexrib, Mîr-Alan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dotmîr li kû, ka mîr Şeref, mîr Ezin&lt;br /&gt;
Kanî bavê sitiya Zîn, mîr Zengin&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Beg û axa kanî tovrind, kanî dot&lt;br /&gt;
Ne mîr mane, ne mîrîtî, ne jî cot&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Gurgêl e, ne Finik e, ne Cizîr&lt;br /&gt;
Ne rîsipî, ne kefxwê ye, ne kizîr&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Buhar e, ne Havîna mîr Şeref&lt;br /&gt;
Zivistan e, dwanzde hêv tev ber û berf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne dêmir in, ne şahînet, ne hevşîn&lt;br /&gt;
Kanî mîr Şem, kanî Tacîn û Gurgîn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî ew bext, kanî bextî, ka koçer&lt;br /&gt;
Sadon li kû, ew serekê şevînger&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî mêrxas, ka xulam û mifirdî&lt;br /&gt;
Ka li kû man ew gernasên nedîtî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka zirtxane, gurz û cidî, kanî hesp&lt;br /&gt;
Xencer û rim, kanî şûrên rast û çep&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pira Bafet belê ev e, kevane&lt;br /&gt;
Kevin bûne, ne tirîne, sorane&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ji delavê qitikan ve naye deng&lt;br /&gt;
Kew û kevok di şînê de ne man ceng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeylo bûne kaniyên me ka rejû&lt;br /&gt;
Maziyan de ne pel mane ne gezû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xanî, Feqeh-Teyran û Mela&lt;br /&gt;
Ê Cizerî, ne jî Batê, kes nema&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şax li kû ma ka Berwarî, ka Dêrgul&lt;br /&gt;
Tu tişt nema, wemirîne deng û gul&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xêrkan, Harûnan û Jêliyan&lt;br /&gt;
Şûvî li ku, Welat-Kelhok û Goyan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Batûyan kû, Welat-Kilîs, Sipêrti&lt;br /&gt;
Ne Soran in, ne Mûsereş, Silopî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kiçan, Teyan, Dûdêran kû ka Mîran&lt;br /&gt;
Hacibêra, kanî Şernex, Garisan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Hesinî, ne Elikî, ne Memî&lt;br /&gt;
Eruh li kû, ne Alîyan, Gergerî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ji garisan ne koçer in, ne dêman&lt;br /&gt;
Kanî Zêwkî, Welat-Kêver, Ebasan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dawûdiyan, Omerkan jî, ka Kheran&lt;br /&gt;
Ma kher bûne, tu deng naye ji tuwan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xaltan, bira Zerdeşt, Hewherî&lt;br /&gt;
Şûrkêşên me, filehên me Hevêrkî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka şikefta mîr Miheme, ka perî&lt;br /&gt;
Kanî Dasnî, kanî keçên surperî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Şingar, ka xwalên me, yezîdî&lt;br /&gt;
Belav bûne, bê rêzik in bê serî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dêra-Reben weke berê vala ye&lt;br /&gt;
Hejale jî diyar niye raza ye&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mifiryan kû, kanî lavij, lajebêj&lt;br /&gt;
Tîr û kevan, şûr û mirtal û destrêj&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne eşîr in, ne bajarî, ne fileh&lt;br /&gt;
Burc û kelat, ne segman in, ne şergeh&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kevnar ne man û nayin pê tu nûjen&lt;br /&gt;
Tarî her der, ne kulek in ne rojen&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di Tanzê de ne feqeh in ne mela&lt;br /&gt;
Medresa-sor xerabe ye ji nû va&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kela Ewrex her bi ba ye, kela kevn&lt;br /&gt;
Tê de îro pîrhevok in û çend tevn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Şêx im, Evdirehman garisî&lt;br /&gt;
Ew jî kuştin sorgula me çilmisî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Herê lawo tev de çûne nînin nin&lt;br /&gt;
Destê me de ne hesp mane ne jî zîn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kurdistanê tu abadin, her heyî&lt;br /&gt;
Îro, sibe û hergav jbî dê hebî&lt;br /&gt;
|nivîskar= Celadet Bedirxan}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Serhildêrên kurd]]</text>
      <sha1>t15vhoj5wwtku3v2pix8tw4hj3rfnkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099418</id>
      <parentid>2099417</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13836" sha1="p9l6edz4zn22fymlk2nlmi94t5c9ten" xml:space="preserve">[[Wêne:Halis-Ihsan Nuri-Ferzende.jpg|thumb|Fermandarên kurd di serhildana Agiriyê de. Ji rastê: [[Xalis Begê Sipkî]], [[Îhsan Nûrî Paşa]], [[Ferzende Beg]]]]

'''Şêx Ebdurehmanê Garisî''', ji devera [[Garisan]] xelkê gundê [[Xerxûr]]ê ye. Di sala 1926-27an de, digel [[hereketa Yaqûb Axayê Erohî]]&lt;ref&gt;[[Mem Avba]] (2021). &quot;Yaqûb Axa: Serhildana Dihê.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 8.&lt;/ref&gt; wekû serkêşekî wê hereketê li herêma [[Botan]]ê şerê dewleta [[tirk]] kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/29731-ARA%C5%9ETIRMA---Ba%C5%9F%C4%B1-kesilen-K%C3%BCrt-lider |sernav=ARAŞTIRMA - Başı kesilen Kürt lider |malper=www.kurdistan24.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-03-31 }}&lt;/ref&gt;

Hevalên ku bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re beşdarî di wî şerî de kirine, ji serî ve [[Yaqûb Axa]]yê Erohî ye, [[Pîrezîn Axayê Garisî]] û [[Gurgîn Axayê Berwarî]] bûye. Di vî şerê azadiyê da piraniya Herêma Botanê ji dest Hikûmetê derêxistine û kontrol kirine. Ew şer çend heyv domandiye, lê belê Hikûmetê ew dorpêç kirine û di herêmê de asê mane.

Şêx Ebdurehmanê Garisî harîkarî ji Mala [[Şekir Axayê Giravî]] xwestiye. Ew eşîrên herêmê heta eşîra [[Ertoşî|Ertûşiyan]] jî, bi harîkariya wan rabûne. Li [[geliyê Jîrkan]] derbeyên mezin li eskerên tirkan dane, li wêrê du tabûrên wan ibade kirine û rê vekirine, bi rêka gundê [[Kêste]]yê derbasê [[Başûrê Kurdistanê|Kurdistana Îraqê]] bûne. Ew xelkê ku hatine, li [[Zaxo]], deşta [[Silîvan]]ê, li [[Şingal]], [[Mûsil]] û [[Duhok]]ê berbelav bûne.

Di wê navê re leşkerên tirkan, Pîrezîn Axa û kurê wî, Yaqûb Axa û kurê wî (her wekî [[Seyîd Riza]] û kurê wî), Gurgîn Axa û gelek şervanên dî girtine, birine li ber çemê Ava [[Kezer]]ê ew tev gulebaran kirine.

Şêx Ebdurehmanê Garisî, endamê hereketa [[Xoybûn]]ê bûye jî û nêzînkiya wî pir bi [[Malbata Bedirxaniyan]] re jî hebûye, têkilî bi [[Şêx Ehmedê Berzanî]] re daniye û ji xwe berê têkiliya wî bi [[Mele Mistefa Barzanî]] re hebûye.

Lê belê piştî ku Şoreşa Şêx Ebdurehmanê Garisî berbelav bûye, Şêx Evdirehmên her têkiliyên xwe yên siyasî berdewam kirine û her di wê demê de têkilî bi [[Îhsan Nûrî Paşa]] re jî daniye.

Di sala 1994'an de [[Mele Ehmedê Êrsî]] (li [[Eruh]]ê) ku yek ji çekdarên Şêx Ebdurehmanê Garisî bûye û weha gotiye:
”Ez jî bi Şêx Ebdurehmanê Garisî re bûm. Em çûn Kurdistana Îraqê. Pêşî em çûn ba Şêx Ehmedê Berzanî. Şêx Evdirehmanê Garisî harîkarî jê xwest, da em Şoreşa Agirî xurt bikin û herêma Botanê jî ji destên dewletê derxînin. Şêx Ehmed belê da Şêx Ebdureman ku dê harîkarî bike. Piştre em derbasî herêma [[Soran]]ê bûn û em çûn ba Malbata [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], me harîkarî ji wan jî xwest.”

”Di vegerê da em hatin Hewlêrê, li wirê [[Reşît Axayê Turkman]], Şêx Evdirehman bi destê [[îngilîz]]an da girtin. Îngilîzan Şêx birin Mûsil û 40 roj girtî hêlan. Wê demê mezinekî [[ermenî]] li Mûsilê hebûye, têkiliyên wî bi Ingilîzan re xweş bûne, wî Şêx Evdirehmanî da berdan.”

Li Zaxoyê ermeniyekî ji herdu çavan kor hebû, ez xelet nebim, navê wî Vartan bû, rojekê gote min: ”Du katibên Şêx Evdirehman ên ermen hebûne, hertim pê re digeriyan.”

Hevalekî min Pêşmerge jî hebû, babê wî çekdarekî Şêx Evdirehman bûye. Wî ji devê babê xwe weha seh kiribû û gote min: ”Şêx Ebdurehman piştî ji Mûsilê hatiye, derbas bûye çûye [[Sûrî]].”

[[Wêne:Kadri, Haco, Hamza, Ekrem.jpg|thumb|Haco Axa, rûniştî ye]]
”Dema ku Şêx Ebdurehman hatiye Sûrî, têkelî bi [[Haco Axa]] û Nayîfê Paşê re daniye. Konsolosê [[Fransa]]yê dîtiye. Li wêrê teybûra xwe kirine ku harîkarî bikin û bên şerê azadiyê bikin. Piştre Şêx çûye [[Bêrût]]ê û [[Mîr Celadet Bedirxan]] dîtiye. Dema Şêx ziviriye, Mîr Celadet kopalek û xencerekê dane Şêx Evdirehmanî.”

Şêx Ebdurehmanê Garisî dema ji Bêrûdê hatiye ku here herêma Botanê, li gundê [[Baneqesr]]ê devera [[Dêrika Hemko|Dêrika Sûrî]], çûye mala [[Mihê Êrkendî]]. Êrkendî di derbarê Şêx de weha dibêje:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}
”Wextê Şêx Ebdurehman hat mala me, diya min pir xizmeta wî dikir. Rojekê ha me dît zelamek hat ba Şêx û tifekekî qut di destan de bû, du rext fîşek jî li pişta wî bûn, navê wî [[Necmoyê Sêrtî]] bû. Şêx Evdirehman jî zelam kom dikirin da derbasî Bakûr bibit û dest bi şerê azadiyê biket.”

”Necmoyê Sêrtî heroj derdiket ser banan, amacane (nîşan) datanî û tifek bera didanê. Me giliyê wî li ba Şêx Ebdurehman kir ku gundî gazind jê dikin. Şêx xwe li me aciz kir û got: Ev ne şuxlê hewe ye, Necmo xwe li min girtiye û hatiye.

”Wextê ku Şêx Ebdurehman hazirî dikir ku derbasî Bakûr bibe, nexweşiyeke xwîndarî di nêv Eşîra Garisan da peyda bûbû û hatibûn pey wî da here selaheta wan biket.”

Herwiha Mele Ehmedê Êrsî dibêje:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Nameyek ji Îhsan Nûrî Paşa bi riya Mîr Celadet Bedirxan ji Şêx Evdirehman re hatibû û gotibû: ´Divê hûn li herêma Botanê dest bi hereketekê bikin da şer li ser herêma [[Agirî]] sivik bibit.”

Şêx Ebdurehman heman hereket dikit û diçit nêv Garisan, pêşî silaheta mirovên xwe kiriye û ew li hev anîne. Piştre tevî quweta pê re (Necmoyê Sêrtî jî pêre bûye) ji aliyê [[Herekol]]ê ve çûne ketine nav tixûbê [[Wan]]ê.

Şêx Ebdurehman Garisî cewab hinartiye ba axayê gundekî, da bêjinê ku Şêx ew şev mêvanê wî ye.

Çend zelam li dora Şêx hebûne û parastina wî dikirin. Lê belê pirî ku Necmoyê Sêrtî dirustiya xwe bi Şêx daye nîşandan, baweriya Şêx pir pê hatiye. Şêx jî gotiye zilaman: ”Bila tenê Necmo li ba min bimîne bes e, hûn tev herin karê xwe bikin.”

Zilamên Şêx Ebdurehmanê Garisî li herêmê belav bûne û çend kes jî çûne gund, Şêx û Necmoyê Sêrtî jî li devereke eyan mane. Nîvsaetekê şûnde îşaret dane Şêx da ew û Necmo jî herin wî gundî.

Şêx û Necmo dane rê û çûne ku herin gund. Şêx li pêşîya Necmo çûye, Necmo jî li pey Şêx bûye. Necmo gotiye Şêx:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ''Şêxê min, tu extiyar î, [[tifing]]a xwe jî bide min, da em zû herim.''

Şêxê ku baweriya wî bi Necmoyê Sêrtî pir hebû tifeka xwe daye Necmo, destevala daye pêşiyê û ber bi gundê Axê ve çûne. Necmo jî hema yekê nekiriye didu û ji paş va tifek bera Şêx Evdirehmanî daye. Bi hingavtina berikê re Şêx li Necmo ziviriye û destê xwe avêtiye wê xencera ku Mîr Celadet dîyarî dabûyê da li Necmo bixe. Lê belê Necmo tifeka duwê berdaye û li destê Şêx daye.

Necmo piştî ku Şêx Ebdurehman kuştiye, serê wî jê kiriye û xistiye çeltikê xwe û çûye.

Gava zelamên Şêx Ebdurehman dengê du tifekan seh dikin, pêre pêre dizivirin û diçin ba Şêx Evdirehmanî, lê belê Şêx nabînin. Di wê şevê de gopalê Şêx dîtine û li hawîdor geriyane, geriyane û kelaxê Şêx ê bêserî li keviya rê dîtine. Kêra Necmo jî li wêrê dîtine. Êdî fêm kirine ku Necmo Şêx Evdirehman kuştiye, serê wî jê kiriye û bi xwe re biriye.

Piştî lêkolînan, zanîne ku Necmoyê Sêrtî serê Şêx Ebdurehman biriye qezake Wanê û teslîmê qeymeqam kiriye. Necmoyê Sêrtî ku mehkûmê dewletê bû, bi wê çalakiyê xwe daye efûkirin.

[[Mele Ehmed Yûsif]] xelkê Zivinga Botan e, wê herêmê rind dinase û cihê ku Şêx Evdirehman Garisî lê şehîd bûye jî, dizane.

[[Mele Osmanê Goyê]] gotiye;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Şêx Evdirehmanê Garisî helbestvanekî bi navûdeng bûye.”

[[Mele Ebdurehmanê Xendekî]] gotiye:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} ”Şêx Evdirehmanê Garisî hatiye gundê me, bûye mêvanê babê min û gundiyan bi rêxistin kiriye.”

Şêx Ebdurehmanê Garisî bi xwe, xwediyê medreseyekê jî bûye. Ji wê medreseyê re digotin [[Medreseya Garisan]] û gelek kes li wirê xwendine.

Li herêma Garisan niha jî, piraniya mirovên Şêx Ebdurehman mela û xwende ne.

Lê mixabin heta niha jî kesî li ser Şêx Ebdurehman nenivîsiye û wî lehengê nijadî nedaye nasîn. Tenê kovara [[Hawar]]ê hin nivîs bi tîpên erebî li serê nivîsîne û ew jî pir kurt bûne.

Dibêjin ku li qontara çiyayê [[Arnos]]ê, raserî gola Wanê kaniyek heye, li ber kaniyê abîdeyek û li teniştê jî mizgeftek, bi navê Şêx Ebdurehmanê Garisî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}}

== Helbesta Celadet Alî Bedirxan li ser Şêx Ebdurehmanê Garisî ==

Helbesta ku Mîr Celadet li ser Şêx Evdirehmanê Garisî gotiye&lt;ref&gt;Kovara Hawarê, 10'ê teşrîna 1932'an, helbesta bi navê ”Şîn”&lt;/ref&gt;:

{{Helbest|
Kanî Derwêş, ka Herekol, ka Kepir?&lt;br /&gt;
Ka zozanên bavê-Têlî ka kê bir?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dibêjin ko Burca-Belek hilweşî&lt;br /&gt;
Text û bextê botiyan de ka geşî?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Seyrangeha Banûwa Zîn ma çi bû&lt;br /&gt;
Naxuyin qet xişr û xemlên wê li kû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka Westanî ka Qesara ka kanî&lt;br /&gt;
Kanîn zozan, cihên bilind kebanî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Awan jî bit kanî Beko, ka nêreng&lt;br /&gt;
Kanîn ew bezm, kanî bade, kanî beng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Basiret kû, meqşibendî, terîqet&lt;br /&gt;
Ka şêxên me, kanî rêzik şeriet&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Seqlan, Seqnefis kû Nêrgizî&lt;br /&gt;
Gul û rihan zeriyane, tev rizî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka Azîzan, şêx û seyda û axa&lt;br /&gt;
Kanîn ew qesr, tev bilind û tev ava&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Sitî, kanî jinmîr û cêrî&lt;br /&gt;
Kanîn ew rim, ka huwêzî, şeşperî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mîr Mihemê ê nêçîrvan kanî kû&lt;br /&gt;
Çeper li kû, kovî, hevor, nêrî kû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka gêra wî, Gera-Xanî, gejgering&lt;br /&gt;
Ka salên me, bekirbegî, xweş devling&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî mîrek, ka mifirdî, kanî beng&lt;br /&gt;
Kanî lolo, lê lê li kû, kanî deng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanîn çeper, betî li kû, ka celab&lt;br /&gt;
Nêrekew kû, pêjn û dengên qeb û qab&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bor-mirişkan tenik biye kete ba&lt;br /&gt;
Ez botî me diştexilim her bi pa&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka banê me, yê Azîzan, kanî war&lt;br /&gt;
Kepirê de ne kozik in, ne jî dar&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pa ez bêjim, pa dizanim çi bêjim&lt;br /&gt;
Pa bi Xwedê wek nexweş im û gêj im&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî dîwan, ne diyar e xafa mîr&lt;br /&gt;
Ka çîrokbêj, dengbêj li kû kanî pîr&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teter li kû, Axayê-Sor û ew reng&lt;br /&gt;
Tenbûr û ney, kemençe û zirne deng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî dawet, qelîsêl û medfûnî&lt;br /&gt;
Tirşik, parêv, arok, mehîr, hêkrûnî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî civat, fîl û setrenc, ka zindan&lt;br /&gt;
Ko tê de mir, şahê mexrib, Mîr-Alan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dotmîr li kû, ka mîr Şeref, mîr Ezin&lt;br /&gt;
Kanî bavê sitiya Zîn, mîr Zengin&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Beg û axa kanî tovrind, kanî dot&lt;br /&gt;
Ne mîr mane, ne mîrîtî, ne jî cot&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Gurgêl e, ne Finik e, ne Cizîr&lt;br /&gt;
Ne rîsipî, ne kefxwê ye, ne kizîr&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Buhar e, ne Havîna mîr Şeref&lt;br /&gt;
Zivistan e, dwanzde hêv tev ber û berf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne dêmir in, ne şahînet, ne hevşîn&lt;br /&gt;
Kanî mîr Şem, kanî Tacîn û Gurgîn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî ew bext, kanî bextî, ka koçer&lt;br /&gt;
Sadon li kû, ew serekê şevînger&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî mêrxas, ka xulam û mifirdî&lt;br /&gt;
Ka li kû man ew gernasên nedîtî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka zirtxane, gurz û cidî, kanî hesp&lt;br /&gt;
Xencer û rim, kanî şûrên rast û çep&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pira Bafet belê ev e, kevane&lt;br /&gt;
Kevin bûne, ne tirîne, sorane&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ji delavê qitikan ve naye deng&lt;br /&gt;
Kew û kevok di şînê de ne man ceng&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeylo bûne kaniyên me ka rejû&lt;br /&gt;
Maziyan de ne pel mane ne gezû&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xanî, Feqeh-Teyran û Mela&lt;br /&gt;
Ê Cizerî, ne jî Batê, kes nema&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şax li kû ma ka Berwarî, ka Dêrgul&lt;br /&gt;
Tu tişt nema, wemirîne deng û gul&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xêrkan, Harûnan û Jêliyan&lt;br /&gt;
Şûvî li ku, Welat-Kelhok û Goyan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Batûyan kû, Welat-Kilîs, Sipêrti&lt;br /&gt;
Ne Soran in, ne Mûsereş, Silopî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kiçan, Teyan, Dûdêran kû ka Mîran&lt;br /&gt;
Hacibêra, kanî Şernex, Garisan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne Hesinî, ne Elikî, ne Memî&lt;br /&gt;
Eruh li kû, ne Alîyan, Gergerî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ji garisan ne koçer in, ne dêman&lt;br /&gt;
Kanî Zêwkî, Welat-Kêver, Ebasan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dawûdiyan, Omerkan jî, ka Kheran&lt;br /&gt;
Ma kher bûne, tu deng naye ji tuwan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Xaltan, bira Zerdeşt, Hewherî&lt;br /&gt;
Şûrkêşên me, filehên me Hevêrkî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ka şikefta mîr Miheme, ka perî&lt;br /&gt;
Kanî Dasnî, kanî keçên surperî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Şingar, ka xwalên me, yezîdî&lt;br /&gt;
Belav bûne, bê rêzik in bê serî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dêra-Reben weke berê vala ye&lt;br /&gt;
Hejale jî diyar niye raza ye&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mifiryan kû, kanî lavij, lajebêj&lt;br /&gt;
Tîr û kevan, şûr û mirtal û destrêj&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ne eşîr in, ne bajarî, ne fileh&lt;br /&gt;
Burc û kelat, ne segman in, ne şergeh&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kevnar ne man û nayin pê tu nûjen&lt;br /&gt;
Tarî her der, ne kulek in ne rojen&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di Tanzê de ne feqeh in ne mela&lt;br /&gt;
Medresa-sor xerabe ye ji nû va&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kela Ewrex her bi ba ye, kela kevn&lt;br /&gt;
Tê de îro pîrhevok in û çend tevn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanî Şêx im, Evdirehman garisî&lt;br /&gt;
Ew jî kuştin sorgula me çilmisî&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Herê lawo tev de çûne nînin nin&lt;br /&gt;
Destê me de ne hesp mane ne jî zîn&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kurdistanê tu abadin, her heyî&lt;br /&gt;
Îro, sibe û hergav jbî dê hebî&lt;br /&gt;
|nivîskar= Celadet Bedirxan}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Serhildêrên kurd]]</text>
      <sha1>p9l6edz4zn22fymlk2nlmi94t5c9ten</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêrista Pêşveçûna Mirovî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71552</id>
    <revision>
      <id>2099395</id>
      <parentid>2099241</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */</comment>
      <origin>2099395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10832" sha1="7kdwo8t67oewh8j9j60g358498vs6r0" xml:space="preserve">[[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).&lt;ref name=&quot;UNDP2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – &quot;Human Development Indices and Indicators&quot; |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; background:none;&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}}
{{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}}
{{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}}
{{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}}
|}|430px]]
'''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is  Human Development Index ?  Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development  {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku &quot;EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî &quot;bibin&quot; û &quot;bikin&quot;. Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;

== Kok ==
[[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]]
Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere &quot;veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî&quot; bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin.

== Pîvan û hejmartin ==
=== Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) ===
[[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]]

{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| valign=top |
{{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}}
{{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}}
| valign=top |
Welatên di asta pêşveçûnê de:
{{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}}
{{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}}
{{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}}
{{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}}
{{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}}
{{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}}
|}

Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye:
* Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve
* Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê
* Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP)

UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn:

1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}&lt;/math&gt;
::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0.
2. Endeksa perwerdehiyê (EP) &lt;math&gt;= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
:2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{MYS}}{15}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;

== Hikûmeta Herêma Kurdistanê ==
PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.&lt;ref&gt;http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
|0,716
|-
|[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
|0,751
|-
|[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
|0,764
|-
|[[Kerkûk]]
|0,687
|}

== Bakurê Kurdistanê ==
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

{| style=&quot;background-color: transparent;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Amed]]
|0,635
|-
|[[Agirî]]
|0,544
|-
|[[Wan]]
|0,581
|-
|[[Colemêrg]]
|0,565
|-
|[[Şirnex]]
|0,553
|-
|[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|0,627
|-
|[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|0,683
|-
|[[Semsûr]]
|0,662
|-
|[[Sêrt]]
|0,617
|-
|[[Bedlîs]]
|0,594
|-
|[[Mûş]]
|0,570
|-
|[[Erzîngan]]
|0,704
|-
|[[Çewlîg]]
|0,599
|}
| [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]]
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Riha]]
|0,606
|-
|[[Gurgum]]
|0,677
|-
|[[Îdir]]
|0,610
|-
|[[Qers]]
|0,630
|-

|[[Erzirom]]
|0,672
|-
|[[Sêwas]]
|0,697
|-
|[[Meletî]]
|0,711
|-
|[[Erdêxan]]
|0.623
|-
|[[Êlih]]
|0,636
|-
|[[Dîlok]]
|0,667
|-
|[[Xarpet]]
|0,701
|-
|[[Xetay]]
|0,698
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}
|}

== Rojhilata Kurdistanê ==
PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Şahar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Mehabad]]
|0,643
|-
|[[Ûrmiye]]
|0,643
|-
|[[Sine (şaristan)|Sine]]
|0,635
|-
|[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]]
|0,67
|-
|[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]]
|0,663
|-
|[[Şarîkurd]]
|0,664
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1990an]]
[[Kategorî:Dahênên pakistanî]]
[[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]]</text>
      <sha1>7kdwo8t67oewh8j9j60g358498vs6r0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099396</id>
      <parentid>2099395</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */</comment>
      <origin>2099396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11487" sha1="ph1z805q94m7eixjj4agyeye1liyfbl" xml:space="preserve">[[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).&lt;ref name=&quot;UNDP2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – &quot;Human Development Indices and Indicators&quot; |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; background:none;&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}}
{{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}}
{{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}}
{{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}}
|}|430px]]
'''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is  Human Development Index ?  Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development  {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku &quot;EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî &quot;bibin&quot; û &quot;bikin&quot;. Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;

== Kok ==
[[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]]
Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere &quot;veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî&quot; bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin.

== Pîvan û hejmartin ==
=== Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) ===
[[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]]

{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| valign=top |
{{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}}
{{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}}
| valign=top |
Welatên di asta pêşveçûnê de:
{{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}}
{{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}}
{{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}}
{{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}}
{{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}}
{{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}}
|}

Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye:
* Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve
* Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê
* Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP)

UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn:

1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}&lt;/math&gt;
::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0.
2. Endeksa perwerdehiyê (EP) &lt;math&gt;= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
:2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{MYS}}{15}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)&lt;/ref&gt;
::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an.

== Hikûmeta Herêma Kurdistanê ==
PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.&lt;ref&gt;http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
|0,716
|-
|[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
|0,751
|-
|[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
|0,764
|-
|[[Kerkûk]]
|0,687
|}

== Bakurê Kurdistanê ==
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

{| style=&quot;background-color: transparent;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Amed]]
|0,635
|-
|[[Agirî]]
|0,544
|-
|[[Wan]]
|0,581
|-
|[[Colemêrg]]
|0,565
|-
|[[Şirnex]]
|0,553
|-
|[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|0,627
|-
|[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|0,683
|-
|[[Semsûr]]
|0,662
|-
|[[Sêrt]]
|0,617
|-
|[[Bedlîs]]
|0,594
|-
|[[Mûş]]
|0,570
|-
|[[Erzîngan]]
|0,704
|-
|[[Çewlîg]]
|0,599
|}
| [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]]
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Riha]]
|0,606
|-
|[[Gurgum]]
|0,677
|-
|[[Îdir]]
|0,610
|-
|[[Qers]]
|0,630
|-

|[[Erzirom]]
|0,672
|-
|[[Sêwas]]
|0,697
|-
|[[Meletî]]
|0,711
|-
|[[Erdêxan]]
|0.623
|-
|[[Êlih]]
|0,636
|-
|[[Dîlok]]
|0,667
|-
|[[Xarpet]]
|0,701
|-
|[[Xetay]]
|0,698
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}
|}

== Rojhilata Kurdistanê ==
PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Şahar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Mehabad]]
|0,643
|-
|[[Ûrmiye]]
|0,643
|-
|[[Sine (şaristan)|Sine]]
|0,635
|-
|[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]]
|0,67
|-
|[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]]
|0,663
|-
|[[Şarîkurd]]
|0,664
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1990an]]
[[Kategorî:Dahênên pakistanî]]
[[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]]</text>
      <sha1>ph1z805q94m7eixjj4agyeye1liyfbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099397</id>
      <parentid>2099396</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */</comment>
      <origin>2099397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11638" sha1="gcrffc29mw62kxvnnlz4appbc21foi7" xml:space="preserve">[[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).&lt;ref name=&quot;UNDP2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – &quot;Human Development Indices and Indicators&quot; |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; background:none;&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}}
{{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}}
{{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}}
{{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}}
|}|430px]]
'''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is  Human Development Index ?  Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development  {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku &quot;EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî &quot;bibin&quot; û &quot;bikin&quot;. Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;

== Kok ==
[[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]]
Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere &quot;veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî&quot; bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin.

== Pîvan û hejmartin ==
=== Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) ===
[[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]]

{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| valign=top |
{{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}}
{{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}}
| valign=top |
Welatên di asta pêşveçûnê de:
{{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}}
{{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}}
{{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}}
{{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}}
{{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}}
{{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}}
|}

Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye:
* Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve
* Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê
* Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP)

UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn:

1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}&lt;/math&gt;
::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0.
2. Endeksa perwerdehiyê (EP) &lt;math&gt;= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
:2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{MYS}}{15}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)&lt;/ref&gt;
::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an.
3. Endeksa dahatê (II) &lt;math&gt;= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}&lt;/math&gt;

== Hikûmeta Herêma Kurdistanê ==
PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.&lt;ref&gt;http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
|0,716
|-
|[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
|0,751
|-
|[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
|0,764
|-
|[[Kerkûk]]
|0,687
|}

== Bakurê Kurdistanê ==
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

{| style=&quot;background-color: transparent;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Amed]]
|0,635
|-
|[[Agirî]]
|0,544
|-
|[[Wan]]
|0,581
|-
|[[Colemêrg]]
|0,565
|-
|[[Şirnex]]
|0,553
|-
|[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|0,627
|-
|[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|0,683
|-
|[[Semsûr]]
|0,662
|-
|[[Sêrt]]
|0,617
|-
|[[Bedlîs]]
|0,594
|-
|[[Mûş]]
|0,570
|-
|[[Erzîngan]]
|0,704
|-
|[[Çewlîg]]
|0,599
|}
| [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]]
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Riha]]
|0,606
|-
|[[Gurgum]]
|0,677
|-
|[[Îdir]]
|0,610
|-
|[[Qers]]
|0,630
|-

|[[Erzirom]]
|0,672
|-
|[[Sêwas]]
|0,697
|-
|[[Meletî]]
|0,711
|-
|[[Erdêxan]]
|0.623
|-
|[[Êlih]]
|0,636
|-
|[[Dîlok]]
|0,667
|-
|[[Xarpet]]
|0,701
|-
|[[Xetay]]
|0,698
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}
|}

== Rojhilata Kurdistanê ==
PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Şahar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Mehabad]]
|0,643
|-
|[[Ûrmiye]]
|0,643
|-
|[[Sine (şaristan)|Sine]]
|0,635
|-
|[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]]
|0,67
|-
|[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]]
|0,663
|-
|[[Şarîkurd]]
|0,664
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1990an]]
[[Kategorî:Dahênên pakistanî]]
[[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]]</text>
      <sha1>gcrffc29mw62kxvnnlz4appbc21foi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099398</id>
      <parentid>2099397</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2099398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11637" sha1="hxq7mbvod28ortsoc82jcrhch2s499w" xml:space="preserve">[[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).&lt;ref name=&quot;UNDP2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – &quot;Human Development Indices and Indicators&quot; |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;width:100%; background:none;&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}}
{{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}}
{{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}}
{{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}}
|}|430px]]
'''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is  Human Development Index ?  Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development  {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku &quot;EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî &quot;bibin&quot; û &quot;bikin&quot;. Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;

== Kok ==
[[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]]
Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere &quot;veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî&quot; bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin.

== Pîvan û hejmartin ==
=== Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) ===
[[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|350px|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de]]
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| valign=top |
{{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}}
{{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}}
| valign=top |
Welatên di asta pêşveçûnê de:
{{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}}
{{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}}
{{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}}
{{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}}
{{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}}
{{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}}
|}

Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye:
* Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve
* Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê
* Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP)

UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn:

1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}&lt;/math&gt;
::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0.
2. Endeksa perwerdehiyê (EP) &lt;math&gt;= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
:2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) &lt;math&gt;= \frac{\textrm{MYS}}{15}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)&lt;/ref&gt;
::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an.
3. Endeksa dahatê (II) &lt;math&gt;= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}&lt;/math&gt;

== Hikûmeta Herêma Kurdistanê ==
PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.&lt;ref&gt;http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]]
|0,716
|-
|[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
|0,751
|-
|[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]]
|0,764
|-
|[[Kerkûk]]
|0,687
|}

== Bakurê Kurdistanê ==
PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e.

{| style=&quot;background-color: transparent;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Amed]]
|0,635
|-
|[[Agirî]]
|0,544
|-
|[[Wan]]
|0,581
|-
|[[Colemêrg]]
|0,565
|-
|[[Şirnex]]
|0,553
|-
|[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|0,627
|-
|[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|0,683
|-
|[[Semsûr]]
|0,662
|-
|[[Sêrt]]
|0,617
|-
|[[Bedlîs]]
|0,594
|-
|[[Mûş]]
|0,570
|-
|[[Erzîngan]]
|0,704
|-
|[[Çewlîg]]
|0,599
|}
| [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]]
| valign=&quot;top&quot; |
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Bajar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Riha]]
|0,606
|-
|[[Gurgum]]
|0,677
|-
|[[Îdir]]
|0,610
|-
|[[Qers]]
|0,630
|-

|[[Erzirom]]
|0,672
|-
|[[Sêwas]]
|0,697
|-
|[[Meletî]]
|0,711
|-
|[[Erdêxan]]
|0.623
|-
|[[Êlih]]
|0,636
|-
|[[Dîlok]]
|0,667
|-
|[[Xarpet]]
|0,701
|-
|[[Xetay]]
|0,698
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}
|}

== Rojhilata Kurdistanê ==
PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-bgcolor=&quot;#808080&quot;
!&lt;blockquote&gt;Şahar&lt;/blockquote&gt;
!&lt;blockquote&gt;PPM&lt;/blockquote&gt;
|-
|[[Mehabad]]
|0,643
|-
|[[Ûrmiye]]
|0,643
|-
|[[Sine (şaristan)|Sine]]
|0,635
|-
|[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]]
|0,67
|-
|[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]]
|0,663
|-
|[[Şarîkurd]]
|0,664
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Çavkaniya daneyan&lt;ref&gt;http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1990an]]
[[Kategorî:Dahênên pakistanî]]
[[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]]
[[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]]</text>
      <sha1>hxq7mbvod28ortsoc82jcrhch2s499w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çağatay Ulusoy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74306</id>
    <revision>
      <id>2099443</id>
      <parentid>1835770</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PERLA.NEGRA</username>
        <id>104310</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filmnîgarî */</comment>
      <origin>2099443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5592" sha1="6uon13786s2zlaylkdwuk6em1o2yhyz" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}}
'''Çağatay Ulusoy''' [[model]] û [[lîstikvan]]ekî [[tirk]] e ku di 23ê îlona 1990î de ji dayik bûye.

== Jiyan ==

Ulusoy li [[Bakırköy]]a Stembolê hat dinyayê. Bavê wî, endamek hûrgelêya tirkî ya li Bulgaristanê, bi hatina xwe ya Tirkiyê re ji bo koçber bû; diya wî bi eslê xwe [[Bosniya û Herzegovîna|bosnî]] ye. Birayê wî biçûk ê bi navê Atalay heye. Piştî qedandina lîseyê, Ulusoy yekem dest bi xwendina li Zanîngeha Stembolê ya Beşa Baxçeyên Sêwir û ''Landskeypîng'' kir.

Ulusoy di sala 2009 pêşî wek model xebitî û paşê lîstikvanî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=Yeliz Mete und Çagatay Ulusoy besten Models |sernav=http://www.vaybee.de/nachrichten/yeliz-mete-und-cagatay-ulusoy-besten-models/ |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di 2010an de ew pêşbirka Modelê Baştirîn a Tirkiyeyê qezenc kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://bestmodelofturkey.net/birinciler |sernav=Birinciler |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120708000602/http://bestmodelofturkey.net/birinciler |tarîxa-arşîvê=2012-07-08 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.sabah.com.tr/magazin/2011/05/30/benim-hayatim-bir-gecede-degisti |sernav=Benim hayatım bir gecede değişti |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di tîrmeha 2011an de, ew diviyabû ku li Bulgaristanê nûneriya baştirîn modela cîhanê di pêşbirkê de nûneriya Tirkiyê bike, lê ji filmê ''Anadolu [[Kartallari (rêzefîlm)|Kartallari]]'' re mijûl bû.

Digel xebatên xwe yên modelkirinê, Ulusoy di sala 2010an de li dibistana lîstikvaniyê [[Akademi 35 Buçuk Sanat Evi]] li Stembolê perwerdehiya lîstikvaniyê ya du-meh qedand. Di rêzefîlmê ''Adını Feriha Koydum'' de, ew di hemî beş de ligel [[Hazal Kaya]], di rola Emir Sarrafoğlu de dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diziler.com/dizi/adini-feriha-koydum-emirin-yolu/oyunculari |sernav=Adını Feriha Koydum Emir'in Yolu |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2013an heya 2015an, ew di rêzefîlmê tirkî [[Medcezir ( rêzefîlm)|Medcezir]] rola serekî da Yaman de girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mobile.beyazgazete.com/video/video-detay-413988.html |sernav=Çağatay Ulusoy ve Serenay Sarıkaya'nın Yeni Dizisi 'Medcezir' Tanıtım Fragmanı |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2016an heta 2017an, ew di rêzefîlmê Içerde de rola sereke lîst.

Di 25ê kanûna paşîn a 2013an de, 30 lîstikvanên Tirk, tevî Çağatay Ulusoy, ji bo lêpirsîna tiryakê ji hêla polîsên tiryakî ya Stembolê ve hat binçavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-celebrities-in-custody-in-drugs-probe-report--39818 |sernav=Turkish celebrities in custody in drugs probe: report |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.haberler.com/38-people-including-turkish-celebrities-detained-252573/ |sernav=İncluding Turkish Celebrities, Detained İn Anti-drug Operation38 People, İncluding Turkish Celebrities, Detained İn Anti-drug Operation |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=Ünlü oyuncudan şok açıklama! &quot;Bizim piyasada çoğu insan içiyor, kullanıyor&quot; |sernav=http://www.milliyet.com.tr/gundem/unlu-oyuncudan-sok-aciklama-bizim-piyasada-cogu-insan-iciyor-kullaniyor-1799774 |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.internethaber.com/cagatay-ulusoyun-uyusturucu-davasinda-gelisme-hollywood-yerine-hapse-foto-galerisi-1812246.htm |sernav=Çağatay Ulusoy'un uyuşturucu davasında gelişme Hollywood yerine hapse... |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2016an de li gel Leyla Lydia Tuğutlu, Ulusoy fîlimê Delibal derxist. Di heman salê de ew bûbû rûyê &quot;Colin's&quot; li Tirkiyê û bi modela Victoria's Secret Taylor Hill re di şirketa Bize Uyar de bazirganî kir.

Ji sala 2018an û pê ve, Ulusoy rola serekî Hakan di rêzefîlmê [[Netflix]]ê ''[[Hakan Muhafiz]]'' de dilîze.

== Filmnîgarî ==

* 2011: Adını Feriha Koydum (rêzefilm)
* 2011: Anadolu Kartallari (film)
* 2012: Eve Düşen Yıldırım (Rola mêvanî;rêzefîlm)
* 2012: [[Adini Feriha Koydum]] – Emir'in Yolu (rêzefilm) 
* 2012: Emir'in Yolu (rêzefilm)
* 2013: Medcezir (rêzefilm)
* 2015: Delibal (film)
* 2016: [[İçerde|Içerde]] (rêzefilm)
* 2018: [[Hakan Muhafiz]]

 
== Girêdanên derve ==

* {{IMDb name|nm4293138}}
* [http://turkishstarsdaily.com/celebrities/cagatay-ulusoy Cagatay Ulusoy on TurkishStarsDaily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205434/http://turkishstarsdaily.com/celebrities/cagatay-ulusoy |date=2016-03-05 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
&lt;br /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>6uon13786s2zlaylkdwuk6em1o2yhyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099444</id>
      <parentid>2099443</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PERLA.NEGRA</username>
        <id>104310</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filmnîgarî */</comment>
      <origin>2099444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5593" sha1="f4bc92squ2o0t9kppde3px0o2wk9s8m" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}}
'''Çağatay Ulusoy''' [[model]] û [[lîstikvan]]ekî [[tirk]] e ku di 23ê îlona 1990î de ji dayik bûye.

== Jiyan ==

Ulusoy li [[Bakırköy]]a Stembolê hat dinyayê. Bavê wî, endamek hûrgelêya tirkî ya li Bulgaristanê, bi hatina xwe ya Tirkiyê re ji bo koçber bû; diya wî bi eslê xwe [[Bosniya û Herzegovîna|bosnî]] ye. Birayê wî biçûk ê bi navê Atalay heye. Piştî qedandina lîseyê, Ulusoy yekem dest bi xwendina li Zanîngeha Stembolê ya Beşa Baxçeyên Sêwir û ''Landskeypîng'' kir.

Ulusoy di sala 2009 pêşî wek model xebitî û paşê lîstikvanî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=Yeliz Mete und Çagatay Ulusoy besten Models |sernav=http://www.vaybee.de/nachrichten/yeliz-mete-und-cagatay-ulusoy-besten-models/ |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di 2010an de ew pêşbirka Modelê Baştirîn a Tirkiyeyê qezenc kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://bestmodelofturkey.net/birinciler |sernav=Birinciler |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120708000602/http://bestmodelofturkey.net/birinciler |tarîxa-arşîvê=2012-07-08 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.sabah.com.tr/magazin/2011/05/30/benim-hayatim-bir-gecede-degisti |sernav=Benim hayatım bir gecede değişti |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Di tîrmeha 2011an de, ew diviyabû ku li Bulgaristanê nûneriya baştirîn modela cîhanê di pêşbirkê de nûneriya Tirkiyê bike, lê ji filmê ''Anadolu [[Kartallari (rêzefîlm)|Kartallari]]'' re mijûl bû.

Digel xebatên xwe yên modelkirinê, Ulusoy di sala 2010an de li dibistana lîstikvaniyê [[Akademi 35 Buçuk Sanat Evi]] li Stembolê perwerdehiya lîstikvaniyê ya du-meh qedand. Di rêzefîlmê ''Adını Feriha Koydum'' de, ew di hemî beş de ligel [[Hazal Kaya]], di rola Emir Sarrafoğlu de dilîze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.diziler.com/dizi/adini-feriha-koydum-emirin-yolu/oyunculari |sernav=Adını Feriha Koydum Emir'in Yolu |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2013an heya 2015an, ew di rêzefîlmê tirkî [[Medcezir ( rêzefîlm)|Medcezir]] rola serekî da Yaman de girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mobile.beyazgazete.com/video/video-detay-413988.html |sernav=Çağatay Ulusoy ve Serenay Sarıkaya'nın Yeni Dizisi 'Medcezir' Tanıtım Fragmanı |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2016an heta 2017an, ew di rêzefîlmê Içerde de rola sereke lîst.

Di 25ê kanûna paşîn a 2013an de, 30 lîstikvanên Tirk, tevî Çağatay Ulusoy, ji bo lêpirsîna tiryakê ji hêla polîsên tiryakî ya Stembolê ve hat binçavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-celebrities-in-custody-in-drugs-probe-report--39818 |sernav=Turkish celebrities in custody in drugs probe: report |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.haberler.com/38-people-including-turkish-celebrities-detained-252573/ |sernav=İncluding Turkish Celebrities, Detained İn Anti-drug Operation38 People, İncluding Turkish Celebrities, Detained İn Anti-drug Operation |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=Ünlü oyuncudan şok açıklama! &quot;Bizim piyasada çoğu insan içiyor, kullanıyor&quot; |sernav=http://www.milliyet.com.tr/gundem/unlu-oyuncudan-sok-aciklama-bizim-piyasada-cogu-insan-iciyor-kullaniyor-1799774 |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.internethaber.com/cagatay-ulusoyun-uyusturucu-davasinda-gelisme-hollywood-yerine-hapse-foto-galerisi-1812246.htm |sernav=Çağatay Ulusoy'un uyuşturucu davasında gelişme Hollywood yerine hapse... |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2016an de li gel Leyla Lydia Tuğutlu, Ulusoy fîlimê Delibal derxist. Di heman salê de ew bûbû rûyê &quot;Colin's&quot; li Tirkiyê û bi modela Victoria's Secret Taylor Hill re di şirketa Bize Uyar de bazirganî kir.

Ji sala 2018an û pê ve, Ulusoy rola serekî Hakan di rêzefîlmê [[Netflix]]ê ''[[Hakan Muhafiz]]'' de dilîze.

== Filmnîgarî ==

* 2011: Adını Feriha Koydum (rêzefilm)
* 2011: Anadolu Kartallari (film)
* 2012: Eve Düşen Yıldırım (Rola mêvanî; rêzefîlm)
* 2012: [[Adini Feriha Koydum]] – Emir'in Yolu (rêzefilm) 
* 2012: Emir'in Yolu (rêzefilm)
* 2013: Medcezir (rêzefilm)
* 2015: Delibal (film)
* 2016: [[İçerde|Içerde]] (rêzefilm)
* 2018: [[Hakan Muhafiz]]

 
== Girêdanên derve ==

* {{IMDb name|nm4293138}}
* [http://turkishstarsdaily.com/celebrities/cagatay-ulusoy Cagatay Ulusoy on TurkishStarsDaily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305205434/http://turkishstarsdaily.com/celebrities/cagatay-ulusoy |date=2016-03-05 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
&lt;br /&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktorên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>f4bc92squ2o0t9kppde3px0o2wk9s8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İçerde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74319</id>
    <revision>
      <id>2099441</id>
      <parentid>1837006</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PERLA.NEGRA</username>
        <id>104310</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kesatî */</comment>
      <origin>2099441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="tou8msa9yrqpthb0798f6qop9lhshfs" xml:space="preserve">{{Çavkanî}}
'''İçerde''', bi kurdî ''Di nav de'', navê [[drama]]yeke tirkî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}}

== Kesatî ==

* [[Çağatay Ulusoy]] - Sarp Yelmas
* [[Aras Bulut İynemli]] - Mert Karadag
* [[Çetin Tekindor]] - Celal Duman 

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Şano]]</text>
      <sha1>tou8msa9yrqpthb0798f6qop9lhshfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zanîngeha Rojava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94350</id>
    <revision>
      <id>2099430</id>
      <parentid>1935250</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5245" sha1="cvkfsitipw3p6pmdbnlxr68ym9hat53" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[inglîzî]]: ''University of Rojava'', [[erebî]]: جامعة روجآفا, [[suryaniya klasîk]]: ܒܝܬ ܨܘܒܐ ܕܪܘܓܐܦܐ), zanîngeheke nenaskirî ya [[Rojavayê Kurdistanê]] ([[Sûrî]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==

=== Fakûlteya Bijîşkî (Tib) ===
Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.

=== Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ===
Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
=== Fakûlteya Çandinî ===
Di sala 2016an hatiye damezrandîn.

=== Fakûlteya Zanistên Perwerdê ===
Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.

=== Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ===
Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.

=== Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ===
Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 salin
=== Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ===
Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 salin

li bajarê Qamişlo ye

== Fakûlteya Mafnasî ==
salên xwendinê 4 û li bajarê Qamişlo ye

=== Peymangeha Darayî û Rêveberî ===
Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
xwendin 3 salin û li bajarê Qamişlo ye

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>cvkfsitipw3p6pmdbnlxr68ym9hat53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099431</id>
      <parentid>2099430</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5204" sha1="4gew3iuilf69t1zloaft773bi1pswl7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا, [[suryaniya klasîk]]: ܒܝܬ ܨܘܒܐ ܕܪܘܓܐܦܐ), zanîngeheke nenaskirî ya [[Rojavayê Kurdistanê]] ([[Sûrî]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==

=== Fakûlteya Bijîşkî (Tib) ===
Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.

=== Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ===
Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
=== Fakûlteya Çandinî ===
Di sala 2016an hatiye damezrandîn.

=== Fakûlteya Zanistên Perwerdê ===
Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.

=== Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ===
Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.

=== Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ===
Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 salin
=== Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ===
Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 salin

li bajarê Qamişlo ye

== Fakûlteya Mafnasî ==
salên xwendinê 4 û li bajarê Qamişlo ye

=== Peymangeha Darayî û Rêveberî ===
Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
xwendin 3 salin û li bajarê Qamişlo ye

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>4gew3iuilf69t1zloaft773bi1pswl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099432</id>
      <parentid>2099431</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5161" sha1="33t5glzolunoxbflc15bk21l0lutlyd" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==

=== Fakûlteya Bijîşkî (Tib) ===
Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.

=== Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ===
Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
=== Fakûlteya Çandinî ===
Di sala 2016an hatiye damezrandîn.

=== Fakûlteya Zanistên Perwerdê ===
Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.

=== Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ===
Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.

=== Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ===
Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.

=== Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ===
Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

=== Peymangeha Darayî û Rêveberî ===
Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>33t5glzolunoxbflc15bk21l0lutlyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099433</id>
      <parentid>2099432</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2099433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5235" sha1="mk12ov221l3dfhmzdjjyu2ywng8j0ne" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==

=== Fakûlteya Bijîşkî (Tib) ===
Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.

=== Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ===
Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
=== Fakûlteya Çandinî ===
Di sala 2016an hatiye damezrandîn.

=== Fakûlteya Zanistên Perwerdê ===
Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.

=== Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ===
Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.

=== Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ===
Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.

=== Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ===
Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

=== Peymangeha Darayî û Rêveberî ===
Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* https://diyarname.com/news.php?Idx=65250  2026

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>mk12ov221l3dfhmzdjjyu2ywng8j0ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099434</id>
      <parentid>2099433</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fakûlte û Peymangehên Rojava */</comment>
      <origin>2099434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5363" sha1="ilel51baxkigzx4nvlqlprrsm69mrp1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==
* [[Fakûlteya Bijîşkî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.
* [[Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
* [[Fakûlteya Çandinî ya Zanîngeha Rojava]]: Di sala 2016an hatiye damezrandîn.
* [[Fakûlteya Zanistên Perwerdê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.
* [[Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.
* [[Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.
* [[Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

=== Peymangeha Darayî û Rêveberî ===
Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* https://diyarname.com/news.php?Idx=65250  2026

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>ilel51baxkigzx4nvlqlprrsm69mrp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099435</id>
      <parentid>2099434</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fakûlteya Mafnasî */</comment>
      <origin>2099435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="46i5rrl94hki33qyjj9ppdoo24vmxct" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û Peymangehên Rojava ==
* [[Fakûlteya Bijîşkî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.
* [[Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
* [[Fakûlteya Çandinî ya Zanîngeha Rojava]]: Di sala 2016an hatiye damezrandîn.
* [[Fakûlteya Zanistên Perwerdê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.
* [[Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.
* [[Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.
* [[Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.
* [[Peymangeha Darayî û Rêveberî ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* https://diyarname.com/news.php?Idx=65250  2026

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>46i5rrl94hki33qyjj9ppdoo24vmxct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099436</id>
      <parentid>2099435</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fakûlte û Peymangehên Rojava */</comment>
      <origin>2099436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="2jh70a2t5mh02080kmji90fg8v3jj4j" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û peymangehên Rojava ==
* [[Fakûlteya Bijîşkî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.
* [[Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
* [[Fakûlteya Çandinî ya Zanîngeha Rojava]]: Di sala 2016an hatiye damezrandîn.
* [[Fakûlteya Zanistên Perwerdê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.
* [[Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.
* [[Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.
* [[Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.
* [[Peymangeha Darayî û Rêveberî ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye.

Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* https://diyarname.com/news.php?Idx=65250  2026

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>2jh70a2t5mh02080kmji90fg8v3jj4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099437</id>
      <parentid>2099436</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T17:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fakûlteya Zanistên Olî */</comment>
      <origin>2099437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5381" sha1="2r703cypqr65ey8w90mgubvp7kx52s5" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| çînaser            = Perwerde
| dûgel              = [[Sûrî]]
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| nav                = Zanîngeha Rojava
| ziman              = Kurdî, erebî, inglîzî
| malper             = {{URL|http://rojavauni.com/en/}} &lt;br&gt;https://facebook.com/Rojavauni &lt;br&gt;https://twitter.com/RojavaUniv
}}
[[Wêne:Rojava_University_opening.jpg|thumb|Vekirina Zanîngeha Rojava li [[Rimêlan]]ê]]
'''Zanîngeha Rojava''' ([[erebî]]: جامعة روجآفا), zanîngeheke [[Rojavayê Kurdistanê]] ya ([[Sûrî|Sûriyê]]) ye.

Zanîngeha Rojava di tîrmeha 2016an de hate avakirin. Li bernameya perwerdehiyê de [[bijîşkî]], [[endezyarî]], [[zanist]]î, [[huner]] û [[zanîstên mirovî]] hene. Ji bilî vê, Zanîngeha Rojava ji bo perwerdehiya Falkûteya ziman û  [[wêjeya kurdî]] bernameyan pêşkêş dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened |sernav='University of Rojava' to be opened |tarîx=4 tîrmeh 2016 |malper=anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019085135/https://anfenglish.com/kurdistan/university-of-rojava-to-be-opened-15494 |tarîxa-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;k24education&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |sernav=Kurds establish university in Rojava amid Syrian instability |paşnav=Arafat |pêşnav=Hisham |tarîx=17 nîsan 2017 |malper=www.kurdistan24.net |weşanger=Kurdistan24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180718115201/http://www.kurdistan24.net/en/news/dfa4b335-fe1c-4a3c-b5b6-7bc5848e9e97/Kurds-establish-university-in-Rojava-amid-Syrian-instability |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Rojava bi [[Zanîngeha Paris 8]]a li [[Saint-Denis]] (Fransa) û [[Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîforniyayê|Enstîtuya Lêkolînên Integral a Kalîfornyayê]] li [[San Francisco]]yê (DYA) re hevkariyek dom dike. Di 20ê çiriya paşîn a 2016an de merasîmê vekirina zanîngehê hate çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |sernav=First university of Rojava opens in Qamishlo |tarîx=20 çiriya paşîn 2016 |malper=www.anfenglish.com |weşanger=ANF |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161124020954/http://anfenglish.com/kurdistan/first-university-of-rojava-opens-in-qamishlo |tarîxa-arşîvê=24 çiriya paşîn 2016 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=10 tebax 2018 }}&lt;/ref&gt;

== Fakûlte û peymangehên Rojava ==
* [[Fakûlteya Bijîşkî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşa tendurustiya mirovî ya giştî 6 sale ku li bajarê Qamişlo ye.
* [[Fakûlteya Petrol-Petrokîmya ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Avahiya fakûlte û xewgeha xwe li [[Rimêlan]] e. Xwendina xwe pênc sal in.
* [[Fakûlteya Çandinî ya Zanîngeha Rojava]]: Di sala 2016an hatiye damezrandîn.
* [[Fakûlteya Zanistên Perwerdê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2016 hate damezrandin. Ji beşên menahic-mufredat û Mamostetiya Refê pêk tê.
* [[Fakûlteya Avahîsaziya Ekolojîk û Endazyariya Avakirinê ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2019 hate damezrandin. Avahiya beşê li Hesekê ye. Avahîsaziya Ekolojîk pênc sal in û Endazyariya Avakirinê wek peymangeh du sal in.
* [[Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên weke Ziman û Wêjeya Kurdî, Hunerên Bedew û Jineolojî ku salên 2016 û 2017 hatibûn damezrandin û beşê Wergêra Inglîzî ku sala 2019 hate damezrandin di sala xwendinê ya 2019-2020 di bin banê Fakûlteya Ziman û Zanistên Civakî de hatin rêxistin kirin. Ziman û Wêjeya Kurdî û Hûnerên Bedew çar sal in; Jineolojî û Wergêra Inglîzî du sal in. beşa Dîrok û Erdinîgarî 4 sal in.
* [[Fakûlteya Zanistên Xwezayî û Teknolojiyê ya Zanîngeha Rojava]]: Beşên Endezyariya Mekatronîk, Endezyariya kompûter, Endezyariya Komînikasyon, Biyokîmya,Biyolojî,Kîmya û Bîrkarî digre nava xwe. Xwendin 4 sal in li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Mafnasî ==
Çar salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.
* [[Peymangeha Darayî û Rêveberî ya Zanîngeha Rojava]]: Sala 2018 li Qamişlo hate damezrandin. Xwendina xwe du sal in. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-10-18 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029160401/https://www.rojavauni.com/ku/derbare-me/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Peymangeha Bilind a Ragahandinê ==
Sê salên xwendinê û li bajarê Qamişlo ye.

== Fakûlteya Zanistên Olî ==
Beşên zanista Êzidî û Xiristiyanî li Bajarê Qamişlo beşa zanista İslamî jî li Bajarê Hesekê ye. Salên xwendinê ya zanîngehê çar sal in.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* https://diyarname.com/news.php?Idx=65250  2026

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê|Rojava]]
[[Kategorî:Zanîngehên Rojavayê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Zanîngehên Suriyê]]</text>
      <sha1>2r703cypqr65ey8w90mgubvp7kx52s5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aşdad (kovar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123520</id>
    <revision>
      <id>2099492</id>
      <parentid>1832479</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="sucvscariwp88mbzqy1aiclkua9mct0" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
'''''Aşdad''''' kovara hiqûqî ya sêmehane ye.&lt;ref&gt;Aşdad, Hejmar: 1:2021.&lt;/ref&gt;

Hejmara pêşîn a Aşdadê di 21ê sibata 2021an di bin banê [[Baroya Diyarbekirê]] de belav bû. Hejmara yekem bi dosyeyeke bi sernavê &quot;Destpêka Hiqûqê&quot; derket pêşberî xwendevanan.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Dad êdî bi kurdî ye.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Hejmarên Kovarê ==
=== Hejmara 1em, Bihar 2021, 80 rûpel ===
* Kovara Aşdadê bira bi xêr be!, Prz. Muhlis Oğurgül
* Hezar dadistan û yek Aşdad-1, Brahîm Qijikareş
* Qayideyên sazûmaniya civakê, Prz. [[Şêxo Fîlîk]]
* Pergalên hiqûqê, Prz. Sezgin Dinç
* Mueyîdeyên hiqûqî, Prz. Cemil Çelik
* Çavkaniyên hiqûqê, Prz. Muhammed Nurullah Boztaş
* Sepîna qayideyên hiqûqî ji aliyê cî dem û mijarê ve-1, Prz. Hüseyin İnal
* Ji alîyê çawanîyê ve cureyên rêzikên hiqûqî û şîrovekirina wan, Prz. Ekrem Koçbaşı
* Kes di hiqûqê de û kesên hiqûqê, Prz. [[Veysel Vesek]]
* Hiqûq, şax û jêrşax”, [[Sabîr Ebdulahîzad]] | Pisporê Hiqûqê
* Têgiha mafê û cureyên wê, Prz. [[Rênas Xendekî]]
* Hevpeyvin bi serokê Baroya Amedê [[Cîhan Aydın]] re, Prz. Elif Birkili û Prz. Serhat Hezer
* Rojeke sar bîranîneke germ û rastiyeke dijwar, Prz. Gülşen Demir
* Di ser mînakekê re sînema di hiqûqê de; Mîrate Ba ye (Inherit The Wind), Prz. Mem ARÎN
* Dr. Nurî Talabanî: Profesorê Hiqûqê &amp; Endamê Akademiya Kurdî, Amadekar: AŞDAD
* Ferhenga Aşdadê-1, Amadekar: Aşdad

== Girêdanên derve ==
* [https://xwebun1.org/kovara-hiquqe-asdad-derdikeve/ Kovara hiqûqê ‘AŞDAD’ derdikeve, Xwebûn, 20ê Sibata 2021an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603074838/https://xwebun1.org/kovara-hiquqe-asdad-derdikeve/ |date=2023-06-03 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=Y5cEVVO8BCM Vîdeo: Danasîna Kovara Aşdadê, Kenala Youtubeê ya Baroya Diyarbekirê, 21ê Sibata 2021an]

{{Çk}}


{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kovar-şitil}}

[[Kategorî:Kovarên kurdî]]</text>
      <sha1>sucvscariwp88mbzqy1aiclkua9mct0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139077</id>
    <revision>
      <id>2099425</id>
      <parentid>1764875</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wieralee</username>
        <id>23502</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Gedenktafel Blücherplatz 1 (Kreuz) Amerika-Gedenkbibliothek.jpg]] → [[File:Gedenktafel Eva-Mamlok-Platz (Kreuz) Amerika-Gedenkbibliothek.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Platz wurde umbenannt</comment>
      <origin>2099425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6190" sha1="pw3cq1vfqgsw98rnhts0vvsxd6phn2b" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî''' (bi almanî : '''Amerika-Gedenkbibliothek ,''' bi kurtasî '''AGB''' ) yek ji mezintirîn pirtûkxaneyên giştî yên Berlînê ye.Ew diyariya Dewletên Yekbûyî ji rûniştevanên Berlînê re bû.Ew bi diravên ji [[Plana Marshall]] ve hatibû darayîkirin û di sala 1954an de li [[Berlîna Rojava]] hate damezrandin da ku azadiya perwerdehiyê û [[Azadiya derbirinê|azadiya derbirînê]] pêş ve ke .Ji sala 1995an vir ve beşek ji [[Pirtûkxaneya Navendî û Dewletî ya Berlînê]] ye.Ew li Blücherplatz li mehela [[Kreuzberg]]ê ye.
[[Wêne:Gedenktafel Eva-Mamlok-Platz (Kreuz) Amerika-Gedenkbibliothek.jpg|thumb|„Bingeha damezrandinê li ser azadiya bêsînor a giyanê mirovî hatiye avakirin.Ji ber ku li vir em ji şopandina rastiyê li ser hemû rêyan dûr nakevin û heta ku hiş bikaribe bi azadî û bê astengî li dijî çewtiyê şer bike, em ji çewtiyê jî tirûş bikin.“Gotin ji hêla [[Thomas Jefferson]] ve li qada têketina Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî.&lt;ref&gt;Ji nameyek ji hevalê xwe [[William Roscoe]] re. Name derbarê damezrandina [[Zanîngeha Virginiayê]] de ye; Binêre [[Fritz Moser]]: ''Die Amerika-Gedenkbibliothek Berlin.'' Harrassowitz, Wiesbaden 1964,r. 42.&lt;/ref&gt;]]

== Dîrok ==
[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-C01694, Berlin, Blücherplatz.jpg|thumb|Blücherplatz di sala 1937an de bi cîhê avakirina [[avahiya şaredariya Kreuzbergê]],ku di dema şer de hate girtin û piştre bû cîhê Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî.]]

Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî di encama dabeşkirina Berlînê di salên 1948/1949an de hate damezrandin.Li Berlîna dabeşkirî, hema hema hemî pirtûkxaneyên giştî û akademîk ên li seranserê navçeyan li Berlîna Rojhilat bûn.Ji diwanzdeh mîlyon bergên pirtûkxaneyên Berlînê yên di sala 1939an de, 5.2 mîlyon berg hêj piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] hebûn.Di dema dabeşkirinê de, nêzîkî 1,3 mîlyon ji van li sektorên rojavayê Berlînê û 3,9 mîlyon jî di sektora sovyetî de bûn.Pirtûkxaneyên navendî yên Berlînê hebûn, wek Pirtûkxaneya Bajarê Berlînê, ku di bin kontrola Rêveberiya Alman ya Perwerdehiya Gel a serdest a [[Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê]] de bû, Pirtûkxaneya Dewletê ya ku niha jê re tê gotin Pirtûkxaneya Zanistî ya Giştî, Pirtûkxaneya Konseyê, Pirtûkxaneya Akademiya Alman a Zanist û Pirtûkxaneya Zanîngehê ya Zanîngeha Humboldt a Berlînê ya ku rind sax ma ye .Xwediyên pirtûkxaneya yekane girîng a li Berlîna Rojava, Pirtûkxaneya zanîngeha teknîkî, ji ber ku di dema şer de ji derve nehatin girtin, hema hema bi tevahî hatin hilweşandin.

== Xwediyên pirtûkxaneyê ==
Ji bilî pirtûkan, pirtûkxane ji bo her temenî gelek [[CD-ROM]], [[DVD]], [[Compact disc|CD]], kaset, vîdyo û rûpelên muzîkê jî pêşkêşî dike.Taybetmendiyek taybetî îmkana deynkirina wêne û peykeran ji artotek e. Dema ku pirtûkxane vebû, sêlikan yek ji nûbûnên sereke bûn.
[[Wêne:ZLB 20 Jahre.jpg|thumb|20 sal Pirtûkxaneya Navendî û Dewletî ya Berlînê - peyker li ber deriyê sereke]]

Berhemên Pirtûkxaneya Navendî û Dewletê ya Berlînê li gorî mijarê di navbera Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî û Pirtûkxaneya Bajarê Berlînê de têne dabeş kirin. Dezgehên jêrîn li Pirtûkxaneya Bîrdariya Amerîka hene:

* Muzîk
* Huner, Sehne, Medya
* Zanistên mirovî û civakî
* Wêje, ziman, welat

Ji bo zarok û ciwanan beşê cihê heye, Pirtûkxaneya zarok û ciwanan &quot;Hallescher Komet&quot;, bi dema xwe ya gihîştinê û vekirinê.

[[Wêne:DBPB 1954 122 Berliner Bauten.jpg|thumb|40 Fenîg pûla taybetî ya Posta Federal a Almanyayê ya Berlînê (1954), rêzikên diyarker ên avahiyên Berlînê|200x200px]]

== Rêveberî ==
* 1954–1973: Fritz Moser
* 1973–1978: [[Heinz Steinberg]]
* 1978–1988: Peter Liebenow
* 1989–1990: [[Klaus Bock]]

== Wêje li ser Pirtûkxaneya bîranînê ya amerîkî ==
* Christine-Dorothea Sauer, Paul S. Ulrich: {{Webarşîv |url=http://www.zlb.de/aktivitaeten/Fuenfzig_Jahre/sauer_ulrich_50JahreAGB.pdf |text=''Zuverlässige Brücke zu den Informationen im Netz''. |wayback=20120511162541}} (PDF; 1,5&amp;nbsp;MB). ''Von der Allgemeinen Auskunft der Amerika-Gedenkbibliothek zum Referat Informationsdienste der Zentral- und Landesbibliothek Berlin.'' In: ''BuB – Forum für Bibliothek und Information.'' 56, 10/11, 2004, S.&amp;nbsp;673–677.
* Daniela Schoßau: {{Webarşîv |url=http://www.zlb.de/aktivitaeten/Fuenfzig_Jahre/schossau_50JahreAGB.pdf |text=''Die Amerika-Gedenkbibliothek – Die Verwirklichung einer mächtigen Idee''. |wayback=20120511162409}} (PDF; 6,5&amp;nbsp;MB) In: ''BuB – Forum für Bibliothek und Information.'' 56, 5, 2004, S.&amp;nbsp;322–325.
* Susanne Hein: {{Webarşîv |url=http://www.zlb.de/aktivitaeten/Fuenfzig_Jahre/hein_50JahreAGB.pdf |text=''Vom Mittelalter zur Moderne''. |wayback=20120511162236}} (PDF; 2,8&amp;nbsp;MB) ''Fünfzig Jahre Musik in der AGB Berlin''. In: ''BuB – Forum für Bibliothek und Information.'' 56, 6, 2004, S.&amp;nbsp;388–390.
* Peter Delin, Ursula Müller-Schüßler, Christian Wollert: {{Webarşîv |url=http://www.zlb.de/aktivitaeten/Fuenfzig_Jahre/mueller-schuessler_delin_50JahreAGB.pdf |text=''Kunstabteilung und Videosammlung''. |wayback=20120511162449}} (PDF; 417&amp;nbsp;kB). In: ''BuB – Forum für Bibliothek und Information.'' 56, 7/8, 2004, S.&amp;nbsp;452–455.
* Fritz Moser: ''[http://www.bauwelt.de/dl/740901/Berliner_Gedenkbibliothek.pdf Die Berliner Gedenkbibliothek]''. In: Heft 8 der ''[[Bauwelt (Zeitschrift)|Bauwelt]]'' (46. Jg.) vom 21. Februar 1955.
* [[Edgar Breitenbach|Egar Breitenbach]]: ''The American Memorial Library in Berlin, Its Aims and Organization. In: Libri, International Journal of Libraries and Information Services'', Bd. 4 4 (1953/54), S. 281–292.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê}}
* [http://www.zlb.de/ www.zlb.de]
* [https://www.voebb.de/ Malera VöBBê]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1954an li Almanyayê]]
[[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Berlînê]]</text>
      <sha1>pw3cq1vfqgsw98rnhts0vvsxd6phn2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîna Acer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>274680</id>
    <revision>
      <id>2099457</id>
      <parentid>1943288</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berhemên wê */</comment>
      <origin>2099457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1837" sha1="90m1ojkge06k31asdxdzl893p4oi43a" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Mîna Acer
| wêne               = Mîna Acer.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Mîna Acer
| pîşe               = [[Nivîskar]] , [[Helbestvan]]
| roja_jidayikbûnê   = [[1989]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dêrika Çiyayê Mazî]] – [[Mêrdîn]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = [[Kurd]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| tevger             = 
| şêwe               = [[Roman]],[[Helbest]]
| berhem             = 
| şanenav            = 
}}
'''Mîna Acer''' (jdb. 1989an li Dêrika Çîyayê Mazî, Mêrdîn) nivîskar û helbestvaneke kurd e.&lt;ref&gt;[https://www.gazeteduvar.com.tr/ji-bo-kulilken-mala-miriyan-nameyek-haber-1519829?s=08 Ji bo Kulîlkên Mala Mirîyan nameyek]&lt;/ref&gt;
==Jînenîgarî==
Mîna Acer Başa Civaknasî, Pêşdibistan û karûbarên çivakê xwendiye. Li Zanîngeha Mêrdînê beşa kurdolojiyê de lîsansa bilind kirîye. Mamostetiya kurdî pêk aniye. Beşa wêje û zimanê kurdî 3 salan li Akademiya Cegerxwinê xwendiye.Du sala di rêvebirîya Med Derê de cih girtîye. Pirtûka wê yê Yekem ''Kulîlkên Mala Mirîyan'' e û pirtûka duyem jî ''Çîrok'' e ku niha di asta çapkirinê de ye.&lt;ref&gt;[https://www.amazon.com.tr/Kulilken-Mala-M%C4%B1riyan-Mina-Acer/dp/6057535707 Kulilken Mala Mıriyan]&lt;/ref&gt;

== Berhemên wê ==
* ''Kulîlkên Mala Mirîyan'', [[Weşanên Lîs]], 2020&lt;ref&gt;[[Hesîb Yanliç]] (2021). &quot;Kulîlkên Mala Miriyan.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 5.&lt;/ref&gt;
* ''Sûretên Şikestî'', [[Weşanên Lîs]], 2024

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]]</text>
      <sha1>90m1ojkge06k31asdxdzl893p4oi43a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099458</id>
      <parentid>2099457</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T22:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ne çavkanî ye.</comment>
      <origin>2099458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1725" sha1="4gm2643pikyzns7wg21tbbr816airns" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Mîna Acer
| wêne               = Mîna Acer.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Mîna Acer
| pîşe               = [[Nivîskar]] , [[Helbestvan]]
| roja_jidayikbûnê   = [[1989]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dêrika Çiyayê Mazî]] – [[Mêrdîn]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = [[Kurd]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| tevger             = 
| şêwe               = [[Roman]],[[Helbest]]
| berhem             = 
| şanenav            = 
}}
'''Mîna Acer''' (jdb. 1989an li Dêrika Çîyayê Mazî, Mêrdîn) nivîskar û helbestvaneke kurd e.&lt;ref&gt;[https://www.gazeteduvar.com.tr/ji-bo-kulilken-mala-miriyan-nameyek-haber-1519829?s=08 Ji bo Kulîlkên Mala Mirîyan nameyek]&lt;/ref&gt;
==Jînenîgarî==
Mîna Acer Başa Civaknasî, Pêşdibistan û karûbarên çivakê xwendiye. Li Zanîngeha Mêrdînê beşa kurdolojiyê de lîsansa bilind kirîye. Mamostetiya kurdî pêk aniye. Beşa wêje û zimanê kurdî 3 salan li Akademiya Cegerxwinê xwendiye.Du sala di rêvebirîya Med Derê de cih girtîye. Pirtûka wê yê Yekem ''Kulîlkên Mala Mirîyan'' e û pirtûka duyem jî ''Çîrok'' e ku niha di asta çapkirinê de ye.

== Berhemên wê ==
* ''Kulîlkên Mala Mirîyan'', [[Weşanên Lîs]], 2020&lt;ref&gt;[[Hesîb Yanliç]] (2021). &quot;Kulîlkên Mala Miriyan.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 5.&lt;/ref&gt;
* ''Sûretên Şikestî'', [[Weşanên Lîs]], 2024

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]]</text>
      <sha1>4gm2643pikyzns7wg21tbbr816airns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099472</id>
      <parentid>2099458</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jînenîgarî */</comment>
      <origin>2099472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1681" sha1="2f4cshaht60j6o2ne71er1mal75akoa" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Mîna Acer
| wêne               = Mîna Acer.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Mîna Acer
| pîşe               = [[Nivîskar]] , [[Helbestvan]]
| roja_jidayikbûnê   = [[1989]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dêrika Çiyayê Mazî]] – [[Mêrdîn]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = [[Kurd]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| tevger             = 
| şêwe               = [[Roman]],[[Helbest]]
| berhem             = 
| şanenav            = 
}}
'''Mîna Acer''' (jdb. 1989an li Dêrika Çîyayê Mazî, Mêrdîn) nivîskar û helbestvaneke kurd e.&lt;ref&gt;[https://www.gazeteduvar.com.tr/ji-bo-kulilken-mala-miriyan-nameyek-haber-1519829?s=08 Ji bo Kulîlkên Mala Mirîyan nameyek]&lt;/ref&gt;
==Jînenîgarî==
Mîna Acer beşa civaknasî, pêşdibistan û karûbarên çivakê xwendiye. Li [[Zanîngeha Mêrdînê]] beşa kurdolojiyê de lîsansa bilind kiriye. Mamostetiya kurdî pêk aniye. Beşa wêje û zimanê kurdî sê salan li [[Akademiya Cegerxwinê]] xwendiye. Du sala di rêveberiya [[Med Der]]ê de bûye. Du pirtûkên wê yên pêşîn &quot;Kulîlkên Mala Miriyan&quot; û &quot;Çîrok&quot; in.

== Berhemên wê ==
* ''Kulîlkên Mala Mirîyan'', [[Weşanên Lîs]], 2020&lt;ref&gt;[[Hesîb Yanliç]] (2021). &quot;Kulîlkên Mala Miriyan.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 5.&lt;/ref&gt;
* ''Sûretên Şikestî'', [[Weşanên Lîs]], 2024

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]]</text>
      <sha1>2f4cshaht60j6o2ne71er1mal75akoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099473</id>
      <parentid>2099472</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1681" sha1="2c6nd8plhkwi8xkrjeupj8omk0e6h2q" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Mîna Acer
| wêne               = Mîna Acer.jpg
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = Mîna Acer
| pîşe               = [[Nivîskar]], [[helbestvan]]
| roja_jidayikbûnê   = [[1989]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dêrika Çiyayê Mazî]], [[Mêrdîn]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = [[Kurd]]
| ziman              = [[Kurdî]]
| tevger             = 
| şêwe               = [[Roman]], [[helbest]]
| berhem             = 
| şanenav            = 
}}
'''Mîna Acer''' (jdb. 1989an li [[Dêrika Çiyayê Mazî]], Mêrdîn) nivîskar û helbestvaneke kurd e.&lt;ref&gt;[https://www.gazeteduvar.com.tr/ji-bo-kulilken-mala-miriyan-nameyek-haber-1519829?s=08 Ji bo Kulîlkên Mala Mirîyan nameyek]&lt;/ref&gt;
==Jînenîgarî==
Mîna Acer beşa civaknasî, pêşdibistan û karûbarên çivakê xwendiye. Li [[Zanîngeha Mêrdînê]] beşa kurdolojiyê de lîsansa bilind kiriye. Mamostetiya kurdî pêk aniye. Beşa wêje û zimanê kurdî sê salan li [[Akademiya Cegerxwinê]] xwendiye. Du sala di rêveberiya [[Med Der]]ê de bûye. Du pirtûkên wê yên pêşîn &quot;Kulîlkên Mala Miriyan&quot; û &quot;Çîrok&quot; in.

== Berhemên wê ==
* ''Kulîlkên Mala Mirîyan'', [[Weşanên Lîs]], 2020&lt;ref&gt;[[Hesîb Yanliç]] (2021). &quot;Kulîlkên Mala Miriyan.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 5.&lt;/ref&gt;
* ''Sûretên Şikestî'', [[Weşanên Lîs]], 2024

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]]</text>
      <sha1>2c6nd8plhkwi8xkrjeupj8omk0e6h2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çerxa Calvin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277097</id>
    <revision>
      <id>2099440</id>
      <parentid>1870619</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10083" sha1="s6gxbr4p11f662apfwqkc84ught0dm0" xml:space="preserve">'''Çerxa Calvin''' (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên [[fotosentez]]ê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;
== Danasîn ==

[[Riwek]], hin corên protîst (kevzên avê,êglena hwd.)û bakteriyên fotosentezî, bi karlêkên fotosentezê ji molekulên neendamî yên wekî av û karbona dîoksîdê, molekulên endamî yên wekî [[glukoz]], [[asîda amînî]], [[Lîpîd|çewrî]] û hwd çêdikin.

Karlêkên fotosentezê ji du beşên serekî pêk tên; [[karlêkên ronahiyê]] (karlêkên jêrdestê ronahiyê) û karlêkên nejêrdestê ronahiyê.

Di dawiya karlêkên ronahiyê de [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina [[karbohîdrat]] û awêteyên endamî tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê tune.

== RuBP (rîbuloza bîsfosfatî) ==

Rîbuloza 1, 5-bîsfosfatî (bi înglîzî:''ribulose bisphosphate (RuBP)'') awêteyek pênc karbonî ye. Di çerxa Calvin (bixwîne wekî “Kalvîn”) de wergira yekemîn a karbona dioksîdê ye. Ango çerxa Calvin bi molekula RuBP-yê dest pê dike. Heke di awêteyek de du fosfat li dû hev girêdayî bin, peyva du(''di'')fosfatî tê bikaranîn. Wekî mînak ADP du fosfatên li dû hev lixwe digire, loma wekî adenozîna dufosfatî (bi înglîzî: ''adenozîna diphosphate'') tê navkirin. RuBP jî du fosfat lixwe digire, lê fosfatên wê ne li du hev in, rasterast bi hev ve girêdayî nîn in. Fosfatek bi karbona yekem, a din bi karbona pêncem a RuBP-yê ve girêdayî ye. Ji bo diyarkirina hebûna van herdu fosfatên rîbulozê li dewsa du, pêşgira bîs(''bis'') tê bikaranîn û awête jî wekî rîbuloza 1, 5-bîsfosfatî tê navkirin.

== RuBisCO ==
RuBisCO kurtenavê [[enzîm]]a karlêkê çerxa Calvin e. Navê enzîmê bi eslê xwe “'''rîbuloza bisfosfatî ya karboksîlaz-oksîjenaz'''” e û bi kurtî wekî “RuBisCO” tê navkirin.&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; RuBisCO enzîmek aloz û gewre ye ji 16 binebeşan pêk tê.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

Bi rîbuloza bîsfosfatî ve çespandina karbona dioksîdê, ji aliyê enzîmê RuBisCO ve tê hankirin. RuBisCO atoma karbonê ya karbona dîoksîdê bi RuBP-ya pênckarbonî ve girê dide.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Herwwisa enzîma RuBisCO oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve girê dide û karlêkên [[ronahiyehenase]]yê jî dide destpêkirin.

Di kloroplastê de proteîna herî zêde enzîma RuBisCO ye. Herwisa li ser erdê jî proteîna herî zêde û belav RuBisCO ye.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

== Çerxa Calvin ==
[[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|500x500px|Çerxa Calvin rêçeyek çerxî ya kîmyayî ye ko bi berhamanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.]]
Karlêkên çerxa Calvin wekî karlêkên neronahiyê an jî karlêkên nejêrdestê ronahiyê tên navkirin.(bi înglîzî: ''light independent reactions''). Ango ji bo rûdana karlêkan, çavkaniya enerjiyê rasterast ronahî nin e, loma hewceya karlêkan bi ronahiyê nîn e.

Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Ji bo çerxek, 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Ji bo berhemanîna yek molekulek G3P, di çerxa Calvîn de neh molekul ATP û şeş molekul NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, asîdên çewrî, asîdên amînî bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.&lt;ref name=&quot;Modern Biology&quot;&gt;Postlethwait, J. H., &amp; Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart &amp; Winston.&lt;/ref&gt;Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê  de di stromaya [[kloroplast]]an de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav [[sîtoplazma]]yê de pêk tên.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;

Di çerxa Calvin de 13 cor karlêk rû dide, karlêkên çerxa Calvin ji aliyê 11 cor enzîman ve tên hankirin.&lt;ref&gt;Ludwig, Martha - Hartwell, James - Raines, Christine A.- Simkin, Andrew J. Seminars in Cell &amp; Developmental Biology. VL - 155 SP - 10 EP 2024/03/01/ [https://doi.org/10.1016/j.semcdb.2023.07.013]&lt;/ref&gt;Enzîmên bo karlêkên çerxa Calvin, ji aliyê [[Nirxa pH|pH]]-ya stromayê ve tên rêkxistin.&lt;ref name=&quot;Biochemistry&quot;&gt; Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 &lt;/ref&gt;

Karlêkên çerxa Calvin di sê qonaxên serekî de tên şîrovekirin:

1. Çespandina karbon (Girêdana karbon)

2. Kêmkirin û berhemanîna karbohîdrat

3. Dubare çêkirina rîbuloza bîsfosfatî (RuBP)

=== Çespandina karbon ===

Di çerxê de her carê molekulek karbona dîoksîdê tê girêdan. Di qonaxa çespandina karbonê de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan.

Berhema karlêkê, awêteyek şeşkarbonî ya xwenegir e (bi înglîzî:''unstable'') û demildest parçeyê du beşan dibe, du molekulên 3-fosfoglîserat (3PG) a sêkarbonî peyda dibe.

Ji ber ko berhema pêşîn a ji çespendanina karbonê, berhemek sêkarbonî ye, çerxa Calvin wekî “'''rêçeya C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;'''” (bi înglîzî:''C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; pathway'') jî tê navkirin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;
=== Kêmkirin ===
Her molekulek 3-fosfoglîseratê, ji ATP-yê komek fosfatê werdigire û dibe 1,3-bîsfosfoglîserat. Paşê cotek elektronên NADPH-yê tevlê koma karboksîlê ya 1,3-bîfosfoglîseratê dibin, fosfatek jî jê diqete û ji 1,3-bîsfosfoglîseratê, glîseraldehîd 3-fosfat (G3P) peyda dibe. G3P hê pirtir enerjî lixwe digire.

Gava sê molekulên karbona dîoksîdê yek bi yek tevlê çerxa Calvin dibin, ji G3P-yê şeş molekul peyda dibe. Ji vana tenê yek molekulek G3P-yê wekî berhema karlêkên çerxê, ji çerxê cihê dibe. Ev molekula sêkarbonî, di [[xane]]yên riwekê de ji bo çêkirina molekulên endamî tê bikaranîn. 5 molekulên G3P-yê jî ji bo çêkirina 3 molekulên RuBP-yê dubare tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

=== Dubare çêkirina rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ===

Pênc molekulên G3P-ya sêkarbonî, bi rêzekarlêkên aloz, û bi xerckirina sê ATP-yan ji nû ve rêz dibin û sê molekûlên RuBP-ya pênckarbonî peyda dibe û çerxa Calvin ji nû ve dest pê dike.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;
== Encam ==

Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Glîseraldehîd 3-fosfat ji bo berhemanîna glukoz û awêteyên endamî yên wekî sukroz, nîşa, asîdên çewrî hwd tê xerckirin.

Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot; Biochemistry -A Short Course&quot;&gt;Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman &amp; Company, A Macmillan Education Imprint. &lt;/ref&gt; Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

'''12 NADPH + 18 ATP + 6 CO2 &lt;big&gt;⇒&lt;/big&gt; C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; + 12 NADP&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + 18 ADP + 18 P&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; + 6 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O'''

== Dîrok ==

Çerxa Calvin bi xebatên di salên 1940an heta 1950yan de ji aliyê kîmyager Melvin Calvin (1911–1997), Andrew Benson (1917-2015), James Alan Bassham (1922 – 2012) û hevkarên wan ve hat diyarkirin. Ev çerx bi gelemperî wekî “çerxa Calvin” tê navkirin lê ji ber ko di xebatê de ne tenê yek kes lê keda sê zanyaran heye, hin caran ev çerx wekî “çerxa Calvin-Benson” an jî “çerxa Calvin-Benson-Bassam” tê navkirin.

Ji bo xebatên wê yên li ser karlêkên çespandina karbona dioksîdê, Melvin Calvin di sala 1961ê de di warê kîmyayê de bi [[xelata Nobelê]] hat xelatkirin.&lt;ref&gt;The Nobel Prize in Chemistry 1961. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach AB 2024. Fri. 25 Oct 2024. [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1961/summary]/&lt;/ref&gt;

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]</text>
      <sha1>s6gxbr4p11f662apfwqkc84ught0dm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ronahiyehenase</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277583</id>
    <revision>
      <id>2099442</id>
      <parentid>1976377</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10781" sha1="fslxwg0dcz2rck4dfxr5bv4ggj6txop" xml:space="preserve">'''Ronahiyehenase''' (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.&lt;ref&gt;&quot;photorespiration .&quot; A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com].&lt;/ref&gt;

Ronahiyehenase wekî çerxa C2 an jî rêçeya C2 jî tê navkirin. Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; û H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]]. Lê di ronahiyehenaseyê de [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên [[çerxa Calvin]] hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Ronahiyehenase ku.png|thumb|471x471px|&lt;small&gt;RuBisCO ne tenê çespandina CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê lê dikare çespandian oksîjenê (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) jî han bike. Çespandina RuBP ya bi karbona dîoksîd an jî oksîjenê ve, bi heman beşa enzîma RuBisCO ve tê hankirin.&lt;/small&gt;]]

== Danasîn ==
[[Fotosentez]] bi gelemperî di xaneyên mezofîlê yên nava pelê riwekan de rû dide. Gazên dikevin nav pelê an jî ji pelê derdikevin ji aliyê stomayan ve tên rêkxistin. [[Stoma]] bi gelemperî li ser rûyê binî yê pelê de cih digirin. CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; jî ji atmosferê di bin kontrola stomayan de derbasî nav pelê dibe û di xaneyên mezofîlê de ji bo fotosentezê tê bikaranîn.

Dema stoma vekirî ye, di navbera riwek û atmosferê de alûgorkirina gazan rû dide. Ji riwekê oksîjen û av bi şêweyê gaz (hilma avê) belavê hawirdorê dibin, ji atmosferê jî CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; derbasî nav xaneyên riwekê dibe.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Ji bo alûgorkirina gazan, divê stomayên riwekê vekirî bin.

Dema dinya germ û ax ziwa ye, riwek stomayên xwe digirin ko ji pelên riwekê hilma avê dernekeve derve û riwek bi kêmasiya avê re rû bi rû nemîne. Lê girtina stomayan rê li ber CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ya atmosferê digire, bi karlêkên fotosentezê CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ya nav pelê riwekê tê xerckirin û asta xestiya CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; di [[kloroplast]]ê de dadikeve. Her wisa di heman demê de oksîjena berhema fotosentezê jî nikare derkeve derva û di nav pelên riwekê de berhev dibe. Ji ber xestiya nizm a CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê û xestiya bilind a oksîjenê, [[enzîm]]a RuBisCO li şûna CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê, oksîjenê bi ribuloza bîsfosfatî ve dide çespandin, ango ronahiyehenase dest pê dike.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

== Taybetmendiya enzîma RuBisCO ==
Enzîma RuBisCO (rîbuloza bisfosfatî karboksîlaz-oksîjenaz) di rewşa asayî de di çerxa Calvin de RuBP-yê han dike bo çespandina CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê. Lê her wekî di navê wê de jî diyar e, RuBisCO ne tenê çespandina CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê lê dikare çespandian oksîjenê (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) jî han bike. Çespandina RuBP ya bi karbona dîoksîd an jî oksîjenê ve, bi heman beşa enzîma RuBisCO ve tê hankirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt; Di rewşa asayî de di germahiya 25 pile santîgratê de,çespandina karbona dîoksîde, çar car ji çespandina oksîjenê zêdetir e, %20 karbona çespandî bi ronahiyehenaseyê tê windakirin. Ev windabûna karbonê, bi zêdebûna pileya germahiyê zêde dibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Di rewşa asayî de xestiya CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê di kloroplastan de zêde ye, loma RuBisCO CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê bi RuBP-yê ve girê dide. Heke di hawîrdorê de rêjeya oksîjenê zêde bibe, li şûna CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-yê O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; bi RuBP-yê ve tê çespandin. Bi girêdana oksîjenê çerxa Calvin êdî bi awayek asayî rû nade, hinek awêteyên çerxê hildiweşin bo CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; û H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O-yê. Ev rewş wekî ronahiyehenase tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Gava RuBisCO oksîjenê li RuBP-yê zêde dike, molekulek 3-fosfoglîserat û molekulek dukarbonî ya bi navê 2-fosfoglîkolat (bi înglîzî: ''phosphoglycolate'') wekî molekulên xweragir (bi înglîzî: ''stable'') peyda dibin.3-Fosfoglîserata di destpêka ronahiyehenaseyê de hatî çêkirin, wekî mîna fosfoglîserata asayî ya di fotosentezê de hatiye çêkirin, tê guhartin û ji bo dubare çêkirina RuBP-yê tê bikaranîn. 2-fosfoglîkolat bi rêzeakrlêkên di kloroplast, proksîzom û mîtokondriyê de tê guhertin bo glîseratê û bo çêkirina RuBP-yê tê xerckirin.&lt;ref&gt;Shi, X.; Bloom, A. Photorespiration: The Futile Cycle? ''Plants'' 2021, ''10'', 908. [https://doi.org/10.3390/plants10050908 &lt;/]&lt;/ref&gt;

== Riwekên C3 ==

%85ê [[riwek]]ên ser [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] de karbona dioksîd a atmosferê, bi hankirina enzîma RuBisCO, rasterast bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve tê çespandin û awêteyek şeşkarbonî ya xwenegir (bi înglîzî: ''unstable'') peyda dibe, lê ev awête hildiweşe bo awêteyek sêkarbonî ya xweragir. Ango priraniya riwekan de piştî çespandina karbona dîoksîdê, molekulek sêkarbonî peyda dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên C3.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt; Rêçeya ko riwekên C3 ji bo çespandina karbona dioksîdê bi kar tînin wekî rêçeya C3 tê navkirin.

[[Riz|Birinc]], [[kartol]], [[genim]], [[ceh]] hin ji riwekên C3 ne ko wekî xurek tên bikaranîn. Rêjeya [[karbohîdrat]]ên ko evan riwekan berhemtînin, ji rêjeya karbohîdratên ji fotosenteza wan tê hêvîkirin, kêmtir e, ango hinek ji berhemên fotosenteza wan winda dibe.

Ji ber ko guncandina (adaptasyon) riwekên C3 bo hawirdora germ û ziwayi (kêmavî) ne baş e, riwekên C3 bi taybetî di demên germ û hişkî (ziwayî) de hinek ji berhemên xwe yên fotosentezê winda dikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt; Rêjeya berhemên ko tê hevîkirin, li dawiya karlêkên fotosentezê de pêk nayê û hê kêmtir berhem çêdibe. Hokara serekî ya bandor li ser kêmbûna berhemdariya berhemên fotosentezê ya riwekên C3 dike, ronahiyehenase ye.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt; Ji ber ronahiyehenaseyê, bi qasî %25ê karbona di çerxa Calvinde de hatiye çespandin, winda dibe.&lt;ref name=&quot;Biochemistry -A Short Course&quot;&gt;Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman &amp; Company, A Macmillan Education Imprint. &lt;/ref&gt;

Ronahiyehenase geşebûna riwekan sinordar dike, loma riwek hê pirtir RuBisCO berhem dikin ko rê li ber bandora neyînî ya ronahiyehenaseyê bigirin.&lt;ref name=&quot; Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di hawirdorên germ û kêmavî de hinek riwek jî bi guncandinên fotosentezî (''bi înglîzî: photosynthetic adaptations'') bandora ronahiyêhenaseyê kêm dikin, ji van riwekan re tê gotin [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|riwekên C4]] û riwekên CAM. Di van riwekanda rêçeya çespandina karbonê ji riwekên C3 cudatir e. Di riwekên C4 û [[riwekên CAM]] de ji bo çerxa Calvin, li derdora RuBisCO-yê de xestiya karbona dioksîdê hertim bilind e. Loma ronahiyehenase di bin çewsandinê de ye.&lt;ref&gt;Keech, O., Gardeström, P., Kleczkowski, L. A., and Rouhier, N. (2017) The redox control of photorespiration: from biochemical and physiological aspects to biotechnological considerations. ''Plant, Cell &amp; Environment'', 40: 553–569. doi: 10.1111/pce.12713&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Photorespiration ku.png|thumb|599x599px|&lt;small&gt;Ronahiyehenase wekî çerxa C2 an jî rêçeya C2 jî tê navkirin. Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; û H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]]. Lê di ronahiyehenaseyê de [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] neyên berhemanîn.&lt;/small&gt; ]]

== Gavên karlêkên ronahiyehenaseyê ==
Karlêkên ronahiyehenaseyê di sê [[endamok]]an de; di kloroplast, peroksîzom û mîtokondriyê de rû didin.

Gava di kloroplastê de RuBisCO girêdana oksîjenê bi RuBP-yê ve han dike, li gel 3-fosfoglîserat a asayî, 2-fosfoglîkolat jî peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Fundamentals of Biochemistry&quot; /&gt; 3-fosfoglîserat tevlê karlêkên çerxa Calvin dibe, 2-fosfoglîkolat tevlê karlêkên rêçeya C2 dibe.

Bi enzîma fosfoglîkat fosfotaz, ji 2-fosfoglîkolatê, fosfat tê dûrxistin û glîkolat peyda dibe.

Glîkolat ji kloroplastê tê şandin bo peroksîzomê, li vir ji aliyê glîkolat oksîdazê ve tê oksandin bo glîoksîlat û hîdrojena peroksît (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;).&lt;ref name=&quot;Biochemistry&quot;/&gt;Hîdrojena peroksît awêteyek xeter a oksandinê ye, ji aliyê enzîma katalaz ve tê guhertin bo H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O û O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.

Bi karlêka transamînasyonê (bi înglîzî: ''transamination reaction'') molekulek amonyak bi glîoksîlatê ve tê girêdan û glîoksîlat diguhere bo glîsînê.

Glîsîn ji peroksîzomê tê guhaztin bo [[Mîtokondrî|mîtokondriyê]].&lt;ref name=&quot;Biochemistry&quot;&gt; Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 &lt;/ref&gt;Di mîtokondriyê de du molekulên glîsînê ji bo çêkirina molekulek serîn, CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; û NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; tên xerckirin.&lt;ref name=&quot;Fundamentals of Biochemistry&quot;/&gt; Çavkaniya karbona dîoksîda ko di ronahiyehenaseyê de tê berdan, ev karbona dîoksîda ji glîsînê ye.

Serîn ji mîtokondriyê tê guhaztin bo peroksîzomê, li wir bi karlêka transamînasyonê, tê guhertin bo hîdroksîpîruvat. Ev awête jî bi enzîma hîdroksîpîruvat reduktaz ve tê kêmkirin bo glîseratê û di [[sîtoplazma]]yê de glîserat jî tê fosfatkirin û bi şêweyê 3-fosfoglîserat tê guhaztin bo kloroplastê.

Fosfoglîserat di kloroplastê de tevlê çêkirina RuBP-yê dibe.&lt;ref name=&quot;Fundamentals of Biochemistry&quot;&gt; Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley &amp; Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 &lt;/ref&gt;Di karlêkên ronahiyehenaseyê de ATP û NADPH-yên di [[karlêkên ronahiyê]] de hatine berhemanîn bi bêkêrî tên xerckirin.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]</text>
      <sha1>fslxwg0dcz2rck4dfxr5bv4ggj6txop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirtûka wêneyî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320289</id>
    <revision>
      <id>2099400</id>
      <parentid>2099147</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19111" sha1="pr92yw82wa4a6zkr1wpwou3ocwiwnim" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Zêdetirî pirtûkên Mûmîn ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mûmîn jî hatine weşandin, wekî  ''Vem ska trösta knyttet?''(1960)  û ''Den farliga resan'' (1977).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>pr92yw82wa4a6zkr1wpwou3ocwiwnim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099402</id>
      <parentid>2099400</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19109" sha1="reuzq5zxrk58p6iegv0k596yojvwhjl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mûmîn ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mûmîn jî hatine weşandin, wekî  ''Vem ska trösta knyttet?''(1960)  û ''Den farliga resan'' (1977).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>reuzq5zxrk58p6iegv0k596yojvwhjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099404</id>
      <parentid>2099402</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19111" sha1="k5rym1onbn3p7itwlaew7sp3xi6d2yp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mûmîn ên nivîskara fînlendî Tove Jansson roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mûmîn jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>k5rym1onbn3p7itwlaew7sp3xi6d2yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099405</id>
      <parentid>2099404</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19116" sha1="9ta759hpzxbvc1tzwuza222qj4ocdjm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mûmîn jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>9ta759hpzxbvc1tzwuza222qj4ocdjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099406</id>
      <parentid>2099405</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19117" sha1="80oimn11n9h729f6q8ytkl2kzj4b5wh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977).

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>80oimn11n9h729f6q8ytkl2kzj4b5wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099413</id>
      <parentid>2099406</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19255" sha1="3r40aao4eavpgpaget4d4woznrvh37j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla Annette Tison û Talus Taylor ve hate afirandin, di salên 1970yî de li Fransayê hate weşandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>3r40aao4eavpgpaget4d4woznrvh37j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099414</id>
      <parentid>2099413</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19254" sha1="c8dhgckta7bbh7o6njgpkh1sncgokp9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla Annette Tison û Talus Taylor ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>c8dhgckta7bbh7o6njgpkh1sncgokp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099419</id>
      <parentid>2099414</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19393" sha1="jquj0ahnqwbkga5ch11jack58wd0bnv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla Annette Tison û Talus Taylor ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan damlayê helesor yê ku dikare forma xwe biguherîne Barbapapa û gelek zarokên wî yên rengîn in.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>jquj0ahnqwbkga5ch11jack58wd0bnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099420</id>
      <parentid>2099419</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19389" sha1="2rypxi66tgsv6ptfr9qz482vxxp0sug" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla Annette Tison û Talus Taylor ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>2rypxi66tgsv6ptfr9qz482vxxp0sug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099422</id>
      <parentid>2099420</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T16:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19588" sha1="s14090d6d0xsd714lura9nnw6hr9roj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>s14090d6d0xsd714lura9nnw6hr9roj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099465</id>
      <parentid>2099422</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T07:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19711" sha1="9mchel4go4jndwm98djfu32ri3g19hi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî bêgotin bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>9mchel4go4jndwm98djfu32ri3g19hi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099466</id>
      <parentid>2099465</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19745" sha1="6i9fg21cbq8f3g9u3r6hq9zkc7ykt3u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî [[Pirtûka wêneyî ya bêgotin|bêgotin]] bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>6i9fg21cbq8f3g9u3r6hq9zkc7ykt3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099467</id>
      <parentid>2099466</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19896" sha1="4zh46b49kr9f57q774srpsbs1nsbsqr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî [[Pirtûka wêneyî ya bêgotin|bêgotin]] bû.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oskarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>4zh46b49kr9f57q774srpsbs1nsbsqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099468</id>
      <parentid>2099467</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20063" sha1="9kfg5zbofwms9tqk8g9wb0guqh0lqqf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî [[Pirtûka wêneyî ya bêgotin|bêgotin]] bû.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oskarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê [[Xelata Oscar|Oscarê]] hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>9kfg5zbofwms9tqk8g9wb0guqh0lqqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099469</id>
      <parentid>2099468</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20064" sha1="rh0jr7ranh81ol5dpuwylsiymylg5yz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî [[Pirtûka wêneyî ya bêgotin|bêgotin]] bû.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oskarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê [[Xelata Oscar|Oscarê]] hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>rh0jr7ranh81ol5dpuwylsiymylg5yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099470</id>
      <parentid>2099469</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di nîve û dawiya sedsala 20an de */</comment>
      <origin>2099470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20235" sha1="l0mcrobmyv9oxca9w8gaetf6s8j6mk7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Sêwî|tarîx=tebax 2026}}
'''Pirtûka wêneyî'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://candname.com/bandoriya-pirtuken-weneyi-li-ser-zarokan-cawa-ye/ |sernav=Bandoriya pirtûkên wêneyî li ser zarokan çawa ye ? |malper=[[Çandname]] |roja-gihiştinê=2026-06-07 }}&lt;/ref&gt; an jî '''pirtûka biwêne''' çîrokekê di yek pirtûkê de bi alîkariya wêne û nivîsê vedibêje. Ew bi gelemperî ji bo zarokên biçûk hatiye amadekirin. Berevajî [[xêzeçîrok]]an, çîrok di serî de bi rêya nivîsê tê vegotin, lê xêzeçîrok bi giranî çîrokê bi rêza wêneyên li pey hev nîşan didin.

Wêneyên di pirtûkên wêneyî de dikarin bi awayên cuda werin boyaxkirin an xêzkirin; wek mînak bi [[Boyaxê donî|boyaxên donî]], [[Boyaxê akrîlî|akrîlî]] an jî [[boyaxên avî]], herwiha bi [[Pênûsa rengîn|pênûsê]].Pirtûkên wêneyî gelek caran di fêrbûna zarokan de alîkariyê dikin. Ew pêşveçûna ziman han didin û alîkariya zarokan dikin ku cîhanê baştir fêm bikin.

Di nav berhemên herî kevn ên bi formata pirtûkên wêneyî yên nûjen de, ''[[Struwwelpeter]]'' (1845) ya [[Heinrich Hoffmann]], ''Tintin-Lutin'' (1898) ya [[Benjamin Rabier]] û ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' (1902) ya [[Beatrix Potter]] têne hesibandin.Di nav pirtûkên wêneyî yên herî navdar de, ''Make Way for Ducklings'' ya [[Robert McCloskey]], ''The Cat in the Hat''  ya [[Dr. Seuss]] û ''[[Where the Wild Things Are]]'' ya [[Maurice Sendak]] têne hesibandin.[[Medalyaya Caldecott]] (ku di sala 1938an de hate damezrandin) her sal ji bo herî baş pirtûka wêneyî ya amerîkî tê dayîn.Ji salên 1960î ve, gelek xelatên wêjeya zarokan kategoriyek ji bo pirtûkên wêneyî di nav xwe de hene.

== Komên armancê ==

Piraniya pirtûkên wêneyî ji bo zarokên biçûk in. Gelek ji van pirtûkan bi zimanekî hêsan hatine nivîsandin; zarok jê fêm dikin,lê nikarin bixwînin.​ Ji ber vê yekê, pirtûkên wêneyî di jiyana zarokan de bi du awayan tên bikaranîn:Pêşî ji zarokan re tên xwendin, paşê dema ku zarok fêrî xwendinê dibin, ew bixwe wan dixwînin.

== Janr ==
Pirtûkên wêneyî taybet in ji ber ku nivîs û wêne bi hev re dixebitin. Pirtûkên wêneyî ji sala 1658an vir ve hene; di wê salê de pirtûka [[Orbis Sensualium Pictus]] hate çapandin, ku yekem pirtûka wêneyî bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate sêwirandin. Ev janr heta îro jî navdar û hezkirî ye.Hin pirtûkên wêneyî ji hêla yek kesî ve têne nivîsandin û wênekirin, hinên din jî bi hevkariya nivîskar û wêneker têne afirandin.Ev hevkarî ji her du aliyan re heman mafê beşdarbûna biryaran dide û dihêle her kes afirîneriya xwe di pirtûkê de bixe navê.Wêneyên di pirtûkên zarokan de dikarin naverokê pêşve bibin an jî çîrokê zindî bikin. Edîtorên pirtûkên wêneyî gelek caran bi baldarî wênekerekî hildibijêrin ku şêwaza wî li gorî nivîsê be û pirtûkê ji aliyê hunerî ve baştir bike.Ji bo pirtûkek wêneyî ya serkeftî, pêwîst e ku nivîskar û wêneker hevdu rêz bigirin.

== Perwerdeya pirtûkên wêneyî ==
​Pirtûkên wêneyî, ji bo zarokên biçûk dikarin bibin navgînên giring ên fêrbûnê.​Ew di dibistanan û li malê de tên bikaranîn da ku ziman û afirîneriya zarokan pêş bixin.Lêkolîneke derûnnasiyê nîşan dide ku pirtûkên wêneyî yên bênivîs alîkariya zarokan dikin ku çêtir çîrokan vebêjin û bêtir pêwendî nîşanî pirtûkan bidin.Wekî din, pirtûkên wêneyî dikarin alîkariya zarokan bikin ku li ser pirsên girîng ên jiyanê bifikirin.Wek mînak, pirtûka wêneyî ya Mac Barnett û Carson Ellis a bi sernavê ''[[What is Love ? (pirtûka wêneyî)|What is Love ?]]'' ne tenê kêfa zarokan tîne, di heman demê de wan nêzî pirsên li ser evîn û empatiyê dike. Li Awistralyayê lêkolînekê nîşan da ku pirtûkên wêneyî yên postmodern alîkariya xwendekaran dike ku nivîsan çêtir fêm bikin.Pirtûkên wêneyî her wiha dikarin gencîneya peyvan a zarokên piçûk pêş bixin û karûbarên wan ên xwendin û xêzkirinê yên li malê han bidin.Sêwirandina hunerî ya pirtûkên wêneyî pêşveçûna afirîneriyê û pêwendiya bi pirtûkan re han dide.Pirtûkên wêneyî ne tenê dikarin di xwendin, nivîsandin û afirîneriyê de alîkariya zarokan bikin, lê her weha ramana mentiqî û matematîkî ya wan jî pêş dixin.Çîrokên girêdayî matematîkê dikarin alîkariya zarokan bikin ku têgihên matematîkî fêm bikin û li ser matematîkê biaxivin.

== Dîrok ==

=== Pirtûkên îlûstrekirî yên pêşîn ===
[[Wêne:orbispictus.JPG|thumb|rast|​Ji nû ve çapandina ''[[Orbis Pictus]] a îlûstrekirî ya 1658an'']]

Pirtûkên îlûstrekirî ji demên destpêkê yên bergkeriyê ve hatine çêkirin.Destnivîsên nîgarkirî yên serdema navîn ji aliyê kesên dewlemend ve dihatin spartin û ji aliyê nivîskarên olî ve dihatin amadekirin.Yek ji kevneşopiyên girîng ên hunera serdema navîn ku bandor li pêşketina pirtûkên wêneyî kir, ''[[Încîla Xizanan]]'' bû. Di vê pirtûkê de bûyerên girîng ên ji Încîlê bi wêneyan dihatin nîşandan, da ku kesên ku nikaribûn bixwînin jî bikaribin wan fêm bikin.Ev nîgar bi gelemperî li ser pencereyên camên rengîn an jî wekî nîgarên di Încîla Xizanan de tên dîtin.

''[[Orbis Pictus]]'' a [[Jan Amos Komenský]] a ji sala 1658an, pirtûka herî pêşîn a bi wêneyan bû ku bi taybetî ji bo zarokan hate amadekirin.​Ew mîna [[Ensîklopedî|zanistnameyeke]] zarokan e û xêzkirinên darî wekî wêneyan di nav xwe de dihewîne. ''[[A Little Pretty Pocket-Book]]'' a [[John Newbery]] a ji sala 1744an, yekem pirtûka wêneyî ya bi îngilîzî bû ku ji bo şahiya zarokan hate amadekirin.Li Japonê, [[Kîbyoşî]] pirtûkên wêneyî yên sedsala 18an bûn û wekî pêşrewên [[manga]]yê tên hesibandin.Di nav pirtûkên nîgarkirî yên japonî yên sedsala 18an de, wekî mînak berhema [[Santo Kyoden]] a bi sernavê ''Şîcî no Yukîkai'' (1798) heye.

''[[Struwwelpeter]]'' a [[Heinrich Hoffmann (nivîskar)|Heinrich Hoffmann]] (1845) û ''[[Max und Moritz]]'' a [[Wilhelm Busch]] (1865) ji nimûneyên destpêkê yên pirtûkên wêneyî yên nûjen in. ​Berhevokên çîrokan yên destpêka sedsala 19an, wekî yên [[Birayên Grimm]] û [[Hans Christian Andersen]], kêm dihatin îlûstrekirin. Lê ji nîveka sedsalê pê ve, berhevokên çîrokan bi wêneyên îlûstratorên wekî [[Gustave Doré]], [[Fedor Flinzer]], [[George Cruikshank]], [[Vilhelm Pedersen]], [[Îvan Bîlîbîn]] û [[John Bauer]] hatin weşandin.Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên [[Andrew Lang]] di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin. Ew ji aliyê îlûstratorên wekî [[Henry Justice Ford]] û [[Lancelot Speed]] ve hatin îlûstrekirin.Pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb]] bi wêneyên [[John Tenniel]] di sala 1866an de derket û bû yek ji pirtûkên kêfê yên yekem û pir serkeftî ji bo zarokan.

[[Wêne:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|çep|upright|Alice ji pirtûka [[Lewis Carroll]] a bi sernavê [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî]] [[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|ecêb]], îlûstrasyona John Tenniel, 1866]]

​Di nîveka duyem a sedsala 19an de, [[pirtûkên lîstokê]] derketin holê. Ew pirtûkên piçûk yên bi bergekî kaxezî bûn ku wêneyên wan ji nivîsê girîngtir bûn.​Di van pirtûkan de ji pirtûkên berê zêdetir wêne û kêmtir nivîs hebûn. Herwiha piraniya wêneyan rengîn bûn.Di nav van berhemên herî baş de pirtûkên wêneyan yên îlûstratorên îngilîz [[Randolph Caldecott]], [[Walter Crane]] û [[Kate Greenaway]] hene. Di gel çapkerê rengîn û ksîlograf Edmund Evans, wan pirtûkên bi kalîteya bilind afirandin.​Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hin nîgarkêşên li DYA û Brîtanyayê bi nîgarkirina pirtûkên zarokan debara xwe dikirin. Di nav wan de [[Rose O’Neill]], [[Arthur Rackham]], [[Cicely Mary Barker]], [[Willy Pogany]], [[Edmund Dulac]], [[William Heath Robinson]], [[Howard Pyle]] û [[Charles Robinson]] hebûn.

[[Wêne:Babes in the Wood - cover - illustrated by Randolph Caldecott - Project Gutenberg eText 19361.jpg|thumb|upright|rast|Bergê ''[[Babes in the Wood]]'' (1879), ku ji aliyê [[Randolph Caldecott]] ve hate îlûstrekirin]]

Pirtûka [[Beatrix Potter]] a bi sernavê ''[[The Tale of Peter Rabbit]]'' di sala 1902an de derket û di cih de bû serkeftineke mezin.''The Tale of Peter Rabbit'' yekem çîroka Beatrix Potterê ji rêzeya ''The Tale of...,''bû. Piştî vê gelek çîrokên din hatin weşandin, di nav wan de ''[[The Tale of Squirrel Nutkin]]'', ''[[The Tale of Benjamin Bunny]]'', ''[[The Tale of Tom Kitten]]'' û ''[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]'' hebûn.Gelek ji van çîrokan beriya sala 1910an derketin.Nivîskara swêdî [[Elsa Beskow]] di navbera salên 1897 û 1952an de nêzîkî çil çîrokên zarokan û pirtûkên nîgarî nivîsand û nîgar kir.[[The Langs' Fairy Books|Duwazdeh pirtûkên çîrokan yên Lang]] ku di navbera salên 1889 û 1910an de hatin weşandin, ji aliyê [[Henry Justice Ford]], [[Lancelot Speed]] û kesên din ve hatin îllûstrekirin.

Li DYA'yê, çîrokên îlûstrekirî yên ji bo zarokan di kovarên wekî ''[[Ladies Home Journal]]'', ''[[Good Housekeeping]]'', ''[[Cosmopolitan (kovar)|Cosmopolitan]]'' û ''[[Woman's Home Companion]]'' de derdiketin, ku ji bo dayik ji zarokên xwe re bixwînin dihatin amadekirin. Di destpêka sedsala 20an de, hin kovarên erzan ên zarokan derketin holê, ku îlûstrasyonên wan pir caran bêyî navê îlûstratoran bûn.

Pirtûka [[Helen Bannerman]] a bi sernavê ''[[The Little Black Sambo]]'' di sala 1899an de hat çapandin û di dehsala yekem a sedsala 20an de gelek çap û guhertoyên wê yên cuda derketin.Ew beşek ji rêzepirtûka piçûk a bi sernavê [[The Dumpy Books for Children]] bû, ku di navbera salên 1897 û 1904an de ji hêla weşanxaneya brîtanî Grant Richards ve hat weşandin.

=== Ji destpêka heta nîvê sedsala 20an ===
Di sala 1913an de, weşanxaneya Cupples &amp; Leon rêzeyeke ji 15 pirtûkên ''All About'' books weşand ku di şêwe û mezinahiyê de mîna pirtûkên [[Beatrix Potter]] bûn. Di nav wan de ''All About Peter Rabbit'', ''All About the Three Bears'', ''All About Mother Goose'', and ''All About [[The Little Red Hen|Little Red Hen]]'' hebûn.Pirtûka paşîn, tevî hin pirtûkên din, ji aliyê [[Johnny Gruelle]] ve hatibû îlûstrekirin.Pirtûka [[Wanda Gág]] a bi sernavê Millions of Cats di sala 1928an de hat weşandin û bû yekem pirtûka wêneyî ku xelata duyemîn a [[Medalyaya Newbery]] wergirt.Wanda Gág pişt re di sala 1929an de ''The Funny Thing'', di sala 1931an de ''Snippy and Snappy'' û di sala 1933an de jî ''The ABC Bunny'' weşand; ji bo vê pirtûka dawîn wê cara duyemîn rêza duyem a Medalyaya Newbery wergirt.

Di sala 1931an de, yekem pirtûka [[Jean de Brunhoff]] a li ser Babar, ''Histoire de Babar'' (Çîroka Babar), li Fransayê hat weşandin; paşê ''Le Voyage de Babar'' (Rêwîtiya Babar) û pişt re jî ''Le Roi Babar'' (Babarê Key) hatin weşandin.​Di sala 1930yî de, Marjorie Flackê pirtûka Angus and the Ducks (Angus û Werdekan) nivîsand û îlûstre kir; paşê di sala 1931ê de ''Angus and The Cats'' (Angus û pisîkan) û pişt re jî di sala 1932an de ''Angus Lost'' (Angusê winda) hatin weşandin. Flack di sala 1933an de pirtûkeke din a bi sernavê ''The Story About Ping'' (Çîroka li ser Pingî) nivîsand ku wêneyên wê ji aliyê [[Kurt Wiese]] ve hatin îlûstrekirin. ''Elson Basic Reader''​  di sala 1930an de hate weşandin û karakterên Dick û Jane da nasîn. Di sala 1930an de pirtûka ''The Little Engine That Could'' jî hat weşandin ku ji aliyê [[Lois Lenski]] ve hate îlûstrekirin.​Di sala 1954an de ji nû ve ji aliyê [[George û Doris Hauman]] ve hate îlûstrekirin. Wê rêzepirtûkeke tevahî û berhemên têkildar afirand û dîsgotina  &quot;I think I can! I think I can!&quot; anî holê.Di sala 1936an de pirtûka [[Munro Leaf]] a bi sernavê ''[[The Story of Ferdinand]]'' hate weşandin ku ji aliyê [[Robert Lawson]] ve hate îlûstrekirin.Ferdinand pirtûka wêneyî ya yekem bû ku derbasî [[çanda gelêrî]] bû.[[Walt Disney]] fîlmekî anîmasyonî yê dirêj tevlî berhemên bazirganî yên têkildar hilberand.Di sala 1938an de ji bo îlûstrasyonên wê yên di pirtûka ''[[Animals of the Bible]]''  (ku ji aliyê Helen Dean Fish ve hatibû nivîsandin), Yekem [[Medalyaya Caldecott]] ji [[Dorothy Lathrop]] re hate dayîn.Di sala 1939an de ji bo pirtûka ''[[Mei Li]]'', ku wî bixwe jî nivîsandibû, Medalyaya duyan a Caldecott ji [[Thomas Handforth]] re hate dayîn.Pirtûka [[Ludwig Bemelmans]] a bi sernavê ''[[Madeline]]''  di sala 1939an de hate weşandin û wekî berendama duyem a Medalyaya Caldecott – ku ev îro wekî pirtûka Caldecott Honor tê nasîn – hate hilbijartin.

Di sala 1942an de, weşanxaneya [[Simon &amp; Schuster]] dest bi weşandina [[Little Golden Booksê]] kir; ku ev rêzepirtûkên zarokan ên erzan, baş îlûstrekirî û bikalîte bûn. Pirtûka heştemîn a rêzeyê, ''[[The Poky Little Puppy]]'', pirtûka zarokan a herî zêde firotî ya hemû deman e.Gelek ji van pirtûkan pirtûkên herî firotî bûn, di nav wan de ''The Poky Little Puppy'', ''[[Tootle]]'', ''[[Scuffy the Tugboat]]'' û ''[[The Little Red Hen]]''.Gelek îlûstratorên rêzepirtûkên Little Golden Booksê piştre di pîşesaziya pirtûkên wêneyî de bûn navên sereke.Di nav wan de [[Corinne Malvern]], [[Tibor Gergely]], [[Gustaf Tenggren]], [[Feodor Rojankovsky]], [[Richard Scarry]], [[Eloise Wilkin]] û [[Garth Williams]] hebûn. Di sala 1947an de pirtûka ''[[Goodnight Moon]]'', ku ji aliyê [[Margaret Wise Brown]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Clement Hurd]] ve hatibû îlûstrekirin, hate weşandin. Hetanî sala 1955an, berhemên klasîk ên pirtûkên wêneyî yên mîna ''[[Make Way for Ducklings]]'', ''[[The Little House]]'', ''[[Curious George]]'' û ''[[Eloise (pirtûk)|Eloise]]'' hemû hatibûn weşandin. Di sala 1955an de pirtûka yekem a rêzepirtûka [[Miffy|''Miffyê'']] ji aliyê nivîskar û îlûstratorê holendî [[Dick Bruna]] ve hate weşandin.

Di sala 1937an de, [[Dr. Seuss]] (Theodor Seuss Geisel), ku di wê demê de grafîker û pêkenîkereke biserkeftî bû, yekem pirtûka xwe ya ji bo zarokan a bi sernavê ''And to [[Think That I Saw It on Mulberry Street]]'' weşand. Ev pirtûk yekser serkeftî bû û Seuss piştî wê di sala 1938an de ''[[The 500 Hats of Bartholomew Cubbins]]'', di sala 1939an de ''[[The King's Stilts]]'' û di sala 1940an de jî  ''[[Horton Hatches the Egg]]''  weşand, ku hemû ji aliyê weşanxaneya [[Random House]] ve hatin çapandin.Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss ''[[The Cat in the Hat]]'' weke berteka li dijî gotareke [[John Hersey]] a di kovara [[Life (kovar|Lifeê]] de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû.Seuss bi awayekî hişk xwe sînordar kir ku tenê komeke biçûk ji lîsteya gencîneya peyvan a dibistana seretayî bi kar bîne; paşê li ser bingeha du peyvên ku bi pîşadî hatibûn hilbijartin—cat (pisîk) û hat (şapik)—çîrokek afirand. Heta nîveka salên 1950î, di navbera pirtûkên perwerdeyê yên îlustrekirî û pirtûkên wêneyî de cudahiyeke berçav hebû. Ev rewş di sala 1957an de bi pirtûka ''The Cat in the Hat''  re hate guhertin.

Ji ber serkeftina ''The Cat in The Hat'' , weşanxaneyeke serbixwe ya bi navê [[Beginner Books]] hate damezrandin.Pirtûka duyem a vê rêzepirtûkê, ''[[The Cat in the Hat Comes Back]]'' ku di sala 1958an de hate weşandin, hema bi qasî wê navdar bû.Pirtûkên din ên vê weşanxaneyê ev bûn:''[[Sam and the Firefly]]'' (1958),''[[Green Eggs and Ham]]'' (1960), ''[[Are You My Mother?]]'' (1960),''[[Go, Dog. Go!]]'' (1961), ''[[Hop on Pop]]'' (1963) û ''[[Fox in Socks]]'' (1965). Di nava afirînerên rêzepirtûkên Beginner Books de [[Stan û Jan Berenstain]], [[P. D. Eastman]], [[Roy McKie]] û [[Helen Palmer Geisel]] (hevjîna Seuss) hebûn.Pirtûkên Beginner Books di salên 1960î de di bazara pirtûkên wêneyî yên zarokan de serdest bûn.

Di navbera salên 1957 û 1960î de, weşanxaneya [[Harper &amp; Brothers]] rêzepirtûkek ji 16 pirtûkên &quot;I Can Read&quot; weşand. ''[[Little Bear]]'' pirtûka yekem a vê rêzepirtûkê bû. Ev pirtûk ji aliyê [[Else Holmelund Minarik|Else Holmelund Minarikê]] ve hatibû nivîsandin û ji aliyê [[Maurice Sendak]] ve - ku di wê demê de hêj kêm hatibû nasîn - hatibû îlustrekirin; ev her du di nav sê salên paşîn de li ser sê pirtûkên din ên &quot;I Can Read&quot;  bi hev re xebitîn.Di navbera salên 1958 û 1960î de, [[Syd Hoff]] çar pirtûkên &quot;I Can Read&quot; nivîsand û îlustre kir: ''[[Danny and the Dinosaur]]'', ''Sammy the Seal'', ''Julius'', û  ''Oliver''.

=== Di nîve û dawiya sedsala 20an de===
Di sala 1949an de, nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Richard Scarry]] dest bi karê xwe yê li ser rêzeya [[Little Golden Books]] kir.Pirtûka wî ya sala 1963an ''[[Best Word Book Ever]]'' zêdetirî 4 milyon nusxeyan hate firotin.Bi tevahî, Scarry zêdetirî 250 pirtûkan nivîsand û îlustre kir û li seranserê cîhanê zêdetirî 100 milyon nusxeyên pirtûkên wî hatine firotin.Di sala 1963an de, pirtûka ''[[Where the Wild Things Are]]'' a nivîskar û îlustratorê amerîkî [[Maurice Sendak]] hate weşandin.Ev pirtûk gelek caran hate anîn ser medyayên din; di nav wan de kurtefîlmekî anîmasyonî ê sala 1973an, [[Where the Wild Things Are (opera)|operayeke sala 1980an]] û di sala 2009an de [[Where the Wild Things Are (flm)|fîlmekî sînemayê ê zindî]] ku ji aliyê [[Spike Jonze]] ve hatibû derhênan hene.Heta sala 2008an zêdetirî 19 milyon nusxeyên wê li seranserê cîhanê hatibûn firotin. Îlustrator û nivîskara amerîkî [[Gyo Fujikawa]] di navbera salên 1963an û 1990an de zêdetirî 50 pirtûkan afirand.Berhemên wê ji bo 17 zimanan hatine wergerandin û li 22 welatan hatine weşandin.Pirtûkên wê yên herî navdar, ''Babies''  û ''Baby Animals'', li DYAyê zêdetirî 1,7 milyon nusxeyan hatine firotin.Fujikawa wekî yekem îlustratora bizava serdest a pirtûkên wêneyî tê nasîn ku di berhemên xwe de cîh daye zarokên ji gelek nijadên cuda.

Piraniya pirtûkên Mominkan ên nivîskara fînlendî [[Tove Jansson]] roman bûn, lê di navbera salên 1952 û 1980î de çend pirtûkên wêneyî yên Mominkan jî hatin weşandin, wekî ''[[Vem ska trösta knyttet?]]'' (1960) û ''[[Den farliga resan]]'' (1977). Rêzepirtûka Barbapapa ya ku ji hêla [[Annette Tison]] û [[Talus Taylor]] ve hate afirandin, di salên 1970î de li Fransayê hate weşandin.Karakterên sereke yên van pirtûkan dilopê helesor Barbapapa, ku dikare forma xwe biguherîne û gelek zarokên wî yên rengîn in.Rêzepirtûka ''[[Mr. Men]]''  ku ji nêzîkî 40 pirtûkan pêk tê û ji aliyê nivîskar û îlûstratorê îngilîz [[Roger Hargreaves]] ve hate afirandin, di sala 1971ê de dest pê kir. Pirtûka ''The Snowman'' a [[Raymond Briggs]] di sala 1978ê de li Brîtanyayê hate weşandin û bi temamî [[Pirtûka wêneyî ya bêgotin|bêgotin]] bû.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê Oskarê hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.Pirtûk ji bo kurtefîlmekî anîmasyonî yê namzetê [[Xelata Oscar|Oscarê]] hate adaptekirin û ew ji hingê ve her sal li televîzyona Brîtanyayê tê nîşandan.

Nivîskar û îlustratorê japonî [[Mitsumasa Anno]] gelek pirtûkên wêneyî weşand, ku rêza wan di sala 1968an de bi pirtûka ''Mysterious Pictures'' dest pê kir.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Medyaya hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Pirtûkên wêneyî| ]]
[[Kategorî:Pirtûk li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>l0mcrobmyv9oxca9w8gaetf6s8j6mk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elî Babaçahî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330248</id>
    <revision>
      <id>2099445</id>
      <parentid>2098404</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Schizo1900</username>
        <id>185541</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160204" sha1="rtrbqquo5ov010n5yn8p8bxkbnjo0xs" xml:space="preserve">&lt;!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --&gt;
{| class=&quot;infobox biography vcard&quot; style=&quot;width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;fn notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;&quot; | Elî Babaçahî
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;&quot; | &lt;span lang=&quot;fa&quot;&gt;علی باباچاهی&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Agahiyên kesane
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Bernav
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | E. Feryad (di ciwaniya xwe de)
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Jidayikbûn
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 11ê çiriya paşîn a 1942an

[[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Mirin
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 23ê sibata 2026an (83 salî)

[[Kerec]], Îran
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Sedema mirinê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Rawestana dil
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Cihê goristanê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Netewe
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Îranî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Cihên rûniştinê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | [[Bûşehr]]; [[Kerec]]
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Hevjîn
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Ferxunde Bextiyarî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zarok
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Xezel û Behreng
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Perwerde
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zanîngeh
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}}
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Agahiyên profesyonel
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Pîşe
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Salên çalak
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê)
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Rêxistin
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Komeleya Nivîskarên Îranê
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Xelat
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar)
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Berhem
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zimanê nivîsînê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Farisî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Tevgerên wêjeyî
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de»
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Berhema sereke
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | ''In keştî-ye pur-esrar''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:90%;&quot; | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]]
|}

'''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ew yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.&lt;ref name=&quot;khabar&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

== Jiyannameya wî ==
=== Zarokatî û ciwanî ===
Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== Zanîngeh û mamostetî ===
Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;&lt;ref name=&quot;artebox&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ''Tekapû'' û salên berî şoreşê ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ali Babachahi.ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''Cehan muteweccih şud'''''&lt;br /&gt;(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|center|290px|alt=Bergê berhevoka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî|Bergê ''Cehan muteweccih şud'' («Helbestên Protestoyê») ya Elî Babaçahî]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Li gorî weşanxaneyê 58 helbest&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;anon1&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}&lt;/ref&gt; Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

=== «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»&lt;br /&gt;10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|center|253px|alt=Posterê sor ê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, bi masiyekî şîn û dareke kesk; sêwirandin ji aliyê Buzurg Xizrayî ve|Posterê «Deh Şevên Goethe»]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;


==== Rêxistin û girîngî ====

Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}&lt;/ref&gt; Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}&lt;/ref&gt; Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}&lt;/ref&gt;

Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;

Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;moazzen1357&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ====

&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''&lt;br /&gt;Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)&lt;br /&gt;Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):'''
# «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî»
# «Strana welatê xwe»
# «Di pesindana evîndarên cîhanê de»
# «Di qada axûxweliyê de»
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;


Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.&lt;ref name=&quot;azadi-poster&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt; Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,&lt;ref name=&quot;moazzen1357-n7&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».&lt;ref name=&quot;moazzen1357-b&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot;&gt;{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Piştî şoreşê ===
Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}}

Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;&lt;ref name=&quot;ensani&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

=== Komeleya Nivîskarên Îranê ===
Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== Bûyera otobusa Ermenistanê ===
Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt; Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== Salên dawî û mirin ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''&lt;br /&gt;Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]&lt;div style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;▶ Vîdyoyê bibîne&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;


Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt; Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.&lt;ref name=&quot;baang&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;


Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Helbest û helbestnasî ==
Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt; Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot; /&gt;

Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt; Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

== Rexneya wêjeyî û nîqaş ==
Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt; Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre.

== Pêşwaziya rexneyî ==
Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.&lt;ref name=&quot;langroudi3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}&lt;/ref&gt; Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,&lt;ref name=&quot;anon2&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}&lt;/ref&gt; û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.&lt;ref name=&quot;anon3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}&lt;/ref&gt; Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}}

Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;

Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.&lt;ref name=&quot;ibna-khajat&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb ===
{{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».&lt;ref name=&quot;jamejam1404&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferec Serkûhî ===
Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê ===
Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;&lt;ref name=&quot;taaghche-mojabi&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt; Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.&lt;ref name=&quot;independent1405&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,&lt;ref name=&quot;bbc-mohammadali&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt; Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.&lt;ref name=&quot;shargh&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».&lt;ref name=&quot;etemad1545&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».&lt;ref name=&quot;etemad1567&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên akademîk ===
Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.&lt;ref name=&quot;elmnet-kw&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palash1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

== Xelat û rêzlêgirtin ==

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')&lt;br /&gt;Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:This Mysterious Ship.jpg|center|200px|alt=Bergê berhevoka helbestan a bi farisî In keştî-ye pur-esrar ya Elî Babaçahî|Bergê In keştî-ye pur-esrar («Ev Keştiya Bi Raz») ya Elî Babaçahî]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
* Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;
* Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe).

=== Berhevokên helbestan ===
Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967)
* ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970)
* ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz&lt;ref name=&quot;nlai851887&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]]
* ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980)
* ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz
* ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd&lt;ref name=&quot;nlai576639&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa)
* ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}&lt;ref name=&quot;ik9056&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}&lt;ref name=&quot;ik97600&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}&lt;ref name=&quot;ik9066&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn
* ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]]
* ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}&lt;ref name=&quot;ik9099&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}&lt;ref name=&quot;ik9095&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz
* ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}&lt;ref name=&quot;ik9098&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}&lt;ref name=&quot;ik9097&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}&lt;ref name=&quot;ik9064&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}&lt;ref name=&quot;ik9075&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}&lt;ref name=&quot;ik9071&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}&lt;ref name=&quot;ik9052&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai2894290&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}&lt;ref name=&quot;ik9054&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev&lt;ref name=&quot;ik9053&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}&lt;ref name=&quot;ik9055&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3268693&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}&lt;ref name=&quot;ik9068&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3752248&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}&lt;ref name=&quot;ik9057&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}&lt;ref name=&quot;ik17709&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4173916&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}&lt;ref name=&quot;ik81299&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4257719&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}&lt;ref name=&quot;ik20683&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4651802&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ik17707&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;

Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})&lt;ref name=&quot;hormoz&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û ''Eql ezabem mî-dehed''&lt;ref name=&quot;hormoz2&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).&lt;ref name=&quot;hormoz3&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Helbest ji bo zarok û ciwanan ===
* ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)&lt;ref name=&quot;anon4&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== Rexne û teoriya wêjeyî ===
Çavkaniyên vê lîsteyê:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})&lt;ref name=&quot;ik9094&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar&lt;ref name=&quot;ik9101&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis
* ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}&lt;ref name=&quot;ik97579&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar&lt;ref name=&quot;ik9100&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}&lt;ref name=&quot;ik58674&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.&lt;ref name=&quot;ik9063&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolîn û antolojî ===
Çavkaniyên vê lîsteyê:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê&lt;ref name=&quot;ik97695&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd
* ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}&lt;ref name=&quot;ik17689&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai639927&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai6012194&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd
* ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}&lt;ref name=&quot;ik17710&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Gotarên bijartî ===
* «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988
* «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988
* «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988
* «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988
* «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999
* «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001&lt;ref name=&quot;nlai189097&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003
* «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt;
* «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012&lt;ref name=&quot;mehrnameh1391&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022&lt;ref name=&quot;bargehonar1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Hevpeyvîn ===
==== Bi şêweya pirtûkê ====
* ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar&lt;ref name=&quot;oralhist1384&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}&lt;ref name=&quot;isna1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1395&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre).

==== Di kovar û rojnameyan de ====
* «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006&lt;ref name=&quot;baya1385&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9&lt;ref name=&quot;shargh1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014&lt;ref name=&quot;abdollahi1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ====
* «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006&lt;ref name=&quot;mehr&quot; /&gt;
* «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt;
* «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;
* «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt;
* «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026&lt;ref name=&quot;ibna547535&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ====
* «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot; /&gt;
* Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;
* «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

=== Tomar (xwendin) ===
* ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]&lt;ref name=&quot;nlai1846576&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan
* Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot; /&gt;

=== Werger ===
Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;
* ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai1975258&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}}

== Berhemên li ser Babaçahî ==
=== Belgefîlm ===
* ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt; Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}&lt;ref name=&quot;ik110132&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3969267&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Pirtûk ===
* ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.&lt;ref name=&quot;rang1387&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.&lt;ref name=&quot;ik9093&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haftad1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.&lt;ref name=&quot;latifbook1396&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot; /&gt;
* Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot; /&gt;
* Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.&lt;ref name=&quot;sharifi1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai9348106&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.&lt;ref name=&quot;soleimani1402&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot; /&gt;

=== Gotarên lêkolînê ===
* Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot; /&gt;
* Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot; /&gt;
* Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot; /&gt;
* Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot; /&gt;
* Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot; /&gt;
* Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot; /&gt;
* Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot; /&gt;
* Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot; /&gt;
* Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot; /&gt;
* Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot; /&gt;
* Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot; /&gt;
* Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot; /&gt;
* Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot; /&gt;
* Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.&lt;ref name=&quot;salajegheh1404&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Rexne di kovarên wêjeyî de ===
* Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.&lt;ref name=&quot;bagheri1387&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot; /&gt;
* Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot; /&gt;
* Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot; /&gt;

=== Gotarên konferansan ===
* Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.&lt;ref name=&quot;shiri1389&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.&lt;ref name=&quot;shakeri1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.&lt;ref name=&quot;mozaffari1395&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397a&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397b&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397a&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397b&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;sadeghi1397&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Tez ===
* Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot; /&gt;
* Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot; /&gt;
* Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4085141&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;palash1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3897575&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;mohammadinasab1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;mahdavi1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3965008&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot; /&gt;
* Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot; /&gt;

=== Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ===
* «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt;
* Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot; /&gt;
* Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt;
* Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;
* Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;
* Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

== Herwiha binêre ==
* [[Wêjeya farisî]]
* [[Helbest]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}}
* {{IMDb name|11595433}}
* {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb''
* {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977)

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
[[Kategorî:Mirin 2026]]
[[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
[[Kategorî:Nivîskarên îranî]]
[[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]</text>
      <sha1>rtrbqquo5ov010n5yn8p8bxkbnjo0xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099446</id>
      <parentid>2099445</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160214" sha1="065negzb1svd0cxo40q9r88nxxlc491" xml:space="preserve">&lt;!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --&gt;
{| class=&quot;infobox biography vcard&quot; style=&quot;width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;fn notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;&quot; | Elî Babaçahî
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;&quot; | &lt;span lang=&quot;fa&quot;&gt;علی باباچاهی&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Agahiyên kesane
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Bernav
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | E. Feryad (di ciwaniya xwe de)
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Jidayikbûn
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 11ê çiriya paşîn a 1942an

[[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Mirin
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 23ê sibata 2026an (83 salî)

[[Kerec]], Îran
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Sedema mirinê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Rawestana dil
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Cihê goristanê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Netewe
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Îranî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Cihên rûniştinê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | [[Bûşehr]]; [[Kerec]]
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Hevjîn
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Ferxunde Bextiyarî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zarok
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Xezel û Behreng
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Perwerde
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zanîngeh
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}}
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Agahiyên profesyonel
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Pîşe
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Salên çalak
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê)
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Rêxistin
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Komeleya Nivîskarên Îranê
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Xelat
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar)
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;notheme&quot; style=&quot;background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;&quot; | Berhem
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Zimanê nivîsînê
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Farisî
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Tevgerên wêjeyî
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de»
|-
! style=&quot;text-align:left; width:33%;&quot; | Berhema sereke
| style=&quot;line-height:1.3em; vertical-align:middle;&quot; | ''In keştî-ye pur-esrar''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:90%;&quot; | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]]
|}

'''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; 

Babaçahî yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.&lt;ref name=&quot;khabar&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

== Jiyannameya wî ==
=== Zarokatî û ciwanî ===
Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== Zanîngeh û mamostetî ===
Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;&lt;ref name=&quot;artebox&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ''Tekapû'' û salên berî şoreşê ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ali Babachahi.ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''Cehan muteweccih şud'''''&lt;br /&gt;(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|center|290px|alt=Bergê berhevoka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî|Bergê ''Cehan muteweccih şud'' («Helbestên Protestoyê») ya Elî Babaçahî]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Li gorî weşanxaneyê 58 helbest&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;anon1&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}&lt;/ref&gt; Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

=== «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»&lt;br /&gt;10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|center|253px|alt=Posterê sor ê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, bi masiyekî şîn û dareke kesk; sêwirandin ji aliyê Buzurg Xizrayî ve|Posterê «Deh Şevên Goethe»]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;


==== Rêxistin û girîngî ====

Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}&lt;/ref&gt; Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}&lt;/ref&gt; Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}&lt;/ref&gt;

Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;

Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;moazzen1357&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ====

&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''&lt;br /&gt;Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)&lt;br /&gt;Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):'''
# «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî»
# «Strana welatê xwe»
# «Di pesindana evîndarên cîhanê de»
# «Di qada axûxweliyê de»
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;


Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.&lt;ref name=&quot;azadi-poster&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt; Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,&lt;ref name=&quot;moazzen1357-n7&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».&lt;ref name=&quot;moazzen1357-b&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot;&gt;{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Piştî şoreşê ===
Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}}

Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;&lt;ref name=&quot;ensani&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

=== Komeleya Nivîskarên Îranê ===
Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== Bûyera otobusa Ermenistanê ===
Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt; Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== Salên dawî û mirin ===

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''&lt;br /&gt;Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]&lt;div style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;▶ Vîdyoyê bibîne&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;


Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt; Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.&lt;ref name=&quot;baang&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;


Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Helbest û helbestnasî ==
Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt; Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot; /&gt;

Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt; Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

== Rexneya wêjeyî û nîqaş ==
Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt; Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre.

== Pêşwaziya rexneyî ==
Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.&lt;ref name=&quot;langroudi3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}&lt;/ref&gt; Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,&lt;ref name=&quot;anon2&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}&lt;/ref&gt; û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.&lt;ref name=&quot;anon3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}&lt;/ref&gt; Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}}

Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;

Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.&lt;ref name=&quot;ibna-khajat&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb ===
{{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».&lt;ref name=&quot;jamejam1404&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferec Serkûhî ===
Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê ===
Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;&lt;ref name=&quot;taaghche-mojabi&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt; Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.&lt;ref name=&quot;independent1405&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,&lt;ref name=&quot;bbc-mohammadali&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt; Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.&lt;ref name=&quot;shargh&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».&lt;ref name=&quot;etemad1545&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».&lt;ref name=&quot;etemad1567&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên akademîk ===
Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.&lt;ref name=&quot;elmnet-kw&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palash1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

== Xelat û rêzlêgirtin ==

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')&lt;br /&gt;Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:This Mysterious Ship.jpg|center|200px|alt=Bergê berhevoka helbestan a bi farisî In keştî-ye pur-esrar ya Elî Babaçahî|Bergê In keştî-ye pur-esrar («Ev Keştiya Bi Raz») ya Elî Babaçahî]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
* Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;
* Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

== Berhem ==
Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe).

=== Berhevokên helbestan ===
Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967)
* ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970)
* ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz&lt;ref name=&quot;nlai851887&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]]
* ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980)
* ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz
* ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd&lt;ref name=&quot;nlai576639&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa)
* ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}&lt;ref name=&quot;ik9056&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}&lt;ref name=&quot;ik97600&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}&lt;ref name=&quot;ik9066&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn
* ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]]
* ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}&lt;ref name=&quot;ik9099&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}&lt;ref name=&quot;ik9095&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz
* ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}&lt;ref name=&quot;ik9098&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}&lt;ref name=&quot;ik9097&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}&lt;ref name=&quot;ik9064&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}&lt;ref name=&quot;ik9075&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}&lt;ref name=&quot;ik9071&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}&lt;ref name=&quot;ik9052&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai2894290&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}&lt;ref name=&quot;ik9054&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev&lt;ref name=&quot;ik9053&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}&lt;ref name=&quot;ik9055&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3268693&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}&lt;ref name=&quot;ik9068&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3752248&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}&lt;ref name=&quot;ik9057&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}&lt;ref name=&quot;ik17709&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4173916&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}&lt;ref name=&quot;ik81299&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4257719&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}&lt;ref name=&quot;ik20683&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4651802&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ik17707&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;

Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})&lt;ref name=&quot;hormoz&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; û ''Eql ezabem mî-dehed''&lt;ref name=&quot;hormoz2&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt; ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).&lt;ref name=&quot;hormoz3&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Helbest ji bo zarok û ciwanan ===
* ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)&lt;ref name=&quot;anon4&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== Rexne û teoriya wêjeyî ===
Çavkaniyên vê lîsteyê:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})&lt;ref name=&quot;ik9094&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar&lt;ref name=&quot;ik9101&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis
* ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}&lt;ref name=&quot;ik97579&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar&lt;ref name=&quot;ik9100&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}&lt;ref name=&quot;ik58674&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.&lt;ref name=&quot;ik9063&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolîn û antolojî ===
Çavkaniyên vê lîsteyê:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê&lt;ref name=&quot;ik97695&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd
* ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}&lt;ref name=&quot;ik17689&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai639927&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai6012194&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd
* ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}&lt;ref name=&quot;ik17710&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Gotarên bijartî ===
* «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988
* «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988
* «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988
* «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988
* «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999
* «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001&lt;ref name=&quot;nlai189097&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003
* «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt;
* «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012&lt;ref name=&quot;mehrnameh1391&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022&lt;ref name=&quot;bargehonar1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Hevpeyvîn ===
==== Bi şêweya pirtûkê ====
* ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar&lt;ref name=&quot;oralhist1384&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}&lt;ref name=&quot;isna1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1395&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre).

==== Di kovar û rojnameyan de ====
* «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006&lt;ref name=&quot;baya1385&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9&lt;ref name=&quot;shargh1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014&lt;ref name=&quot;abdollahi1392&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ====
* «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006&lt;ref name=&quot;mehr&quot; /&gt;
* «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt;
* «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;
* «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt;
* «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026&lt;ref name=&quot;ibna547535&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ====
* «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot; /&gt;
* Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;
* «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

=== Tomar (xwendin) ===
* ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]&lt;ref name=&quot;nlai1846576&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan
* Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot; /&gt;

=== Werger ===
Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;
* ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai1975258&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}}

== Berhemên li ser Babaçahî ==
=== Belgefîlm ===
* ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt; Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}&lt;ref name=&quot;ik110132&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3969267&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Pirtûk ===
* ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.&lt;ref name=&quot;rang1387&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.&lt;ref name=&quot;ik9093&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haftad1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.&lt;ref name=&quot;latifbook1396&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot; /&gt;
* Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot; /&gt;
* Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.&lt;ref name=&quot;sharifi1400&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai9348106&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.&lt;ref name=&quot;soleimani1402&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot; /&gt;

=== Gotarên lêkolînê ===
* Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot; /&gt;
* Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot; /&gt;
* Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot; /&gt;
* Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot; /&gt;
* Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot; /&gt;
* Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot; /&gt;
* Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot; /&gt;
* Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot; /&gt;
* Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot; /&gt;
* Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot; /&gt;
* Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot; /&gt;
* Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot; /&gt;
* Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot; /&gt;
* Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.&lt;ref name=&quot;salajegheh1404&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Rexne di kovarên wêjeyî de ===
* Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.&lt;ref name=&quot;bagheri1387&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot; /&gt;
* Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot; /&gt;
* Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot; /&gt;

=== Gotarên konferansan ===
* Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.&lt;ref name=&quot;shiri1389&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.&lt;ref name=&quot;shakeri1394&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.&lt;ref name=&quot;mozaffari1395&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397a&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397b&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397a&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397b&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.&lt;ref name=&quot;sadeghi1397&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Tez ===
* Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot; /&gt;
* Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot; /&gt;
* Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4085141&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;palash1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3897575&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;mohammadinasab1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;
* Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.&lt;ref name=&quot;mahdavi1393&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3965008&quot;&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot; /&gt;
* Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot; /&gt;

=== Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ===
* «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt;
* Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot; /&gt;
* Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt;
* Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;
* «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;
* Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;
* Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

== Herwiha binêre ==
* [[Wêjeya farisî]]
* [[Helbest]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}}
* {{IMDb name|11595433}}
* {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb''
* {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977)

{{Kontrola otorîteyê}}

{{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
[[Kategorî:Mirin 2026]]
[[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]]
[[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
[[Kategorî:Nivîskarên îranî]]
[[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]]</text>
      <sha1>065negzb1svd0cxo40q9r88nxxlc491</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rafael Alberti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330388</id>
    <revision>
      <id>2099399</id>
      <parentid>2098790</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6405" sha1="8cx6sejyctncj65cbefk96c3izqzs1k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Rafael Alberti Merrelo''' (jdb. 16ê berfanbara 1902yê - m. 28ê cotmeha 1998ê) şairê spanî û endama ''[[Generación del 27]]'' bû.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.diariodecadiz.es/ocio/Alberti-vuelve-Paris-medio-despues_0_1508549754.html |title=Alberti vuelve a París medio siglo después |website=Diario de Cádiz |date=2020-10-09 |access-date=2020-10-19 |language=es-ES |last=Cádiz |first=Diario de}}&lt;/ref&gt; Ew wekî yek ji kesayetên herî mezin ya edebî yên ''Çaxa Zîvîn'' a [[Wêjeya spanî|edebiyata spanî]] tê hesibandin&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/cultura/MAINER/_JOSe_CARLOS/ORTEGA_Y_GASSET/_JOSe/Mainer/habla/Edad/Plata/literatura/espanola/elpepicul/19810403elpepicul_7/Tes/ Mainer habla sobre &quot;La Edad de Plata de la literatura española&quot; • ELPAÍS.com]&lt;/ref&gt; û wî gelek xelat wergirtiye. Ew bi 96 salî mir. Piştî [[Şerê navxweyî yê Spanyayê|Herba Navxweyî yê Spanyayê]], ji ber îdeolojiya wî a [[Marksîzm-Lenînîzm|marksîst]] ew diçê [[Sirgûnî|sirgûnê]]. Piştî mirina [[Francisco Franco]] û wegera wî ya bo Spanyayê, Alberti di sala 1983ê de wekî ''Hijo Predilecto de Andalucía'' (Kurê Bijarte yê Endulusê) hate temsîl kirin û di sala 1985ê de jî ji hêla [[Zanîngeha Cádizê]] ve xelata ''Doctor Honoris Causa'' (Doktoriya Rûmetê) wergirt. Wî bîranînên xwe di sala 1959ê de bi sernavê ''La Arboleda perdida'' (&quot;Daristana Windabûyî&quot;) weşandin û ew eser hîn jî çavkaniya herî baş a agahiyan derbarê heyata wî ya destpêkê de ye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uca.es/web/organizacion/historia/rectores2 |title=Mariano Peñalver Simó - De febrero de 1984 a junio de 1986 |work=[[Universidad de Cádiz]] |date=January 20, 2006 |access-date=April 8, 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914114105/http://www.uca.es/web/organizacion/historia/rectores2 |archive-date=September 14, 2009}}&lt;/ref&gt;

== Şairên bijartî ==

* ''Marinero en tierra'', M., Biblioteca Nueva, 1925 (Premio Nacional de Literatura).
* ''La amante'', Málaga, Litoral, 1926.
* ''El alba de alhelí'', Santander, 1927.
* ''Domecq (1730–1928). Poema del Ilmo. Sr. Vizconde de Almocadén'', Jerez de la Frontera, Jerez Industrial, 1928.
* ''Cal y canto'', M., Revista de Occidente, 1929.
* ''Yo era un tonto y lo que he visto me ha hecho dos tontos'', La Gaceta Literaria, 1929.
* ''Sobre los ángeles'', M., CIAP, 1929.
* ''El poeta en la calle (1931–1935)'', Aguilar, Madrid, 1978.
* ''Consignas'', M., 1933.
* ''Un fantasma recorre Europa'', M., La tentativa poética, 1933.
* ''Poesía (1924–1930)'', M., Ediciones del Árbol (Cruz y Raya), 1935.
* ''Versos de agitación'', México, Edit. Defensa Roja, 1935.
* ''Verte y no verte. A Ignacio Sánchez Mejías'', México, N. Lira, 1935.
* ''13 bandas y 48 estrellas. Poemas del mar Caribe'', M., Manuel Altolaguirre, 1936.
* ''Nuestra diaria palabra'', M., Héroe, 1936.
* ''De un momento a otro (Poesía e historia)'', M., Europa-América, 1937.
* ''El burro explosivo'', M., Edic. 5º Regimiento, 1938.
* ''Poesías (1924–1937)'', M., Signo, 1938.
* ''Poesías (1924–1938)'', Bs. As., Losada, 1940.
* ''Entre el clavel y la espada (1939–1940)'', Bs. As., Losada, 1941. Rafael Alberti.
* ''Pleamar (1942–1944)'', Bs. As., Losada, 1944.
* ''Poesía (1924–1944)'', Bs. As., Losada, 1946.
* ''A la pintura'', Bs. As., Imprenta López (Private edition).
* ''A la pintura. Poema del color y la línea (1945–1948)'', Bs. As., Losada, 1948.
* ''Coplas de Juan Panadero. (Libro I)'', Montevideo, Pueblos Unidos, 1949. [[Toño Salazar]].
* ''Poemas de Punta del Este'' (1945–1956), Ist edition Seix Barral 1979,
* ''Buenos Aires en tinta china'', Bs. As., Losada, 1952. Illustrations by Attilio Rossi.
* ''Retornos de lo vivo lejano'', Bs. As., 1952.
* ''A la pintura (1945–1952)''. Bs. As., Losada, 1953.
* ''Ora marítima seguido de Baladas y canciones del Paraná (1953)'', Bs. As., Losada, 1953.
* ''Redoble lento por la muerte de Stalin'', (Buenos Aires, 9 de marzo de 1953).  Included in ''Obras completas. Poesía III''. Seix Barral. 2003.
* ''Baladas y canciones del Paraná'', Bs. As., Losada, 1954.
* ''Sonríe China'', Bs. As., Jacobo Muchnik, 1958 (in collaboration with María Teresa León).
* ''Poemas escénicos'', Bs. As., Losada, 1962.
* ''Abierto a todas horas'', M., Afrodisio Aguado, 1964.
* ''El poeta en la calle (1931–1965)'', París, Librairie du Globe, 1966.
* ''Il mattatore'', Roma, Eutro edit, 1966.
* ''A la pintura. Poema del color y la línea (1945–1967).'' M., Aguilar, 1968 (bi [[Vicente Aleixandre]]).
* ''Roma, peligro para caminantes'', México, Joaquín Mortiz, 1968.
* ''Los 8 nombres de Picasso y no digo más que lo que no digo'', B., Kairós, 1970.
* ''Canciones del Alto Valle del Aniene'', Bs. As., Losada, 1972.
* ''Disprezzo e meraviglia (Desprecio y maravilla)'', Roma, Riuniti, 1972.
* ''Maravillas con variaciones acrósticas en el jardín de Miró'', B., Polígrafa, 1975.
* ''Coplas de Juan Panadero (1949–1977)'', M., Mayoría, 1977.
* ''Cuaderno de Rute (1925)'', Málaga, Litoral, 1977.
* ''Los 5 destacagados'', Sevilla, Calle del Aire, 1978.
* ''Fustigada luz'', B., Seix Barral, 1980.
* ''Versos sueltos de cada día'', B., Seix Barral, 1982.
* ''Golfo de Sombras'', M., Villamonte, 1986.
* ''Los hijos del drago y otros poemas'', Granada, Diputación, 1986.
* ''Accidente. Poemas del Hospital'', Málaga, Librería Anticuaria El Guadalhorce, 1987.
* ''Cuatro canciones'', Málaga, Librería Anticuaria El Guadalhorce, 1987.
* ''Canciones para Altair'', M., Hiperión, 1989.&lt;ref&gt;Véase la [http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1989/03/11/055.html reseña] de Miguel García-Posada en ''ABC Literario'', 11-3-1989.&lt;/ref&gt;

== Eserên temamî ==

* ''Poesía I. (1920-1930)''. (Seix Barral, 2003)
* ''Poesía II. (1930-1940)''. (Seix Barral, 2003)
* ''Poesía III. (1941-1960)''. (Seix Barral, 2003)
* ''Poesía IV. (1961-1988)''. (Seix Barral, 2003)
* ''Teatro I. (1926-1937)''. (Seix Barral, 2003)
* ''Prosa II. Memorias''. (Seix Barral, 2003)

== Binêre ==

* [[Wêjeya spanî|Edebiyata îspanyayî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên spanî]]
[[Kategorî:Nivîskarên spanî]]
[[Kategorî:Wêjeya spanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1902]]
[[Kategorî:Mirin 1998]]</text>
      <sha1>8cx6sejyctncj65cbefk96c3izqzs1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oktay Rifat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330428</id>
    <revision>
      <id>2099349</id>
      <parentid>2099347</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</comment>
      <origin>2099349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="3kghryqc4fpjuobs6nw3uppoo8gwerq" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</text>
      <sha1>3kghryqc4fpjuobs6nw3uppoo8gwerq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099350</id>
      <parentid>2099349</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</comment>
      <origin>2099350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="55nab4lnu13o3rotry1l9inr0c5c1w4" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</text>
      <sha1>55nab4lnu13o3rotry1l9inr0c5c1w4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099351</id>
      <parentid>2099350</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]</comment>
      <origin>2099351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="qyejda4go98oydmnjwlwxzmqlx2ydos" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]</text>
      <sha1>qyejda4go98oydmnjwlwxzmqlx2ydos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099352</id>
      <parentid>2099351</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1988]]</comment>
      <origin>2099352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2646" sha1="21gx3uqozpl477c5kz4d6y24jsn5v2c" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevï Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 1988]]</text>
      <sha1>21gx3uqozpl477c5kz4d6y24jsn5v2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099353</id>
      <parentid>2099352</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eser */</comment>
      <origin>2099353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2646" sha1="90r9kugxxpdgmvywniro4zqrt1imfth" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevî Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 1988]]</text>
      <sha1>90r9kugxxpdgmvywniro4zqrt1imfth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099354</id>
      <parentid>2099353</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2637" sha1="ql1a7p542vwes7z5lpu6099qzcv94u2" xml:space="preserve">'''Ali Oktay Rifat''' (jdb. 10ê hezîrana 1914ê li [[Trebzon]] - 18ê nîsana 1988ê li [[Stembol]]) nivîskar û şanonivîsekî tirk bû ku ji dawiya salên 1930î ve yek ji şairên pêşeng ên [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya modern bû.

Di salên lîseyê de li [[Enqere|Enqereyê]], ew bû hevalê [[Orhan Veli Kanık|Orhan Veli]] û [[Melih Cevdet Anday|Melih Cevdet]]; wan bi hev re koma şairan a bi navê [[Hereketa Garip|''Garip'']] (&quot;ecêb&quot; an &quot;xerîb&quot;) damezrandin.&lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;[http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623 :: Republic Of Turkey Ministry Of Culture And Tourism ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124433/http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A119837F9A3538A2623|date=29 September 2007}}&lt;/ref&gt; Wî li [[Parîs|Parîsê]] beşa hiqûqê xwend. Piştî wegera Tirkiyeyê, ew hem wekî avûqat û hem jî li Enqereyê di Daîreya Çapemenî û Weşanê ya dewletê de dişuxilî. Di gulana 1950ê de, wî bi Orhan Veli re beşdarî greva birçîbûnê ya piştevaniyê bû ku ji bo piştgiriya [[Nâzım Hikmet Ran|Nâzım Hikmet]], ku wê çaxê di zindanê de bû, hatibû lidarxistin. Rifat di tevahiya heyata xwe de xwe bi [[Sosyalîzm|sosyalîzmê]] ve girêdayî dît.

Wî bi hevalan re şêwazeke taybet pêş xist ku ji elementên şêwazî yên kevneşopî yên edebiyata tirkî wêdetir çû û hem tesîrên gelêrî û hem jî yên [[Surrealîzm|surrealîst]] di nav xwe de hewand. Piştî mirina Orhan Veli di sala 1950ê de, Oktay Rifat berê xwe da tevgerên din ên edebî yên modern. Ew, ji bilî şairê, lîstikên şanoyê jî nivîsîn.&lt;ref&gt;Graham Fawcett (editor), ''New Anvil Poets'' (1990), r. 142.&lt;/ref&gt;

Şaireke naskirî ya Oktay Rıfat a bi navê “Nan û Stêrk” e.

== Eser ==
*''Garip'' (tevî Orhan Veli û Melih Cevdet, 1941)
*''Yaşayıp Ölmek Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler'' (1945)
*''Güzelleme'' (1945)
*''Aşağı Yukarı'' (1952)
*''Karga ile Tilki'' (1954)
*''Perçemli Sokak'' (1956)
*''Âşık Merdiveni'' (1958)
*''İkilik'' (1963)
*''Elleri Var Özgürlüğün'' (1966)
*''Şiirler'' (1969)
*''Yeni Şiirler'' (1973)
*''Çobanıl Şiirler'' (1976)
*''Bir Kadının Penceresinden'' (1976)
*''Bir Cıgara İçimi'' (1979)
*''Elifli'' (1980)
*''Danaburnu'' (1980)
*''Denize Doğru Konuşma'' (1982)
*''Dilsiz ve Çıplak'' (1984)
*''Koca Bir Yaz'' (1987)
*''Bütün Şiirleri'' (1991)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 1988]]</text>
      <sha1>ql1a7p542vwes7z5lpu6099qzcv94u2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fazıl Hüsnü Dağlarca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330430</id>
    <revision>
      <id>2099355</id>
      <timestamp>2026-10-17T12:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099356</id>
      <parentid>2099355</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="9h5g8j1o0mwj1a815a3vvurxmnp4z9d" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.</text>
      <sha1>9h5g8j1o0mwj1a815a3vvurxmnp4z9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099357</id>
      <parentid>2099356</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="g8ouwgodbw3l1lswymrvpl9uuxwaqgh" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.</text>
      <sha1>g8ouwgodbw3l1lswymrvpl9uuxwaqgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099358</id>
      <parentid>2099357</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="678" sha1="klmdwcywey4xrj7dj1e0931axk3ijrn" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.</text>
      <sha1>klmdwcywey4xrj7dj1e0931axk3ijrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099359</id>
      <parentid>2099358</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="777" sha1="t1vhs16gadm513vpm9ozuhhgfg0g23e" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.</text>
      <sha1>t1vhs16gadm513vpm9ozuhhgfg0g23e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099360</id>
      <parentid>2099359</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="889z9yo5iu2xia7ka24f5dhhpw58wck" xml:space="preserve">{{Xebat}}Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>889z9yo5iu2xia7ka24f5dhhpw58wck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099361</id>
      <parentid>2099360</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="864" sha1="k5z93x5ztux30bg1dnbe49ykna9do7x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px]]
Fazıl Hüsnü Dağlarca (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>k5z93x5ztux30bg1dnbe49ykna9do7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099362</id>
      <parentid>2099361</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="5ksxog15j9alvxrs750mqe95qdonxah" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>5ksxog15j9alvxrs750mqe95qdonxah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099363</id>
      <parentid>2099362</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="ig6ostwnx8nuyep6108mwl1s9zfw0z4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>ig6ostwnx8nuyep6108mwl1s9zfw0z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099364</id>
      <parentid>2099363</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eser */</comment>
      <origin>2099364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2780" sha1="57ynolj53ywp2s5l6ez6kwi0osbls1c" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*Havaya Çizilen Dünya (1935)
*Çocuk ve Allah (1940)
*Daha (1943)
*Çakırın Destanı (1945)
*Taşdevri (1945)
*Üç Şehitler Destanı (1949)
*Toprak Ana (1950)
*Aç Yazı (1951)
*İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya (1951)
*İstiklâl Savaşı – İnönüler (1951)
*Sivaslı Karınca (1951)
*İstanbul – Fetih Destanı (1953)
*Anıtkabir (1953)
*Asû (1955)
*Delice Böcek (1957)
*Batı Acısı (1958)
*Hoolar (1960)
*Özgürlük Alanı (1960)
*Cezayir Türküsü (1961)
*Aylam (1962)
*Türk Olmak (1963)
*Yedi Memetler (1964)
*Çanakkale Destanı (1965)
*Dışardan Gazel (1965)
*Kazmalama (1965)
*Yeryağ (1965)
*Viyetnam Savaşımız (1966)
*Açıl Susam Açıl (1967)
*Kubilay Destanı (1968)
*Haydi (1968)
*19 Mayıs Destanı (1969)
*Hiroşima (1970)
*Malazgirt Ululaması (1971)
*Kuş Ayak (1971)
*Haliç (1972)
*Kınalı Kuzu Ağıdı (1972)
*Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları (1973)
*Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos (1973)
*Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında (1973)
*Gazi Mustafa Kemal Atatürk (1973)
*Arka Üstü (1974)
*Yeryüzü Çocukları (1974)
*Yanık Çocuklar Koçaklaması (1976)
*Horoz (1977)
*Hollandalı Dörtlükler (1977)
*Balinayla Mandalina (1977)
*Yazıları Seven ayı (1978)
*Göz Masalı (1979)
*Yaramaz Sözcükler (1979)
*Çukurova Koçaklaması (1979)
*Şeker Yiyen Resimler (1980)
*Cinoğlan (19819
*Hin ile Hincik (1981)
*Güneş Doğduran (1981)
*Çıplak (1981)
*Yunus Emre'de Olmak (1981)
*Nötron Bombası (1981)
*Koşan Ayılar Ülkesi (1982)
*Dişiboy (1985)
*İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler (1985)
*Takma Yaşamalar Çağı (1986)
*Uzaklarla Giyinmek (1990)
*Dildeki Bilgisayar (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>57ynolj53ywp2s5l6ez6kwi0osbls1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099365</id>
      <parentid>2099364</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eser */</comment>
      <origin>2099365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3032" sha1="hqjxbpooywr7k397f09rkbz3eav5ohl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>hqjxbpooywr7k397f09rkbz3eav5ohl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099366</id>
      <parentid>2099365</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</comment>
      <origin>2099366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="3196yl1hd6d4ryrnhk9wld77d15xk2o" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</text>
      <sha1>3196yl1hd6d4ryrnhk9wld77d15xk2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099367</id>
      <parentid>2099366</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]</comment>
      <origin>2099367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="5pxq9mddgg2trohk2tdyyswhkwmna2x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]</text>
      <sha1>5pxq9mddgg2trohk2tdyyswhkwmna2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099368</id>
      <parentid>2099367</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2008]]</comment>
      <origin>2099368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="j8vzu4ywbho24vtz015kryiu05aex6b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>j8vzu4ywbho24vtz015kryiu05aex6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099369</id>
      <parentid>2099368</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="1otx662of8e6lxijt3hpia89zdmzyjd" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>1otx662of8e6lxijt3hpia89zdmzyjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099373</id>
      <parentid>2099369</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="svbulcu2gvo88h7qy3stxsy5pbuikks" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' ({{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}} jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû; heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û kozmosê, herwiha meseleyên dijî mîlîtarîzmê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>svbulcu2gvo88h7qy3stxsy5pbuikks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099374</id>
      <parentid>2099373</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3170" sha1="bj6cno789nujbmt8xm4sdy7q7exnc5g" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' ({{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}} (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>bj6cno789nujbmt8xm4sdy7q7exnc5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099375</id>
      <parentid>2099374</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="sfe5krrylcoa24y63yeaj3t36s43plb" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' {{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}} (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna purîst a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî pêştarîxa însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtor kirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>sfe5krrylcoa24y63yeaj3t36s43plb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099376</id>
      <parentid>2099375</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3176" sha1="sw6r2ca64m89o2ocs2jyu6dve4lfpwn" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' {{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}} (jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna [[purîst]] a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî [[pêştarîx]]a însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtorkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>sw6r2ca64m89o2ocs2jyu6dve4lfpwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099377</id>
      <parentid>2099376</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ …</comment>
      <origin>2099377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3177" sha1="0h6msvhgsczc23d81zpj1dzi8vf3x0g" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Statûya Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' ({{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}}; jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna [[purîst]] a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî [[pêştarîx]]a însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtorkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>0h6msvhgsczc23d81zpj1dzi8vf3x0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099393</id>
      <parentid>2099377</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="60n4ik5hjkfgvnnygdfbneaytjgm02v" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Heykela Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' ({{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}}; jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.[[Baki Süha Ediboğlu]]

Bikaranîna [[purîst]] a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî [[pêştarîx]]a însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtorkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>60n4ik5hjkfgvnnygdfbneaytjgm02v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099394</id>
      <parentid>2099393</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3176" sha1="ebg03ygfr4aihazlwpzmdvsg0vz7irp" xml:space="preserve">[[Wêne:Daglarca 1030107.JPG|thumb|200px|Heykela Fazıl Husnü Dağlarca li Stembolê]]
'''Fazıl Hüsnü Dağlarca''' ({{IPA-tr|faːˈzɯɫ hyˈsny da‿ˈlaɾd͡ʒa}}; jdb. 26ê tebaxa 1914ê li [[Stembol]] - m. 15ê cotmeha 2008ê li Stembol) yek ji şairên herî eserdar yê tirkî bû, heta sala 2007ê zêdetirî 60 kitêbên wî yên şairan hatine weşandin.

Bikaranîna [[purîst]] a Dağlarca ya [[zimanê tirkî]], pîvaneke nû anî [[Wêjeya tirkî|edebiyata tirkî]] ya wê çaxê. Şairên wî meseleyên wekî [[pêştarîx]]a însanan û [[kozmos]]ê, herwiha meseleyên dijî [[mîlîtarîzm]]ê û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Herba Serxwebûna Tirkiyeyê]] dihewînin.

Dağlarca, yek ji beşdarên kovara edebî ya ''[[Papirüs (kovar)|Papirüs]]'' bû ku ji hela [[Cemal Süreya]] ve dihat edîtorkirin.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edebifikir.com/dergi/papirus-dergisi.html |title=Papirüs Dergisi |website=edebifikir.com |date=19 March 2019 |language=tr |author=Adem Suvağcı}}&lt;/ref&gt;

Fazıl Husnü Dağlarca di 16ê cotmeha 2008ê de li Stembolê bi 94 salî heyata xwe ji dest da.

== Eser ==
*''Havaya Çizilen Dünya'' (1935)
*''Çocuk ve Allah'' (1940)
*''Daha'' (1943)
*''Çakırın Destanı'' (1945)
*''Taşdevri'' (1945)
*''Üç Şehitler Destanı'' (1949)
*''Toprak Ana'' (1950)
*''Aç Yazı'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – Samsun'dan Ankara'ya'' (1951)
*''İstiklâl Savaşı – İnönüler'' (1951)
*''Sivaslı Karınca'' (1951)
*''İstanbul – Fetih Destanı'' (1953)
*''Anıtkabir'' (1953)
*''Asû'' (1955)
*''Delice Böcek'' (1957)
*''Batı Acısı'' (1958)
*''Hoolar'' (1960)
*''Özgürlük Alanı'' (1960)
*''Cezayir Türküsü'' (1961)
*''Aylam'' (1962)
*''Türk Olmak'' (1963)
*''Yedi Memetler'' (1964)
*''Çanakkale Destanı'' (1965)
*''Dışardan Gazel'' (1965)
*''Kazmalama'' (1965)
*''Yeryağ'' (1965)
*''Viyetnam Savaşımız'' (1966)
*''Açıl Susam Açıl'' (1967)
*''Kubilay Destanı'' (1968)
*''Haydi'' (1968)
*''19 Mayıs Destanı'' (1969)
*''Hiroşima'' (1970)
*''Malazgirt Ululaması'' (1971)
*''Kuş Ayak'' (1971)
*''Haliç'' (1972)
*''Kınalı Kuzu Ağıdı'' (1972)
*''Bağımsızlık Savaşı – Sakarya Kıyıları'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – 30 Ağustos'' (1973)
*''Bağımsızlık Savaşı – İzmir Yollarında'' (1973)
*''Gazi Mustafa Kemal Atatürk'' (1973)
*''Arka Üstü'' (1974)
*''Yeryüzü Çocukları'' (1974)
*''Yanık Çocuklar Koçaklaması'' (1976)
*''Horoz'' (1977)
*''Hollandalı Dörtlükler'' (1977)
*''Balinayla Mandalina'' (1977)
*''Yazıları Seven ayı'' (1978)
*''Göz Masalı'' (1979)
*''Yaramaz Sözcükler'' (1979)
*''Çukurova Koçaklaması'' (1979)
*''Şeker Yiyen Resimler'' (1980)
*''Cinoğlan'' (19819
*''Hin ile Hincik'' (1981)
*''Güneş Doğduran'' (1981)
*''Çıplak'' (1981)
*''Yunus Emre'de Olmak'' (1981)
*''Nötron Bombası'' (1981)
*''Koşan Ayılar Ülkesi'' (1982)
*''Dişiboy'' (1985)
*''İlk Yapıtla 50 Yıl Sonrakiler'' (1985)
*''Takma Yaşamalar Çağı'' (1986)
*''Uzaklarla Giyinmek'' (1990)
*''Dildeki Bilgisayar'' (1992)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
[[Kategorî:Mirin 2008]]</text>
      <sha1>ebg03ygfr4aihazlwpzmdvsg0vz7irp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baki Süha Ediboğlu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330431</id>
    <revision>
      <id>2099378</id>
      <timestamp>2026-10-17T13:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099379</id>
      <parentid>2099378</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="8hshmze5mxh1x0oady75fmcw1ee97tp" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.</text>
      <sha1>8hshmze5mxh1x0oady75fmcw1ee97tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099380</id>
      <parentid>2099379</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="875" sha1="smnwhy4krxdafgt3b1vhnbhbquria0d" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.</text>
      <sha1>smnwhy4krxdafgt3b1vhnbhbquria0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099381</id>
      <parentid>2099380</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1209" sha1="lawd7xjxiiehe82n4amv9xr0302jiwg" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.</text>
      <sha1>lawd7xjxiiehe82n4amv9xr0302jiwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099382</id>
      <parentid>2099381</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="377646n7p8o9vxtpvvmgh36orzwzq31" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==</text>
      <sha1>377646n7p8o9vxtpvvmgh36orzwzq31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099383</id>
      <parentid>2099382</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2099383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="a9e6z3zn7rwigff24es75boiwbn4peo" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (The South, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Night Rain, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Sign, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Ships Sailing in the Darkness, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (A Flood is Coming, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Examples from Turkish Poetry, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (All Poems Written for [[Atatürk]], anthology, in collaboration with Faruk Çağlayan, 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay is Speaking, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Famous Turkish Composers, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Our Generation and Beyond, memoirs of 36 poets, 1968)</text>
      <sha1>a9e6z3zn7rwigff24es75boiwbn4peo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099384</id>
      <parentid>2099383</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2099384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="0pii9yap9n28k9bkcvqbanadriva6uc" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (The South, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Night Rain, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Sign, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Ships Sailing in the Darkness, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (A Flood is Coming, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Examples from Turkish Poetry, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (All Poems Written for [[Atatürk]], anthology, in collaboration with Faruk Çağlayan, 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay is Speaking, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Famous Turkish Composers, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Our Generation and Beyond, memoirs of 36 poets, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>0pii9yap9n28k9bkcvqbanadriva6uc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099385</id>
      <parentid>2099384</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Eserên wî */</comment>
      <origin>2099385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="jzdg77pq2qyp87n5l6jxgzw8evmmqxu" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>jzdg77pq2qyp87n5l6jxgzw8evmmqxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099386</id>
      <parentid>2099385</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</comment>
      <origin>2099386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1994" sha1="9k6el1xten1haqzmpkn26g4l0avm0uf" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]</text>
      <sha1>9k6el1xten1haqzmpkn26g4l0avm0uf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099387</id>
      <parentid>2099386</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</comment>
      <origin>2099387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="eswv90q4o9vrkbbxmyzrdzo13b1w6az" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</text>
      <sha1>eswv90q4o9vrkbbxmyzrdzo13b1w6az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099388</id>
      <parentid>2099387</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]</comment>
      <origin>2099388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2057" sha1="btb6vfutyszttvviznt3oo9qge5opi0" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]</text>
      <sha1>btb6vfutyszttvviznt3oo9qge5opi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099389</id>
      <parentid>2099388</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1972]]</comment>
      <origin>2099389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="i7yfchswstksmuu794hlmhmogwaqqxg" xml:space="preserve">{{Xebat}}Baki Süha Ediboğlu (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Mirin 1972]]</text>
      <sha1>i7yfchswstksmuu794hlmhmogwaqqxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099390</id>
      <parentid>2099389</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="ja89is318q4gimuy2i0cewwbdyms456" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Baki Süha Ediboğlu''' (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Mirin 1972]]</text>
      <sha1>ja89is318q4gimuy2i0cewwbdyms456</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099391</id>
      <parentid>2099390</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2099391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2274" sha1="7vua3pci3ouz662mdnampvzyqcq4e5p" xml:space="preserve">{{Xebat}}'''Baki Süha Ediboğlu''' (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* Kenthaber.com - ''[https://web.archive.org/web/20110719051704/http://www.kenthaber.com/Arsiv/IzBirakanlar/Antalya/IzBirakan_495.aspx Biyografiya Baki Süha Ediboğlu]'' {{in lang|tr}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Mirin 1972]]</text>
      <sha1>7vua3pci3ouz662mdnampvzyqcq4e5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099392</id>
      <parentid>2099391</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T13:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2099392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2265" sha1="92hkj5ry60xwk92jbmm1984w1fgim7m" xml:space="preserve">'''Baki Süha Ediboğlu''' (jdb. 1915ê li [[Antalya]] - m. 15ê îlona 1972yê li [[Enqere]]) şair û nivîskarekî tirk bû.

Ediboğlu di sala 1915ê de li Antalyayê ji dayik bû. Ew di sala 1936ê de ji Lîseya Hayriye ya Stembolê mezûn bû. Wî xwendina xwe ya li Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Stembolê]] û ya li Fakulteya Ziman, Tarîx û Coxrafayê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] temam nekir. Ew wekî gazetevan dest bi îş kir û ji bo rojnameyên Tan, Akşam û [[Cumhuriyet (rojname)|Cumhuriyet]] (1934–40) nivîsî; piştre li Radyoya Enqereyê û li Midûriyeta Giştî ya Çapemenî û Weşanê dişuxilî. Paşê, ew li Radyoya Stenbolê wekî Serokê Weşanê û li Radyoya [[Îzmîr|Îzmîrê]] (1950–56) wekî Midûr îş kir. Ew di sala 1966an de li Radyoya Stembolê wekî alîkarê midûr û di dawiyê de jî wekî şêwirmend dişuxilî.

Şair, çîrok û meqeleyên wî yên li ser meseleyên curbecur di kovar û rojnamên wekî ''Servet-i Fünûn'' (1929), ''Ülkü'', ''Aile'' (1942–48), ''Varlık'' (1934–70) û ''Cumhuriyet'' de hatin weşandin. Wî ji bo programên radyoyê şairên bijartî xwendin. Herwiha wî ji bo radyoyê şano û çîrok jî nivîsî.

== Eserên wî ==
;Şiîran:
* &quot;''Cenup''&quot; (Başûr, 1942)
* &quot;''Gece Yağmuru''&quot; (Barana Şevê, 1947)
* &quot;''İşaret''&quot; (Îşaret, 1953)
* &quot;''Karanlıkta Geçen Gemiler''&quot; (Gemiyên ku di tariyê de derbas dibin, 1958)

;Kurteçîrok:
* &quot;''Sel Geliyor''&quot; (Lehî teyê, 1944)

;Antolojiyan:
* &quot;''Türk Şiirinden Örnekler''&quot; (Meselayên şairiya tirkî, 1944)
* &quot;''Atatürk İçin Bütün Şiirler''&quot; (Hemî şairên bo [[Mustafa Kemal Atatürk]], 1962)

;Biyografiyan:
* &quot;''Falih Rıfkı Atay Konuşuyor''&quot; (Falih Rıfkı Atay deng dike, 1946)
* &quot;''Ünlü Türk Bestekarları''&quot; (Bestekarên tirk ên navdar, 1962)

;Bîranînan:
* &quot;''Bizim Kuşak ve Ötekileri''&quot; (Nifşa me û paşî, bîranînên 36 şairan, 1968)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* Kenthaber.com - ''[https://web.archive.org/web/20110719051704/http://www.kenthaber.com/Arsiv/IzBirakanlar/Antalya/IzBirakan_495.aspx Biyografiya Baki Süha Ediboğlu]'' {{in lang|tr}}

[[Kategorî:Helbestvanên tirk]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Mirin 1972]]</text>
      <sha1>92hkj5ry60xwk92jbmm1984w1fgim7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Selîm Yildiz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330432</id>
    <revision>
      <id>2099401</id>
      <timestamp>2026-10-17T14:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}} '''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.  Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek pêşangehan bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.  Wî...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="659" sha1="00l0ujup8caxzwz5h94zbvemiuz9qh5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek pêşangehan bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra Mi’ Têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>00l0ujup8caxzwz5h94zbvemiuz9qh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099403</id>
      <parentid>2099401</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="j0lnj2popp9ekpmf9vlccia1ae7sd09" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek pêşangehan bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra Mi’ Têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>j0lnj2popp9ekpmf9vlccia1ae7sd09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099407</id>
      <parentid>2099403</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlm */</comment>
      <origin>2099407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1036" sha1="b0qoqcmkc83l3zxydxjug9dtrb8qra1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek pêşangehan bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra Mi’ Têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Diyalog'' (Dialogue), 2020&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;
{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>b0qoqcmkc83l3zxydxjug9dtrb8qra1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099408</id>
      <parentid>2099407</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="l3579m888hw1c4jbd1jihk6jm705ine" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek pêşangehan bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra Mi têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Diyalog'' (Dialogue), 2020&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>l3579m888hw1c4jbd1jihk6jm705ine</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099409</id>
      <parentid>2099408</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1045" sha1="emyd7zwlgqor2gajjhxvr8bp3l22c6f" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Diyalog'' (Dialogue), 2020&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>emyd7zwlgqor2gajjhxvr8bp3l22c6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099410</id>
      <parentid>2099409</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="gvr17x30nu7og34zqzywqmcp13x52q6" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi' têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Diyalog'' (Dialogue), 2020&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>gvr17x30nu7og34zqzywqmcp13x52q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099411</id>
      <parentid>2099410</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlm */</comment>
      <origin>2099411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="1sd0qp921bjk6nqkjqorim1uzht0fv7" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi' têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''29 Documentary'', belgefîlm, 2013.
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Diyalog'' (Dialogue), 2020.&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021.&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>1sd0qp921bjk6nqkjqorim1uzht0fv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099412</id>
      <parentid>2099411</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlm */</comment>
      <origin>2099412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1100" sha1="989yes6uq5dz72241asvgbaj7ykjzs1" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi' têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''29 Documentary'', belgefîlm, 2013.
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Dialogue'' (Diyalog), belgefîlm, 2020.&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021.&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>989yes6uq5dz72241asvgbaj7ykjzs1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099415</id>
      <parentid>2099412</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1240" sha1="r1t3vn6yows589kfarukb329cdmioo1" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Dem dema derhênerên ciwan e. Sînemeya kurdî xwe hê nû diafirîne.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi' têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''29 Documentary'', belgefîlm, 2013.
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Dialogue'' (Diyalog), belgefîlm, 2020.&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021.&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>r1t3vn6yows589kfarukb329cdmioo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099416</id>
      <parentid>2099415</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T15:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlm */</comment>
      <origin>2099416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1276" sha1="eb5hr3ja4sthpvvaizh37xoouay3l2s" xml:space="preserve">'''Selîm Yildiz''' [[derhêner]]ekî kurd e ku di 1985an de li [[Miks]]a [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Dem dema derhênerên ciwan e. Sînemeya kurdî xwe hê nû diafirîne.&quot;, [[Xwebûn]], 57:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Yildiz di salên 2010‐2013an de li [[Zanîngeha Azad a Stembolê]] perwerdeya xwe di qada wêne û [[belgefîlm]]an de dîtiye. Her wiha bi wêneyên xwe tev li gelek [[pêşangeh]]an bûye. Di salên 2012‐2014an de li gundê [[Robozik|Robozkê]] (&quot;Roboskî&quot;) ji bo 60 zarokan [[atolye|atêlyeyeke]] bi navê &quot;Baş e ku tu heyî Atolyê&quot; vekiriye.

Wî belgefîlmên bi navên &quot;29&quot;, &quot;Bîra mi' têtin&quot; û &quot;Dialogue&quot; kişandine û niha (2021) jî belgefîlma bi navê &quot;Monolog&quot; amade dike.

== Fîlm ==
* ''29 Documentary'', belgefîlm, 2013.
* ''Bîra mi' têtin'', belgefîlm.
* ''Bêdiyalog'', belgefîlm, 2019.&lt;ref&gt;https://www.rupelanu.com/di-rojen-filmen-kurdistane-de-4-film-hene-8028h.htm&lt;/ref&gt;
* ''Dialogue'' (Diyalog), belgefîlm, 2020.&lt;ref&gt;https://kurmanci.ozgurpolitika.com/nuceya-li-hamburge-filmen-kurdi-8508&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/culture/1229482&lt;/ref&gt;
* ''Monolog'', 2021.&lt;ref&gt;https://ronahi.net/ku/?p=39502&lt;/ref&gt;

{{Çk}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Derhênerên kurd]]</text>
      <sha1>eb5hr3ja4sthpvvaizh37xoouay3l2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:ווסטוק/lingua</title>
    <ns>2</ns>
    <id>330433</id>
    <revision>
      <id>2099438</id>
      <timestamp>2026-10-17T18:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ווסטוק</username>
        <id>70863</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;ceribandin&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="4wtwkenzzl26k04wl6p241yq85kho7n" xml:space="preserve">ceribandin</text>
      <sha1>4wtwkenzzl26k04wl6p241yq85kho7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099439</id>
      <parentid>2099438</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ווסטוק</username>
        <id>70863</id>
      </contributor>
      <origin>2099439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="28dkxzydlfbtmvg5h703zicci4psjif" xml:space="preserve">ceribandin
{{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}}</text>
      <sha1>28dkxzydlfbtmvg5h703zicci4psjif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099448</id>
      <parentid>2099439</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T21:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ווסטוק</username>
        <id>70863</id>
      </contributor>
      <origin>2099448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="9x74bik56dmxx6f4i2bafr1ocuojq8e" xml:space="preserve">ceribandin
{{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}}
[[en:user:{{PAGENAME}}]]
[[la:user:{{PAGENAME}}]]</text>
      <sha1>9x74bik56dmxx6f4i2bafr1ocuojq8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seba Seher</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330434</id>
    <revision>
      <id>2099459</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}} '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye.   == Xebatên sînemayê == Saharê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahar hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaz...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="865" sha1="fo02vky7msmwvdbzqxjl5rwb2cz36ph" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebatên sînemayê ==
Saharê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahar hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sahara ku gelek caran talîban gef lê dikin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûla paytexta Efxanistan gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>fo02vky7msmwvdbzqxjl5rwb2cz36ph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099460</id>
      <parentid>2099459</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Xebatên sînemayê */</comment>
      <origin>2099460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="3aa7j8gkzzxbu8j9kzsqg84gtrk051s" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Saharê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sahara ku gelek caran talîban gef lê dikin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûla paytexta Efxanistan gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>3aa7j8gkzzxbu8j9kzsqg84gtrk051s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099461</id>
      <parentid>2099460</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="nupshu7ls64cuymaxngm28vier80e2l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Saharê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sahara ku gelek caran talîban gef lê dikin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûla paytexta Efxanistan gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>nupshu7ls64cuymaxngm28vier80e2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099462</id>
      <parentid>2099461</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Saba Sahar]] weke [[Seba Seher]] guhart</comment>
      <origin>2099461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="nupshu7ls64cuymaxngm28vier80e2l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Saharê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sahara ku gelek caran talîban gef lê dikin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûla paytexta Efxanistan gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>nupshu7ls64cuymaxngm28vier80e2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099464</id>
      <parentid>2099462</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="931" sha1="pxl1tju08yuol1lo9s5bu1bbn6erf6n" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran lê ji aliyê talîban ve tê gefkirin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûla paytexta Efxanistan gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>pxl1tju08yuol1lo9s5bu1bbn6erf6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099471</id>
      <parentid>2099464</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gefên taleban */</comment>
      <origin>2099471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="915" sha1="qt86vjeo9ynr7a7b0refpjylws95xul" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>qt86vjeo9ynr7a7b0refpjylws95xul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099474</id>
      <parentid>2099471</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gefên taleban */</comment>
      <origin>2099474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="25pvmd6btvb8ycddj7kcjw4lxu653lp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>25pvmd6btvb8ycddj7kcjw4lxu653lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099475</id>
      <parentid>2099474</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gefên taleban */</comment>
      <origin>2099475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1547" sha1="2zoc1ukprusx4jujyslziyvzeeu97l7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (24-part series on Afghan police)&lt;ref name=&quot;Observer&quot;/&gt;
* ''The Law'', 2004&lt;ref name=&quot;Observer&quot;/&gt;
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (playing the policewoman and director)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>2zoc1ukprusx4jujyslziyvzeeu97l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099476</id>
      <parentid>2099475</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlmografî */</comment>
      <origin>2099476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1576" sha1="hjaj1a6rkuqt9kowa7yzs242mpzruyr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)&lt;ref name=&quot;Observer&quot;/&gt;
* ''The Law'', 2004&lt;ref name=&quot;Observer&quot;/&gt;
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>hjaj1a6rkuqt9kowa7yzs242mpzruyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099477</id>
      <parentid>2099476</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlmografî */</comment>
      <origin>2099477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="8bjz2wef7k0k515q6bu9xb9a8j0wuyd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)
* ''The Law'', 2004
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>8bjz2wef7k0k515q6bu9xb9a8j0wuyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099478</id>
      <parentid>2099477</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fîlmografî */</comment>
      <origin>2099478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1782" sha1="65qv7i3b29gre6fmiacdiqn68u616vb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kleeman|first1=Jenny |title=Saba Sahar: 'Afghan women are capable of doing anything men do' |url=https://www.theguardian.com/film/2012/apr/22/afghan-films-saba-sahar-women-taliban |work=The Observer |date=22 April 2012}}&lt;/ref&gt;
* ''The Law'', 2004
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>65qv7i3b29gre6fmiacdiqn68u616vb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099479</id>
      <parentid>2099478</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="ntkqxogur0svev6wa3qi96th0v0asmo" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kleeman|first1=Jenny |title=Saba Sahar: 'Afghan women are capable of doing anything men do' |url=https://www.theguardian.com/film/2012/apr/22/afghan-films-saba-sahar-women-taliban |work=The Observer |date=22 April 2012}}&lt;/ref&gt;
* ''The Law'', 2004
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]</text>
      <sha1>ntkqxogur0svev6wa3qi96th0v0asmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099490</id>
      <parentid>2099479</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]]</comment>
      <origin>2099490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1804" sha1="d0sbosadpk2nvhic6bn8hz5vehxomyl" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. 

== Xebat ==
Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê &quot;Komîser Amanullah&quot; heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e.

== Gefên taleban ==
Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.&lt;ref&gt;(2021). &quot;Jin bixwazin karin her tiştî bikin.&quot;, [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
* ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kleeman|first1=Jenny |title=Saba Sahar: 'Afghan women are capable of doing anything men do' |url=https://www.theguardian.com/film/2012/apr/22/afghan-films-saba-sahar-women-taliban |work=The Observer |date=22 April 2012}}&lt;/ref&gt;
* ''The Law'', 2004
* ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* ''Kabul Dream Factory'', 2011&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]]
[[Kategorî:Derhênerên jin]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1975]]</text>
      <sha1>d0sbosadpk2nvhic6bn8hz5vehxomyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saba Sahar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330435</id>
    <redirect title="Seba Seher" />
    <revision>
      <id>2099463</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Saba Sahar]] weke [[Seba Seher]] guhart</comment>
      <origin>2099463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="7ej3y50sojtp1xfbdqnoabd8ep8rc9v" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Seba Seher]]</text>
      <sha1>7ej3y50sojtp1xfbdqnoabd8ep8rc9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dildarê Aştî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330436</id>
    <revision>
      <id>2099480</id>
      <timestamp>2026-10-18T09:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.   == Kurtejiyan == Aştî li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.  == Dîwan == * Were vê êşa bilind.  {...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2099480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="520" sha1="l71293hja5qxh1mn0i92dpb54ac231u" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. 

== Kurtejiyan ==
Aştî li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.

== Dîwan ==
* Were vê êşa bilind.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>l71293hja5qxh1mn0i92dpb54ac231u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099481</id>
      <parentid>2099480</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530" sha1="21lzw0zvzzzjsoacnh1lk5oi2s8z4kf" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. 

== Kurtejiyan ==
Aştî li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.

== Dîwan ==
* Were vê êşa bilind.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>21lzw0zvzzzjsoacnh1lk5oi2s8z4kf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099482</id>
      <parentid>2099481</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="odq9bini11ughliilyhokurul12r477" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.

== Dîwan ==
* Were vê êşa bilind.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>odq9bini11ughliilyhokurul12r477</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099483</id>
      <parentid>2099482</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="706" sha1="7ov0e2aqrjf0opm89nr4is2e04q43r7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanèn Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.

== Dîwan ==
* Were vê êşa bilind.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>7ov0e2aqrjf0opm89nr4is2e04q43r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099484</id>
      <parentid>2099483</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="4v8k0o9k0fa5uxcy4tok6q3w109l27i" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanèn Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* Were vê êşa bilind.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>4v8k0o9k0fa5uxcy4tok6q3w109l27i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099485</id>
      <parentid>2099484</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dîwan */</comment>
      <origin>2099485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="k4kjg29ljco76v12mpv93ytuwyib6cv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanèn Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>k4kjg29ljco76v12mpv93ytuwyib6cv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099486</id>
      <parentid>2099485</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="845" sha1="0gxv3rdlzzva9pty2zrvfln148fpztf" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanèn Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>0gxv3rdlzzva9pty2zrvfln148fpztf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099487</id>
      <parentid>2099486</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T09:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kurtejiyan */</comment>
      <origin>2099487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="845" sha1="9wesep5qq0ezatxc9lozibccvg0i7i2" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanên Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]</text>
      <sha1>9wesep5qq0ezatxc9lozibccvg0i7i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099488</id>
      <parentid>2099487</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]]</comment>
      <origin>2099488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="876" sha1="2r0hn1ilz3zbpdosvrok6qdnqnbksyr" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanên Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1966]]</text>
      <sha1>2r0hn1ilz3zbpdosvrok6qdnqnbksyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099489</id>
      <parentid>2099488</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]</comment>
      <origin>2099489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="p4tpgjcmwy1sqjec1kcoymq3lw9y8bt" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanên Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]</text>
      <sha1>p4tpgjcmwy1sqjec1kcoymq3lw9y8bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2099491</id>
      <parentid>2099489</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2099491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="914" sha1="jpj33wfbmclw8d6e0h5wzkh1ipynv01" xml:space="preserve">'''Dildarê Aştî''' helbestvanekî kurd e ku di 25ê çiriya pêşîn a 1966an de li gundê [[Navkurê]] yê ser [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye.&lt;ref&gt;https://www.bernamegeh.org/jiyana-dildare-asti/&lt;/ref&gt; 

== Kurtejiyan ==
Aştî li dibistanên Qamişlokê xwendiye û bawernameya duwayî ya giştî beşa zanyarî di sala 1986an de standiye. 

Ji destpêkê ve bi zimanê kurdî, bi kêşesazî helbest nivîsandine. Di nîvê salên 80yî de, dest bi helbesta nûjen dike. Dîwanek wî ya bi navê &quot;Were vê êşa bilind&quot; hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;[[Rizoyê Xerzî]] (2021). &quot;Helbesta kurdî xwe li ser lingan girtiye. Ziman gencîneya dîroka gelan e.&quot;, [[Xwebûn]], 61:2021, r. 4.&lt;/ref&gt;

Ew li bajarê Qamişlo (Rojavayê Kurdistanê) dimîne. 

== Dîwan ==
* ''Were vê êşa bilind''.

{{Çk}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
[[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]]</text>
      <sha1>jpj33wfbmclw8d6e0h5wzkh1ipynv01</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>