Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1 2099618 2081762 2026-10-19T09:49:02Z MikaelF 935 /* Nav */ 2099618 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Diyarbekir}} {{Agahîdank navçe | nav = Amed | statû = Bajarê mezin ên Bakurê Kurdistanê | navê_din = | navê_fermî = ''Diyarbakır'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Goletli Park, Diyarbakir.jpg | alt1 = | image2 = Landscape Dyar bakir.jpg | alt2 = | image3 = Karasanserai Diyarbakir.png | alt3 = | image4 = Roman Walls at Diyarbaki (6526104771).jpg | alt4 = | image5 = Gazi Pavillion.jpg | alt5 = | image6 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | alt6 = | image7 = | alt7 = }} | sernavê_wêne = Dîmenên ji Amedê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] | serbajar = Amed | qeymeqam = | demonîm = amedî, diyarbekrî | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 17 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 1.804.880 [https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu] <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2022]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.060 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 413,5 | nifûsa_serbajarê = 1.756.392 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2020]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 670 | koda_postayê = 21xxx | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = #Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê#Ewropa#Rojhilata Navîn | koordînat = {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|display=inline, title}} }} '''Amed''' ({{IPA-ku|,|a|'|m|ɛ|d|}}) an jî '''Diyarbekir''' (navê wê yê dîrokî: ''Amida'', {{1928| دياربكر |ts=Diyarbekir}}, {{bi-tr|''Diyarbakır''}}), yek ji bajarê herî mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser deşteke bilind ê li kêleka [[çemê Dîcle]]yê û li derdora bajarê dîrokî ya kevn (navçeya Sûrê ya îro) hatiye avakirin. Amed yek ji bajar û navendeke polîtîk a herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bajar wekî navend û pozîsyonek polîtîk hatiye pênaskirin. Bajêr ji 2000 salê {{bz}} vir ve bûye navendeke dîrokî ya girîng ku malavaniya gelek şaristanî, çand û baweriyan kiriye. Amed di serdema nûjen de jî yek ji navendên sereke ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk bûye yek ji bajar û navendên sereke. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada bajarî (an metro) ya ku ji çar navçeyên navendî yên [[Rezik, Amed|Rezik]], [[Payas]] (Peyas), [[Sûr, Amed|Sûr]] û [[Bajarê Nû]] pêk tê dijîn. Di roja îro de bajêr di navbera [[kurd]]an de wekî navendeke sereke ye ku ji aliyê gelek kurdan ve wekî paytexta [[defakto]] ya [[Kurdistan]]ê tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-increase-already-fragile-kurdish-peace-process-faulters-turkey |sernav=Tensions increase as already fragile Kurdish peace process faulters in Turkey |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/12/24/world/europe/an-aleppo-like-landscape-in-a-kurdish-redoubt-of-turkey.html |sernav=An Aleppo-like Landscape in a Kurdish Redoubt of Turkey |paşnav=Nordland |pêşnav=Rod |tarîx=2016-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref> Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta [[Kurdistan]]eke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kubilay |pêşnav=Arin |tarîx=2015-03-26 |sernav=Turkey and the Kurds -- From War to Reconciliation? |url=https://escholarship.org/uc/item/3229m63b |kovar=escholarship |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://worldcat.org/title/42520854 |sernav=Memorandum on the claims of the Kurd people |paşnav=Şerif Paşa |tarîx=1919 |weşanger=Imprimerie A.-G. L'Hoir |cih=Paris |oclc=42520854 }}</ref> == Nav == Di demên kevnare de bajar bi navê Amîda hatiye naskirin ku di sala 1300ê {{bz}} de ku bajêr bi vî navê hatiye binavkirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvkwnqv9.21 |sernav=THE EMPIRE OF TREBIZOND |tarîx=1987-12-31 |weşanger=Spink Books |rr=480–486 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-13 |sernav=Encyclopaedia of Islam |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Islam&oldid=1154650295 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên [[Împeratoriya Trebzonê]] de di sala 1358an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-605-4567-52-2 |sernav=Book sources - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-17 }}</ref> Heta serdema îslamê navê bajêr “Amîda” bûye, piştre bûye “Diyarbekir”, di sala 1937an de jî ji bo xatirê [[Ataturk]] navê bajêr kirine “Diyarbakır”. == Erdnîgarî == === Erdnîgarî û sînorên bajêr === Amed li aliyê rojhilatê deşta bazalt a fireh a ku di navbera Qerejdax û Dîcleyê de dirêj dibe, li ser asoyeke li jora deşta Dîcleyê û li serê deverê Dîcleyê hatiye avakirin. Bilindahiya bajêr ji asta deryayê 650 mêtre ye û bajêr di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi [[Batman]]ê û [[Sêrt]]ê, li başûr bi [[Mêrdîn]]ê, li başûrê rojava bi [[Riha]]yê û [[Semsûr]]ê, li bakur bi [[Elezîz]], [[Çewlîg]]ê li bakurê rojhilat jî bi [[Mûş]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê, [[çiya]] 37,0%, [[deşt]] 30,6% û [[plato]] jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo [[ziraet]]ê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Amedê}} === Pêşdîrok === Dîroka Amedê vedigere 12.000 salên berê niha.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Pêşdîroka Amedê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-08-31 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di encama lêkolînên arkeolojîk ên salên dawî de li navçeya [[Bismil]]ê ya Amedê hatiye diyarkirin ku di navbera salên 10400 û 9250 salê {{bz}} de jiyana niştecihbûyî li [[Girê Kortikê]] dest pê kiriye.<ref name=":1" /> Li [[Girê Berêçem]] ku li nêzîkê navçeya [[Erxenî]] yê ye, civakên çandiniyê ya gundan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref name=":1" /> Hatiye diyarkirin ku di dema [[Paleolîtîk]] û [[Mezolîtîk]]ê de di şikeftên Amedê de û derdora şikeftan de jiyan hebûye. Bermahiyên ji Paleolîtîk û Mezolîtîkê li [[Şikeftên Hasûnî]] yên li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hilarê]] yên li nêzî Erxenî yê hatine tespîtkirin.<ref name=":1" /> === Serdema kevnare === [[Wêne:The City of Diyarbakir.gif|thumb|çep|Nexşeya bajarê kevnare ya Amedê ye ku niha wekî navçeya navendî ya Sûrê tê zanin]] Hatiye texmînkirin ku Amed ji serdema kevirî vir ve malavaniya mirovahiyê dike. Yekem şaristaniya mezin a ku li Amedê hatiye avakirin mîrektiya hûriyan a mîtaniyan e. Piştre bajêr di dîroka cihêrengê vê serdemê de ji aliyê şaristaniyên ku hatine herêmê ve ku di nav wan de [[suryanî]], [[ûrartû]]yî, ermenî, farisên axamenî, selûkî û partî hene hatiye birevebirin.<ref name="Bryce2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}</ref> Komara Romayê di sala 66ê berî zayînê de dest daniye ser bajêr û di vê qonaxê de ji aliyê romayiyan ve bajêr wekî "Amîda" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di sala 359an de Şepûrê II yê Faris piştî dorpêçeke 73 rojan Amed ji destê romayiyan derbasê deshilatiya Şepûrê Faris dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eye of Command |paşnav=Kagan |pêşnav=Kimberly |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-472-11521-1 |cih=Ann Arbor, MI |url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.93252 }}</ref> Di sedsala 11ê {{bz}} de bajêr demek dirêj ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve hatiye birêvebirin.<ref name="Bryce2005" /> Li gorî Sinekdemûs a Hiyerokles Amed bajarê herî mezin ê parêzgeha Romayê ya Mezopotamyayê bû ku di wî demê de bajêr meqamê metranê (''Diocese'') xirîstiyanên Mezopotamyayê bû.<ref name="Nicholson2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia, Roman |paşnav=Nicholson |pêşnav=Oliver NicholsonOliver |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 }}</ref> Nivîsarên kevnar destnîşan dikin ku Amîdaya kevnar xwedî qadê şanoyan, germav (serşokên giştî), embar, abîdeyên tetrapîlon û xwedî çihukên avê ye ku av dide û avê belav dike.<ref name="KeserKayaalp2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Dîroknasê romayî Ammianus Marcellinus ku di dema dorpêçkirina Amîdayê de ku ji aliyê Împeratoriya Sasaniyan ve di bin desthilatdariya Şepûr II (j. 309–379) de pêk hatiye ku di artêşa romaya dereng de xizmet dikir vê dorpêçkirina serkevtî bi awayekê berfireh nivîsiye.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Amîda di wê demê ji aliyê penaberên ku ji herêmên derdorê bajêr koçê bajêr dibin hatiye mezinkirin ku împerator Jovian (j. 363–364) piştî têkçûna Şerê Farisî ku selefê wî Julian di şer de têk diçe, neçar dimîne ku bajêr vala bike û bide Farisên Şepûr. Dîroka ku ji bo Joshua Stylite hatiye vegotin, bidestxistina Amîda ji aliyê persan ve di bin desthilatdariya Kavad I (j. 488–531) de di dorpêçkirina duyem a Amîdayê ku salên 502–503an de pêk hatiye, beşek ji Şerê Anestasiyanê vedibêje.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Dîwarê Amîdayê ji aliyê împerator Anastasius Dicorus (j. 491–518) yan jî împerator Justinianê Mezin (j. 527–565) ve ji nû ve hatiye avakirin ku wekî mîmariya parastinê ya serkevtî ji aliyê dîroknasê yewnanî Prokopius ve hatiye pesindan. === Dîroka dêrê === Xirîstiyaniya suryaniyan di navbera sedsalên 1 û 4an de li herêmê bi taybetî di nav suryaniyên bajêr de cih digirt. Împeratorê Bîzansê Theodosius II (408-450) parêzgeha Romaya Mezopotamyayê dike du perçe û Amîdayê dike paytexta Mezopotamyaya Prîmayê û bi vî awayî bajêr ji bo hemî metranan dibe bajarekî navend.<ref>{{Jêder |paşnav=wyd |pêşnav=Gams Pius Bonifacius (1816-1892) |sernav=Series episcoporum Ecclesiae catholicae, quotquot innotuerunt a beato Petro apostolo. Cz.1 |tarîx=1931 |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/65154?id=65154&showContent=true |roja-gihiştinê=2024-08-29 |weşanger=Hiersemann K. W. }}</ref> Ji bo endamên herêmî yên Dêra Katolîk a Suryaniyan di sala 1862an de metranek hatiye damezrandin. Piştre ji ber zilma ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve li xiristiyanên bajêr tê kirin di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de dawî li hebûna xirîstiyanên bajêr tîne. === Serdema navîn === [[Wêne:Diyarbekir, c. 1900.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji sala 1900an ji bajarê kevn.]] Di sala 639an de ku wekî beşek ji berfireh bûna misilmanên li herêma [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku di dema şerên pêşîn ên ereb û bîzansê de berfireh bûye, bi serokatiya Iyad ibn Ghanm Amed dikeve destê artêşa [[Çar Xelîfe]]yê û [[Mizgefta Mezin a Amedê]] di vê serdemê de hatiye çêkirin.<ref name="Nicholson2018"/><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Mizgefta mezin dibe ku li cihê [[Dêra Heraklî ya Saint Thomas]] hatiye çêkirin. Di wî demê de li bajêr bi qasî pênc keşîşxaneyên xiristiyanan hebûn ku di nav wan de Keşîşxaneya Zuqnin û çend dêrên kevnarên din jî nav de bûn.<ref name=":0" /> Yek ji van Dêra Meryem e ku wekî katedrala bajêr û cihê metranên Amedê bû ku di cihê Dêra Ortodoks a Suryaniyan de maye.<ref name=":0" /> Dêra kevnar a din, Dêra Mar Kosmas di sala 1911ê de ji aliyê gerokê brîtanî [[Gertrude Bell]] ve hatiye dîtin lê piştre ev dêr di sala 1930an de hatiye hilweşandin.<ref name=":0" /> Bajêr demekê kurt dibe beşeke ji xîlafeta emewiyan û piştre jî dibe beşek ji xîlafeta ebasiyan. Di vê serdemê de Amed zêdetir di bin desthilatdariya xwemalî de dimîne. Piştê demekê bajêr ji aliyê xanedaniyên wekê [[Xanedaniya Hemdaniyan]] û [[Xanedaniya Buyîdiyan]] û piştre jî ji aliyê [[Xanedana Merwaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Bajar di sala 1085an de ji aliyê selçûqiyan ve tê dagirkirin û piştre di sala 1183an de ji destê selçûqiyan rizgar dibe û ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin. Piştî dorpêçeke dirêj bi hêzeke biçûk a [[Mongol]]an û hêzeke gurcî û hêzekê ermenî ya gelekî mezintir di bin serokatiya gurcî Hesen Broş de bajêr ji aliyê Mongolên Hulagu ve di 1260an de tê dagirkirin (ev dagirkirin wekê [[Dorpêçkirina Meyafariqînê]] jî tê zanin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |paşnav=Sicker |pêşnav=Martin |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2000-06-30 |isbn=978-0-313-00111-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b6vOEAAAQBAJ&pg=PA111 }}</ref> Di navbera dagirkirina mongolan û heya ku Xanedana Sefewî ya Îranê ve bajêr ji destê mongolan distîne Amed ji aliyê xanedaniyên wekê Qere Qoyunlu û Aq Qoyunluyan ve ku du eşîrên tirk bûn hatiye dagirkirin. Piştê [[Dewleta Sefewiyan|Xanedaniya Sefewiyan]] bajêr di sala 1514an de ji aliyê Bıyıklî Mehmed Paşa ve, di serdema Selîm I de ji aliyê Xanedaniya Osmaniyan ve tê dagirkirin. Mihemmed Xan Ustajlu ku waliyê sefewî ya Amedê bû di sala 1514an de di dema [[Şerê Çaldiranê]] de ji aliyê xanedaniya osmaniyan ji bajêr hatiye derxistin û piştre ji aliyê osmaniyan ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Chaldiran |sernav=Battle of Chāldirān (1514) {{!}} Significance & Location {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji Birca Heft Birayan Sûr, Amed.]] Di sala 1952an de bi ji nû ve organîzekirina parêzgehan, bajarê Amedê dibe bajarê îdarî ya parêzgeha Diyarbekirê. Di sala 1993an de [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Bajarê Mezin]] hatiye damezrandin ku bi vê awayê Amedê dibe yekem bajarê [[Bakurê Kurdistanê]] ku statûya bajarê mezin werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |sernav=504 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname {{!}} Kanunlar |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2014-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140203173501/http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Amed rastî gelek êrîşan hatiye ku nav de êrîşan hêzên ewlekariya tirk, endamên [[Hizbullaha Kurdistanê|hizbullahê]] û endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/diyarbakir-bombacisinin-hdpnin-mitingine-giris-goruntuleri-ortaya-cikti/ |sernav=Diyarbakır bombacısının HDP’nin mitingine giriş görüntüleri ortaya çıktı — Diken |malper=www.diken.com.tr |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di navbera 8ê mijdara sala 2015an û 15ê gulana sala 2016an de beşeke mezin ji Sûrê (bajarê kevnar) di şerê navbera artêşa tirk û şervanên kurd de wêran bû. Gelek taxên Sûrê ji aliyê artêşa tirk ve bi helîkopteran û tankên leşkerî hatiye bombebaran kirin, Mizgefta Kurşunlî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û bi guleyên tankên leşkerî gelek avahiyên dîrokî zirarên mezin dibînin. Yek ji avahiyên dîrokî ku zirar dibîne minareya çarling e ku di dema şer de zirar dibîne. [[Wêne:Seyit Cami minaret Diyarbakır.jpg|thumb|Dîtinek ji Minareya çarling navçeya Sûrê, Amed.]] Di destpêka mijdara sala 2015an de parêzer û aktîvîstê mafê mirovanê kurd [[Tahir Elçi]] ku di wî demê de serokê [[Baroya Amedê]] bû li navçeya [[Sûr]]ê di dema daxuyaniyeke çapemeniyê de ku tê de banga kêmkirina tundiyê dikir ku zirar negihêjî avahiyên dîrokî li ber lingê minareya çarling hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/tahir-el%C3%A7i-davas%C4%B1nda-%C3%BC%C3%A7-san%C4%B1k-polise-beraat-talebi/a-68946189 |sernav=Tahir Elçi davasında üç sanık polise beraat talebi – DW – 29.04.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/tahir-elci-nin-son-basin-aciklamasi-169672 |sernav=Tahir Elçi'nin Son Basın Açıklaması |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref> Rapora [[Komeleya Arkeologan a Stenbolê]] ya sala 2018an diyar kiriye ku ji sala 2015an û vir ve %72yê navçeya Sûrê ya dîrokî ya bajêr bi hilweşandin û nûavakirinê hatiye wêrankirin û qanûnên ji bo parastina bermahiyên dîrokî hatine paşguhkirin û hatine binpêkirin. Wan tespîtkiriye ku politîkaya "ji bo nûvekirina bajarî" ya bajêr yek politîkayeke hilweşandin û ji nû ve avakirin e, ne yek ji restorekirin samanên çandî yên ku di şerê navxweyî yê dawî de zirar dîtine ku ji ber wê yekê gelek avahiyên dîrokî yên tomarkirî bi temamî winda bûne. Ji ber ku her perçeyên avahiyên dîrokî yên ku di dema hilweşandina avahiyên nûjen de derketine holê jî hatine hilweşandin rêjeya windabûna avahiyên dîrokî yên ne qeydkirî nayê zanîn. Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] de ku sala 2023an de li gelek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] û li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye Amed yek ji wan bajaran e ku di erdhejê de hejiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Chang |pêşnav2=Agnes |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |paşnav4=Leatherby |pêşnav4=Lauren |paşnav5=Reinhard |pêşnav5=Scott |paşnav6=Wu |pêşnav6=Ashley |tarîx=2023-02-06 |sernav=Mapping the Damage From the Earthquake in Turkey and Syria |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/06/world/turkey-earthquake-damage.html |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/06/turkey-syria-earthquake-map-photos-videos/ |sernav=The earthquake’s widespread destruction, in photos, maps and videos |malper=Washington Post |tarîx=2023-02-06 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> Li Amedê gelek xanî û avahî di erdhejê de hilweşiyane yan jî zirareke mezin dîtine. Ji ber erdhejê bircên [[Sûra Amedê]] û hinek beşên dîwarê sûrê hatine xwarê. Li navçeya [[Bajarê Nû]], li navçeya [[Rêzan]]ê û li deverên din ên Amedê 20 avahî têne xwerê, 854 kes birîndar dibin 409 kes jî jiyana ji dest didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |sernav=Mezopotamya Ajansı |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2024-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240829133250/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kronolojî === ==== Berê zayînê ==== * ~7250-6750 [[dema neolîtîk]] * ~5000-4000 [[dema kalkolîtik]] * ~3000 dema [[dema tunc]] * ~2000 dema [[hurî]] û [[mîtanî|mîtaniyan]] * ~1200- 600 dema [[aram]]iya û [[urartû|urartiyan]] * 550- 331 dema [[pers]]an ==== Piştî zayînê ==== * [[226]]-[[395]] dema [[roma]]yiyan * [[395]]-[[639]] Dema [[bîzans]]iyan * [[639]] dema [[ereb]]an * [[661]] dema [[emewî|emewiyan]] * [[750]] Dema [[Ebasî|ebasiyan]] * [[984]] dema [[Merwanî|merwaniyan]] * [[1085]] dema [[Selçûkî|selcûqiyan]] * [[1102]]-[[1232]] dema [[Ertuqî|Ertuqiyên Heskîf û Amedê]] * [[1232]] dema [[Eyubî|eyubiyan]] * 1335 dema [[Xanedana Zirkan]] * [[1507]] dema [[Sefewî|sefewiyan]] * [[1515]] dema [[Osmanî|osmaniyan]] * [[1923]] dema [[Komara Tirkiyeyê]] == Aborî == Yek ji çandiniyên dîrokî yê bajêr genim û kuncî ne ku li bajêr hatiye çandin. Bajariyan genimên ku diçinandin di embarên ku ji ka û ji çiqilên şaxê susan çêdikirin parastine. Ev sîstem rê dida ku genim heta deh salan were parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rodrik |pêşnav=Dani |tarîx=1995 |sernav=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |url=http://dx.doi.org/10.3386/w5339 |kovar=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |cih=Cambridge, MA }}</ref> Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, welatiyan mewîj (tirîyên hişk) behîv û zerzelî (qeysî) hinardeyî Ewropayê dikirin. Bizinên Enqereyê dihatin xwedîkirin û ji Amedê hirî û tiftik dihatin hinardekirin. Bazirgan herêmê ji [[Misir]], [[Stembol|Stenbol]] û ji [[Sûriyê]] dihatin ku ji Amedê [[bizin]] û [[pez]] bikirin. Li bajêr hingiv jî dihate hilberandin lê ji ber ku ji aliyê welatiyan ve dihate kirîn ewqas zêde nedihat hinardekirin. Beriya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de li Amedê pîşesazî ya sifir (paxir) a çalak hebû ku 6 kanê kargehê ya çalak hebûn. Li bajêr [[Tenorît]] ku celebekî bingehîn ê sifirê ye ji aliyê kurdan ve bi dest dihatin derxistin. Beşek mezin ji madenê hinardeyê [[Înglistan|Îngilîstanê]] dihate kirin. Di sala 1935an de rêya hesinî ya di navbera Elezîz û Amedê de hatiye vekirin. [[Balafirgeha Amedê]] û Stasyona trenê ya Amedê ji bo bajêr xizmeta çûnûhatin û veguhastinê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kezer |pêşnav=Zeynep |tarîx=2014-12-01 |sernav=Spatializing Difference |url=https://online.ucpress.edu/jsah/article/73/4/507/58678/Spatializing-DifferenceThe-Making-of-an-Internal |kovar=Journal of the Society of Architectural Historians |ziman=en |cild=73 |hejmar=4 |rr=507–527 |doi=10.1525/jsah.2014.73.4.507 |issn=0037-9808 }}</ref> Bi mezin bûna bajêr re li bajêr hem sektora pîşesazî yê û hem jî sektora xwarin û xizmetê gelek pêşketiye. Di salên dawî de bi pêşketina bajêr re hem li bajarê nû û hem jî li bajarê dîrokî her sal gelek geştiyarên xwemalî û biyanî serdana bajêr dikin. == Veguhastin == [[Wêne:Diyarbakır Havalimanı.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Balefirgeha Navneteweyî ya Amedê.]] Sê rêyên cuda hene ku mirov dikarin xwe bigihîjin bajêr. Amed yek ji yekem bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku [[Balafirgeha Amedê]] ye li bajêr hatiye çêkirin. Li bajêr balefirgeheke navneteweyî, stasyona trênê û qerajeke heye ku ji bo bajêr xizmet dike. Ji balefirgeha Amedê her roj ji bo bajarên mezin ên [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Antalya]]yê seferên rasterast tê lidarxistin û di heman demê de ji van bajaran her roj rasterast seferên ji bo Amedê tê lidarxistin. Li gorî dîrok û pêwîstiyan seferên rasterast ên navneteweyî li balefirgeha bajêr tê lidarxistin. Bi teybetî di mehên havînan de ji bajêr seferên bajarên wekî [[Berlîn]], [[Frankfurt]], [[Stuttgart]], [[Düsseldorf]], [[Hannover]] û [[Hewlêr]]ê tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/ |sernav=News {{!}} Routes |malper=www.routesonline.com |roja-gihiştinê=2024-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corendonairlines.com/germany/flights-to-hannover |sernav=Cheap Flights to Hannover |malper=Corendon Airlines |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en |paşnav=Airlines |pêşnav=Corendon }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230925-xqns24 |sernav=SunExpress NS24 Network Expansion – 24SEP23 |malper=AeroRoutes |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en-CA }}</ref> Li gorî daneyên mijdara sala 2021ê li Balefirgeha Amedê çûnûhatina 1.244.981 kesan û 8.292 çûnûhatin balefiran pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |sernav=Statîstîkên Balefirgeha Amedê |roja-gihiştinê=2024-08-30 |roja-arşîvê=2021-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211207203604/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Werziş == Klûbên futbolê yên herî navdar ên bajêr [[Diyarbakırspor|Diyarbekirspor]] (1968 ava bûye) û [[Amedspor]] e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-11-08 |sernav=Turkish court acquits German footballer Naki in Kurdish case |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37908775 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Futbolîstên herî navdar ên bajêr [[Şehmus Özer]], [[Denîz Nakî]] û [[Çekdar Orhan]] e. Tîma futbolê ya jinan a Amedsporê di dawiya dansala 2016-2017 ya lîga duyem a futbolê ya jinan de derbasî lîga yekem futbolê ya jinan bûye. Amedspor di dansala sala 2023-2024 derbasê lîga yekem a futbolê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Amedspor bû şampiyonê lîgê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> == Avûhewa == Amed xwedî avhewaya deryaya navîn (Dabeşkirina avhewayê ya Köppen: ''Csa'') yan jî xwedî avhewaya deryaya okyanûsê ye ku bi havînan bi awayekê anormal germ e (Dabeşkirina avhewayê ya Trewartha: ''Doa:''). Ji ber cihê bajêr li ser deşta Mezopotamyayê ye û ji çolên jêrîn ên Mezopotamyayê ve ber bi herêma başûr ve hewa germ e, li Amedê bi havînan pir germ û hewa pir ziwa ye. Germahiya herî bilind a tomarkirî di 21ê tîrmeha 1937an de ye ku 46,2&nbsp;°C (santîgrat) hatiye tomarkirin. Di mehên zivistan de sar û bi baranên nerm e ku şevan sar e. Barîna berfê di navbera mehên kanûn û adarê de bi gelemperî hefteyek an du hefte berf dibare. Germahiya herî nizim a tomarkirî ya li bajêr -24,2&nbsp;°C e ku di 11ê çileya sala 1933an de hatiye tomarkirin. Kalindahiya berfê ya herî bilind di 16 çileya sala 1971an hatiye tomarkirin ku li bajêr 65 satîmêtre berf bariye. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = rast | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [http://www.dmi.gov.tr/ www.dmi.gov.tr] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Amedê (1975-2010) | Cîh = Amed <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 6.5 | bgReş = 9.0 | bgAda = 14.6 | bgAvr = 20.3 | bgGul = 26.6 | bgPûş = 33.7 | bgTîr = 38.4 | bgGel = 38.0 | bgRez = 33.3 | bgKew = 25.3 | bgSer = 15.9 | bgBer = 9.0 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = −3.0 | ngReş = −1.5 | ngAda = 2.3 | ngAvr = 6.8 | ngGul = 11.1 | ngPûş = 16.7 | ngTîr = 21.5 | ngGel = 20.7 | ngRez = 15.6 | ngKew = 9.9 | ngSer = 3.4 | ngBer = -0.7 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 1.5 | gnReş = 3.5 | gnAda = 8.6 | gnAvr = 13.8 | gnGul = 19.3 | gnPûş = 26.3 | gnTîr = 31.2 | gnGel = 20.3 | gnRez = 24.7 | gnKew = 17.2 | gnSer = 9.0 | gnBer = 3.7 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 63.4 | bnReş = 68.2 | bnAda = 67.8 | bnAvr = 64.3 | bnGul = 38.7 | bnPûş = 9.3 | bnTîr = 0.9 | bnGel = 0.8 | bnRez = 6.0 | bnKew = 32.6 | bnSer = 53.2 | bnBer = 69.7 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = 3.9 | rtReş = 4.8 | rtAda = 5.6 | rtAvr = 6.9 | rtGul = 9.7 | rtPûş = 12.2 | rtTîr = 12.5 | rtGel = 11.7 | rtRez = 9.9 | rtKew = 7.4 | rtSer = 5.4 | rtBer = 3.8 <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = 11.8 | rbReş = 11.7 | rbAda = 11.5 | rbAvr = 11.7 | rbGul = 8.9 | rbPûş = 3.2 | rbTîr = 1.3 | rbGel = 1.2 | rbRez = 2.0 | rbKew = 5.9 | rbSer = 8.4 | rbBer = 11.5 }} == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG|Deriyê Çiyê, 2010. Kolana Xazî ya Amedê.jpg|Kolana Xazî ({{bi-tr|Gazi caddesi}}) li Amedê Kolana Cotkaran a Bajarê Nû yê Amedê.jpg|Kolana Ekînciyan ({{bi-tr|Ekinciler caddesi}}) li Bajarê Nû yê Amedê Seyrangeha Parkormanê Amed 2010.JPG|Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010. Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê </gallery> == Nexweşxaneyên Amedê == * [[Nexweşxaneya Dewletê ya Amedê]] * [[Nexweşxaneya Fakulteya Bijîşkiyê ya Zanîngeha Dîcleyê]] * [[Nexweşxaneya Lêkolîn û Sepanê ya Amedê]] == Çand û huner == === Navendên çandê yên Amedê === * [[Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn]] * [[Komeleya Çand û Hunerê ya Dîcle û Firatê]] * [[Navenda Hunerê ya Amedê]] * [[Pirtûkxaneya Bajêr a Mehmed Uzun]] * [[Rojeva Cihkî 21 a Bajarê Mezin]] * [[Salona Şanoyê ya Şaredariya Bajarê Mezin]] * [[Konservatiwara Bajêr a Aram Tîgran]] === Dîn û civak === Nifûsa bajêr piranî [[misilman]] in. Wekî din [[êzîdî]] û [[xiristiyan]] jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên [[şafiî]], [[henefî]] û [[elewî]] pêk tê. [[Neqşîbendî|Tarîqeta Naqşîbendî]] li herêmê ya herî xurt e. [[Turbe]]yên ku ji aliyê gel ve tên [[ziyaret]] kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "[[Siltan Silêman]]", li Pîranê turbeya "[[Pîr Xetab]]", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî [[kurd]] in, ji bilî kurdan, [[suryanî]], [[ereb]] û [[ermenî]] jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene. === Xwarinên herêmê === * [[Meftune]]: goştê parçekirî di [[quşxane]] yan [[beroş]]ê de tê sorkirin. [[Bacanreşk]] (balîcan), [[sîr]] û [[fringî]] (yan jî ava fringiyan) têkel dibe. Ava [[simaq]]ê bi ser de dibe û tê kelandin. * [[Mehîr]]: [[mast]] ([[dew]]), [[hêk]] û [[xwê]] di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin. * [[Kalek]], [[qedayîf]], [[peqlewe]], [[kutilk]]ên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin. {{Columns-list|colwidth=25em| * [[Biraşka tîkegoştê]] * [[Biraşka şîşê]] * [[Boranîk]] * [[Boreg]] * [[Bêran]] * [[Bûmbar]] * [[Cîgerkebaba Amedê]] * [[Elînazîk]] * [[Gebola kundirê mîranî û savarê]] * [[Girara bi xêlî]] * [[Hebenîska Amedê]] * [[Hêyavka bamyeyê]] * [[Hêyavka goşt û kixseyê]] * [[Kartol û mast]] * [[Keledoşiya masiyê]] * [[Kutilka bacanreşkê]] * [[Lebzîne]] * [[Loqmeya bexdenûsê]] * [[Lêvenî]] * [[Nêrgîzyanî]] * [[Nûriye]] * [[Pirtik (şîranî)]] * [[Ponponkiya parxanê ya Amedê]] * [[Pîlakiya Amedê]] * [[Qedayîfa rêsî]] * [[Qereş]] * [[Xaşîla çortanê]] }} === Kincên herêmê === Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe. Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike. === Çanda xwedîkirina kevokan === Li Amedê xwedîkirina [[kevok]]an digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "[[boran]]". == Ciyên turîstîk û gerê == Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. [[Bedena Amedê]] piştî [[Kela Çînê]] ya herî dirêj e li cîhanê. [[Mizgeft]] û [[medrese]]yên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser [[Gola Xezarê]] ku di hundirê tixûbên [[Elezîz]]ê de ye. Wekî din [[baxçeyên Ben-û-Senê]] jî ciyên gerê ne ji bo gel. [[Germava Çirmûgê]] jî ciyê vehêsanê ye. === Cihên dîrokî yên girîng === * [[Bedena Amedê|Bedena Bajêr]] * [[Pira Dehderî]] an [[Pira Belek]] an jî [[Pira Dîcleyê]] * [[Qesra Xazî]] * [[Baxçeyên Hewselê]] <gallery> Wêne:Baxçeyên Hewselê Amed 2010.JPG|[[Baxçeyên Hewselê]] yên Amedê. Li paşê Pira Dehderî tê dîtin. </gallery> ==== Deriyên Amedê ==== * [[Deriyê Xerpûtê]] an [[Deriyê Çiyayî]] an jî [[Deriyê Bakur]] * [[Deriyê Rihayê]] an [[Deriyê Rûm]] an jî [[Deriyê Rojava]] * [[Deriyê Mêrdînê]] an [[Deriyê Başûr]] * [[Deriyê Nû]] an [[Deriyê Rojhilat]] * [[Deriyê Serayê]] <gallery> Wêne:Deriyê Rihayê yê Amedê.jpg|Deriyê Rihayê. Wêne:Deriyê Mêrdînê yê Amedê.jpg|Deriyê Mêrdînê. [[Wêne:Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê]] </gallery> ==== Bircên Amedê ==== * [[Birca Bizinê]] * [[Birca Heft Birayan]] * [[Birca Evlî Bedenê]] * [[Birca Melikşah]] ==== Mizgeftên Amedê ==== <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Mizgefta Mezin]] * [[Mizgefta Nebî]] * [[Mizgefta Husrev Paşa]] * [[Mizgefta Kozlû]] (Qozlî?) * [[Mizgefta Hecî Buzruk]] (Buzruq?) * [[Mizgefta Hezretî Silêman]] * [[Mizgefta Qazî]] * [[Mizgefta Îbrahîm Beg]] * [[Mizgefta Nasûh Paşa]] * [[Mizgefta Kurşunlu]] * [[Mizgefta Xoceoxlî]] * [[Mizgefta Şêxereb]] * [[Mizgefta Îskender Paşa]] * [[Mizgefta Xanzade]] * [[Mizgefta Ragibiye]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mizgefta Hecî Hemîd]] * [[Mizgefta Şêx Mitahar]] ([[Minareya Çarling]]) * [[Mizgefta Parlî]] * [[Mizgefta Melik Ehmed]] * [[Mizgefta Şêx Yûsif]] * [[Mizgefta Sîm]] * [[Mizgefta Behram Paşa]] * [[Mizgefta Tacetin]] * [[Mizgefta Lala Qasim Beg]] an [[Mizgefta Lala Beg]] * [[Mizgefta Elî Paşa]] * [[Mizgefta Minareya bi Neynik]] * [[Mizgefta Hezretî Emer]] * [[Mizgefta Safa]] </tr> </table> <gallery> Wêne: Mizgefta Mezin a Amedê.jpg|Mizgefta Mezin a Amedê. Wêne:Mizgefta Melek Ehmed a Amedê 2010.JPG|Mizgefta Melek Ehmed. Wêne:Mizgefta Elî Pasha Amed 2010.JPG|Mizgefta Elî Paşa, 2010. Wêne:Mizgefta Unv-Dîcle.jpg|Mizgefta Zanîngeha Amedê. </gallery> ==== Medreseyên Amedê ==== * [[Xwendegeha Mesûdiyê]] * [[Xwendegeha Zîncîriye]] ==== Hemamên dîrokî yên Amedê ==== * [[Hemama Çardaklî]] * [[Hemama Deva]] * [[Hemama Melik Ehmed]] * [[Hemama Paşa]] * [[Hemama Qazî]] * [[Hemama Vahap Axa]] <gallery> Wêne:Himama Deva Amed 2009.JPG|Hemama Deva, 2009. Wêne:Himama Melik Ehmed 2010.JPG|Hemama Melik Ehmed, 2010. Wêne:Himama Pasha Amed 2008.jpg|Hemama Pasha, 2008. Wêne:Himama Vahap Amed 2009.JPG|Hemama Vahap, 2009. </gallery> ==== Dêrên Amedê ==== * [[Dêra Meyremokê]] * [[Dêra Surp Gregos]] a Ermeniyan ==== Xanên dîrokî yên Amedê ==== * [[Xana Delîlan]] * [[Xana Hesen Paşa]] * [[Xana Borsayê]] (Cotxan, Çîftexan), îro wêran e. <gallery> File:Diyarbakir-Hasan Pasha Inn.jpeg|Xana Hesen Paşa îro cihekî geşt û guzarî yê giring e. Wêne:Xana Borsayê Amedê 2010.JPG|Rewşa Xana Borsayê di sala 2010an de. </gallery> ==== Muzexane ==== * [[Muzeya Arkeolojiyê ya Amed|Muzeya Arkeolojiyê]] * [[Muzeya Ziya Gökalp]] * [[Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı]] * [[Koşka Sem'an]] ([[Koşka Xazî]]) * [[Koşka Erdebîlê]] ([[Qesra ber Derê Pirê]]) === Seyrangeh û parkên Amedê === * [[Parkorman]] * [[Sumerpark]] * [[Kuçeya Hunerê]] <gallery> File:Ormanparka Amedê 2010.JPG|Parkorman, li [[Dîclekend]]a Amedê. File:Sumerparka Amedê 2010.JPG|Parka Sumerê (Sumerpark), li gorî amediyan peykerên parkê miştî sîmbolîzmê ne ji dîroka îro ya kurdan. File:Kuçeya Hunerê ya Amedê 2010.JPG|Kuçeya Hunerê ya Amedê bi spêde. </gallery> == Navdarên Amedê == <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Fehmiyê Bîlal]] * [[Ramizê Licî]] * [[Ehmedê Xasî]] * [[Îbn-ul Ezraq]] * [[Hesen Hişyar]] * [[Tarık Ziya Ekinci]] * [[Yusuf Azizoğlu]] * [[Ahmet Arif]] * [[Kendal Nezan]] * [[Rojen Barnas]] * [[Cahit Sıdkı Tarancı]] * [[Dr. Fûad|Dr. Fuad (Bavê Tûjo)]] * [[Qedrî Cemîl Paşa]] * [[Ekrem Cemîl Paşa]] * [[Cemilê Seyda]] * [[Şevket Baysanoğlu]] * [[M. Emin Bozarslan]] * [[Aşık İhsani]] * [[Elî Emîrî]] * [[Amîdî]] * [[Hamid Aytaç]] * [[Roşan Lezgîn]] * [[Prof. Mahmut Gazi Yaşargil]] * [[Suzan Samancı]] * [[Malmisanij]] * [[Azad Zal]] * [[Niyazî Westa]] * [[Adnan Binyazar]] * [[Ehmed Murşîdî]] * [[Meltem Miraloğlu]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mele Çelebî]] * [[J. Îhsan Espar]] * [[Mehmûd Lewendî]] * [[Mehdî Zana]] * [[Tuncer Necmioğlu]] * [[Seîd Paşa]] * [[Suleyman Nazif]] * [[Hesenê Metê]] * [[İhsan Işık]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Mar Yezua]] * [[Adil Tekin]] * [[Remzi İnanç]] * [[Ahmed Arif]] * [[Hikmet Çetin]] * [[İzet Altınmeşe]] * [[Celal Sesigüzel]] * [[Ayşe Şan]] * [[Huseynê Parê]] * [[Mahmut Kızıl]] * [[Hozan Şiyar|Hozan Şîyar Ferqînî]] * [[Beytocan]] * [[Bışar Çiçek]] * [[Abdussetar Hayatî Avşar]] * [[Leyla Zana]] * [[Zana Farqînî]] * [[Amed Tîgrîs]] * [[Rojîn Zarg]] * [[Songül Öden]] * [[Erkan Petekkaya]] * [[Eşref Okumuş]] </table> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Panorama|Diyarbekir.jpg|1000px|Amed 2015.}} {{Bajarê Amedê}} {{Bajar û gundên Amedê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|type:city(799447)|display=title}} [[Kategorî:Amed| ]] [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Tirkiyeyê]] kikcjnh09tpgm2fzu2tgaokjtqdjnvr 2099619 2099618 2026-10-19T09:51:51Z MikaelF 935 /* Nav */ 2099619 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Diyarbekir}} {{Agahîdank navçe | nav = Amed | statû = Bajarê mezin ên Bakurê Kurdistanê | navê_din = | navê_fermî = ''Diyarbakır'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Goletli Park, Diyarbakir.jpg | alt1 = | image2 = Landscape Dyar bakir.jpg | alt2 = | image3 = Karasanserai Diyarbakir.png | alt3 = | image4 = Roman Walls at Diyarbaki (6526104771).jpg | alt4 = | image5 = Gazi Pavillion.jpg | alt5 = | image6 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | alt6 = | image7 = | alt7 = }} | sernavê_wêne = Dîmenên ji Amedê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] | serbajar = Amed | qeymeqam = | demonîm = amedî, diyarbekrî | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 17 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 1.804.880 [https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu] <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2022]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.060 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 413,5 | nifûsa_serbajarê = 1.756.392 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2020]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 670 | koda_postayê = 21xxx | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = #Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê#Ewropa#Rojhilata Navîn | koordînat = {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|display=inline, title}} }} '''Amed''' ({{IPA-ku|,|a|'|m|ɛ|d|}}) an jî '''Diyarbekir''' (navê wê yê dîrokî: ''Amida'', {{1928| دياربكر |ts=Diyarbekir}}, {{bi-tr|''Diyarbakır''}}), yek ji bajarê herî mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser deşteke bilind ê li kêleka [[çemê Dîcle]]yê û li derdora bajarê dîrokî ya kevn (navçeya Sûrê ya îro) hatiye avakirin. Amed yek ji bajar û navendeke polîtîk a herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bajar wekî navend û pozîsyonek polîtîk hatiye pênaskirin. Bajêr ji 2000 salê {{bz}} vir ve bûye navendeke dîrokî ya girîng ku malavaniya gelek şaristanî, çand û baweriyan kiriye. Amed di serdema nûjen de jî yek ji navendên sereke ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk bûye yek ji bajar û navendên sereke. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada bajarî (an metro) ya ku ji çar navçeyên navendî yên [[Rezik, Amed|Rezik]], [[Payas]] (Peyas), [[Sûr, Amed|Sûr]] û [[Bajarê Nû]] pêk tê dijîn. Di roja îro de bajêr di navbera [[kurd]]an de wekî navendeke sereke ye ku ji aliyê gelek kurdan ve wekî paytexta [[defakto]] ya [[Kurdistan]]ê tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-increase-already-fragile-kurdish-peace-process-faulters-turkey |sernav=Tensions increase as already fragile Kurdish peace process faulters in Turkey |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/12/24/world/europe/an-aleppo-like-landscape-in-a-kurdish-redoubt-of-turkey.html |sernav=An Aleppo-like Landscape in a Kurdish Redoubt of Turkey |paşnav=Nordland |pêşnav=Rod |tarîx=2016-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref> Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta [[Kurdistan]]eke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kubilay |pêşnav=Arin |tarîx=2015-03-26 |sernav=Turkey and the Kurds -- From War to Reconciliation? |url=https://escholarship.org/uc/item/3229m63b |kovar=escholarship |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://worldcat.org/title/42520854 |sernav=Memorandum on the claims of the Kurd people |paşnav=Şerif Paşa |tarîx=1919 |weşanger=Imprimerie A.-G. L'Hoir |cih=Paris |oclc=42520854 }}</ref> == Nav == Di demên kevnare de bajar bi navê Amîda hatiye naskirin ku di sala 1300ê {{bz}} de ku bajêr bi vî navê hatiye binavkirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvkwnqv9.21 |sernav=THE EMPIRE OF TREBIZOND |tarîx=1987-12-31 |weşanger=Spink Books |rr=480–486 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-13 |sernav=Encyclopaedia of Islam |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Islam&oldid=1154650295 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên [[Împeratoriya Trebzonê]] de di sala 1358an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-605-4567-52-2 |sernav=Book sources - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-17 }}</ref> Heta serdema îslamê navê bajêr “Amîda” bûye, piştre bûye “Diyarbekir”, di sala 1937an de jî ji bo xatirê [[Ataturk]] navê bajêr kirine “Diyarbakır”.<ref>[[Amed Çeko Jiyan]] (2021). "Dîrok û ç^roka navê Amedê.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 12.</ref> == Erdnîgarî == === Erdnîgarî û sînorên bajêr === Amed li aliyê rojhilatê deşta bazalt a fireh a ku di navbera Qerejdax û Dîcleyê de dirêj dibe, li ser asoyeke li jora deşta Dîcleyê û li serê deverê Dîcleyê hatiye avakirin. Bilindahiya bajêr ji asta deryayê 650 mêtre ye û bajêr di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi [[Batman]]ê û [[Sêrt]]ê, li başûr bi [[Mêrdîn]]ê, li başûrê rojava bi [[Riha]]yê û [[Semsûr]]ê, li bakur bi [[Elezîz]], [[Çewlîg]]ê li bakurê rojhilat jî bi [[Mûş]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê, [[çiya]] 37,0%, [[deşt]] 30,6% û [[plato]] jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo [[ziraet]]ê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Amedê}} === Pêşdîrok === Dîroka Amedê vedigere 12.000 salên berê niha.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Pêşdîroka Amedê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-08-31 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di encama lêkolînên arkeolojîk ên salên dawî de li navçeya [[Bismil]]ê ya Amedê hatiye diyarkirin ku di navbera salên 10400 û 9250 salê {{bz}} de jiyana niştecihbûyî li [[Girê Kortikê]] dest pê kiriye.<ref name=":1" /> Li [[Girê Berêçem]] ku li nêzîkê navçeya [[Erxenî]] yê ye, civakên çandiniyê ya gundan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref name=":1" /> Hatiye diyarkirin ku di dema [[Paleolîtîk]] û [[Mezolîtîk]]ê de di şikeftên Amedê de û derdora şikeftan de jiyan hebûye. Bermahiyên ji Paleolîtîk û Mezolîtîkê li [[Şikeftên Hasûnî]] yên li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hilarê]] yên li nêzî Erxenî yê hatine tespîtkirin.<ref name=":1" /> === Serdema kevnare === [[Wêne:The City of Diyarbakir.gif|thumb|çep|Nexşeya bajarê kevnare ya Amedê ye ku niha wekî navçeya navendî ya Sûrê tê zanin]] Hatiye texmînkirin ku Amed ji serdema kevirî vir ve malavaniya mirovahiyê dike. Yekem şaristaniya mezin a ku li Amedê hatiye avakirin mîrektiya hûriyan a mîtaniyan e. Piştre bajêr di dîroka cihêrengê vê serdemê de ji aliyê şaristaniyên ku hatine herêmê ve ku di nav wan de [[suryanî]], [[ûrartû]]yî, ermenî, farisên axamenî, selûkî û partî hene hatiye birevebirin.<ref name="Bryce2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}</ref> Komara Romayê di sala 66ê berî zayînê de dest daniye ser bajêr û di vê qonaxê de ji aliyê romayiyan ve bajêr wekî "Amîda" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di sala 359an de Şepûrê II yê Faris piştî dorpêçeke 73 rojan Amed ji destê romayiyan derbasê deshilatiya Şepûrê Faris dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eye of Command |paşnav=Kagan |pêşnav=Kimberly |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-472-11521-1 |cih=Ann Arbor, MI |url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.93252 }}</ref> Di sedsala 11ê {{bz}} de bajêr demek dirêj ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve hatiye birêvebirin.<ref name="Bryce2005" /> Li gorî Sinekdemûs a Hiyerokles Amed bajarê herî mezin ê parêzgeha Romayê ya Mezopotamyayê bû ku di wî demê de bajêr meqamê metranê (''Diocese'') xirîstiyanên Mezopotamyayê bû.<ref name="Nicholson2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia, Roman |paşnav=Nicholson |pêşnav=Oliver NicholsonOliver |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 }}</ref> Nivîsarên kevnar destnîşan dikin ku Amîdaya kevnar xwedî qadê şanoyan, germav (serşokên giştî), embar, abîdeyên tetrapîlon û xwedî çihukên avê ye ku av dide û avê belav dike.<ref name="KeserKayaalp2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Dîroknasê romayî Ammianus Marcellinus ku di dema dorpêçkirina Amîdayê de ku ji aliyê Împeratoriya Sasaniyan ve di bin desthilatdariya Şepûr II (j. 309–379) de pêk hatiye ku di artêşa romaya dereng de xizmet dikir vê dorpêçkirina serkevtî bi awayekê berfireh nivîsiye.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Amîda di wê demê ji aliyê penaberên ku ji herêmên derdorê bajêr koçê bajêr dibin hatiye mezinkirin ku împerator Jovian (j. 363–364) piştî têkçûna Şerê Farisî ku selefê wî Julian di şer de têk diçe, neçar dimîne ku bajêr vala bike û bide Farisên Şepûr. Dîroka ku ji bo Joshua Stylite hatiye vegotin, bidestxistina Amîda ji aliyê persan ve di bin desthilatdariya Kavad I (j. 488–531) de di dorpêçkirina duyem a Amîdayê ku salên 502–503an de pêk hatiye, beşek ji Şerê Anestasiyanê vedibêje.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Dîwarê Amîdayê ji aliyê împerator Anastasius Dicorus (j. 491–518) yan jî împerator Justinianê Mezin (j. 527–565) ve ji nû ve hatiye avakirin ku wekî mîmariya parastinê ya serkevtî ji aliyê dîroknasê yewnanî Prokopius ve hatiye pesindan. === Dîroka dêrê === Xirîstiyaniya suryaniyan di navbera sedsalên 1 û 4an de li herêmê bi taybetî di nav suryaniyên bajêr de cih digirt. Împeratorê Bîzansê Theodosius II (408-450) parêzgeha Romaya Mezopotamyayê dike du perçe û Amîdayê dike paytexta Mezopotamyaya Prîmayê û bi vî awayî bajêr ji bo hemî metranan dibe bajarekî navend.<ref>{{Jêder |paşnav=wyd |pêşnav=Gams Pius Bonifacius (1816-1892) |sernav=Series episcoporum Ecclesiae catholicae, quotquot innotuerunt a beato Petro apostolo. Cz.1 |tarîx=1931 |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/65154?id=65154&showContent=true |roja-gihiştinê=2024-08-29 |weşanger=Hiersemann K. W. }}</ref> Ji bo endamên herêmî yên Dêra Katolîk a Suryaniyan di sala 1862an de metranek hatiye damezrandin. Piştre ji ber zilma ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve li xiristiyanên bajêr tê kirin di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de dawî li hebûna xirîstiyanên bajêr tîne. === Serdema navîn === [[Wêne:Diyarbekir, c. 1900.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji sala 1900an ji bajarê kevn.]] Di sala 639an de ku wekî beşek ji berfireh bûna misilmanên li herêma [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku di dema şerên pêşîn ên ereb û bîzansê de berfireh bûye, bi serokatiya Iyad ibn Ghanm Amed dikeve destê artêşa [[Çar Xelîfe]]yê û [[Mizgefta Mezin a Amedê]] di vê serdemê de hatiye çêkirin.<ref name="Nicholson2018"/><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Mizgefta mezin dibe ku li cihê [[Dêra Heraklî ya Saint Thomas]] hatiye çêkirin. Di wî demê de li bajêr bi qasî pênc keşîşxaneyên xiristiyanan hebûn ku di nav wan de Keşîşxaneya Zuqnin û çend dêrên kevnarên din jî nav de bûn.<ref name=":0" /> Yek ji van Dêra Meryem e ku wekî katedrala bajêr û cihê metranên Amedê bû ku di cihê Dêra Ortodoks a Suryaniyan de maye.<ref name=":0" /> Dêra kevnar a din, Dêra Mar Kosmas di sala 1911ê de ji aliyê gerokê brîtanî [[Gertrude Bell]] ve hatiye dîtin lê piştre ev dêr di sala 1930an de hatiye hilweşandin.<ref name=":0" /> Bajêr demekê kurt dibe beşeke ji xîlafeta emewiyan û piştre jî dibe beşek ji xîlafeta ebasiyan. Di vê serdemê de Amed zêdetir di bin desthilatdariya xwemalî de dimîne. Piştê demekê bajêr ji aliyê xanedaniyên wekê [[Xanedaniya Hemdaniyan]] û [[Xanedaniya Buyîdiyan]] û piştre jî ji aliyê [[Xanedana Merwaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Bajar di sala 1085an de ji aliyê selçûqiyan ve tê dagirkirin û piştre di sala 1183an de ji destê selçûqiyan rizgar dibe û ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin. Piştî dorpêçeke dirêj bi hêzeke biçûk a [[Mongol]]an û hêzeke gurcî û hêzekê ermenî ya gelekî mezintir di bin serokatiya gurcî Hesen Broş de bajêr ji aliyê Mongolên Hulagu ve di 1260an de tê dagirkirin (ev dagirkirin wekê [[Dorpêçkirina Meyafariqînê]] jî tê zanin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |paşnav=Sicker |pêşnav=Martin |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2000-06-30 |isbn=978-0-313-00111-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b6vOEAAAQBAJ&pg=PA111 }}</ref> Di navbera dagirkirina mongolan û heya ku Xanedana Sefewî ya Îranê ve bajêr ji destê mongolan distîne Amed ji aliyê xanedaniyên wekê Qere Qoyunlu û Aq Qoyunluyan ve ku du eşîrên tirk bûn hatiye dagirkirin. Piştê [[Dewleta Sefewiyan|Xanedaniya Sefewiyan]] bajêr di sala 1514an de ji aliyê Bıyıklî Mehmed Paşa ve, di serdema Selîm I de ji aliyê Xanedaniya Osmaniyan ve tê dagirkirin. Mihemmed Xan Ustajlu ku waliyê sefewî ya Amedê bû di sala 1514an de di dema [[Şerê Çaldiranê]] de ji aliyê xanedaniya osmaniyan ji bajêr hatiye derxistin û piştre ji aliyê osmaniyan ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Chaldiran |sernav=Battle of Chāldirān (1514) {{!}} Significance & Location {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji Birca Heft Birayan Sûr, Amed.]] Di sala 1952an de bi ji nû ve organîzekirina parêzgehan, bajarê Amedê dibe bajarê îdarî ya parêzgeha Diyarbekirê. Di sala 1993an de [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Bajarê Mezin]] hatiye damezrandin ku bi vê awayê Amedê dibe yekem bajarê [[Bakurê Kurdistanê]] ku statûya bajarê mezin werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |sernav=504 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname {{!}} Kanunlar |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2014-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140203173501/http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Amed rastî gelek êrîşan hatiye ku nav de êrîşan hêzên ewlekariya tirk, endamên [[Hizbullaha Kurdistanê|hizbullahê]] û endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/diyarbakir-bombacisinin-hdpnin-mitingine-giris-goruntuleri-ortaya-cikti/ |sernav=Diyarbakır bombacısının HDP’nin mitingine giriş görüntüleri ortaya çıktı — Diken |malper=www.diken.com.tr |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di navbera 8ê mijdara sala 2015an û 15ê gulana sala 2016an de beşeke mezin ji Sûrê (bajarê kevnar) di şerê navbera artêşa tirk û şervanên kurd de wêran bû. Gelek taxên Sûrê ji aliyê artêşa tirk ve bi helîkopteran û tankên leşkerî hatiye bombebaran kirin, Mizgefta Kurşunlî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û bi guleyên tankên leşkerî gelek avahiyên dîrokî zirarên mezin dibînin. Yek ji avahiyên dîrokî ku zirar dibîne minareya çarling e ku di dema şer de zirar dibîne. [[Wêne:Seyit Cami minaret Diyarbakır.jpg|thumb|Dîtinek ji Minareya çarling navçeya Sûrê, Amed.]] Di destpêka mijdara sala 2015an de parêzer û aktîvîstê mafê mirovanê kurd [[Tahir Elçi]] ku di wî demê de serokê [[Baroya Amedê]] bû li navçeya [[Sûr]]ê di dema daxuyaniyeke çapemeniyê de ku tê de banga kêmkirina tundiyê dikir ku zirar negihêjî avahiyên dîrokî li ber lingê minareya çarling hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/tahir-el%C3%A7i-davas%C4%B1nda-%C3%BC%C3%A7-san%C4%B1k-polise-beraat-talebi/a-68946189 |sernav=Tahir Elçi davasında üç sanık polise beraat talebi – DW – 29.04.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/tahir-elci-nin-son-basin-aciklamasi-169672 |sernav=Tahir Elçi'nin Son Basın Açıklaması |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref> Rapora [[Komeleya Arkeologan a Stenbolê]] ya sala 2018an diyar kiriye ku ji sala 2015an û vir ve %72yê navçeya Sûrê ya dîrokî ya bajêr bi hilweşandin û nûavakirinê hatiye wêrankirin û qanûnên ji bo parastina bermahiyên dîrokî hatine paşguhkirin û hatine binpêkirin. Wan tespîtkiriye ku politîkaya "ji bo nûvekirina bajarî" ya bajêr yek politîkayeke hilweşandin û ji nû ve avakirin e, ne yek ji restorekirin samanên çandî yên ku di şerê navxweyî yê dawî de zirar dîtine ku ji ber wê yekê gelek avahiyên dîrokî yên tomarkirî bi temamî winda bûne. Ji ber ku her perçeyên avahiyên dîrokî yên ku di dema hilweşandina avahiyên nûjen de derketine holê jî hatine hilweşandin rêjeya windabûna avahiyên dîrokî yên ne qeydkirî nayê zanîn. Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] de ku sala 2023an de li gelek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] û li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye Amed yek ji wan bajaran e ku di erdhejê de hejiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Chang |pêşnav2=Agnes |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |paşnav4=Leatherby |pêşnav4=Lauren |paşnav5=Reinhard |pêşnav5=Scott |paşnav6=Wu |pêşnav6=Ashley |tarîx=2023-02-06 |sernav=Mapping the Damage From the Earthquake in Turkey and Syria |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/06/world/turkey-earthquake-damage.html |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/06/turkey-syria-earthquake-map-photos-videos/ |sernav=The earthquake’s widespread destruction, in photos, maps and videos |malper=Washington Post |tarîx=2023-02-06 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> Li Amedê gelek xanî û avahî di erdhejê de hilweşiyane yan jî zirareke mezin dîtine. Ji ber erdhejê bircên [[Sûra Amedê]] û hinek beşên dîwarê sûrê hatine xwarê. Li navçeya [[Bajarê Nû]], li navçeya [[Rêzan]]ê û li deverên din ên Amedê 20 avahî têne xwerê, 854 kes birîndar dibin 409 kes jî jiyana ji dest didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |sernav=Mezopotamya Ajansı |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2024-08-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240829133250/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kronolojî === ==== Berê zayînê ==== * ~7250-6750 [[dema neolîtîk]] * ~5000-4000 [[dema kalkolîtik]] * ~3000 dema [[dema tunc]] * ~2000 dema [[hurî]] û [[mîtanî|mîtaniyan]] * ~1200- 600 dema [[aram]]iya û [[urartû|urartiyan]] * 550- 331 dema [[pers]]an ==== Piştî zayînê ==== * [[226]]-[[395]] dema [[roma]]yiyan * [[395]]-[[639]] Dema [[bîzans]]iyan * [[639]] dema [[ereb]]an * [[661]] dema [[emewî|emewiyan]] * [[750]] Dema [[Ebasî|ebasiyan]] * [[984]] dema [[Merwanî|merwaniyan]] * [[1085]] dema [[Selçûkî|selcûqiyan]] * [[1102]]-[[1232]] dema [[Ertuqî|Ertuqiyên Heskîf û Amedê]] * [[1232]] dema [[Eyubî|eyubiyan]] * 1335 dema [[Xanedana Zirkan]] * [[1507]] dema [[Sefewî|sefewiyan]] * [[1515]] dema [[Osmanî|osmaniyan]] * [[1923]] dema [[Komara Tirkiyeyê]] == Aborî == Yek ji çandiniyên dîrokî yê bajêr genim û kuncî ne ku li bajêr hatiye çandin. Bajariyan genimên ku diçinandin di embarên ku ji ka û ji çiqilên şaxê susan çêdikirin parastine. Ev sîstem rê dida ku genim heta deh salan were parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rodrik |pêşnav=Dani |tarîx=1995 |sernav=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |url=http://dx.doi.org/10.3386/w5339 |kovar=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |cih=Cambridge, MA }}</ref> Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, welatiyan mewîj (tirîyên hişk) behîv û zerzelî (qeysî) hinardeyî Ewropayê dikirin. Bizinên Enqereyê dihatin xwedîkirin û ji Amedê hirî û tiftik dihatin hinardekirin. Bazirgan herêmê ji [[Misir]], [[Stembol|Stenbol]] û ji [[Sûriyê]] dihatin ku ji Amedê [[bizin]] û [[pez]] bikirin. Li bajêr hingiv jî dihate hilberandin lê ji ber ku ji aliyê welatiyan ve dihate kirîn ewqas zêde nedihat hinardekirin. Beriya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de li Amedê pîşesazî ya sifir (paxir) a çalak hebû ku 6 kanê kargehê ya çalak hebûn. Li bajêr [[Tenorît]] ku celebekî bingehîn ê sifirê ye ji aliyê kurdan ve bi dest dihatin derxistin. Beşek mezin ji madenê hinardeyê [[Înglistan|Îngilîstanê]] dihate kirin. Di sala 1935an de rêya hesinî ya di navbera Elezîz û Amedê de hatiye vekirin. [[Balafirgeha Amedê]] û Stasyona trenê ya Amedê ji bo bajêr xizmeta çûnûhatin û veguhastinê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kezer |pêşnav=Zeynep |tarîx=2014-12-01 |sernav=Spatializing Difference |url=https://online.ucpress.edu/jsah/article/73/4/507/58678/Spatializing-DifferenceThe-Making-of-an-Internal |kovar=Journal of the Society of Architectural Historians |ziman=en |cild=73 |hejmar=4 |rr=507–527 |doi=10.1525/jsah.2014.73.4.507 |issn=0037-9808 }}</ref> Bi mezin bûna bajêr re li bajêr hem sektora pîşesazî yê û hem jî sektora xwarin û xizmetê gelek pêşketiye. Di salên dawî de bi pêşketina bajêr re hem li bajarê nû û hem jî li bajarê dîrokî her sal gelek geştiyarên xwemalî û biyanî serdana bajêr dikin. == Veguhastin == [[Wêne:Diyarbakır Havalimanı.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Balefirgeha Navneteweyî ya Amedê.]] Sê rêyên cuda hene ku mirov dikarin xwe bigihîjin bajêr. Amed yek ji yekem bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku [[Balafirgeha Amedê]] ye li bajêr hatiye çêkirin. Li bajêr balefirgeheke navneteweyî, stasyona trênê û qerajeke heye ku ji bo bajêr xizmet dike. Ji balefirgeha Amedê her roj ji bo bajarên mezin ên [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Antalya]]yê seferên rasterast tê lidarxistin û di heman demê de ji van bajaran her roj rasterast seferên ji bo Amedê tê lidarxistin. Li gorî dîrok û pêwîstiyan seferên rasterast ên navneteweyî li balefirgeha bajêr tê lidarxistin. Bi teybetî di mehên havînan de ji bajêr seferên bajarên wekî [[Berlîn]], [[Frankfurt]], [[Stuttgart]], [[Düsseldorf]], [[Hannover]] û [[Hewlêr]]ê tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/ |sernav=News {{!}} Routes |malper=www.routesonline.com |roja-gihiştinê=2024-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corendonairlines.com/germany/flights-to-hannover |sernav=Cheap Flights to Hannover |malper=Corendon Airlines |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en |paşnav=Airlines |pêşnav=Corendon }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230925-xqns24 |sernav=SunExpress NS24 Network Expansion – 24SEP23 |malper=AeroRoutes |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en-CA }}</ref> Li gorî daneyên mijdara sala 2021ê li Balefirgeha Amedê çûnûhatina 1.244.981 kesan û 8.292 çûnûhatin balefiran pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |sernav=Statîstîkên Balefirgeha Amedê |roja-gihiştinê=2024-08-30 |roja-arşîvê=2021-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211207203604/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Werziş == Klûbên futbolê yên herî navdar ên bajêr [[Diyarbakırspor|Diyarbekirspor]] (1968 ava bûye) û [[Amedspor]] e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-11-08 |sernav=Turkish court acquits German footballer Naki in Kurdish case |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37908775 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Futbolîstên herî navdar ên bajêr [[Şehmus Özer]], [[Denîz Nakî]] û [[Çekdar Orhan]] e. Tîma futbolê ya jinan a Amedsporê di dawiya dansala 2016-2017 ya lîga duyem a futbolê ya jinan de derbasî lîga yekem futbolê ya jinan bûye. Amedspor di dansala sala 2023-2024 derbasê lîga yekem a futbolê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Amedspor bû şampiyonê lîgê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> == Avûhewa == Amed xwedî avhewaya deryaya navîn (Dabeşkirina avhewayê ya Köppen: ''Csa'') yan jî xwedî avhewaya deryaya okyanûsê ye ku bi havînan bi awayekê anormal germ e (Dabeşkirina avhewayê ya Trewartha: ''Doa:''). Ji ber cihê bajêr li ser deşta Mezopotamyayê ye û ji çolên jêrîn ên Mezopotamyayê ve ber bi herêma başûr ve hewa germ e, li Amedê bi havînan pir germ û hewa pir ziwa ye. Germahiya herî bilind a tomarkirî di 21ê tîrmeha 1937an de ye ku 46,2&nbsp;°C (santîgrat) hatiye tomarkirin. Di mehên zivistan de sar û bi baranên nerm e ku şevan sar e. Barîna berfê di navbera mehên kanûn û adarê de bi gelemperî hefteyek an du hefte berf dibare. Germahiya herî nizim a tomarkirî ya li bajêr -24,2&nbsp;°C e ku di 11ê çileya sala 1933an de hatiye tomarkirin. Kalindahiya berfê ya herî bilind di 16 çileya sala 1971an hatiye tomarkirin ku li bajêr 65 satîmêtre berf bariye. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = rast | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [http://www.dmi.gov.tr/ www.dmi.gov.tr] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Amedê (1975-2010) | Cîh = Amed <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 6.5 | bgReş = 9.0 | bgAda = 14.6 | bgAvr = 20.3 | bgGul = 26.6 | bgPûş = 33.7 | bgTîr = 38.4 | bgGel = 38.0 | bgRez = 33.3 | bgKew = 25.3 | bgSer = 15.9 | bgBer = 9.0 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = −3.0 | ngReş = −1.5 | ngAda = 2.3 | ngAvr = 6.8 | ngGul = 11.1 | ngPûş = 16.7 | ngTîr = 21.5 | ngGel = 20.7 | ngRez = 15.6 | ngKew = 9.9 | ngSer = 3.4 | ngBer = -0.7 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 1.5 | gnReş = 3.5 | gnAda = 8.6 | gnAvr = 13.8 | gnGul = 19.3 | gnPûş = 26.3 | gnTîr = 31.2 | gnGel = 20.3 | gnRez = 24.7 | gnKew = 17.2 | gnSer = 9.0 | gnBer = 3.7 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 63.4 | bnReş = 68.2 | bnAda = 67.8 | bnAvr = 64.3 | bnGul = 38.7 | bnPûş = 9.3 | bnTîr = 0.9 | bnGel = 0.8 | bnRez = 6.0 | bnKew = 32.6 | bnSer = 53.2 | bnBer = 69.7 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = 3.9 | rtReş = 4.8 | rtAda = 5.6 | rtAvr = 6.9 | rtGul = 9.7 | rtPûş = 12.2 | rtTîr = 12.5 | rtGel = 11.7 | rtRez = 9.9 | rtKew = 7.4 | rtSer = 5.4 | rtBer = 3.8 <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = 11.8 | rbReş = 11.7 | rbAda = 11.5 | rbAvr = 11.7 | rbGul = 8.9 | rbPûş = 3.2 | rbTîr = 1.3 | rbGel = 1.2 | rbRez = 2.0 | rbKew = 5.9 | rbSer = 8.4 | rbBer = 11.5 }} == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG|Deriyê Çiyê, 2010. Kolana Xazî ya Amedê.jpg|Kolana Xazî ({{bi-tr|Gazi caddesi}}) li Amedê Kolana Cotkaran a Bajarê Nû yê Amedê.jpg|Kolana Ekînciyan ({{bi-tr|Ekinciler caddesi}}) li Bajarê Nû yê Amedê Seyrangeha Parkormanê Amed 2010.JPG|Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010. Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê </gallery> == Nexweşxaneyên Amedê == * [[Nexweşxaneya Dewletê ya Amedê]] * [[Nexweşxaneya Fakulteya Bijîşkiyê ya Zanîngeha Dîcleyê]] * [[Nexweşxaneya Lêkolîn û Sepanê ya Amedê]] == Çand û huner == === Navendên çandê yên Amedê === * [[Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn]] * [[Komeleya Çand û Hunerê ya Dîcle û Firatê]] * [[Navenda Hunerê ya Amedê]] * [[Pirtûkxaneya Bajêr a Mehmed Uzun]] * [[Rojeva Cihkî 21 a Bajarê Mezin]] * [[Salona Şanoyê ya Şaredariya Bajarê Mezin]] * [[Konservatiwara Bajêr a Aram Tîgran]] === Dîn û civak === Nifûsa bajêr piranî [[misilman]] in. Wekî din [[êzîdî]] û [[xiristiyan]] jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên [[şafiî]], [[henefî]] û [[elewî]] pêk tê. [[Neqşîbendî|Tarîqeta Naqşîbendî]] li herêmê ya herî xurt e. [[Turbe]]yên ku ji aliyê gel ve tên [[ziyaret]] kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "[[Siltan Silêman]]", li Pîranê turbeya "[[Pîr Xetab]]", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî [[kurd]] in, ji bilî kurdan, [[suryanî]], [[ereb]] û [[ermenî]] jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene. === Xwarinên herêmê === * [[Meftune]]: goştê parçekirî di [[quşxane]] yan [[beroş]]ê de tê sorkirin. [[Bacanreşk]] (balîcan), [[sîr]] û [[fringî]] (yan jî ava fringiyan) têkel dibe. Ava [[simaq]]ê bi ser de dibe û tê kelandin. * [[Mehîr]]: [[mast]] ([[dew]]), [[hêk]] û [[xwê]] di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin. * [[Kalek]], [[qedayîf]], [[peqlewe]], [[kutilk]]ên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin. {{Columns-list|colwidth=25em| * [[Biraşka tîkegoştê]] * [[Biraşka şîşê]] * [[Boranîk]] * [[Boreg]] * [[Bêran]] * [[Bûmbar]] * [[Cîgerkebaba Amedê]] * [[Elînazîk]] * [[Gebola kundirê mîranî û savarê]] * [[Girara bi xêlî]] * [[Hebenîska Amedê]] * [[Hêyavka bamyeyê]] * [[Hêyavka goşt û kixseyê]] * [[Kartol û mast]] * [[Keledoşiya masiyê]] * [[Kutilka bacanreşkê]] * [[Lebzîne]] * [[Loqmeya bexdenûsê]] * [[Lêvenî]] * [[Nêrgîzyanî]] * [[Nûriye]] * [[Pirtik (şîranî)]] * [[Ponponkiya parxanê ya Amedê]] * [[Pîlakiya Amedê]] * [[Qedayîfa rêsî]] * [[Qereş]] * [[Xaşîla çortanê]] }} === Kincên herêmê === Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe. Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike. === Çanda xwedîkirina kevokan === Li Amedê xwedîkirina [[kevok]]an digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "[[boran]]". == Ciyên turîstîk û gerê == Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. [[Bedena Amedê]] piştî [[Kela Çînê]] ya herî dirêj e li cîhanê. [[Mizgeft]] û [[medrese]]yên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser [[Gola Xezarê]] ku di hundirê tixûbên [[Elezîz]]ê de ye. Wekî din [[baxçeyên Ben-û-Senê]] jî ciyên gerê ne ji bo gel. [[Germava Çirmûgê]] jî ciyê vehêsanê ye. === Cihên dîrokî yên girîng === * [[Bedena Amedê|Bedena Bajêr]] * [[Pira Dehderî]] an [[Pira Belek]] an jî [[Pira Dîcleyê]] * [[Qesra Xazî]] * [[Baxçeyên Hewselê]] <gallery> Wêne:Baxçeyên Hewselê Amed 2010.JPG|[[Baxçeyên Hewselê]] yên Amedê. Li paşê Pira Dehderî tê dîtin. </gallery> ==== Deriyên Amedê ==== * [[Deriyê Xerpûtê]] an [[Deriyê Çiyayî]] an jî [[Deriyê Bakur]] * [[Deriyê Rihayê]] an [[Deriyê Rûm]] an jî [[Deriyê Rojava]] * [[Deriyê Mêrdînê]] an [[Deriyê Başûr]] * [[Deriyê Nû]] an [[Deriyê Rojhilat]] * [[Deriyê Serayê]] <gallery> Wêne:Deriyê Rihayê yê Amedê.jpg|Deriyê Rihayê. Wêne:Deriyê Mêrdînê yê Amedê.jpg|Deriyê Mêrdînê. [[Wêne:Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê]] </gallery> ==== Bircên Amedê ==== * [[Birca Bizinê]] * [[Birca Heft Birayan]] * [[Birca Evlî Bedenê]] * [[Birca Melikşah]] ==== Mizgeftên Amedê ==== <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Mizgefta Mezin]] * [[Mizgefta Nebî]] * [[Mizgefta Husrev Paşa]] * [[Mizgefta Kozlû]] (Qozlî?) * [[Mizgefta Hecî Buzruk]] (Buzruq?) * [[Mizgefta Hezretî Silêman]] * [[Mizgefta Qazî]] * [[Mizgefta Îbrahîm Beg]] * [[Mizgefta Nasûh Paşa]] * [[Mizgefta Kurşunlu]] * [[Mizgefta Xoceoxlî]] * [[Mizgefta Şêxereb]] * [[Mizgefta Îskender Paşa]] * [[Mizgefta Xanzade]] * [[Mizgefta Ragibiye]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mizgefta Hecî Hemîd]] * [[Mizgefta Şêx Mitahar]] ([[Minareya Çarling]]) * [[Mizgefta Parlî]] * [[Mizgefta Melik Ehmed]] * [[Mizgefta Şêx Yûsif]] * [[Mizgefta Sîm]] * [[Mizgefta Behram Paşa]] * [[Mizgefta Tacetin]] * [[Mizgefta Lala Qasim Beg]] an [[Mizgefta Lala Beg]] * [[Mizgefta Elî Paşa]] * [[Mizgefta Minareya bi Neynik]] * [[Mizgefta Hezretî Emer]] * [[Mizgefta Safa]] </tr> </table> <gallery> Wêne: Mizgefta Mezin a Amedê.jpg|Mizgefta Mezin a Amedê. Wêne:Mizgefta Melek Ehmed a Amedê 2010.JPG|Mizgefta Melek Ehmed. Wêne:Mizgefta Elî Pasha Amed 2010.JPG|Mizgefta Elî Paşa, 2010. Wêne:Mizgefta Unv-Dîcle.jpg|Mizgefta Zanîngeha Amedê. </gallery> ==== Medreseyên Amedê ==== * [[Xwendegeha Mesûdiyê]] * [[Xwendegeha Zîncîriye]] ==== Hemamên dîrokî yên Amedê ==== * [[Hemama Çardaklî]] * [[Hemama Deva]] * [[Hemama Melik Ehmed]] * [[Hemama Paşa]] * [[Hemama Qazî]] * [[Hemama Vahap Axa]] <gallery> Wêne:Himama Deva Amed 2009.JPG|Hemama Deva, 2009. Wêne:Himama Melik Ehmed 2010.JPG|Hemama Melik Ehmed, 2010. Wêne:Himama Pasha Amed 2008.jpg|Hemama Pasha, 2008. Wêne:Himama Vahap Amed 2009.JPG|Hemama Vahap, 2009. </gallery> ==== Dêrên Amedê ==== * [[Dêra Meyremokê]] * [[Dêra Surp Gregos]] a Ermeniyan ==== Xanên dîrokî yên Amedê ==== * [[Xana Delîlan]] * [[Xana Hesen Paşa]] * [[Xana Borsayê]] (Cotxan, Çîftexan), îro wêran e. <gallery> File:Diyarbakir-Hasan Pasha Inn.jpeg|Xana Hesen Paşa îro cihekî geşt û guzarî yê giring e. Wêne:Xana Borsayê Amedê 2010.JPG|Rewşa Xana Borsayê di sala 2010an de. </gallery> ==== Muzexane ==== * [[Muzeya Arkeolojiyê ya Amed|Muzeya Arkeolojiyê]] * [[Muzeya Ziya Gökalp]] * [[Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı]] * [[Koşka Sem'an]] ([[Koşka Xazî]]) * [[Koşka Erdebîlê]] ([[Qesra ber Derê Pirê]]) === Seyrangeh û parkên Amedê === * [[Parkorman]] * [[Sumerpark]] * [[Kuçeya Hunerê]] <gallery> File:Ormanparka Amedê 2010.JPG|Parkorman, li [[Dîclekend]]a Amedê. File:Sumerparka Amedê 2010.JPG|Parka Sumerê (Sumerpark), li gorî amediyan peykerên parkê miştî sîmbolîzmê ne ji dîroka îro ya kurdan. File:Kuçeya Hunerê ya Amedê 2010.JPG|Kuçeya Hunerê ya Amedê bi spêde. </gallery> == Navdarên Amedê == <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Fehmiyê Bîlal]] * [[Ramizê Licî]] * [[Ehmedê Xasî]] * [[Îbn-ul Ezraq]] * [[Hesen Hişyar]] * [[Tarık Ziya Ekinci]] * [[Yusuf Azizoğlu]] * [[Ahmet Arif]] * [[Kendal Nezan]] * [[Rojen Barnas]] * [[Cahit Sıdkı Tarancı]] * [[Dr. Fûad|Dr. Fuad (Bavê Tûjo)]] * [[Qedrî Cemîl Paşa]] * [[Ekrem Cemîl Paşa]] * [[Cemilê Seyda]] * [[Şevket Baysanoğlu]] * [[M. Emin Bozarslan]] * [[Aşık İhsani]] * [[Elî Emîrî]] * [[Amîdî]] * [[Hamid Aytaç]] * [[Roşan Lezgîn]] * [[Prof. Mahmut Gazi Yaşargil]] * [[Suzan Samancı]] * [[Malmisanij]] * [[Azad Zal]] * [[Niyazî Westa]] * [[Adnan Binyazar]] * [[Ehmed Murşîdî]] * [[Meltem Miraloğlu]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mele Çelebî]] * [[J. Îhsan Espar]] * [[Mehmûd Lewendî]] * [[Mehdî Zana]] * [[Tuncer Necmioğlu]] * [[Seîd Paşa]] * [[Suleyman Nazif]] * [[Hesenê Metê]] * [[İhsan Işık]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Mar Yezua]] * [[Adil Tekin]] * [[Remzi İnanç]] * [[Ahmed Arif]] * [[Hikmet Çetin]] * [[İzet Altınmeşe]] * [[Celal Sesigüzel]] * [[Ayşe Şan]] * [[Huseynê Parê]] * [[Mahmut Kızıl]] * [[Hozan Şiyar|Hozan Şîyar Ferqînî]] * [[Beytocan]] * [[Bışar Çiçek]] * [[Abdussetar Hayatî Avşar]] * [[Leyla Zana]] * [[Zana Farqînî]] * [[Amed Tîgrîs]] * [[Rojîn Zarg]] * [[Songül Öden]] * [[Erkan Petekkaya]] * [[Eşref Okumuş]] </table> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Panorama|Diyarbekir.jpg|1000px|Amed 2015.}} {{Bajarê Amedê}} {{Bajar û gundên Amedê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|type:city(799447)|display=title}} [[Kategorî:Amed| ]] [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Civakên siryanî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li Tirkiyeyê]] k6qbrwjivwy35fjizg0yklatjea3uu5 0 948 2099537 1970111 2026-10-18T18:32:48Z MikaelF 935 2099537 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Hozan Serhad | navê_fermî = Süleyman Alpdoğan | wêne = Hozanserhat.jpg | sernavê_wêne = Hozan Serhad | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|7|1970}} | cihê_jidayikbûnê = [[Zêtka]], [[Agirî]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|7|1999|24|7|1970|temen=erê}} | cihê_mirinê = Çiyaye [[Elkê]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Hunermend]], [[Mamoste]] û [[Gerîla]] }} '''Hozan Serhad''' (navê rastî '''Süleyman Alpdoğan''') (jdb. [[24ê tîrmehê|24ê tîrmeha]] [[1970]] [[Zêtka]], [[Agirî]] – m. [[22ê tîrmehê|22ê tîrmeha]] [[1999]] li çiyayê [[Elkê]]) hunermendekî bi nav û deng û şehîde tekoşîna azadiyê ye. == Jiyan û xebatên muzîka wî == Silêman Alpdoxan ji du xwîşk û sê birayan ê herî biçûke. Serhad, zarokatî û civanitî xwe li [[Patnos]]ê derbaz dike; heya dibistana navîn li vir dixwîne. Hîn di 7 saliya xweda bala wî diçe li ser tembûrê. Di salên [[1985]]-[[1986]]an da ku du sal di li ser dest pêk kirina şerê çekdarî ya têkoşîne neteweyî ya [[Kurdistan]]ê re derbaz dibe, têkoşîn germ û berfireh dibe. Li hemberî vê, şaxa şerê taybet ê [[Tirkiyê]] jî vala nasekine û taktîkan diafirîne. Di encama vê yekêda li [[Tirkiyê]]yê û Kurdistanê furyaya hozanên zarok dest pêk dike. Bi vî awayî ciwanên dikişînin ber bi vî alîda. Silêman jî wî çaxî ne di zanîna neteweyîdaye û dikeve nav vê bazarê. Ew ji bo ku kasêta xwe ya yekemîn çêdeke û diçe [[Stembol]]ê û li wir bi navê [[Murat Esen]] kasêta bi navê [[Gulo]] derdixe. Di heman demêda yek ji wan hozanên biçûk jî Emrahe. Silêman demekê bi Emrah rê li malekê dimîne lê paşê vedigere Patnosê. Ew di sala [[1988]]an da dikeve azmûnê û [[Konservatuvara Dewletê]] ya ''[[Zanîngeh]]a [[Ege]]'' beşa [[Muzîka Tirkî]] qezenc dike. Salên konserwatuwarê ji bo wî dibin salên xwe pirsiyarkirin û li xwe vegerînê. Ew li vir giraniyê dide nîqaşên li ser di rastiya Kurdistanê de divê rasta huner û hunermend çi be . Li zanîngehê ew û jineke bi navê Yıldız hev û du nas dikin û di 91-êda dizewicîn. Di tîrmeha heman salêda jî her du beşdarî nav refan dibin. Yıldız, ku niha li Girtîgeha [[Amasya]]yê ye li [[Cizîr]]ê tê girtin û 12 sal û 6 mehan cizayê zîndanê lê tê birîn. Silêman jî pêşî diçe [[Heftanîn]]ê ji wir jî derbasî '' [[Akademiya Mahsum Korkmaz]] '' dibe. Ji wir ji ber mamostad bûna wî ya di warê muzîkê da wî dişînin [[Hunerkom]]ê. Li vir di nav [[Koma Berxwedan]] da dixebite. Li Ewropayê ji bo xebata muzîkê her çiqas derfet hebûn jî wî di got şoreşgerek divê vegere welatê xwe, ev ji bo şoreşger peywireke û wiha di got: '' Çavkanîyeke me ya hêja heye. Vegera li ser wê çavkaniyê bi taybetî derxistina çanda Kurdî, peywireke meye. '' Hozan Serhad dixwezên xwe pêk tîne û di sala 1996-anda vedigere ser çavkaniyê. Piştî ku çend mehan li [[Zap]]ê dimîne, diçe [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê ya [[Hewlêr]]ê. Li vir hema li her deverê [[Başûrê Kurdistanê]] beşdarî dawet û şahiyan dibe. == Pêvajoya û beşdariya PKK == Hozan Serhad ji sala 1998 an pê va bi nerîtîkî di nav şerda cih digire. Di sibata [[1999]]an da beşdarî [[Konmcivînê 6.emîn a PKK]] ê dibe. Ew di komcivînê da, ji bo karên Ewropayê tê peywirdarkirin, lê ji ber ku hevanî ku di 9ê Keçêrê dest pêk kirî bû rû dide û Serokê Giştî yê [[PKK]] ê wekî dîl tê girtin, dixweze ku çûyîna wî bê li peş xistin. Di komcivînêda her wiha bîryar tê dayîn ku koma [[Hüseyin Kaytan]] û kameraman û derhêner [[Halil Uysal]] jî herine herêma [[Botan]]ê. Hozan Serhad jî ji bo kişandina klîban, dixweze bi wan re here. == Mirin û şehîditiya wî == Hozan Serhad tevahî yekîneya xwe di tîrmeha 1999an da li [[Elkê]], [[Colemêrg]]ê dikeve kemîna artêşa Tirk. Ew ji komê vediqete lê bi birîndarî dikeve destê dijmin; di vê pêvajoyê da li hemberî zordariya ji bo taybetî li serî radike. Ew Hozan Serhad di roja 10.emîn a dîlketinê da li [[Faraşîn]]ê derdixin operasyonê û Serhed, li wir dikeve nav karwanê pakrewanan. == Berhem == * ''[[Gulo]]'' - 1985 [[Murat Esen]] * ''[[Hewlêr]]'' - 1999 * ''[[Çûka Serê Darê]] .'' == Girêdanên derve == * [http://www.ozan-serhat.8m.com Malpera Ozan Serhad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413014117/http://www.ozan-serhat.8m.com/ |date=2016-04-13 }} (alternatîf) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Kesên ji Agiriyê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Mirin 1999]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] b08e9tdbxj0x9d1zo239oi897b1az6d 0 952 2099542 1831149 2026-10-18T18:38:56Z MikaelF 935 2099542 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Hozan Dilgeş | roja_jidayikbûnê = 1952 | roja_mirinê = 2017 | netewe = Kurd | pîşe = Stranbêj | amûr = Tembûl }} '''Hozan Dilgeş''' (jdb. 1952 - m. 11 adar 2017) hunermendekî kurd bû ku di sala 1952an de ji malbateke [[êzidî]] li gundê [[Fisqîn]]a [[Nisêbîn]]ê (parêzgeha [[Merdîn]]ê) hatiye dinê. Di 11ê adara 2017an de çû ber dilovaniya Xwedê.<ref>http://diyarname.com/news.php?Idx=25425</ref> ==Kasetên wî== ===Kaseta yekê=== Kaseta xwe a yekê di sala 1978an de çêkir. Di vê kaseta xweda rewşa bindestiya gelê [[Kurdistan]] tîne ziman û dibêje: "ma qey bindestî para meye." ===Kaseta duyan=== Kaseta xwe a duyan di sala 1979an de derdixe. Di vê kaseta xwe de banga şer li dijî bindestiyê dike û dibêje “here şoreşê here kurê min / li te helal be şîrê berê min.” ===Kaseta siyan=== Kaseta xwe ya siyan di sala 1980 de çêdike û di vir de bala gel dikşîne ser Kurdistana Rojhilat ku di bindestê Xumeynî de dinale û dibêje: “xum xum xumeynî, tu xwîna kurda dimijî.” ===Kaseta çaran=== Di kaseta xwe a çaran de ku sala 1981ê de derxistiye, terora cuntaya [[12 Elunê]] li [[Kurdistana Bakur]] şermezar dike û banga xwe bi agirê Newrozê dike “Newroze Newroze cejna kurdane / Brano cejna we pîroz be.”Hozan Dilgeş şerê Gelê kurd li dijî zordestiyê wek doza Proleterya li dijî [[Kapîtalîzm]]ê dinirxîne. ===Kaseta pêncan=== Di kaseta xwe a pençan de (1983) banga Karkeran dike: “Ey Karker û Proleter tu dixebitî şev û roj / dunya li pişta teye tu çima birçiye lo şev û roj.” Bi destpêkirina şerê çekdarî li kurdistana Bakur bandora xwe dide ser hunera Dilgeş jî. ===Kasetên wî yên şeşan û heftan û heştan=== Dilgeş kaseta xwe a şeşan heftan û heştan (1986-1990) bi alîkariya [[HUNERKOM]] çêdike û dîsa banga xebatê dike û bîranîna şehîdan tîne ziman. Li Merdînê li Bagokê Xwîn herîkê wekê cokê şer devam kir şev û rokê bijî şerê me li Bagokê. Her wuha hozan Dilgeş di helbestên xwe da bala Gel dikşîne ser îdeolojî û Felsefeya nuh ku Gelê kurd tide dimeşe û li ser seokê netewî wuha dibêje: “Serokê gelemperî / Xweş rêzan û rêberî / qehremanê Kurdistan tu çira find û fenerî.” Di vê Kaseta xweyî nuh de Hozan Dilgeş dîsa bîranîna şehîdan û buyerên dawî tîne ziman. Em dêbêjin her bijî Hozan Dilgeş em hevîdarin û em dizanên Dilgeş bi helbestên xwe û bi xebata xwe dilê gelê me da cî girtiye. ==Çavkanî== {{Çavkanî}} ==Girêdanên derve== *[https://krd.sputniknews.com/rojhilatanavin/201701035073968-Her-du-lingen-Hozan-Dilges-ji-ber-nexwesiya-sekir-hatin-jekirin/ 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104153635/https://krd.sputniknews.com/rojhilatanavin/201701035073968-Her-du-lingen-Hozan-Dilges-ji-ber-nexwesiya-sekir-hatin-jekirin/ |date=2017-01-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermend]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] 0tq8c5oleafcyl4cd7l5aunhpzfsezv 0 2446 2099543 2099494 2026-10-18T18:40:01Z MikaelF 935 2099543 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Beser Şahîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|03|1969|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Şaxko]], [[Zara]], [[Koçgirî]] | cure = [[Muzîka kurdî]] | pîşe = [[Solîst]] }} '''Beser Şahîn''' (jdb. [[25ê adarê]] [[1969]]) hunermendeke kurd e. Bi taybetî bi strana xwe "[[Rojbaş (stran)|Rojbaş]]" bi nav û deng e. Şahîn di sala 1969an de li gundê [[Şaxko]] (Körü Köprü) di nava malbateke nîv hal xweş de hat dinê. Şaxko gundekî xwes ji herêma [[Zara]] (girêdayî [[Koçgirî]])ye ku li gor pergala [[komara Tirkiyê]] girêdayî wilayeta Sêwasê ye. Koçgirî di dîoka siyasiya Kurdistanê de xwedî cih û rûmeteke bilind e. Di nava deh zarokên malê (pênc xwesik û pên biran) de Beser keça herî biçûka malê ye. Di nava Kurdên Elewî û herêmên jiyana wan de huner li gor zagonên olî û civakî cihekî bilind digire ber xwe. Jin û mêr di helkevt(minasibet)ên olî, civakî û siyasî de bi hevre dixebitin û di ti waran de [[cudatî]] di navbera wan de nayê dîtin. Ji bona wê jî li herêma Koçgirî, [[Dêrsim]], [[Bîngol]] û herêmên din navê gelek jinên soresger jî di dîroka siyasiya Kurdistanê de tê dîtin. Beser heya temenê 12 saliyê û bi dawîanîna xwîndina xwe ya destpêkê di gundê Sahiko de bû. Pistre ji bo dewama xwîdina xwe ya navendî hat Istembolê. Ramanên Kurdperwerî yên Husênê bavê Besê, bandorek mezin li ser bîr û ramanên wê jî danî. Ji ber ku Husên Sahîn di warê naskirina pirsgirêka kurdî û zordariyên sîstema Kemalîsmê mirovekî gehstî bû û li ser dîroka siyasiya Kurdistanê jî gelek pirtûk xwendibûn. Hevalên wî yên herî bas pirtûkên wî bûn. Bîr û ramanên Kurdayetiyê mîna mîrasekê bandora xwe li ser mejiyê zarokên malê jî dihist. Beser Sahîn bi gelek hevalên xwe re di bin mercên giran de ji sala [[1989]]an heya sala [[1991]]an dest bi xebatek berfireh kirin ku “ [[Navenda Çanda Mezopotamiya]] ” li bajarê Istembolê damezrînin. Bi damezrandina [[NÇM]] wan karîn di demeke kin de di nava dilê Tirkiyê de bi sedan ciwan hunermend, helbestvan û nivîskar li dora hev bicivînin û germiyek mezin di nava Kurdên koçber di nava meterepolên Tirkiyê de biafirînin. Berî wê Beser di nava du komên [[Koma Serhildan]] û [[Koma Çiya]] de bû ku têde him xebatên muzîkê û him jî xebatên [[folklor]]ê pêskês dikirin. Zivistana sala [[1992]]an Beser ji bo besdarîkirina di festîvaleke çandî-hunerî de hat Almaniya, lê ji ber ku dewleta Tirkiyê biryara girtina wê derxistibû, êdî nekarî veger Tirkiyê. Ji wê salê heya niha ew li [[Almaniya]] di nava dijî. Di qada [[Ewropa]] de jî ew karê xwe yê hunerî-siyasî dimesîne. Di kitêba "Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006" de beşek li ser jiyan û xebatên Beser Şahîn e. Kitêbê ku Firaz Baran nivîsandiye ev agahî têne dayîn: "Beser Şahîn di sala 1989an de dest bi strîna stranên Kurdî kir. Di heman salê de berhemek bi navê ‘Bêrîvan’ derxist. Di Koma Serhildan a govendê de hem govend lîst hem jî stranên kurdî got. Ev kom di sala 1991ê de di kongra HEPê ya Stenbolê lîstikên xwe pêşkêş kir û stranên kurdî yên Beser Şahîn bandoreke mezin kir. Ew ji damezrenerên Koma Çiya ye. Di xebatên damezrandina Navenda Çanda Mezopotamyayê de jî cih girt. Bi Gulîstan Perwer û Merziye Rezazî re konser da. Ev konser ji aliyê rojnamevanê Kurd Duzgun Denîz ve weke ‘troykaya muzîka Kurd’ hat binavkirin." (Rûpel 44-45, Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, Neuss) == Berhem == * [[Rozerîn (Albûm)]] (bi Koma Çiya) * [[Berivane (Albûm)]] * [[Nûrheq (Albûm)]] * [[Roj (Albûm)]] {{Çavk}} == Girêdanên derve == * [http://www.besersahin.com Malpera Beser Şahîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928142510/http://www.besersahin.com/ |date=2007-09-28 }} * Firaz Baran: Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006, Weşanên Mezopotamya, 2008/Neuss {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] g0x1a6nwtsbv7bc9b86mjmkj6l08rlz 0 3380 2099531 2099503 2026-10-18T18:27:36Z MikaelF 935 2099531 wikitext text/x-wiki '''Xemgîn Bîrhat''', bi navê resmî '''Zülfü Kızıldemir''', (jdb. 1961 li [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]) hunermendê kurd e. Zülfü Kızıldemir di sala 1961ê de li [[Dêrsim]]ê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, [[HUNERKOM]] di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina [[Koma Berxwedan]] de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala [[1983]]´an heta niha, di nav xebatên Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye. Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê [[Münster]] ([[Elmanya]]) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser [[Muzîka Kurdî]] stendiye. Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç [[kasêt]] tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye. == Girêdanên derve == * [http://www.xemginbirhat.com/ Malpera Xemgîn Bîrhat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083227/http://www.xemginbirhat.com/ |date=2005-07-10 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] t7t6klj99rs3gq41q6d7fj44i3exrf0 0 4630 2099539 1829857 2026-10-18T18:34:18Z MikaelF 935 2099539 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Gulê | navê rastî = | wêne = [[Wêne:Hozan_Canê2008.jpeg|250px]] | sernavê_wêne = Hozan Canê di Newroza Swîsrê de (Adar 2008) | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|01|1973|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Xinûs]], [[Erzerom]] | cure = [[Muzîka kurdî]] | pîşe = [[Stranbêj]] }} '''Gulê''' (jdb. Sala [[15ê kanûna paşîn]] a [[1973]]an, [[Xinûs]], [[Erzîrom|Erzerom]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]ê [[kurd]]. Gulê di 15 Çileya sala 1973ê de li navçeya [[Erzirom]]ê [[Xinûs]]ê ji dayikê bû. Di sala 2002'an de di pêşbirka muzîkê ya [[Medya TV]] de serkeft. CD'ya wê bi navê "[[Bejnê]]" heye ku di sala 2004'an de derket. == Girêdanên derve == * [http://www.gulebejne.com Malpera Gulê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217063127/http://gulebejne.com/ |date=2014-12-17 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Kesên ji Xinûsê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] [[Kategorî:Xinûs]] 3j0f10a7bav7lvv4laojwswt8zewbgp 0 7027 2099514 1745791 2026-10-18T13:19:07Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099514 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. [[1967]] − m. [[1992]]) şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye. Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî. Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] sw60ptlmknaeptg0y5zo0jmbvxfzr5c 2099515 2099514 2026-10-18T13:20:05Z Kurê Acemî 105128 /* Biyografî */ 2099515 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. [[1967]] − m. [[1992]]) şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî. Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] hdvtsu4acbzcv2qosfkre0v3pk7g890 2099516 2099515 2026-10-18T13:20:56Z Kurê Acemî 105128 /* Biyografî */ 2099516 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. [[1967]] − m. [[1992]]) şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.<ref name=":0">{{Cite news |last=Society |first=People’s Printing Press |title=Revolutionising Kurdish identity through art |url=https://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art#.Wet6_McSBGI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003742/http://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art/#.Wet6_McSBGI |archive-date=2017-10-20 |access-date=2017-10-21 |language=en}}</ref> Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/dolmetscher-ich-spucke-auf-ihre-glatze_aid_144243.html |title="Ich spucke auf Ihre Glatze" |website=FOCUS Online |access-date=2020-10-17 |language=de}}</ref> Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] frhi3s3bvjxkgjs86k90l27rvinh8b1 2099517 2099516 2026-10-18T13:21:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099517 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}}{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. 22ê îlona 1967ê − m. 1ê kanûna paşîn a 1992yê) şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.<ref name=":0">{{Cite news |last=Society |first=People’s Printing Press |title=Revolutionising Kurdish identity through art |url=https://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art#.Wet6_McSBGI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003742/http://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art/#.Wet6_McSBGI |archive-date=2017-10-20 |access-date=2017-10-21 |language=en}}</ref> Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/dolmetscher-ich-spucke-auf-ihre-glatze_aid_144243.html |title="Ich spucke auf Ihre Glatze" |website=FOCUS Online |access-date=2020-10-17 |language=de}}</ref> Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] l3dt2e74apklhpk9ykuetgdunag7io3 2099518 2099517 2026-10-18T13:21:56Z Kurê Acemî 105128 2099518 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. 22ê îlona 1967ê − m. 1ê kanûna paşîn a 1992yê)<ref name=":1" /> şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.<ref name=":0">{{Cite news |last=Society |first=People’s Printing Press |title=Revolutionising Kurdish identity through art |url=https://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art#.Wet6_McSBGI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003742/http://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art/#.Wet6_McSBGI |archive-date=2017-10-20 |access-date=2017-10-21 |language=en}}</ref> Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/dolmetscher-ich-spucke-auf-ihre-glatze_aid_144243.html |title="Ich spucke auf Ihre Glatze" |website=FOCUS Online |access-date=2020-10-17 |language=de}}</ref> Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] j8tm21hwnuqhe3b1fhbk7wmk0w1mgue 2099519 2099518 2026-10-18T13:22:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099519 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. 22ê îlona 1967ê − m. 1ê kanûna paşîn a 1992yê)<ref name=":1" /> şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.<ref name=":0">{{Cite news |last=Society |first=People’s Printing Press |title=Revolutionising Kurdish identity through art |url=https://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art#.Wet6_McSBGI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003742/http://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art/#.Wet6_McSBGI |archive-date=2017-10-20 |access-date=2017-10-21 |language=en}}</ref> Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/dolmetscher-ich-spucke-auf-ihre-glatze_aid_144243.html |title="Ich spucke auf Ihre Glatze" |website=FOCUS Online |access-date=2020-10-17 |language=de}}</ref> Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 51opv4pv63zif844dpdfmmeg07ceobf 0 7477 2099536 1957317 2026-10-18T18:32:01Z MikaelF 935 /* Endamên Koma Berxwedanê */ 2099536 wikitext text/x-wiki '''Koma Berxwedan''', komeke muzîka [[kurdî]] ye. Piraniya stranên Koma Berxwedanê bi [[kurmancî]] ne û piştî bi [[kirmanckî]] (zazakî), lê hin stranan jî bi [[soranî]] û bi [[goranî]] hene. Salên aktîv ên Koma Berxwedan ji 1983 heta 1995 in. Li van salan Koma Berxwedan 16 albûm derxistin. Ew li ser zordestiya Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dibêjin. Weke navê wan jî dibêje ew komeke şoreşvan bûn yanê daxwaza wan yan jî ilmê wan ji bo avakirina Kurdistanê ye. == Endamên Koma Berxwedanê == * [[Armanc]] * [[Azad]] * [[Ajwan]] * [[Beser Şahîn]] * [[Burhan]] * [[Cemal Tîrêj]] * [[Dilar]] * [[Dilgeş]] * [[Diyar]] * [[Ehmed Samî]] * [[Eylem]] * [[Fatê]] * [[Fîkret]] * [[Gavan]] * [[Gulê]] * [[Guler]] * [[Hêlîn/Xedîce]] * [[Hozan Serdar]] * [[Hozan Comert]] * [[Hozan Kawa]] * [[Îsmaîl Mamlê]] * [[Kazimê Wanê]] * [[M. Arifê]] * [[Maruf]] * [[Medya]] * [[Meryem]] * [[Peyvan Arjîn]] * [[Rotînda]] * [[Sehîd Ciya]] * [[Sehîd Mizgîn]] * [[Hozan Sefkan]] * [[Hozan Serhad]] * [[Şehrîbana Kurdî]] * [[Şemdîn]] * [[Seyîd Xan]] * [[Şehroz]] * [[Sêx Mûsê Îxdirê]] * [[Şiyar Mûnzûr]] * [[Xanemîr]] * [[Xelîl Xemgîn]] * [[Xemgîn Bîrhat]] * [[Xêro Abbas]] * [[Zamanî]] * [[Zelal]] * [[Zerîfe]] * [[Zinar]] * [[Zozan]] == Albûmên Koma Berxwedanê == * [[Dayê]] 1983 * [[Bîngol Şewitî]] 1984 * [[Dîlan]] 1985 * [[Gula Cîhanê]] 1987 * [[Kaniya Welat]] 1987 * [[Pêşmerge]] 1988 * [[Newroz]] 1989 * [[Şad Bibe Welatê Min]] 1990 * [[Amed]] 1991 * [[Meşa Azadî]] 1992 * [[15ê Tebaxê]] 1993 * [[Botan]] 1987 * [[Marşên Netewî]] 1984 * [[Kilamên Klasîk]] 1994 * [[Ey Ferat]] 1992 * [[Albûma Taybetiya Festîvalan]] 1995 * [[Bûka Azadî]] 2015 == Çavkanî == * http://www.ronibaran.de/berxwedan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503005956/http://www.ronibaran.de/berxwedan.html |date=2015-05-03 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] juplj4movs1o0nnjf7ydf6awmg0hky2 2099544 2099536 2026-10-18T18:41:04Z MikaelF 935 /* Endamên Koma Berxwedanê */ 2099544 wikitext text/x-wiki '''Koma Berxwedan''', komeke muzîka [[kurdî]] ye. Piraniya stranên Koma Berxwedanê bi [[kurmancî]] ne û piştî bi [[kirmanckî]] (zazakî), lê hin stranan jî bi [[soranî]] û bi [[goranî]] hene. Salên aktîv ên Koma Berxwedan ji 1983 heta 1995 in. Li van salan Koma Berxwedan 16 albûm derxistin. Ew li ser zordestiya Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dibêjin. Weke navê wan jî dibêje ew komeke şoreşvan bûn yanê daxwaza wan yan jî ilmê wan ji bo avakirina Kurdistanê ye. == Endamên Koma Berxwedanê == * [[Hozan Armanc]] * [[Hozan Azad]] * [[Ajwan]] * [[Beser Şahîn]] * [[Burhan]] * [[Cemal Tîrêj]] * [[Dilar]] * [[Dilgeş]] * [[Diyar]] * [[Ehmed Samî]] * [[Eylem]] * [[Fatê]] * [[Fîkret]] * [[Gavan]] * [[Gulê]] * [[Guler]] * [[Hêlîn/Xedîce]] * [[Hozan Serdar]] * [[Hozan Comert]] * [[Hozan Kawa]] * [[Îsmaîl Mamlê]] * [[Kazimê Wanê]] * [[M. Arifê]] * [[Maruf]] * [[Medya]] * [[Meryem]] * [[Peyvan Arjîn]] * [[Rotînda]] * [[Sehîd Ciya]] * [[Sehîd Mizgîn]] * [[Hozan Sefkan]] * [[Hozan Serhad]] * [[Şehrîbana Kurdî]] * [[Şemdîn]] * [[Seyîd Xan]] * [[Şehroz]] * [[Sêx Mûsê Îxdirê]] * [[Şiyar Mûnzûr]] * [[Xanemîr]] * [[Xelîl Xemgîn]] * [[Xemgîn Bîrhat]] * [[Xêro Abbas]] * [[Zamanî]] * [[Zelal]] * [[Zerîfe]] * [[Zinar]] * [[Zozan]] == Albûmên Koma Berxwedanê == * [[Dayê]] 1983 * [[Bîngol Şewitî]] 1984 * [[Dîlan]] 1985 * [[Gula Cîhanê]] 1987 * [[Kaniya Welat]] 1987 * [[Pêşmerge]] 1988 * [[Newroz]] 1989 * [[Şad Bibe Welatê Min]] 1990 * [[Amed]] 1991 * [[Meşa Azadî]] 1992 * [[15ê Tebaxê]] 1993 * [[Botan]] 1987 * [[Marşên Netewî]] 1984 * [[Kilamên Klasîk]] 1994 * [[Ey Ferat]] 1992 * [[Albûma Taybetiya Festîvalan]] 1995 * [[Bûka Azadî]] 2015 == Çavkanî == * http://www.ronibaran.de/berxwedan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503005956/http://www.ronibaran.de/berxwedan.html |date=2015-05-03 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurd]] qzjls91bqdnvorlhikmy023n6a0pu7r 0 7497 2099569 2069621 2026-10-18T21:43:31Z Guherto 41494 2099569 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Şivanê Kurmanca | wêne = Şivané_Kurmanca.jpg | binwêne = 1935 | nivîskar = [[Erebê Şemo]] | pêşgotin = | şêwe = [[Roman (wêje)|Roman]] | cih = [[Stenbol]] | sernivîser = | ziman = [[Kurdî]] | dîroka_weşanê = 1929 | weşanxane = Neşra | rûpel = 384 | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Şivanê Kurmanca''''' romana pêşî ya bi [[kurmancî]] ye, ji aliyê [[Erebê Şemo]] hatiye nivîsandin. Roman bi [[Alfabeya Şemo-Marogûlov|alfabeya latînî ya Şemo-Marogûlov]] di sala 1935an de ji aliyê [[Neşra Hikûmeta Rewanê|Neşra Hikûmatê Rewanê]] ve hatibû neşirkirin. Di sala 1931 de (4 sal berî neşra kitêba kurmancî) bi rûsî bi navê ''Курдский пастух'' ev roman hatiye neşirkirin. [[Basil Nikitin]] di sala 1946an de ji rûsî wergerandiye fransî û [[Nûredîn Zaza]] jî ew ji fransî wergerandiye kurmancî û bi navê ''Şivanê Kurd û Kurdên Alagoz'' di 1947an de li Beyrûtê çap kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and Kurdistan: a selective and annotated bibliography |paşnav=Meho |pêşnav=Lokman I. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1997 |rûpel=266 |isbn=978-0-313-30397-5 |cih=Westport, Conn |url=https://kurdshop.net/content/upload/1/books/english/lokman-i-meho-the-kurds-and-kurdistan-a-selective-and-annotated-bibliography-bibliographies-and-indexes-in-world-history-1997-libgenli.pdf |series=Bibliographies and indexes in world history}}</ref> Ji ber ku di navê kitêba rûsî de "kurd" hatibû şuxilandin, di encama wergera wergera wergerê de navê tercimeya kurmancî ya Nûredîn Zaza bû ''Şivanê Kurd''.<ref>[http://www.avestakurd.net/news_detail.php?id=5066 Romana Kurdî ya yekemîm “Şivanê Kurmanca” derket ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Nayê zanîn ma kitêba rûsî (1931) yan ya kurmancî (1935) pêşî hatiye nivîsandin. Roman di gulana 2009an de bi metin û navê xwe ê kurmancî ê orijînal, bi navê ''Şivanê Kurmanca'' wek pirtûka [[weşanxaneya Lîsê]] ya 75an û wek pirtûka rêza [[Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî]] ya 21an dîsa hate çap kirin. == Naverok == Pirtûk sereboriyên niviskar ya dewra zarokatî û xortaniya wî û koçerên kurd ên [[Çiyayên Qefqasê|Qefqasê]] ye. [[Ereb Şemo]] li dora bîranînên dewra zarotî û xortaniya xwe, rewşa civatî ya [[Kurdên Qefqasyayê]] ji bihûrbilî û bi hosteyî dihone û weke berr û mafêreke rengîn a destkariya keçeke kurd a bengî radixe ber çavên xwendevanan. Di beşên dawîn ên romana xwe de jî, nivîskar behsa bûyerên dema [[şoreşa mezin]] a 17an, şerê li dijî emperyalîstan û şerê navxweyî jî dike. Her wiha roman, zehmetî û dijwariyên parastina destketiyên piştî şoreşê jî dike û bi awayekî serketî wêneyê demê teswîr dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Romanên kurdî]] o4wdcrf53fb0xt8sspm3zyakvdc5jbl 0 7660 2099541 2085074 2026-10-18T18:36:13Z MikaelF 935 2099541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Hozan Diyar | navê_rastî = | wêne = Diyar (cropped).jpg | paşbingeh = solo_singer | sernavê_wêne = Diyar li konsera Miamiyê | navê_jidayikbûnê = Veli Yaşar | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1966|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dersîm]] | cure = Folklorîk | pîşe = Hunermend | amûr = Tembûr }} '''Diyar''', '''Hozan Diyar''' an jî '''Diyar Dêrsîm''', an jî bi navê xwe yê rast '''Veli Yaşar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] a [[1966]]an ji li [[Hêwedan|Gundê Hêwedan]], [[Mêzgir]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsîm]], [[Bakurê Kurdistanê]]), [[hunermend]] û [[lîstikvan]]ekî [[kurd]] e. Ew di muzîka Kurdî de kesayetek navdar e û bi albûma xwe ya 2004’an ‘Gulê Neçe’ dengek berfireh girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/310720151 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2&haberno=3211 |sernav=radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2&haberno=3211 }}</ref> Diyar li gelek welat û herêman wek li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Bakurê Kurdistanê]], [[Swêd]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] beşdarî gelek konseran bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hawarnews.com/tr/haber/kurt-sanatci-diyar-qamisloda-konser-verdi-h15362.html |sernav=Kürt sanatçı Diyar Qamişlo’da konser verdi - Hawarnews Türkçe Sayfası |malper=hawarnews.com |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/kurdistan/newroz-celebration-in-kirkuk-50905 |sernav=Newroz celebration in Kirkuk |malper=ANF News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglish.com/culture/kurdish-artists-promotes-concert-for-national-unity-in-stockholm-41768 |sernav=Kurdish artists promote concert for National Unity in Stockholm |malper=ANF News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/diyar/1831572.html |sernav=Hevpeyvîneke Taybet ligel Hunermend Diyar |malper=VOA |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2022-10-17 }}</ref> == Jînenîgarî == === Salên destpêkê === Hozan Diyar, ku du bira û du xwişkên wî hene, zarokê duyem ê malbata xwe ye. Ji ber ku piraniya livdariya li gund xwedîkirina ajalan û nîv-çandinî ye, wî di zaroktiyê de li van deveran xebitî. Her wiha xwedîkirina xwedan û cotkariyê, bavê Hozan Diyar hunermendek navdar û drêjker li wê deverê bû. Bavê wî debara xwe bi stranên dîlanê an bi druman li hin wedediyan dikir. Wekî rastiyê, xewn û xwestina Diyar ku bibe hunermendek bi girtina bavê xwe re wek nimûne dest pê kir. Wî dixwest ku stranên mîna bavê xwe stranbêj bike û ji dengê wî re bibe navdar. === Perwerdehiya wî === Hozan Diyar li vê herêma ku lê ji dayik bûye, perwerde û hîndariya xwe temam kir. Wî dibistana seretayî li gundê xwe dest pê kir û li Elezizê qedand. Hozan Diyar, ku jiyana xwendekariya wî ne pir serfiraz bû, xwendina xwe yê lîseyê li Çewlikê qedand. Perwerdehiya dibistana xweya navîn ji ber ku dibistana wî ya perwerdehiyê ya din ne serkeftî bû û hunermend piştî dawiya dibistanê di bîst û du saliya xwe de çû Almanyayê. === Çûyîna Ewropayê === Hozan Diyar di 1988an de i ber astengî û qedexeyên dewleta tirkî çû [[Almanya]]yê û bû endamekî [[Koma Berxwedan]]. Dû re di sala 1992 de albûma wî ya yekem ya ''solo'' bi navê "Kerwan" derket. Wî di stranên xwe de zilma ser gelê kurd û rewşa Kurdistanê tîne ziman. Di sala 2004an de vegeriya Bakurê Kurdistanê. Pîştî ku vegerîbû, wî li Bakurê Kurdistanê û gelek bajarên Tirkiyê, mîna Stembol, Qonya, Enqerê, Edene, Antalya û gelek deverên din, konser li dar xistin. Hozan Diyar bi [[Denîz Deman]] re zewicî ye. Di 27ê Sibata 2019an de, wê li Dersimê dayika xwe winda kir. Ji ber ku ketina wê ya Kurdistanê ji aliyê dewleta Tirk ve hatibû qedexekirin, wê nekarî xatirê dawî ji dayika xwe bixwaze an jî beşdarî merasîma cenazeyê bibe. == Dîskografî == '''Albûm''' * ''[[Karwan (albûm)|Kerwan]]'' * ''[[Cenga Jinê (albûm)|Cenga Jinê]]'' * ''[[Wey Dunyayê (Albûm)|Wey Dunyayê]]'' * ''[[Tîna Rojê (Albûm)|Tîna Rojê]]'' * ''[[Kehniya Stranan (albûm)|Kehniya Stranan]]'' * ''[[Ax û Dayîk (albûm)|Ax û Dayîk]]'' * ''[[Gulê Neçe (albûm)|Gulê Neçe]]'' * ''[[Natirsim (Albûm)|Natirsim]]'' * ''[[Oxir be Ugur (Albûm)|Oxir be Ugur]]'' * ''[[Dema Azadî (Albûm)|Dema Azadî]]'' * ''[[Kela Dimdim (albûm)|Kela Dimdim]]'' * ''[[Mam Zekî (albûm)|Mam Zekî]] '''Single''' * ''Bira Hakan'' == Vîdyonîgarî == '''Klîbên Hozan Diyar''' * ''[[Wey Dunyaye]]'' * ''[[Heval Heval]]'' * ''[[Tîna Rojê]]'' * ''[[Gulê Neçe]]'' * ''[[Keçê Dînê]]'' * ''[[Hawar Pîro]]'' * ''[[Şêrin Şêrin]]'' * ''[[Qurmo]]'' (2021) == Fîlmnîgarî == '''Fîlmên Hozan Diyar''' * ''[[Rêç]]'' (Fîlm) * ''[[Doz]]'' (Fîlm) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1966]] [[Kategorî:Kesên ji Mêzgirê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] 3wlzafzs0cat6bb4d0675s9u6go3jvn 0 7834 2099506 1848804 2026-10-18T13:09:57Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099506 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Cengo Elî''' (jdb. 25ê gulana 1967an) wênesazekî kurd e. Cengo Elî di 25ê gulana 1967an de li bajarê [[Amûdê]] jidayik bû. Li Amûdê jî ta bakalorya xwendiye. Di salên 1986-1987 li [[Şam]]ê di xwendegeha hunerî de xwendiye. Di navbeya salên 1987-1993yê li Akademya hunerî li [[Lenîngrad]]ê xwendiye û wê demê bo dektoratê li Akademya Şanoyî (hunerê dekorê) dixwêne. Di {{dîrok|3|12|1996}} pêşangeheke hevbeş bi hunermendên rûs re li Salona Yekîtiya Hunermendên Rûs çêkiriye. {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Wênesazên kurd|Elî, Cengo]] pwwnv6msmh45vuzip0zrlbxtzdgbrh0 2099507 2099506 2026-10-18T13:10:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099507 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Cengo Elî''' (jdb. 25ê gulana 1967an) wênesazekî kurd e. Cengo Elî di 25ê gulana 1967an de li bajarê [[Amûdê]] jidayik bû. Li Amûdê jî ta bakalorya xwendiye. Di salên 1986-1987 li [[Şam]]ê di xwendegeha hunerî de xwendiye. Di navbeya salên 1987-1993yê li Akademya hunerî li [[Lenîngrad]]ê xwendiye û wê demê bo dektoratê li Akademya Şanoyî (hunerê dekorê) dixwêne. Di {{dîrok|3|12|1996}} pêşangeheke hevbeş bi hunermendên rûs re li Salona Yekîtiya Hunermendên Rûs çêkiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Wênesazên kurd|Elî, Cengo]] asj01ztwdfe1olsofp155wcoxjt7gn4 0 8444 2099535 1846909 2026-10-18T18:31:23Z MikaelF 935 2099535 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = hunermend | nav = Şehrîbana Kurdî | wêne = | navê_rastî = Şehrîban | roja_jidayikbûnê = [[1973]] | cihê_jidayikbûnê = [[Îzmîr]] | pîşe = [[stranbêj]] û [[dengbêj]] | malper = {{URL|http://www.sehribana-kurdi.com}} }} '''Şehrîbana Kurdî''' (jdb. 1973 li [[Îzmîr]]ê) stranbêj û hundermendeke [[kurd]] e. == Kurtejiyan == Şehrîbana Kurdî di sala [[1973]]an de li [[Îzmîr]]ê hat dinê. Bavê wê karmendekî dewletê bû û ji bona wê jî ew ji [[Kurdistan]]ê hatibûn bajarê [[Îzmîr]]ê li [[Tirkiyê]]. Malbata Şehrîbanê bi eslê xwe ji gundê [[Xurs]]ê yê girêdayî bajarê [[Qoser]] [[Girê Sor]] li bajarê [[Mêrdîn]]ê ne. Ew ji eşîreta [[Omerî|Omeriyên]] herêma [[Mêrdîn]]ê ne ku di nava vê eşîretê de gelek hunermendên din yên mîna ([[Miradê Kinê]]) jî rabûne. Herêma jiyana malbata Şehrîbanê ji aliyê xwe yê dîrokî pir kevnar û xwediyê çand û hunereke dewlemend e. == Jiyana Hunerî == Sala [[1983]]an Şehrîban hê 13 salî bû ku di kêbirkiyeke muzîkê ya salane de di nava hemû xwendevanên bajarê [[Îzmîr]]e de yekemîn derket. Kêbirkî ji aliyê Müzika Gel a Tirkî (''Türk Halk Müziği'') hatibû organîzekirin. ji aliyê xweşiya deng û hostatiyê de Şehrîban di nava 32 kesên ku di kêbirkiyê de beşdar bibûn, pileya yekemîn bi dest xist û hat xelat kirin. Strana ku di wê rojê de Şehrîbanê xwend bi [[zimanê tirkî]] bû û navê stranê jî "''Ben Dogarken Aglamişim'' (Dema ez hatime dinê, giriyame) bû. Şehrîban di destpêkê de bi teşwîqa xaleta xwe ya bi navê Soreya yê ku pir jî dengxweşe û piştre jî bi piştgîriya bav û endamên din yên malbata xwe dest bi karê stranbêjiyê kir û niha jî li bi awayekî bilinditir li ser hunera xwe disekine. Şehrîban di jiyana xwe ya malbatî û hunerî de xanimek pir bi şexsiyet û bi dîspilîne. Ji bona wê jî ew hertim di wê baweriyê de ye ku:“ Ger stranbêjek bixwaze strana hunermendekî kilasîk yê kurd bixwîne, divê heqê wê stranê baş bidê. Yanî bila an stranê baş bixwînin an jî dema nikarin vî karê han pêkbînin, stranê xerab neken“. Dema ku Şehrîban stranên Meryem Xanê dixwîne, mirov keyfxweş dibe ku piştî gelek salên dûr û dirêj cîgireke wê peyda bû ku bi hiss û hesetên gelek bilind careke din nav û hunera wê li ber çavên me zindî dike. Ji aliyekî din ve ew dibêje:” Ez mirovek oldarim, lê Xwedê dengek daye min û ez dixwazim bi rêya dengê xwe xizmeta gelê xwe yê bindest û bêmaf ji bo standina azadî û serxwebûnê bikem.” Şehrîban xanim bi kesayetiya xwe ya Kurdewarî, exlaq û pirensîpên xwe yên civakî û kesayetî jî di nava gel de navekî bi hurmet û bilinde. Ji bona wê jî gel di warê civakî û exlaqî de jî ji vê xanima Kurd pir hez dikin. Di vî berhemê giranbiha da Şehrîban bi wî dengê xwe yê îllahî çar hunermendên Kurd jî bi bîr tîne: [[Hesen Cizîrî]], [[Meryem Xan]], [[Kawîs Axa]] û [[Hesen Zîrek]]. Şehrîban dayika çar zaroka: Navdar, Pîroz, Hîvî û Narîn (kurek û sê keç)a ne. Malxê Şehrîbanê, kek Şêrko jî di warê hunerî mirovekî Pêşketîye. Helbestvaneki bashe. Gellek helbestên Kek Shêrko ji hêla Hünermenda hêja Şehrîbana Kurdî ve hatine Xwandin." Gerillayê Qehreman, Yekîti, Bariş,Dayka savaş" Serkarî ü rêwebiriya Cd ya "Evîna stranan" bi temami ji hêla kek Şêrko ve hatiye brêvebirin. Kek Şêrko hem di warê malbatî û hem jî di warê Hünerî da hertim piştgîriyê dide xanima xwe ya hêja Şehrîbanê. == Berhem == Şehrîban di sala [[1987]]an di xwendingeh û merasimên malbatî de dest bi stirînê kir, lê bi awayekî profesyonal ji sala [[199]]1an dest bi tomarkirina stranên xwe kir û di wê salê de yekemîn kasêta xwe ya bi navê "[[Ez Keçim Keça Kurdanim]]" di nava gel û muzîkhezên Kurd de belav kir. Beriya wê salekê li ba hunermendên bispor li ser terbiyetkirina dengê xwe kar kiribû û dizanî ku çawa qirka(gewriya) xwe ji bo strîna lorîkên Kurdî bikar bîne. Di wan salan de ku ji ber pêşkeftina rewşa siyasiya Kurdan li [[bakurê Kurdistanê]] zimanê Kurd ne bi awayekî fêrmî serbest bibû, gelek kesên din jî hatibûn meydana huner û stranbêjiyê, lê di demeke kin de nav û dengê '''Şehrîban''ê ji sinorên [[bakurê Kurdistanê]] derbas bû û heta di nava [[Azerî]], [[Tirk]] û [[Ereb]]an de jî kasêtên wê hatin guhdarkirin. Ev jî tiştekî sirûştî bû, ji ber ku Şehrîban xwediyê dengekî pir xweş, bilind û bi awayekî gelek baş jî dest bi karê xwe yê hunermendiyê kir. Li sala [[1992]]an kasêta wê ya duyemîn "[[Sor Gula Min]]" li [[Tirkiyê]], li sala [[1993]]an kasêta sêyemîn "[[Yek, do, sê]]" li [[Tirkiyê]] û li sala [[1995]]an de jî kasêta wê ya çaremîn "[[Em hatin (albûm)|Em hatin]]" li [[Elmanya]] di nava gel de bi awayekî berfireh hatin pêşwazî kirin. CD û kasêta herî dawiyê hunermenda Kurd Şehrîbanê bi berpirsyartiya mamostayê mezin [[Dilşad Seîd]] bi dawî anîye. Navê vê albûmê "[[Evîna Stranan]]" e == Girêdanên derve == * [http://www.sehribana-kurdi.com Malpera Fermî ya Şehrîbana Kurdî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904130504/http://www.sehribana-kurdi.com/ |date=2009-09-04 }} * [http://www.rizgari.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=513 Hunermenda stranbêj ya Kurd, Şehrîbana Kurdî: 'EZ REWŞA MUZÎKA KURDÎ NEBAŞ DIBÎNIM'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026183245/http://www.rizgari.com/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=513 |date=2006-10-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] avwabi95dxc72wux1pdhy10lr9eltjs 0 9046 2099532 2095148 2026-10-18T18:28:22Z MikaelF 935 2099532 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xelîl Xemgîn | wêne = Xelîl Xemgîn.jpg | sernavê_wêne = Xelîl Xemgîn | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = 1957 | cihê_jidayikbûnê = [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cure = [[Muzîka folklorîk]] | pîşe = Hunermend }} '''Xelîl Xemgîn''' (jdb. 1957 li [[Çeqela Jêrîn]], navçeya [[Şiya]], [[Efrîn]], [[Rojavayê Kurdistanê]])<ref>[[Rîzoyê Xerzî]] (2021). "Hezkirin û bêrîkirina Efrînê min li ser nigan dihêle. Tiştek şûna dengbêjên me nagire.", Xwebûn, 67:2021, r. 4.</ref> hunermendekî [[kurd]] e û yek ji endamên [[koma Berxwedan]] e. == Jînenîgarî == Xelîl Xemgîn li gundê Çeqela Jêrîn a [[Efrîn]]ê ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayîk bûye. Ji ber ku apê wî Mehmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî fêrê gotina muzikê kiriye. Di heman demê demê de bavê Xelîl Xemgîn jî bi [[Muzîk|muzikê]] re eleqedar dibe ji bo Xelîl Xemgîn dibe derfetek ku ew jî fêrê gotina stranan û mizîkê bibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.xn--krtler-3ya.com/xelil-xemgin-kimdir-nerelidir.html |sernav=Xelîl Xemgîn kî ye, Ji ku ye? |malper=Kürtler.com |tarîx=2020-05-16 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr-TR |paşnav=}}</ref> Xelîl Xemgîn bi guhdarkirina [[muzîka kurdî]] ya [[radyoya Êrîvanê]] mezin dibe û di heman demê de di bin bandora dengbêjên kurd ên navdar ên wek [[Hesenê Cizrawî|Hesen Cizrawî]], [[Meryem Xan|Meryemxan]], [[Mihemed Şêxo]], T. Taha û [[Kawîs Axa]] de dimîne.<ref name=":0" /> Xelîl Xemgîn di sala 1978an de dest bi kariyera xwe ya muzîk a profesyonel kiriye û di sala 1985an de bi hinek hunermendên kurd re koma muzîkê ya [[Koma Berxwedan]] damezrandiye.<ref name=":0" /> Hunermend di sala 2009an [[xelata Navenda Hunerê ya Mamlê]] wergirtiye û di axavtina xwe yê di dema merasîma xelatê de diyar kiriye ku ew vê xelatê “ji bo hemî şehîdên [[Kurdistan]]ê û bi taybetî ji bo şehîdên Efrînê” werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/423813/slug |sernav=Xelîl Xemgîn hêjayî Xelata Hunerê ya Mamlê hat dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-04-09 |roja-gihiştinê=2025-11-10 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Dîskografî == === Albûm === * ''Bagok'' (1988) * ''Ey Sehid'' (1992) * ''Name'' (1996) * ''Zend'' (2004) * ''Siwaro'' (2007) * ''Ax'' (2008) * ''Sason'' * ''Nav Şirîna Min'' * ''Delale Edule'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Efrînê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Mêr]] 37y6zdrpt23n46konqg5tjf54a7ahb0 0 9710 2099534 1979364 2026-10-18T18:30:09Z MikaelF 935 2099534 wikitext text/x-wiki '''Hozan Şemdîn''' stranbêjekî kurd e ku di sala 1955an li [[Îdir]]ê ji dayik bûye. == Jînenîgarî == Nivîskar [[Firaz Baran]] di pirtûka xwe ya bi navê ''Hunerkom'' de li ser jiyan û xebatên Şemdîn van agahiyan dide, ku Hozan Şemdîn ji sala 1972an û vir ve bi profesyonelî muzîkê çê dike. Di sala 1986an de li [[Lîbya]]yê berhema bi navê 'Dengê Karker' derxistiye. Di navbera salên 1988 û 2004an de sê albûmên wî derketine: ''Ala Rengîn'', ''Ka Bûka Min'' û ''Desmala Govendê''. Şemdîn, di navbera salên 1988 û 2003an de di nava [[Koma Berxwedan]] de cih girtiye û di nava şeş albûmên Koma Berxwedanê de stran gotiye. Wek mînak strana "Amed"ê ku bi nav û deng e di nav albûma Koma Berxwedanê de gotiye. Hozan Şemdîn Med TV, Medya TV û Roj TVyê jî bernameya “Şevbêrka Dengbêjan” û “Şevbêrk” amade û pêşkêş kiriye (1998-2018). Di bernameyên xwe de bi sedan dengbêj bûne mêvanên Hozan Şemdîn. Çanda dengbêjiyê wekî stûna çanda kurdewar bi nav kiriye. Bi xêra Hozan Şemdîn dengbêjî dîsa di nav gelê Kurd de derketiye pêş. Hozan Şemdîn bi rêya bernameyên xwe gelek şîn, stran û destan tomar kiriye. Bi vê yekê re xizmeteke mezin daye çand û hunera kurdî. Stranên bi nav û deng ên wekî “Lê Amedê”, “Eva Dûnya” û “Dasmala Govendê” ya Hozan Şemdîn in."<ref>Firaz Baran: Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006, Weşanên Mezopotamya, 2007/Düsseldorf, rûpela 237-239</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{dengbêj}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dengbêj]] [[Kategorî:Kesên ji Xinûsê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] kfllcr2ttxtc64wmi4zomarz2rywblr 0 17262 2099566 1703669 2026-10-18T21:25:44Z Atcovi 19665 mujawwad --> murattal 2099566 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Chapter 45, Al-Jathiya (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|thumb|Casiye]] '''Casiye''' ({{bi-ar|سورة الجاثية|Surat al-Jathiyya}}) ji [[Quran]]a Pîroz yê misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê [[Meke]]yê nazil bûye. Bi temamî ji 37 [[ayet]]an pêk tê. Sûre navê xwe peyva ''Casîye'' di ayeta 28 emîn der derbaz dibe de girtiye. Casîye tê wateyê, ew kesên roja [[qiyamet]] çok danî ne. Di sûre de qala karîna [[Xwedê]], giringiya wahîy, giringiya bawer kirina wahîy, roja [[qiyamet]], bawermendan û gawiran kirin. {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] ov5nbejxkpp9d07qa9bmnz2u6om7pdj 0 23300 2099530 2086387 2026-10-18T18:24:26Z MikaelF 935 2099530 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Xêro Abbas | wêne = Xêro Abbas (cropped).jpg | sernavê_wêne = Xêro Abbas 2013 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1962|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]] | cureyê_muzîkê = Slow-Rock | paşbingeh = solo | pîşe = [[Hunermend]] | malper = [http://www.xeroabbas.com/ www.xeroabbas.com] }} '''Xêro Abbas''' ({{Jidayikbûn|1|1|1962|j=1}} li [[Qamişlo]], [[Rojavayê Kurdistanê]]), hunermendekî [[kurd]] e ku bi albuma xwe yê bi navê ''Xerîbo'' dest bi kariyera xwe ya muzîkê kiriye. == Jînenîgarî == [[Wêne:Xêro Abbas2008.jpeg|thumb| Xêro Abbas 2008]] Xêro Abbas di sala 1962an de li bajarê Qamişlo ya [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji dayik dibe û dibistana sereteyî, navînî û amadehiyê qedandiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/xero-abbas-biyografisi/ |sernav=Xêro Abbas Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-05-23 }}</ref> Abbas di sala 1986an de ji ber zextên rejîma Sûriyeyê û ji ber bê derfetiyê, koçî [[Almanya]]yê dibe.<ref name=":0" /> Di wan salan de eleqeya wî ser [[muzîk]]ê zêdetir dibe. Di 1989an de, bi tevlîbûna [[Koma Berxwedan]], dest bi xebatên xwe yên muzîkê kiriye. Di sala 1998an de yekem albûma xwe ya bi navê "[[Xerîbo]]" weşand. Albûma Xerîbo di nav kurdan de eleqeyek mezin dibîne. Xêro Abbas li bajarên curbicur ên [[Ewropa]]yê konseran lidar dixe.<ref name=":0" /> Di 2002an de, di [[Newroza Amedê|Newroza mezin ya Amedê]] ku bi qasê milyonekî kurd tevlî bûn, ew derket li ser dîkê. Piştî gelek salan cara yekem bi vê navginiyê vegeriya axa [[Kurdistan]]ê û di vê vegera xwe de maçî axa xwe kir û vê helwesta wî ji aliyeke gel ve bi coş û hezkirineke mezin hatiye pêşwazîkirin. Xêro Abbas şêweya klasîk a [[muzîka kurdî]] bi bingeheke modern yekxist û bi vî avahî şêweyeke ku him girêdayî rêça xwe û heman demê de jî şêweyeke modern derxist holê. Vê jêhatiya Xêro Abbas him cihê wî, him jî berdarî ya wî zexmtir dike. == Dîskografî == * ''[[Xerîbo]]'' (1998) * ''[[Westiya Bû]]'' (2001) * ''[[Axîn]]'' (2005) * ''[[Barana Şevê]]'' (2007) * ''[[Zorê]]'' (2010) * ''[[TU]]'' (2014) * ''[[Dilava]]'' (2019) * ''[[Dilname]] (2022) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html Nûçeya MUZIKKURD.com ser albûma wî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927051618/http://www.muzikkurd.hkmg.net/nuce_gotar/2007/album_xeroabbasbseve.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.rojevin.com/hevpeyvin-hevpeyivin-bi-xero-abbas-t24535.html Hevpeyivîn bi Xero Abbas re]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1962]] [[Kategorî:Kesên ji Sûriyê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] i0g49s9j05yubeiflnpzbrc43jl5ezo 0 25929 2099533 1825703 2026-10-18T18:29:09Z MikaelF 935 2099533 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | wêne = | cihê_jidayikbûnê = [[Axkîs]], [[Çorşên]], [[Tetwan]], [[Bêdlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | cure = [[Muzîka kurdî]] | salên_çalak = 1991-niha }} '''Xanemîr''' (jdb. [[Axkîs]], [[Çorşên]], [[Tetwan]], [[Bêdlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[hunermend]]ê [[kurd]]. == Jînenîgarî == Xanemîr li bajarê [[Bedlîs]]ê, li navçeya [[Tetwan]]ê, li gundê [[Çorşên]], li mezra [[Axkîs]]î ji diya xwe bûye. Tevahî wî heft bira û xwîşkek in. Dibistana seretayî û ya navîn li [[Tetwan]]ê xwendiye. Di sala 1980an çû bajarê [[Stenbol]]ê [[Tirkîye]]. Piştî ku di sala [[1991]]ê [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê li [[Stenbol]]ê hate damezrandin heman salê xebatên xwe yên hunerî di bin banê [[Navenda Çanda Mezopotamya]]yê meşand. Bi piştre di sala [[1999]]an çû [[Awustralya|Awistralyayê]] û çar salan li bajarê [[Sydney]]ê, li Koleja Tafeyê zimanê [[Îngîlîzî]] xwend. Jiyana xwe li [[Awistralya]]yê didomîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} == Albûmên wî == * Mizgîn Gul Sor bûne (1991) * Welatê Rojê (1996) * Arzeba (2002) * Mêvan im (2007) * Dara Giravê (2011) == Girêdanên derve == * [http://www.xanemir.com Malpera Fermî ya Xanemîr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331112306/http://www.xanemir.com/ |date=2008-03-31 }} * [http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10749 Hevpeyvîn Bi Hunermend Xanemîr re, NETKURD, Amadekar: Mustafa Gazî, 9ê Sibatê 2008an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211133614/http://www.netkurd.com/nuce_bixwine.asp?id=10749 |date=2008-02-11 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] b2w13o8ihwr564lv78h6fbutxzc3xgc 0 29658 2099576 178211 2026-10-19T01:27:54Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Peymana Cezayirê 1975]] hat sererastkirin 2099576 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Peymana Cezayirê 1975]] ncy5a21e0fcipedf3r0bfg5r8t9rlxq 0 29659 2099577 178213 2026-10-19T01:27:59Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Peymana Cezayirê 1975]] hat sererastkirin 2099577 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Peymana Cezayirê 1975]] ncy5a21e0fcipedf3r0bfg5r8t9rlxq 0 31047 2099508 1877382 2026-10-18T13:13:05Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099508 wikitext text/x-wiki '''İlter Rezan''' (jdb. 1960 li [[Bakûrê Kurdistan]]) [[wênesaz]]ekî kurd e. İlter Rezan di sala 1960ê de li [[Bakûrê Kurdistan]]ê jidayik bûye. Di navbera salên 1978 û 1980ê de li [[Zanîngeha Enqereyê]] di Fakulteya Pedagogê de xwendiye. Piştî ku bavê wî hatiye kuştin, ew wek penaberekî siyasî li [[Almanya]] bicih bû. Heta sala 1994ê li Bajarê [[Freiburg]]ê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê de xwendiye. Ji sala 1997ê çar sala serokatiya rêxistina [[Yekitiya Wênesazên Kurdistan]]ê li Almanyayê kiriye. Di navbera salên 1998 û 2004ê endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburgê bû û ji sala 2000ê heta 2007ê di Dibistana Hunerî li [[Offenburg]]ê dersên şêwekariyê daye. Rêzan ji sala 1991ê vir ve li welatên wek [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Swîsre]], [[Awistirya]], [[Fransa]] û [[Polonya]]yê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar ava kiriye. Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cuda di nav berhemên xwe de cih didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesaz]] cmmammq42chgcqumb7t0alfyboogqc2 2099509 2099508 2026-10-18T13:13:46Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 2099509 wikitext text/x-wiki '''İlter Rezan''' (jdb. 1960 li [[Bakûrê Kurdistan]]) [[wênesaz]]ekî kurd e. İlter Rezan di sala 1960ê de li [[Bakûrê Kurdistan]]ê jidayik bûye. Di navbera salên 1978 û 1980ê de li [[Zanîngeha Enqereyê]] di Fakulteya Pedagogê de xwendiye. Piştî ku bavê wî hatiye kuştin, ew wek penaberekî siyasî li [[Almanya]] bicih bû. Heta sala 1994ê li Bajarê [[Freiburg]]ê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê de xwendiye. Ji sala 1997ê çar sala serokatiya rêxistina [[Yekitiya Wênesazên Kurdistan]]ê li Almanyayê kiriye. Di navbera salên 1998 û 2004ê endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburgê bû û ji sala 2000ê heta 2007ê di Dibistana Hunerî li [[Offenburg]]ê dersên şêwekariyê daye. Rêzan ji sala 1991ê vir ve li welatên wek [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Swîsre]], [[Awistirya]], [[Fransa]] û [[Polonya]]yê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar ava kiriye. Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cuda di nav berhemên xwe de cih didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 5g4nlabj2tycf0ii52ji0t8655y9ud2 2099510 2099509 2026-10-18T13:13:50Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Wênesaz]] 2099510 wikitext text/x-wiki '''İlter Rezan''' (jdb. 1960 li [[Bakûrê Kurdistan]]) [[wênesaz]]ekî kurd e. İlter Rezan di sala 1960ê de li [[Bakûrê Kurdistan]]ê jidayik bûye. Di navbera salên 1978 û 1980ê de li [[Zanîngeha Enqereyê]] di Fakulteya Pedagogê de xwendiye. Piştî ku bavê wî hatiye kuştin, ew wek penaberekî siyasî li [[Almanya]] bicih bû. Heta sala 1994ê li Bajarê [[Freiburg]]ê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê de xwendiye. Ji sala 1997ê çar sala serokatiya rêxistina [[Yekitiya Wênesazên Kurdistan]]ê li Almanyayê kiriye. Di navbera salên 1998 û 2004ê endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburgê bû û ji sala 2000ê heta 2007ê di Dibistana Hunerî li [[Offenburg]]ê dersên şêwekariyê daye. Rêzan ji sala 1991ê vir ve li welatên wek [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Swîsre]], [[Awistirya]], [[Fransa]] û [[Polonya]]yê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar ava kiriye. Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cuda di nav berhemên xwe de cih didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 3ks0ik631duhaoxvpo9sqv90eoew7dv 2099511 2099510 2026-10-18T13:13:59Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] 2099511 wikitext text/x-wiki '''İlter Rezan''' (jdb. 1960 li [[Bakûrê Kurdistan]]) [[wênesaz]]ekî kurd e. İlter Rezan di sala 1960ê de li [[Bakûrê Kurdistan]]ê jidayik bûye. Di navbera salên 1978 û 1980ê de li [[Zanîngeha Enqereyê]] di Fakulteya Pedagogê de xwendiye. Piştî ku bavê wî hatiye kuştin, ew wek penaberekî siyasî li [[Almanya]] bicih bû. Heta sala 1994ê li Bajarê [[Freiburg]]ê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê de xwendiye. Ji sala 1997ê çar sala serokatiya rêxistina [[Yekitiya Wênesazên Kurdistan]]ê li Almanyayê kiriye. Di navbera salên 1998 û 2004ê endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburgê bû û ji sala 2000ê heta 2007ê di Dibistana Hunerî li [[Offenburg]]ê dersên şêwekariyê daye. Rêzan ji sala 1991ê vir ve li welatên wek [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Swîsre]], [[Awistirya]], [[Fransa]] û [[Polonya]]yê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar ava kiriye. Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cuda di nav berhemên xwe de cih didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] r46e4zh4puk0c5phuwmf7g5rcxtma4d 2099512 2099511 2026-10-18T13:14:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099512 wikitext text/x-wiki '''İlter Rezan''' (jdb. 1960 li [[Bakûrê Kurdistan]]) [[wênesaz]]ekî kurd e. İlter Rezan di sala 1960ê de li [[Bakûrê Kurdistan]]ê jidayik bûye. Di navbera salên 1978 û 1980ê de li [[Zanîngeha Enqereyê]] di Fakulteya Pedagogê de xwendiye. Piştî ku bavê wî hatiye kuştin, ew wek penaberekî siyasî li [[Almanya]] bicih bû. Heta sala 1994ê li Bajarê [[Freiburg]]ê li Zanîngeha Huner û Wênesaziyê de xwendiye. Ji sala 1997ê çar sala serokatiya rêxistina [[Yekitiya Wênesazên Kurdistan]]ê li Almanyayê kiriye. Di navbera salên 1998 û 2004ê endamtiya Hevgirtina Hunermendên Offenburgê bû û ji sala 2000ê heta 2007ê di Dibistana Hunerî li [[Offenburg]]ê dersên şêwekariyê daye. Rêzan ji sala 1991ê vir ve li welatên wek [[Almanya]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Swîsre]], [[Awistirya]], [[Fransa]] û [[Polonya]]yê gelek pêşangeh û projeyên şexsî û hevpar ava kiriye. Ji ber serpêhatiyên wî, di nav xebatên wî de nirxên mirovatiyê cihekî bingehîn digrin. İlter Rêzan bi awa û teknîkên cuda di nav berhemên xwe de cih didê wan nirxan. Balkêşe ku di piraniya berhemên wî de wêne û laşê mirov rola sereke dilîzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Wênesazên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] 8ytyie8dod2trnud0bzxa7f54ljc2ps 0 31460 2099548 2066594 2026-10-18T19:40:33Z ~2026-55880-22 188527 /* */ 2099548 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahattin Demirtaş | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | meqam = [[Partiya Demokratîk a Gelan|Hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|22|06|2014}} | dawiya_dewrê = {{Dîrok|11|02|2018}} | hevserok = [[Serpil Kemalbay]] {{Biçûk|(berê [[Figen Yüksekdağ]])}} | berê = [[Ertuğrul Kürkçü]] | paşê = [[Sezai Temelli]] | meqam1 = Serokê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|1|02|2010}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|22|04|2014}} | berê1 = [[Mustafa Ayzit]]<br />[[Demir Çelik]] | paşê1 = ''Partî hat girtin''<br />{{Biçûk|Binêre [[Partiya Herêmên Demokratîk]]}} | meqam2 = Parlamenterê [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|22|07|2007}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|7|07|2018}} | herêma_hilbijartinê2 = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] ([[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê li 2007an|2007]])<br />[[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] ([[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê li 2011an|2011]]) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1973}} | cihê_jidayikbûnê = [[Palo]], [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]], [[Bakurê Kurdistanê]] | hevjîn = {{Zewac|[[Başak Demirtaş]]|2002}} | zarok = 2 | xizm = [[Nurettin Demirtaş]] (bira) | partî = [[Partiya Civaka Demokratîk]]<br />{{Biçûk|(Bêriya 2008)}}<br />[[Partiya Aştî û Demokrasiyê]]<br />{{Biçûk|(2008–2014)}}<br />[[Partiya Demokratîk a Gelan]]<br />{{Biçûk|(2014–didome)}} | perwerde = Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] | malper = {{URL|https://demirtasinfo.com/ku}} }} '''Selahattin Demirtaş''', (jdb. [[10ê nîsanê]] [[1973]]ê, [[Palo]], [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] li [[Bakurê Kurdistanê]]) [[parêzer]], [[nivîskar]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] e ku ji sala [[2014]]ê heta sala [[2018]]ê li gel [[Figen Yüksekdağ]] wekê hevserokê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] hevserokatî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/selahattin-demirtas-kimdir-iste-selahattin-demirtasin-hayati-6031339/ |sernav=Selahattin Demirtaş kimdir? İşte Demirtaş’ın hayatı |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Selahattin Demirtaş di [[Çiriya paşîn|mijdara]] sala [[2016]]an de di encama kampanyayeke siyasî ku li dijî siyasetmedarên kurd hatibû destpêkirin ji sala 2016an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin. Demirtaş ji wê demê ve wekê [[Girtiyên siyasî|girtiyeke siyasî]] li [[Girtîgeha Tîpa F]] a [[Edirne|Edîrneyê]] di [[girtîgeh]]ê de ye ku vê girtina xwe wekê dîlgirtiyeke siyasî pênase kiriye. 🇹🇷 Demirtaş di [[Hilbijartina Serokomariya Tirkiyeyê ya sala 2014an|hilbijartina serokkomariyê ya sala 2014ê]] de bû berbijarê serokomariyê ya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] û di rêza sêyem de cih girtiye. Di [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hilbijartinên parlamenê yên hezîrana sala 2015an]] de [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]] ji sedî 13,1 û di hilbijartinên pêşwext ên mijdara sala [[2015]]an de jî ji sedî 10,7 li seranserê [[Tirkiyê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] deng wergirt. Selahattin Demirtaş ji 4ê [[Çiriya paşîn|mijdara]] sala [[2016]]an ve girtî ye. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ji bo hilbijartinên serokomariya sala 2018ê Demîrtaş wek berbijarê xwe nîşan da û Selahattin Demirtaş ji girtîgehê kampanyaya xwe ya hilbijartinê birêve biriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/04/hdp-nominates-selahattin-demirtas-presidential-candidate.html |sernav=Turkey's top Kurdish politician to run for president from behind bars - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di biryareke ku di kanûna sala [[2020]]an de hat dayîn, [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] biryar da ku ku Demîrtaş girtiyê siyasî ye. Dema berdewamiya girtina Demirtaş hevdem bû ligel [[referandum]]a girîng a [[destûra bingehîn]] û [[Hilbijartina serokkomariyê|hilbijartinên serokkomariyê]]. Di heman demê de rexne lê hat kirin ku “li Tirkiyeyê meyleke sîstematîk a bêdengkirina dengên [[Opozîsyon|muxalîf]] heye”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng#%7B%22itemid%22:%5B%22001-207173%22%5D%7D |sernav=HUDOC - European Court of Human Rights |malper=hudoc.echr.coe.int |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> == Salên destpêkê == Selahattin Demirtaş di sala 1973ê de li navçeya Palo ya bi ser parêzgeha Xarpêtê ve jidayik bûye. Demirtaş, dibistana seretayî û dibistana navîn li [[Amed]]ê xwend û di ciwantiya xwe de li dikana a bavê xwe Tahir Demirtaş bi bavê xwe re karê tesîsatiyê dikir. Piştî ku di sala 1990an de dibistana navîn xilas dike beşdarî ezmûna zanîngehê ya sala 1991an bû û [[Zanîngeha 9 Eylül]] a [[Îzmîr]]ê Beşa Birêvebiriya Karsaziya Deryayî qezenç kir. Demirtaş di sala 1993an de dîsa ket ezmûna zanîngehê û vê carê jî Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] qezenc kir. Sedema xwendina wî ya hiqûqê, piştî vedîtina cesedê Serokê partiya [[Partiya Kedê ya Gel|HEPê]] ya bajarê Amedê [[Vedat Aydin|Vedat Aydın]] û piştre di pêvçûnan de piştî 3 rojan birayê wî [[Nurettin Demirtaş]] di dema xwendina zanîngehê de li [[Zanîngeha Mûglayê]] dixwend, hate binçav kirin û 22 sal cezayê girtîgehê lê hate birîn. Demirtaş aniye ziman ku jiber derfetên tineyiyê malbata wî nekarî jibo ku beşdarî doza birayê bibe, parêzer bigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberturk.com/yazi-dizisi/haber/1040409-demirtasin-bilinmeyenleri |sernav=Selahattin Demirtaş'ın bilinmeyenleri! Muharrem Sarıkaya yazı dizisi {{!}} Gündem Haberleri |tarîx=2016-03-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305075111/http://www.haberturk.com/yazi-dizisi/haber/1040409-demirtasin-bilinmeyenleri |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kariyera siyasî == === Serokatiya komeleya ÎHDê === Piştî mezûnbûna beşa hiqûqê di sala [[2000]]ê de dema ku [[Osman Baydemir]] dibe serokê [[Komeleya Mafên Mirovan|Komeleya Mafê Mirovan]] (İHD) a şaxa Amedê, Selahattin Demirtaş jî di wî demê de beşdarî rêveberiya İHDa ya Amedê dibe. Di vê heyamê de Selahattin Demirtaş li ser gelek dozên binpêkirina mafên mirovan xebatan meşandiye. Demirtaş aniye ziman ku bûyera herî ku wî bi bandor kiriye di wê demê de windabûna serokê [[Partiya Demokrasiya Gel|Partiya Demokrasî ya Gel]] (HADEP) ya Navçeya [[Silopiya|Sîlopiyê]] , [[Serdar Taniş]] û wekîl [[Ebubekir Deniz]] bû û piştî encamên neyênî yên lêkolînan li [[Silopiya|Silopî]] û [[Şirnex]]ê, wî aniye ziman ku wî ji bo dîtina cendekên wan wesaîta xwe hêdî hêdî di rê de heta [[Amed]]ê ajotibûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/394993/selahattin-demirtas-kimdir-selahattin-demirtas-ne-zaman-tutuklandi |sernav=Selahattin Demirtaş kimdir? Selahattin Demirtaş ne zaman tutuklandı? |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel |malper=Evrensel.net |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 }}</ref> Di sala 2004an de [[Osman Baydemir]] di hilbijartinê de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin û Selahattin Demirtaş jî bûye serokê Komeleya Mafê Mirovan a şaxa Amedê. Di axaftina xwe de ku wî di [[2006]]ê de Demirtaş, ku bi [[Telefon|têlefonê]] beşdarî bernameyek nîqaşê ya [[Roj TV]] bûye û ji ber ku got divê rola serokê PKKê Abdullah Ocalan "di çareserkirina pirsgirêka kurd de were nirxandin" di derbarê wî de lêpirsîn hatiye vekirin.  Doz di sala [[2010]]an de hatiye bidawîkirin û 1 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn lê dadgehê "biryara taloqê û çevderiya 5 salan" dide û Demîrtaş ji vê dozê taloq dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/demirtasa_hapis_cezasi-1021155 |sernav=Demirtaş'a hapis cezası! - Politika Haberleri - Radikal |tarîx=2015-09-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924141417/http://www.radikal.com.tr/politika/demirtasa_hapis_cezasi-1021155 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Demirtaş di sala 2006an bi alîkariya malbata xwe nivîsgehek dadrêsî vedike lê belê bi biryara hilbijartinên pêşwext ên sala [[2007]]an û jiber qedexeya siyasî ya parlamenterê berê yê [[Partiya Demokrasiyê|DEPê]] ya Amedê [[Hatîb Dicle|Hatîb Dîcle]], bi pêşniyara nasên Demirtaş ji bo namzetiya "Bi Hezaran Namzetên Hêviyê" ku partiyên wekê DTP û EMEP, ÖDP û SDP di bin yek kampanyayeke de bûne yek, Demirtaş dibe namzetên serbixwe yên parlamenteriyê û wekê parlamenter hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.selahattindemirtas.net/sabit_sayfalar/view/1 |sernav=Özgeçmiş / Cumhurbaşkanı Adayı Selahattin Demirtaş |tarîx=2015-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2015-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509215656/http://www.selahattindemirtas.net/sabit_sayfalar/view/1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serokatiyên Partiyên DTP û BDPê === Selahattîn Demîrtaş di temenê 34 saliya xwe de wekî Serokê Koma [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) hat hilbijartin. Di sala 2009an de piştî ku Dadgeha Bingehîn tirk partiya (DTP) girt Demirtaş beşdarî partiya avakirî [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (BDP) bû.<ref name=":0"/> Di 1ê [[sibat]]a sala 2010an de ji ber qedexeya 5 salan a li ser sîyaseta ku li ser damezrêner û kesatîyên pêşeng ên DTPê hatibû danîn ku di 1ê sibata sala 2010an de di kongreya BDPê de Selahattin Demirtaş ji 288 dengan, 288 deng wergirtiye û wek Serokê Giştî yê BDPê hatiye hilbijartin. Demirtaş di destpêkê ve di [[Pêvajoya Çareserîyê 2009|Pêvajoya Çareserîyê]] de ku destpêka hevdîtinên li Osloyê ku di sala 2009an de pêk hatiye, rolekî çalak girtiye ser xwe. Bi awayekî çalak tevlî doza [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Roboskî]] û dozên [[Koma Civakên Kurdistanê|KCKê]] bûye. Di nava 5 salên darizandinên KCKê yên li ser mijarên weke serbestberdana parastina Kurdan û kurtkirina dema dirêj a binçavkirinê de, bû dengê pêşeng. Di [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê 2011|hilbijartinên 2011an]] de wekê namzetê serbixwe yê [[Colemêrg]]ê yê [[Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyê]] bûye namzed û wekê parlamenter hatiye hilbijartin.<ref name=":0"/> ==== Pêvajoya Aştiyê ya 2013 ==== Dema ku li Tirkiyeyê pêvajoya aştî û danûstandinan destpêkiribû, Demîrtaş hevserokê DBPê bû û yek ji wan siyasetmedarên BDPê bû ku di dema danûstandinên pêvajoya aştiyê de li [[Îmralî|Girava Îmraliyê]] bi [[Abdullah Öcalan|Ocalan]] re hevdîtinan pêk anîbû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/politics/145176-kurdish-deputies-set-off-for-imrali |sernav=Kurdish Deputies Set Off For Imrali |malper=[[Bianet]] |tarîx=18 adar 2013 |roja-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2021 }}</ref> === Hevserokatiya HDPê === [[Wêne:Yüksekdağ and Demirtaş.jpg|thumb|Dema hevserokatiya HDPê, Hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Fîgen Yuksekdag]] Di sala [[2012]]an de hemî kadroyên BDPê derbasî HDPê dibin da ku avabûneke siyasî ya berfirehtir pêk were. Di 22ê [[hezîran]]a sala [[2014]]an de Demirtaş tevî [[Figen Yüksekdağ]] ji bo hevserokatiya HDPê dibin namzet û li Figen Yüksekdağ ji aliyê partiya xwe ve wekê hevserokên HDPê hatine hilbijartin. Piştre ji bo hilbijartina di 7ê hezîrana sala [[2015]]an de ji aliyê partiya xwe ve wekê berbijêrê [[Stembol|Stenbolê]] ji bo [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê]] beşdarî hilbijartinan bûye û di heman hilbijartinê de wekê parlamenterê Stenbolê hatiye hilbijartin.<ref name=":0"/> == Hilbijartinên serokkomariyê == === Hilbijartina sala 2014an === [[Wêne:Selahattindemirtas.png|thumb|Selahattin Demîrtaş di sala 2015an de dema ku di mîtînga "Em ê aştiyê ava bikin" ya Bloka Aştiyê ya Stenbolê de diaxive.]] Selahattîn Demîrtaş yek ji 3 berbijaran e ku di tebaxa sala 2014an de cara yekem bi referandumê beşdarî hilbijartina serokomariyê bûye. Di vê hilbijartinê de Selahattin Demirtaş bi rêjeya ji sedî 9,76 dengan wergirtiye û bûye namzeta 3yem a ku herî zêde deng standiye.<ref name=":0"/> Demirtaş rexne kiriye ku saziya weşanê ya dewletê [[TRT]] di dema kampanyaya hilbijartinê de bi têra xwe wext nedaye wî û di dema xebatên hilbijartinê de di derbarê TRT Nûçe TRT 1, TRT Türk, TRT Avaz û her wiha TRT û RTÜKê de doz vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/siyaset/94365/Selahattin_Demirtas_tan_TRT_ve_RTUK_hakkinda_suc_duyurusu.html |sernav=Selahattin Demirtaş'tan TRT ve RTÜK hakkında suç duyurusu - Cumhuriyet Siyaset Haberleri |malper=web.archive.org |tarîx=2018-05-07 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2018-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180507003224/http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/siyaset/94365/Selahattin_Demirtas_tan_TRT_ve_RTUK_hakkinda_suc_duyurusu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wî herwiha serokwezîr Recep Tayyîp Erdogan jî rexne kir û got:<blockquote>"TRT xulamê te ye, bila bi şev û roj bixebite." - S. Demirtaş</blockquote>Di heman demê de Selahattin Demirtaş rexne li serokwezîrê wê demê kiriye ku bersiv nedaye pêşniyara wî ya ku bi wî re zindî di televîzyonê de derkeve: <blockquote>“Eger tu newêrî destê me bihejînî û silavê bidî me, eger tu silavdayîn li me zilm dibînî, tu yê çawa bibî serokê her kesî?<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=b70cah_OgeQ |sernav=TRT Senin Kölen Olsun, Karşıma Çık - YouTube |malper=web.archive.org |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2018-05-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180526193056/https://www.youtube.com/watch?v=b70cah_OgeQ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - S. Demirtaş</blockquote>Ji ber ku temsîliyeta siyasî ya jinan ji bo wî girîng bû wî wiha gotiye:<blockquote>“Nîvê hilbijêran jin in. Ev jî dike ji sedî 50. Bi ser vê re kî 1 dengekî bigire dê qezenc bike. Em tenê hewceyê 1 dengekî mêr in. Ezê jî dengê xwe bidim xwe”.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/26890123.asp |sernav=Kad�nlar + 1 erkek oyu laz�m - H�rriyet G�NDEM |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924130411/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/26890123.asp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - S. Demirtaş</blockquote> === Hilbijartina sala 2018an === [[Wêne:Selahattin Demirtaş 2018 presidential campaign.jpg|thumb|Alîgirên Demîrtaş di mîtînga hilbijartinê de, sal 2018]] Selahattin Demirtaş li ser biryara [[HDP]]ê wekê namzetê serokkomariya sala 2018an hatiye nîşandan. Selahattin Demirtaş di pêvajoya hilbijartinê de di girtîgehê de bû ku hemî kampanyaya xwe yê hilbijartinê ji hundirê girtîgehê ve meşandiye. Demîrtaş bi alikariya parêzerên xwe hemî kampanyaya xwe ya serokkomariyê li ser malpera xwe ya twîtterê dimeşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/hdpdemirtas/status/992441307925766147?s=19 |sernav=Profîla twîtterê a Selahattîn Demîrtaş |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di temamî ya kampanyaya hilbijartinê de tenê carek ji girtîgeha Edîrneyê beşdarî bernameya TRTyê dibe û di derbarê kampanya xwe ya serokkomariyê axivîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/bianet/siyaset/198243-demirtas-in-trt-konusmasinin-tam-metni |sernav=Demirtaş'ın TRT Konuşmasının Tam Metni |malper=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi |tarîxa-gihiştinê=2021-01-25 }}</ref> Selahattin Demirtaş li gorî encamên fermî yên hilbijartina serokomariyê ya di hezîrana sala 2018an de %8.40ê dengan wergirtiye û di rêza 3em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-den-selahattin-demirtas-in-uyeligi-dusuruldu-iddiasina-iliskin-aciklama-286965 |sernav=HDP'den 'Selahattin Demirtaş'ın üyeliği düşürüldü' iddiasına ilişkin açıklama |malper=web.archive.org |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2020-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200207133640/https://www.birgun.net/haber/hdp-den-selahattin-demirtas-in-uyeligi-dusuruldu-iddiasina-iliskin-aciklama-286965 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Statîstîkên hilbijartinan == === Hilbijartina serokkomariyê === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |2014 |3,958,048 |9.76% | rowspan="2" |[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:2014_Turkish_Presidential_Election-Demirtaş.PNG|100x100px]] |- |2018 |4,205,794 |8.40% |{{N/a}} |} === Parlementerî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Hevserok ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |Hezîrana 2015an |6,058,489 |13.12% | rowspan="2" |[[Figen Yüksekdağ]] | rowspan="2" |[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:Hdp2015density.png|104x104px]] |- |Mijdara 2015an |5,148,085 |10.76% |[[Wêne:Hdp2015Kasım.png|104x104px]] |} === Herêmî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiyên siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |2014 |2,611,127 |6.29% | [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]]<hr>[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:2014_Turkish_local_elections_BDP_&_HDP.png|100x100px]] |} == Girtin û dadgehkirin == === Kampanyaya siyasî li dijî siyasetmedar û rêxistinên kurd === Di çarçoveya kampanyayeke siyasî ya giştî ya li dijî siyasetvanên kurd - bi piranî li dijî siyasetmedar û çalakvanên kurd - Demirtaş, hevserok Fîgen Yuksekdag û 9 parlamenterên din ên HDPê di 3ê mijdara sala 2016an de hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Türkische Polizei nimmt führende Kurden-Politiker fest {{!}} DW {{!}} 03.11.2016 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=de-DE |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-54814502 |sernav=Selahattin Demirtaş'tan tutukluluğunun 4. yılında mesaj: Direniyoruz, başarıyoruz, kazanıyoruz |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-01-27 }}</ref> Demirtaş û parlamenterên kurd bi hinceta "endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê" hatibûn sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/tuerkei-polizei-nimmt-chefs-der-prokurdischen-hdp-fest-a-1119673.html |sernav=Türkei: Chefs der prokurdischen HDP festgenommen |tarîx=2016-11-04 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article159252626/Steinmeier-bestellt-tuerkischen-Geschaeftstraeger-ein.html |sernav=HDP-Spitze in Haft: Steinmeier bestellt türkischen Geschäftsträger ein - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article159249487/Sie-sind-ein-Bandit-und-Ihr-Staatsanwalt-auch.html |sernav=Türkei: Polizei führt Chefs der prokurdischen Partei HDP ab - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev kampanyaya li dijî dijberên siyasî bi talîmata hikûmeta Erdogan pêk hatibû. Di heman demê de 15 dezgehên ragihandinê yên alîgirê kurdan ku di nav wan de rojnameya rojane [[Özgür Gündem]] û ajansa nûçeyan a [[Ajansa Nûçeyan a Dîcle|Dîcle Haber Ajansı (DIHA)]] jî hebûn, hatine girtin û bi sedan saziyên sivîl hatine qedexekirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/konflikte-tuerkei-weitere-pro-kurdische-medien-per-dekret-geschlossen-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-161030-99-992350 |sernav=Türkei: Weitere pro-kurdische Medien per Dekret geschlossen |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> === Biryara Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê === Di Sibata 2017an de Demîrtaş serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) dabû. Ji ber binçavkirinên siyasî (û girtina saziyên kurdan) Demîrtaş di sibata 2017an de serî li [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê|Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME)]] da. Piştre DMMEyê daxwaza serbestberdana demildest a Selahattin Demirtaş û tazmînatê kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nzz.ch/international/ein-alter-erdogan-gegenspieler-bittet-strassburg-um-hilfe-ld.1437933?reduced=true |sernav=Erdogan-Gegner Demirtas: Gericht fordert Freilassung {{!}} NZZ |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |malper=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Reutersê di biryarê de wiha tê gotin:<blockquote>"Dadgeh digihîje wê encamê ku sedemên ku ji hêla rayedaran ve ji bo girtina pêşdarazê hatine destnîşan kirin, di serî de ji bo veşartina sedemên siyasî bûn."</blockquote>DMMEyê di biryara xwe de diyar kir ku binçavkirina Demîrtaş di dema [[referandûma sîstema serokatiyê ya sala 2017an a Tirkiyeyê]] û [[hilbijartinên Serokkomariyê yên sala 2018an]] de bi mebesta tepeserkirina pirdengiyê û sînordarkirina azadiya nîqaşên siyasî bû. Li gorî DMMEyê, di nav tiştên din de mafê azadiya îfadeyê û mafê azadî û ewlehiyê hatiye binpêkirin. Divê dewleta Tirkiye jî ji bo xisarên madî, zerarên ne madî û tazmînata lêçûnê bi giştî 60 hezar û 400 euro bide Demîrtaş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amerikaninsesi.com/a/aihm-buyuk-dairesi-demirtas-kararini-acikladi/5708949.html |sernav=AİHM Büyük Dairesi Demirtaş Kararını Açıkladı |malper=Amerika'nin Sesi {{!}} Voice of America - Turkish |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-12-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2020/12/22/human-rights-court-orders-turkey-to-release-kurdish-leader-selahattin-demirtas |sernav=Human rights court orders Turkey to release Kurdish leader Demirtaş |paşnav=Daventry |pêşnav=Michael |tarîx=2020-12-22 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-22 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/ausland/selahattin-demirtas-europaeischer-gerichtshof-fuer-menschenrechte-verlangt-sofortige-freilassung-a-df899616-4e11-4e01-80c7-d706b7559f31 |sernav=EGMR-Urteil: Selahattin Demirtas muss aus Haft entlassen werden |tarîx=2020-12-22 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Biryara DMME ya Tirkiyê hê jî nehatiye cîbicîkirin. Di 31ê kanûna paşîn a sala 2023an dema ku ew di girtîgehê de bû bavê wî Tahîr Demairtaş koça dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228655 |sernav=Bavê Selahattîn Demîrtaş wefat kir |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-31 |roja-arşîvê=2024-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240110161144/https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228655 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hatiye ragihandin ku Selahattin Demirtaş şîna bavê xwe di hucreya xwe ya girtîgehê de digire û daxwaza beşdar bûna cinazeyê bavê xwe nekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228675 |sernav=Demîrtaş dê tev li merasîma definkirina cenazeyê bavê xwe nebe |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-31 |roja-arşîvê=2024-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240110161143/https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228675 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dadgehkirina Selahattin Demirtaş û siyasetmedarên din ên kurd === Di doza ku ji aliyê gel ve wekê Doza Kobanê tê zanîn Selahattin Demirtaş, [[Figen Yüksekdağ]] û çend siyasetmedarên kurd di 16 gulana 2024an de dihatin darizandin de dewleta tirk biryara cezakirina wan dide.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Di Doza Kobanê de li kîjan siyasetmedaran çend sal ceza hatin birîn? |url=https://mezopotamyaajansi.net/kr/HEM-NCE/content/view/242126 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |roja-arşîvê=2024-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240517164010/https://mezopotamyaajansi.net/kr/HEM-NCE/content/view/242126 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewleta tirk ji ber axaftinên Selahattin Demirtaş bi cezayên curbecur bi giştî 42 sal cezayê girtîgehê ji bo Selahattin Demîrtaş dibire. Ev cezayên ku ji bo siyasetmedarên kurd hate dayîn di nava gel de bi taybetî li ser medyayên civakî ji aliyê kurdan bi parvekirinên wêneyên Demîrtaş û siyasetmedarên din dibe sedema bertekdayînên girseyî. == Xelat == * Xelata Taybet ji bo Bêtirsiya Siyasî (''Special Political Courage'') a [[Progressive Alliance]] ([[Progressive Alliance Award]], 2019) li Swêdê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/92546/haber/avrupa%E2%80%99dan-selahattin-demirta%C5%9F%E2%80%99-%C3%B6d%C3%BCl |sernav=Avrupa’dan Selahattin Demirtaş’a ödül |tarîx=2019-11-16 |malper=Independent Türkçe |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-12-17 }}</ref> * Xelata Mafên Mirovan a Wimarê ([[Menschenrechtspreis der Stadt Weimar]], 2021) li Almanyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/selahattin-demirta%C5%9Fa-weimar-insan-haklar%C4%B1-%C3%B6d%C3%BCl%C3%BC/a-58598067 |sernav=Selahattin Demirtaş’a Weimar İnsan Hakları Ödülü {{!}} DW {{!}} 22.07.2021 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2021-12-17 }}</ref><ref>{{de}} https://www.gfbv.de/de/news/menschenrechtspreis-der-stadt-weimar1-10683/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615041835/https://www.gfbv.de/de/news/menschenrechtspreis-der-stadt-weimar1-10683/ |date=2024-06-15 }}</ref> == Jiyana taybet == Selahattin Demirtaş, di 2002an de bi [[Başak Demirtaş]] re zewicî û du keçên wan yên bi navê Delal û Dilda Demîrtaş hene. Demirtaş ji ber xebatên xwe yên siyasî rastî gefan hat û di 22ê mijdara 2015an de ji hewla sûîqestê rizgar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=23 çiriya paşîn 2015 |sernav=HDP says co-leader escaped an assassination attempt |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hdp-says-co-leader-escaped-an-assassination-attempt-.aspx?pageID=238&nID=91536&NewsCatID=338 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170528041023/http://www.hurriyetdailynews.com/hdp-says-co-leader-escaped-an-assassination-attempt-.aspx?PageID=238&NID=91536&NewsCatID=338 |roja-arşîvê=28 gulan 2017 |roja-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Selahattin Demirtaş}} {{Portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan|Tirkiye}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirtas, Selahedin}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê]] [[Kategorî:Parlamenterên Hekariyê]] [[Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] lsuw5b8atspgi37lnfqe1q6aw1kyc2h 2099549 2099548 2026-10-18T19:43:15Z Ghybu 9854 Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-55880-22|~2026-55880-22]] ([[User talk:~2026-55880-22|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2066594 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahattin Demirtaş | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | meqam = [[Partiya Demokratîk a Gelan|Hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|22|06|2014}} | dawiya_dewrê = {{Dîrok|11|02|2018}} | hevserok = [[Serpil Kemalbay]] {{Biçûk|(berê [[Figen Yüksekdağ]])}} | berê = [[Ertuğrul Kürkçü]] | paşê = [[Sezai Temelli]] | meqam1 = Serokê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|1|02|2010}} | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|22|04|2014}} | berê1 = [[Mustafa Ayzit]]<br />[[Demir Çelik]] | paşê1 = ''Partî hat girtin''<br />{{Biçûk|Binêre [[Partiya Herêmên Demokratîk]]}} | meqam2 = Parlamenterê [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|22|07|2007}} | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|7|07|2018}} | herêma_hilbijartinê2 = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] ([[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê li 2007an|2007]])<br />[[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] ([[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê li 2011an|2011]]) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1973}} | cihê_jidayikbûnê = [[Palo]], [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]], [[Bakurê Kurdistanê]] | hevjîn = {{Zewac|[[Başak Demirtaş]]|2002}} | zarok = 2 | xizm = [[Nurettin Demirtaş]] (bira) | partî = [[Partiya Civaka Demokratîk]]<br />{{Biçûk|(Bêriya 2008)}}<br />[[Partiya Aştî û Demokrasiyê]]<br />{{Biçûk|(2008–2014)}}<br />[[Partiya Demokratîk a Gelan]]<br />{{Biçûk|(2014–didome)}} | perwerde = Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] | malper = {{URL|https://demirtasinfo.com/ku}} }} '''Selahattin Demirtaş''', (jdb. [[10ê nîsanê]] [[1973]]ê, [[Palo]], [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] li [[Bakurê Kurdistanê]]) [[parêzer]], [[nivîskar]] û [[siyasetmedar]]ekî [[kurd]] e ku ji sala [[2014]]ê heta sala [[2018]]ê li gel [[Figen Yüksekdağ]] wekê hevserokê [[Partiya Demokratîk a Gelan]] hevserokatî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2020/gundem/selahattin-demirtas-kimdir-iste-selahattin-demirtasin-hayati-6031339/ |sernav=Selahattin Demirtaş kimdir? İşte Demirtaş’ın hayatı |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Selahattin Demirtaş di [[Çiriya paşîn|mijdara]] sala [[2016]]an de di encama kampanyayeke siyasî ku li dijî siyasetmedarên kurd hatibû destpêkirin ji sala 2016an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye girtin. Demirtaş ji wê demê ve wekê [[Girtiyên siyasî|girtiyeke siyasî]] li [[Girtîgeha Tîpa F]] a [[Edirne|Edîrneyê]] di [[girtîgeh]]ê de ye ku vê girtina xwe wekê dîlgirtiyeke siyasî pênase kiriye. Demirtaş di [[Hilbijartina Serokomariya Tirkiyeyê ya sala 2014an|hilbijartina serokkomariyê ya sala 2014ê]] de bû berbijarê serokomariyê ya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] û di rêza sêyem de cih girtiye. Di [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hilbijartinên parlamenê yên hezîrana sala 2015an]] de [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDP]] ji sedî 13,1 û di hilbijartinên pêşwext ên mijdara sala [[2015]]an de jî ji sedî 10,7 li seranserê [[Tirkiyê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] deng wergirt. Selahattin Demirtaş ji 4ê [[Çiriya paşîn|mijdara]] sala [[2016]]an ve girtî ye. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) ji bo hilbijartinên serokomariya sala 2018ê Demîrtaş wek berbijarê xwe nîşan da û Selahattin Demirtaş ji girtîgehê kampanyaya xwe ya hilbijartinê birêve biriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/04/hdp-nominates-selahattin-demirtas-presidential-candidate.html |sernav=Turkey's top Kurdish politician to run for president from behind bars - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di biryareke ku di kanûna sala [[2020]]an de hat dayîn, [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê]] biryar da ku ku Demîrtaş girtiyê siyasî ye. Dema berdewamiya girtina Demirtaş hevdem bû ligel [[referandum]]a girîng a [[destûra bingehîn]] û [[Hilbijartina serokkomariyê|hilbijartinên serokkomariyê]]. Di heman demê de rexne lê hat kirin ku “li Tirkiyeyê meyleke sîstematîk a bêdengkirina dengên [[Opozîsyon|muxalîf]] heye”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng#%7B%22itemid%22:%5B%22001-207173%22%5D%7D |sernav=HUDOC - European Court of Human Rights |malper=hudoc.echr.coe.int |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> == Salên destpêkê == Selahattin Demirtaş di sala 1973ê de li navçeya Palo ya bi ser parêzgeha Xarpêtê ve jidayik bûye. Demirtaş, dibistana seretayî û dibistana navîn li [[Amed]]ê xwend û di ciwantiya xwe de li dikana a bavê xwe Tahir Demirtaş bi bavê xwe re karê tesîsatiyê dikir. Piştî ku di sala 1990an de dibistana navîn xilas dike beşdarî ezmûna zanîngehê ya sala 1991an bû û [[Zanîngeha 9 Eylül]] a [[Îzmîr]]ê Beşa Birêvebiriya Karsaziya Deryayî qezenç kir. Demirtaş di sala 1993an de dîsa ket ezmûna zanîngehê û vê carê jî Fakulteya Hiqûqê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] qezenc kir. Sedema xwendina wî ya hiqûqê, piştî vedîtina cesedê Serokê partiya [[Partiya Kedê ya Gel|HEPê]] ya bajarê Amedê [[Vedat Aydin|Vedat Aydın]] û piştre di pêvçûnan de piştî 3 rojan birayê wî [[Nurettin Demirtaş]] di dema xwendina zanîngehê de li [[Zanîngeha Mûglayê]] dixwend, hate binçav kirin û 22 sal cezayê girtîgehê lê hate birîn. Demirtaş aniye ziman ku jiber derfetên tineyiyê malbata wî nekarî jibo ku beşdarî doza birayê bibe, parêzer bigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberturk.com/yazi-dizisi/haber/1040409-demirtasin-bilinmeyenleri |sernav=Selahattin Demirtaş'ın bilinmeyenleri! Muharrem Sarıkaya yazı dizisi {{!}} Gündem Haberleri |tarîx=2016-03-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305075111/http://www.haberturk.com/yazi-dizisi/haber/1040409-demirtasin-bilinmeyenleri |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Kariyera siyasî == === Serokatiya komeleya ÎHDê === Piştî mezûnbûna beşa hiqûqê di sala [[2000]]ê de dema ku [[Osman Baydemir]] dibe serokê [[Komeleya Mafên Mirovan|Komeleya Mafê Mirovan]] (İHD) a şaxa Amedê, Selahattin Demirtaş jî di wî demê de beşdarî rêveberiya İHDa ya Amedê dibe. Di vê heyamê de Selahattin Demirtaş li ser gelek dozên binpêkirina mafên mirovan xebatan meşandiye. Demirtaş aniye ziman ku bûyera herî ku wî bi bandor kiriye di wê demê de windabûna serokê [[Partiya Demokrasiya Gel|Partiya Demokrasî ya Gel]] (HADEP) ya Navçeya [[Silopiya|Sîlopiyê]] , [[Serdar Taniş]] û wekîl [[Ebubekir Deniz]] bû û piştî encamên neyênî yên lêkolînan li [[Silopiya|Silopî]] û [[Şirnex]]ê, wî aniye ziman ku wî ji bo dîtina cendekên wan wesaîta xwe hêdî hêdî di rê de heta [[Amed]]ê ajotibûn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/394993/selahattin-demirtas-kimdir-selahattin-demirtas-ne-zaman-tutuklandi |sernav=Selahattin Demirtaş kimdir? Selahattin Demirtaş ne zaman tutuklandı? |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel |malper=Evrensel.net |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 }}</ref> Di sala 2004an de [[Osman Baydemir]] di hilbijartinê de wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê hatiye hilbijartin û Selahattin Demirtaş jî bûye serokê Komeleya Mafê Mirovan a şaxa Amedê. Di axaftina xwe de ku wî di [[2006]]ê de Demirtaş, ku bi [[Telefon|têlefonê]] beşdarî bernameyek nîqaşê ya [[Roj TV]] bûye û ji ber ku got divê rola serokê PKKê Abdullah Ocalan "di çareserkirina pirsgirêka kurd de were nirxandin" di derbarê wî de lêpirsîn hatiye vekirin.  Doz di sala [[2010]]an de hatiye bidawîkirin û 1 sal cezayê girtîgehê lê hatiye birîn lê dadgehê "biryara taloqê û çevderiya 5 salan" dide û Demîrtaş ji vê dozê taloq dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/demirtasa_hapis_cezasi-1021155 |sernav=Demirtaş'a hapis cezası! - Politika Haberleri - Radikal |tarîx=2015-09-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924141417/http://www.radikal.com.tr/politika/demirtasa_hapis_cezasi-1021155 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Demirtaş di sala 2006an bi alîkariya malbata xwe nivîsgehek dadrêsî vedike lê belê bi biryara hilbijartinên pêşwext ên sala [[2007]]an û jiber qedexeya siyasî ya parlamenterê berê yê [[Partiya Demokrasiyê|DEPê]] ya Amedê [[Hatîb Dicle|Hatîb Dîcle]], bi pêşniyara nasên Demirtaş ji bo namzetiya "Bi Hezaran Namzetên Hêviyê" ku partiyên wekê DTP û EMEP, ÖDP û SDP di bin yek kampanyayeke de bûne yek, Demirtaş dibe namzetên serbixwe yên parlamenteriyê û wekê parlamenter hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.selahattindemirtas.net/sabit_sayfalar/view/1 |sernav=Özgeçmiş / Cumhurbaşkanı Adayı Selahattin Demirtaş |tarîx=2015-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-01-24 |tarîxa-arşîvê=2015-05-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150509215656/http://www.selahattindemirtas.net/sabit_sayfalar/view/1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serokatiyên Partiyên DTP û BDPê === Selahattîn Demîrtaş di temenê 34 saliya xwe de wekî Serokê Koma [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP) hat hilbijartin. Di sala 2009an de piştî ku Dadgeha Bingehîn tirk partiya (DTP) girt Demirtaş beşdarî partiya avakirî [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (BDP) bû.<ref name=":0"/> Di 1ê [[sibat]]a sala 2010an de ji ber qedexeya 5 salan a li ser sîyaseta ku li ser damezrêner û kesatîyên pêşeng ên DTPê hatibû danîn ku di 1ê sibata sala 2010an de di kongreya BDPê de Selahattin Demirtaş ji 288 dengan, 288 deng wergirtiye û wek Serokê Giştî yê BDPê hatiye hilbijartin. Demirtaş di destpêkê ve di [[Pêvajoya Çareserîyê 2009|Pêvajoya Çareserîyê]] de ku destpêka hevdîtinên li Osloyê ku di sala 2009an de pêk hatiye, rolekî çalak girtiye ser xwe. Bi awayekî çalak tevlî doza [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Roboskî]] û dozên [[Koma Civakên Kurdistanê|KCKê]] bûye. Di nava 5 salên darizandinên KCKê yên li ser mijarên weke serbestberdana parastina Kurdan û kurtkirina dema dirêj a binçavkirinê de, bû dengê pêşeng. Di [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyê 2011|hilbijartinên 2011an]] de wekê namzetê serbixwe yê [[Colemêrg]]ê yê [[Bloka Ked, Demokrasî û Azadiyê]] bûye namzed û wekê parlamenter hatiye hilbijartin.<ref name=":0"/> ==== Pêvajoya Aştiyê ya 2013 ==== Dema ku li Tirkiyeyê pêvajoya aştî û danûstandinan destpêkiribû, Demîrtaş hevserokê DBPê bû û yek ji wan siyasetmedarên BDPê bû ku di dema danûstandinên pêvajoya aştiyê de li [[Îmralî|Girava Îmraliyê]] bi [[Abdullah Öcalan|Ocalan]] re hevdîtinan pêk anîbû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/politics/145176-kurdish-deputies-set-off-for-imrali |sernav=Kurdish Deputies Set Off For Imrali |malper=[[Bianet]] |tarîx=18 adar 2013 |roja-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2021 }}</ref> === Hevserokatiya HDPê === [[Wêne:Yüksekdağ and Demirtaş.jpg|thumb|Dema hevserokatiya HDPê, Hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Fîgen Yuksekdag]] Di sala [[2012]]an de hemî kadroyên BDPê derbasî HDPê dibin da ku avabûneke siyasî ya berfirehtir pêk were. Di 22ê [[hezîran]]a sala [[2014]]an de Demirtaş tevî [[Figen Yüksekdağ]] ji bo hevserokatiya HDPê dibin namzet û li Figen Yüksekdağ ji aliyê partiya xwe ve wekê hevserokên HDPê hatine hilbijartin. Piştre ji bo hilbijartina di 7ê hezîrana sala [[2015]]an de ji aliyê partiya xwe ve wekê berbijêrê [[Stembol|Stenbolê]] ji bo [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê]] beşdarî hilbijartinan bûye û di heman hilbijartinê de wekê parlamenterê Stenbolê hatiye hilbijartin.<ref name=":0"/> == Hilbijartinên serokkomariyê == === Hilbijartina sala 2014an === [[Wêne:Selahattindemirtas.png|thumb|Selahattin Demîrtaş di sala 2015an de dema ku di mîtînga "Em ê aştiyê ava bikin" ya Bloka Aştiyê ya Stenbolê de diaxive.]] Selahattîn Demîrtaş yek ji 3 berbijaran e ku di tebaxa sala 2014an de cara yekem bi referandumê beşdarî hilbijartina serokomariyê bûye. Di vê hilbijartinê de Selahattin Demirtaş bi rêjeya ji sedî 9,76 dengan wergirtiye û bûye namzeta 3yem a ku herî zêde deng standiye.<ref name=":0"/> Demirtaş rexne kiriye ku saziya weşanê ya dewletê [[TRT]] di dema kampanyaya hilbijartinê de bi têra xwe wext nedaye wî û di dema xebatên hilbijartinê de di derbarê TRT Nûçe TRT 1, TRT Türk, TRT Avaz û her wiha TRT û RTÜKê de doz vekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/siyaset/94365/Selahattin_Demirtas_tan_TRT_ve_RTUK_hakkinda_suc_duyurusu.html |sernav=Selahattin Demirtaş'tan TRT ve RTÜK hakkında suç duyurusu - Cumhuriyet Siyaset Haberleri |malper=web.archive.org |tarîx=2018-05-07 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2018-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180507003224/http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/siyaset/94365/Selahattin_Demirtas_tan_TRT_ve_RTUK_hakkinda_suc_duyurusu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wî herwiha serokwezîr Recep Tayyîp Erdogan jî rexne kir û got:<blockquote>"TRT xulamê te ye, bila bi şev û roj bixebite." - S. Demirtaş</blockquote>Di heman demê de Selahattin Demirtaş rexne li serokwezîrê wê demê kiriye ku bersiv nedaye pêşniyara wî ya ku bi wî re zindî di televîzyonê de derkeve: <blockquote>“Eger tu newêrî destê me bihejînî û silavê bidî me, eger tu silavdayîn li me zilm dibînî, tu yê çawa bibî serokê her kesî?<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=b70cah_OgeQ |sernav=TRT Senin Kölen Olsun, Karşıma Çık - YouTube |malper=web.archive.org |tarîx=2018-05-26 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2018-05-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180526193056/https://www.youtube.com/watch?v=b70cah_OgeQ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - S. Demirtaş</blockquote>Ji ber ku temsîliyeta siyasî ya jinan ji bo wî girîng bû wî wiha gotiye:<blockquote>“Nîvê hilbijêran jin in. Ev jî dike ji sedî 50. Bi ser vê re kî 1 dengekî bigire dê qezenc bike. Em tenê hewceyê 1 dengekî mêr in. Ezê jî dengê xwe bidim xwe”.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/26890123.asp |sernav=Kad�nlar + 1 erkek oyu laz�m - H�rriyet G�NDEM |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924130411/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/26890123.asp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - S. Demirtaş</blockquote> === Hilbijartina sala 2018an === [[Wêne:Selahattin Demirtaş 2018 presidential campaign.jpg|thumb|Alîgirên Demîrtaş di mîtînga hilbijartinê de, sal 2018]] Selahattin Demirtaş li ser biryara [[HDP]]ê wekê namzetê serokkomariya sala 2018an hatiye nîşandan. Selahattin Demirtaş di pêvajoya hilbijartinê de di girtîgehê de bû ku hemî kampanyaya xwe yê hilbijartinê ji hundirê girtîgehê ve meşandiye. Demîrtaş bi alikariya parêzerên xwe hemî kampanyaya xwe ya serokkomariyê li ser malpera xwe ya twîtterê dimeşîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/hdpdemirtas/status/992441307925766147?s=19 |sernav=Profîla twîtterê a Selahattîn Demîrtaş |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di temamî ya kampanyaya hilbijartinê de tenê carek ji girtîgeha Edîrneyê beşdarî bernameya TRTyê dibe û di derbarê kampanya xwe ya serokkomariyê axivîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/bianet/siyaset/198243-demirtas-in-trt-konusmasinin-tam-metni |sernav=Demirtaş'ın TRT Konuşmasının Tam Metni |malper=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi |tarîxa-gihiştinê=2021-01-25 }}</ref> Selahattin Demirtaş li gorî encamên fermî yên hilbijartina serokomariyê ya di hezîrana sala 2018an de %8.40ê dengan wergirtiye û di rêza 3em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-den-selahattin-demirtas-in-uyeligi-dusuruldu-iddiasina-iliskin-aciklama-286965 |sernav=HDP'den 'Selahattin Demirtaş'ın üyeliği düşürüldü' iddiasına ilişkin açıklama |malper=web.archive.org |tarîx=2020-02-07 |roja-gihiştinê=2024-10-27 |roja-arşîvê=2020-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200207133640/https://www.birgun.net/haber/hdp-den-selahattin-demirtas-in-uyeligi-dusuruldu-iddiasina-iliskin-aciklama-286965 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Statîstîkên hilbijartinan == === Hilbijartina serokkomariyê === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |2014 |3,958,048 |9.76% | rowspan="2" |[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:2014_Turkish_Presidential_Election-Demirtaş.PNG|100x100px]] |- |2018 |4,205,794 |8.40% |{{N/a}} |} === Parlementerî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Hevserok ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiya siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |Hezîrana 2015an |6,058,489 |13.12% | rowspan="2" |[[Figen Yüksekdağ]] | rowspan="2" |[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:Hdp2015density.png|104x104px]] |- |Mijdara 2015an |5,148,085 |10.76% |[[Wêne:Hdp2015Kasım.png|104x104px]] |} === Herêmî === {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center;" ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Dîroka hilbijartinê ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Deng ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Rêjeya ji sedî ya dengan ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Partiyên siyasî ! style="background:gray; color:white; text-align:center;" |Nexşe |- |2014 |2,611,127 |6.29% | [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]]<hr>[[Partiya Demokratîk a Gelan]] |[[Wêne:2014_Turkish_local_elections_BDP_&_HDP.png|100x100px]] |} == Girtin û dadgehkirin == === Kampanyaya siyasî li dijî siyasetmedar û rêxistinên kurd === Di çarçoveya kampanyayeke siyasî ya giştî ya li dijî siyasetvanên kurd - bi piranî li dijî siyasetmedar û çalakvanên kurd - Demirtaş, hevserok Fîgen Yuksekdag û 9 parlamenterên din ên HDPê di 3ê mijdara sala 2016an de hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Türkische Polizei nimmt führende Kurden-Politiker fest {{!}} DW {{!}} 03.11.2016 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=de-DE |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-54814502 |sernav=Selahattin Demirtaş'tan tutukluluğunun 4. yılında mesaj: Direniyoruz, başarıyoruz, kazanıyoruz |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-01-27 }}</ref> Demirtaş û parlamenterên kurd bi hinceta "endamtiya Partiya Karkerên Kurdistanê" hatibûn sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/tuerkei-polizei-nimmt-chefs-der-prokurdischen-hdp-fest-a-1119673.html |sernav=Türkei: Chefs der prokurdischen HDP festgenommen |tarîx=2016-11-04 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article159252626/Steinmeier-bestellt-tuerkischen-Geschaeftstraeger-ein.html |sernav=HDP-Spitze in Haft: Steinmeier bestellt türkischen Geschäftsträger ein - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/politik/ausland/article159249487/Sie-sind-ein-Bandit-und-Ihr-Staatsanwalt-auch.html |sernav=Türkei: Polizei führt Chefs der prokurdischen Partei HDP ab - WELT |malper=DIE WELT |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev kampanyaya li dijî dijberên siyasî bi talîmata hikûmeta Erdogan pêk hatibû. Di heman demê de 15 dezgehên ragihandinê yên alîgirê kurdan ku di nav wan de rojnameya rojane [[Özgür Gündem]] û ajansa nûçeyan a [[Ajansa Nûçeyan a Dîcle|Dîcle Haber Ajansı (DIHA)]] jî hebûn, hatine girtin û bi sedan saziyên sivîl hatine qedexekirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/konflikte-tuerkei-weitere-pro-kurdische-medien-per-dekret-geschlossen-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-161030-99-992350 |sernav=Türkei: Weitere pro-kurdische Medien per Dekret geschlossen |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> === Biryara Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê === Di Sibata 2017an de Demîrtaş serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) dabû. Ji ber binçavkirinên siyasî (û girtina saziyên kurdan) Demîrtaş di sibata 2017an de serî li [[Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê|Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME)]] da. Piştre DMMEyê daxwaza serbestberdana demildest a Selahattin Demirtaş û tazmînatê kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nzz.ch/international/ein-alter-erdogan-gegenspieler-bittet-strassburg-um-hilfe-ld.1437933?reduced=true |sernav=Erdogan-Gegner Demirtas: Gericht fordert Freilassung {{!}} NZZ |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |malper=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Reutersê di biryarê de wiha tê gotin:<blockquote>"Dadgeh digihîje wê encamê ku sedemên ku ji hêla rayedaran ve ji bo girtina pêşdarazê hatine destnîşan kirin, di serî de ji bo veşartina sedemên siyasî bûn."</blockquote>DMMEyê di biryara xwe de diyar kir ku binçavkirina Demîrtaş di dema [[referandûma sîstema serokatiyê ya sala 2017an a Tirkiyeyê]] û [[hilbijartinên Serokkomariyê yên sala 2018an]] de bi mebesta tepeserkirina pirdengiyê û sînordarkirina azadiya nîqaşên siyasî bû. Li gorî DMMEyê, di nav tiştên din de mafê azadiya îfadeyê û mafê azadî û ewlehiyê hatiye binpêkirin. Divê dewleta Tirkiye jî ji bo xisarên madî, zerarên ne madî û tazmînata lêçûnê bi giştî 60 hezar û 400 euro bide Demîrtaş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amerikaninsesi.com/a/aihm-buyuk-dairesi-demirtas-kararini-acikladi/5708949.html |sernav=AİHM Büyük Dairesi Demirtaş Kararını Açıkladı |malper=Amerika'nin Sesi {{!}} Voice of America - Turkish |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-12-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2020/12/22/human-rights-court-orders-turkey-to-release-kurdish-leader-selahattin-demirtas |sernav=Human rights court orders Turkey to release Kurdish leader Demirtaş |paşnav=Daventry |pêşnav=Michael |tarîx=2020-12-22 |malper=euronews |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-22 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/ausland/selahattin-demirtas-europaeischer-gerichtshof-fuer-menschenrechte-verlangt-sofortige-freilassung-a-df899616-4e11-4e01-80c7-d706b7559f31 |sernav=EGMR-Urteil: Selahattin Demirtas muss aus Haft entlassen werden |tarîx=2020-12-22 |malper=Der Spiegel |ziman=de |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Biryara DMME ya Tirkiyê hê jî nehatiye cîbicîkirin. Di 31ê kanûna paşîn a sala 2023an dema ku ew di girtîgehê de bû bavê wî Tahîr Demairtaş koça dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228655 |sernav=Bavê Selahattîn Demîrtaş wefat kir |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-31 |roja-arşîvê=2024-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240110161144/https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228655 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hatiye ragihandin ku Selahattin Demirtaş şîna bavê xwe di hucreya xwe ya girtîgehê de digire û daxwaza beşdar bûna cinazeyê bavê xwe nekiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228675 |sernav=Demîrtaş dê tev li merasîma definkirina cenazeyê bavê xwe nebe |malper=mezopotamyaajansi35.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-31 |roja-arşîvê=2024-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240110161143/https://mezopotamyaajansi35.com/kr/HEM-NCE/content/view/228675 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Dadgehkirina Selahattin Demirtaş û siyasetmedarên din ên kurd === Di doza ku ji aliyê gel ve wekê Doza Kobanê tê zanîn Selahattin Demirtaş, [[Figen Yüksekdağ]] û çend siyasetmedarên kurd di 16 gulana 2024an de dihatin darizandin de dewleta tirk biryara cezakirina wan dide.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Di Doza Kobanê de li kîjan siyasetmedaran çend sal ceza hatin birîn? |url=https://mezopotamyaajansi.net/kr/HEM-NCE/content/view/242126 |roja-gihiştinê=2024-05-17 |roja-arşîvê=2024-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240517164010/https://mezopotamyaajansi.net/kr/HEM-NCE/content/view/242126 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dewleta tirk ji ber axaftinên Selahattin Demirtaş bi cezayên curbecur bi giştî 42 sal cezayê girtîgehê ji bo Selahattin Demîrtaş dibire. Ev cezayên ku ji bo siyasetmedarên kurd hate dayîn di nava gel de bi taybetî li ser medyayên civakî ji aliyê kurdan bi parvekirinên wêneyên Demîrtaş û siyasetmedarên din dibe sedema bertekdayînên girseyî. == Xelat == * Xelata Taybet ji bo Bêtirsiya Siyasî (''Special Political Courage'') a [[Progressive Alliance]] ([[Progressive Alliance Award]], 2019) li Swêdê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/92546/haber/avrupa%E2%80%99dan-selahattin-demirta%C5%9F%E2%80%99-%C3%B6d%C3%BCl |sernav=Avrupa’dan Selahattin Demirtaş’a ödül |tarîx=2019-11-16 |malper=Independent Türkçe |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2021-12-17 }}</ref> * Xelata Mafên Mirovan a Wimarê ([[Menschenrechtspreis der Stadt Weimar]], 2021) li Almanyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/selahattin-demirta%C5%9Fa-weimar-insan-haklar%C4%B1-%C3%B6d%C3%BCl%C3%BC/a-58598067 |sernav=Selahattin Demirtaş’a Weimar İnsan Hakları Ödülü {{!}} DW {{!}} 22.07.2021 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2021-12-17 }}</ref><ref>{{de}} https://www.gfbv.de/de/news/menschenrechtspreis-der-stadt-weimar1-10683/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615041835/https://www.gfbv.de/de/news/menschenrechtspreis-der-stadt-weimar1-10683/ |date=2024-06-15 }}</ref> == Jiyana taybet == Selahattin Demirtaş, di 2002an de bi [[Başak Demirtaş]] re zewicî û du keçên wan yên bi navê Delal û Dilda Demîrtaş hene. Demirtaş ji ber xebatên xwe yên siyasî rastî gefan hat û di 22ê mijdara 2015an de ji hewla sûîqestê rizgar bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=23 çiriya paşîn 2015 |sernav=HDP says co-leader escaped an assassination attempt |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hdp-says-co-leader-escaped-an-assassination-attempt-.aspx?pageID=238&nID=91536&NewsCatID=338 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170528041023/http://www.hurriyetdailynews.com/hdp-says-co-leader-escaped-an-assassination-attempt-.aspx?PageID=238&NID=91536&NewsCatID=338 |roja-arşîvê=28 gulan 2017 |roja-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2015 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Selahattin Demirtaş}} {{Portal bar|Jînenîgarî|Kurdistan|Tirkiye}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Demirtas, Selahedin}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê]] [[Kategorî:Parlamenterên Hekariyê]] [[Kategorî:Serokên Partiya Demokratîk a Gelan]] [[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] egph8ohw5wzp04hb1iteq8w6lsk0ngv 0 51172 2099540 1993321 2026-10-18T18:35:14Z MikaelF 935 2099540 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Hozan Fatê | wêne = Hozan_Fatê2008.jpeg | sernavê_wêne = Hozan Fatê di Newroza Swîsrê de (adar 2008) | roja_jidayikbûnê = 1973 | cihê_jidayikbûnê = Gundê [[Ermanes]] ([[Wan]]) | cureyê_muzîkê = Muzîka kurdî | pîşe = [[Stranbêj]]î | malper = }} '''Hozan Fatê''' (jdb. sala 1973, li gundê Ermanes, [[Wan (parêzgeh)|parêzgeha Wanê]]) hunermendekê kurd e. Hozan Fatê xwe di hevpeyvînekê de wiha dide nasîn: ''Ez biraza Kato, keça Kemalê Xanî, ji malbata Ehmedê Xanî me''.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://biyografi.kurtcebilgi.com/hozan-fate-biyografisi/ |sernav=Hozan Fatê Biyografisi |malper=Kürtçe Bilgi - KurtceBilgi.Com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=tr-TR}}</ref> == Jiyana berê == Wê di sala 1973an de li gundê Ermanas a [[Wan (parêzgeh)|parêzgeha Wanê]] jidayikbû. Di zarokatiya xwe de dest bi xwendina stranan kiriye. Bandora apê wê sitranbêj û dengbêj [[Kazo]] gelek li ser wê bûye.<ref name=":0" /> Ji ber ku stran xwendina jinan di civatê de biyanî hatiye dîtin, wê di destpêka kariyera xwe de bi tenê di komên biçûk ên jinan de destpêkir. Wê bi gelemperî stranên apê wê Kazo û kilamên nas ên herêmê dixwend. == Kariyera wê == Di sala 1986an de ew digel ap û pismamê xwe [[Koma Şîrvan]] damezrandine. Kom bi taybetî li herêma Wanê çalak bû û hunera xwe di def û mîhrîbanên kurd de dianîn ziman. Bi ji holê rakirina qedexeya li ser [[zimanê kurdî]] kom di sala 1991ê de dest bi kişandina yekem albuma xwe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.org/hozan-fate-kimdir-nerelidir-hayati-albumleri/ |sernav=Hozan Fatê kimdir, nerelidir, hayatı, albümleri |malper=Bernamegeh |tarîx=2019-12-08 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=tr}}</ref> Navê yekem albuma komê Zimanê kurdî bû û di sala 1992an de hat weşandin. Strana komê ya bi navê ''Zimanê kurdî zimanê me ye'' rastî gelek ecibandine tê û dibe straneke klasîk a komê. Fatê di sala 1994an de ji koma Şîrvan vediqete û navberek dide muzîkê. Di sala 1994an de koçî [[Almanya]]yê dike. Fatê di sala 2008an de li [[Swîsre]]yê di pîrozbahiya [[Newroz|cejna Newrozê]] de performans pêşkêş dike. Di sala 2017an de, wê du albûman weşand, ''Stranên Bijartî'' û ''Ey Welat'' ku deh sitranan pêk tîne. Di sala 2025an de, albûma wê ya ''Hepsa Diyarbekir'' hatiye weşandin. == Albûmên wê == * Zimanê kurdî (1992) * Stranên bijartî (2017) * Ey welat (2017) * Hepsa Diyarbekir (2025) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://arguvanturkufestivali.com/HozanFate.php Arguvanturkufestivali.com: Festival 'e Katılan Sanatçılar; Hozan FATE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120030125/http://arguvanturkufestivali.com/HozanFate.php |date=2012-01-20 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Kesên ji Wanê]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gsmfad5aryi5lcg3wq2slkks2d1bvn6 0 53851 2099578 1181768 2026-10-19T01:28:04Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Tevgera vegera Qudsê]] hat sererastkirin 2099578 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tevgera vegera Qudsê]] f8y3cqemksodwvm2an3lzm5kp9nf5mv 0 62051 2099538 2056759 2026-10-18T18:33:28Z MikaelF 935 2099538 wikitext text/x-wiki '''Hozan Sefkan''' ango '''Şehîd Sefkan''' (bi navê xwe yê fermî ''Celal Ercan'', z. [[1960]], [[Dersim]] - m. 16'ê [[nîsan]]ê [[1985]]'an, [[çiyayên Qendîl]]), [[hunermend]] û [[şehîd]]eke tevgera azadiya [[Kurd|gelê kurd]] e. == Kurtejiyan == Şehîd Sefkan di sala 1960'an de li gundê [[Laleşox]]a ya [[Çemişgezek]]'ê (Dersim) hate dinê. Piştî ku li [[Elezîz]]ê dibistana xwe ya navendê û ya lîseyê diqedîne, ew di sala [[1978]]'an de xwe qeydî enstîtûya perwerdehiyê ya [[Amed]]ê dike. Di salên xwe yên ku li Amedê derbas dike dikeve nava tevgera azadiya kurdan û li dibistan û komeleyan xebat dike. Piştî demekê ew êdî bi awayeke bingehîn tevlî [[PKK]]'ê dibe û digel çend şoreşgerên din ji Amedê derbasî [[Libnan]] û [[Filistîn]]ê dibe. Piştî perwerde stendinê dîsa vedigere [[Kurdistan]]ê û xwe li herêma Dersimê bi cih dike. Li wir dibe berpirsyarê mezrayê û di vê çarçovê de him karên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] him jî yên rêxistinê dimeşîne. Hêjayî gotinê ye ku wî karên xwe di dema [[12'ê îlonê|darbeya leşkerî 12'ê îlonê]] de di nava tengasiyên gelek dijwar de meşandibû. Şehîd Sefkan di sala [[1982]]'an de digel [[Gurbet Aydin|Şehîd Mizgîn]] derbasî [[Ewropa]]yê ([[Swîsre|Swîsrê]]) dibe û ew li wir yekemîn komeleya çand û hunerê ya Ewropê ya bi navê Huner Kom'ê dadimezirînin. Di heman demê de ew koma muzîkê ya bi navê [[Koma Berxwedan]] avadikin, ya ku di [[muzîka kurdî]] de yek ji komên herî girîng ên tevgera azadiya kurdan e. Hozan Sefkan yê ku heta sala [[1984]]'an li Ewropa dimîne, di havîna wê salê de biryar dide ku ji nu ve vegere welêt. Gava digihêje welêt, ew derbasî çiyayên Qendîlê dibe û dest bi jiyana [[gerîlla]]yê dike. Hozan Sefkan di 16'ê nîsana 1985'an de digel 7 rêhevalên din dikeve faqeyeke [[Partiya Komunîst a Iraqê|partiya komunîst a Iraqê]] û jiyana xwe ji dest dide. {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Koma Berxwedan]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] fryvq3owr2dvz6ug8fy3fle5dv0xjan 0 64273 2099546 2083268 2026-10-18T19:18:18Z السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي 188520 /* */ 2099546 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şex Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Şex Abdulkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Şex Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] jjcwbgw9gi0ftqnkfr76rte1m3dlkci 2099547 2099546 2026-10-18T19:19:39Z السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي 188520 2099547 wikitext text/x-wiki {{Move|File:Sheikh Abdülkadir.jpg|3|Reason=The file shows Sheikh Abdülkadir, not Seyyid Abdulkadir. It is a crop of a well-known 1925 photograph.}} {{Agahîdank mirov | nav = Şex Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Şex Abdulkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Şex Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] akfviyt6mu2vip95b8bhs7fbm4bmyb7 2099567 2099547 2026-10-18T21:29:22Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2099547|2099547]] yê [[Special:Contributions/السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي|السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي]] ([[User talk:السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي|gotûbêj]]) şûnde kir 2099567 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şex Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Şex Abdulkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Şex Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] jjcwbgw9gi0ftqnkfr76rte1m3dlkci 2099568 2099567 2026-10-18T21:29:36Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2099546|2099546]] yê [[Special:Contributions/السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي|السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي]] ([[User talk:السيد الشريف إبراهيم العزي الجمامزة الأعرجي|gotûbêj]]) şûnde kir 2099568 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Seyîd Ebdulqadir Ubeydullah | wêne = Seyyid Abdulkadir.jpg | sernavê_wêne = Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an | roja_jidayikbûnê = 1851 | cihê_jidayikbûnê = [[Nehrî]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 27ê gulana 1925an | cihê_mirinê = [[Bidlîs]], Bakurê Kurdistanê | sedema_mirinê = Îdamkirin | xebatên_navdar = Serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] (CTTK), [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] (CTK) û paşê serokê [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] | bav = [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] | modul = '''Şerên tevlîbûyî''': {{tree list}} * [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] * [[Serhildana Qoçgiriyê]] * [[Serhildana Şêx Seîdê Pîran]] {{tree list|end}} }} '''Seyîd Ebdulqedir Ubeydullah''' (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] û paşê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê [[kurd]] bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hate tawanbarkirin. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera [[Nehrî]], [[Mûsil]] û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû [[Stembol]]ê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî. Şoreşa [[Jön Türkler|Tirkên Ciwan yê 1908an]] dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida. == Jiyana destpêkê == Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê [[Nehrî]]yê yê herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarîyayê]] jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana mezin]] a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir. Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li [[Wan]] û [[Bidlîs]]ê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê osmanî|osmanî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]]. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.{{Sfn|Klein|2011|p=7}} == Kariyera siyasî == Di dema [[serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî]] de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên [[gola Ûrmiyeyê]] heta derdora [[Tewrêz]] girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.<ref name="Özoğlu2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |tarîx=August 2001 |sernav="Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/abs/nationalism-and-kurdish-notables-in-the-late-ottomanearly-republican-era/FBB625C8A7691490938120D87B61D0C0 |kovar=International Journal of Middle East Studies |ziman=en |cild=33 |hejmar=3 |rr=392–393 |doi=10.1017/S0020743801003038 |issn=1471-6380 |s2cid=154897102 |gihiştina-urlyê=subscription |via=Cambridge University Press }}</ref> Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Yekîtî û Pêşketinê]] (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan [[Ebdulhemîd II]] de hate tawanbar kirin,<ref name="Özoğlu2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |sal=2012 |rr=89–90 |isbn=978-0791485569 }}</ref> piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo [[Meke]]yê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va [[Bêrût]]ê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.<ref name="Özoğlu2001" /> Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî [[Jön Türkler|Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an]] zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî [[Neqşbendî|neqşebenfî]] û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li [[Stembol]] derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî [[Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan]] bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst. Piştî têkçûna osmaniyan di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.{{sfn|McDowall|2004|pp=100–101}} Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo ''Hurriyet'' û ''İtilaf Fırkası'' dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da. Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî [[John de Robeck]] re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û [[ermenî]] hem li Stembolê û hem jî li [[Parîs]]ê li hev kirine. Wî rave kir ku [[Damad Ferîd Paşa]] ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin [[Elî Rîza Paşa]] alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]], digel [[Azerbaycan|azeriyan]] ku ji hêla [[Enver Paşa]] û [[Xelîl Kût]] ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey: A Modern History |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1 |paşnav=Zürcher |pêşnav=Erik J. |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1997 |rr=[https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc_g1m1/page/177 177] |isbn=1860642225 }}</ref> Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya [[Kurdistan]]ê pir bandor bû. [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|thumb|Şervanên Qoçgirî 1921an]] Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya ''İkdam'' re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]]<ref name="Olson1989">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1989 |rr=[https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso/page/24 24] |isbn=978-0-292-77619-7 |ziman=en }}</ref> (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Oriente moderno, Volume 25 |weşanger=Istituto per l'oriente |sal=2006 |rr=464 }}</ref> Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.<ref name="Henning2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rr=419 |isbn=978-3863095512 }}</ref> Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û [[Emîn Alî Bedirxan]] ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=93}} Di dema [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=172–173}} Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li Stembolê hatibû tomar kirin.{{Sfn|Olson|1989|p=169}} Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir<ref name="Henning2018" /> û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.<ref name=":0" /> === Binçavkirin û îdamkirin === Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1925an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.<ref name=":03">{{Jêder-malper |url=https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf |sernav=Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950 |malper=University of Amsterdam |roja-gihiştinê=9 nîsan 2020 |paşnav=Üngör |pêşnav=Umut |rr=241–242 }}</ref> Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.<ref name="Üngör2012">{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 |paşnav=Üngör |pêşnav=Ugur Ümit |weşanger=OUP Oxford |sal=2012 |rûpel=131 |isbn=978-0199655229 }}</ref> Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.<ref name=":0" /> == Îdeolojî == Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, [[Şerîet|rêwitiya îslamî]] û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.{{sfn|McDowall|2004|pp=89}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir. Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav [[Kurdperwerî|neteweperesta kurd]] a destpêkê de jî nîşan da. == Mîras == Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di [[dîroka Kurdistanê]] de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.{{sfn|McDowall|2004|pp=186}} Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|serhildanên kurdan]] ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike. Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.{{sfn|Bozarslan|2008|pp=335–337}} == Binerê == * [[Xoybûn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Ateş |pêşnav1=Sabri |tarîx=2014 |sernav=In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81 |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |rr=735–798 |doi=10.1080/00210862.2014.934151 }} * Celile Celil: ''1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması'' (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, {{ISBN|975-8245-03-1}} * Wadie Jwaideh: ''Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi'' (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, {{ISBN|975-470-170-9}} * Hakan Özoğlu: ''Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era'', Erschienen in ''International Journal of Middle East Studies'', Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001 * Hakan Özoğlu: ''Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.'' Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4. {{refend}} == Girêdanên derve == * Ebdulqadir kurî Rustemî Baban, Sîretul Ekrad, ISBN 9649190309 [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1851]] [[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyeyê]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] [[Kategorî:Mirin 1927]] [[Kategorî:Mirin 1925]] [[Kategorî:Neteweperistên kurd]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] awh30273lpew3xscoeulklkmhcbzj36 0 71552 2099520 2099398 2026-10-18T14:12:23Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099520 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de| {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] r5t6ulpimymnyey9jjo4l8y4qcvt485 2099521 2099520 2026-10-18T14:13:04Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099521 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] 446i3b9uwe3c1aupxgung3s7mwt6ohh 2099522 2099521 2026-10-18T14:19:27Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099522 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> Dema ku dahata neteweyî ya giştî (DHG) ya serê mirovî 75.000 dolar e, nirxa II dibe 1 û dema ku DHG ya serê mirovî 100 dolar e, ev nirx dibe 0. == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] qr4of6nrb4fa0dl2fhfjrirtzn2egl8 2099523 2099522 2026-10-18T14:20:41Z Penaber49 39672 2099523 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> Dema ku dahata neteweyî ya giştî (DHG) ya serê mirovî 75.000 dolar e, nirxa II dibe 1 û dema ku DHG ya serê mirovî 100 dolar e, ev nirx dibe 0. Di dawiyê de EPM navîna geometrîk a sê pîvanên normalîzekirî yên berê ye: == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] 88911hbir0uxopi3j93a4j2o6dhfr3w 2099524 2099523 2026-10-18T14:23:12Z Penaber49 39672 /* Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) */ 2099524 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg|thumb|World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).<ref name="UNDP2019">{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |sernav=Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators" |weşanger=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]] |rr=22–25 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> {| border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; background:none;" |- |valign="top"| {{Legend|#003135|0.800–1.000 (very high)}} {{Legend|#00726a|0.700–0.799 (high)}} {{Legend|#00bfac|0.550–0.699 (medium)}} |valign="top"| {{Legend|#ace8d4|0.350–0.549 (low)}} {{Legend|#a0a0a0|Data unavailable}} |}|430px]] '''Pêrista pêşveçûna mirovî''' ('''PPM''') an '''endeksa pêşveçûna mirovî''' ('''EPM''') ({{bi-en|''Human Development Index'' (''HDI'')}}) pîvaneke statîstîkî ye ku ji nîşanderên [[bendewariya jiyanê]], [[perwerde]] û [[dahata serê kesekî]] pêk tê û di heman demê de ev pîvan ji bo pîvana welatan li gorî çar astên pêşveçûna mirovî hatiye bikaranîn. Dema ku temenê jiyanê, asta perwerdeyê û dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya li ser bingeha parîteya hêza kirînê (PHK) ya her kesekî bilindtir bin, welat di warê endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) de digihîje asteke bilindtir. Ev pîvan ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve hatiye pêşxistin û piştre ji bo pîvandina asta pêşveçûna welatekî, ji aliyê ofîsa rapora pêşveçûna mirovî ya bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve hate bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stanton |pêşnav=Elizabeth A. |sernav=The Human Development Index: A History |url=https://scholarworks.umass.edu/peri_workingpapers/85 |kovar=scholarworks.umass.edu |weşanger=University of Massachusetts Amherst |doi=10.7275/1282621}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://economictimes.indiatimes.com/definition/human-development-index |sernav=Definition of Human Development Index {{!}} What is Human Development Index ? Human Development Index Meaning - The Economic Times |malper=The Economic Times |roja-gihiştinê=2026-10-14}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/humandev/ |sernav=Human Development {{!}} Human Development Reports (HDR) {{!}} United Nations Development Programme (UNDP) |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en |paşnav=Human Development Report Office (HDRO) – United Nations Development Programme (UNDP)}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/human-development-index |sernav=Human development index |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Rapora geşepêdana mirovan a 2010an endeksa geşepêdana mirovan a li gorî newekheviyê (EGMN) destnîşan kiriye. Her çend EPM ya sade kêrhatî bimîne jî, ew dibêje ku "EGMN asta rastîn a geşepêdana mirovan e (ku vê newekheviyê hesab dike), di heman demê de EPM dikare wekî endeksek pêşkeftina mirovan a 'potansiyel' (an asta herî zêde ya EPM) were dîtin ku heke newekhevî tune be dikare were bidestxistin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/understanding/indices |sernav=Composite indices — HDI and beyond {{!}} Human Development Reports |malper=hdr.undp.org |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=en}}</ref> Ev endeks li ser rêbaza pêşketina mirovan hatiye avakirin ku ji aliyê Mahbub ul-Heq ve hatiye pêşxistin ku bingeha endeksê li ser xebata Amartya Sen a li ser şiyanên mirovan e û pir caran li gorî wê yekê tê çarçovekirin ka gelo mirov dikarin di jiyanê de tiştên xwestî "bibin" û "bikin". Mînak ev in: xwarina pêwîst, stargehî û tenduristî; kar, perwerde, dengdan û beşdarbûna di jiyana civakî. Azadiya hilbijartinê wekê navendî tê hesibandin, kesek ku birçîbûnê hildibijêre (mînak dema ku ji ber sedemên dînê rojî digire) ji kesek ku birçî ye ji ber ku ew nikare xwarinê bikire, an jî ji ber ku welat di nav birçîbûnê de ye, cuda tê hesibandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2015-02-19 |sernav=What is Human Development? |url=https://hdr.undp.org/content/what-human-development |kovar=hdr.undp.org |ziman=en}}</ref> Di heman demê de ev endeks çen faktorên wekî dewlemendiya net a serê mirovekî an jî kalîteya nisbî ya kelûpelan li welatekî, li ber çavan nagire. Ev rewş dibe sedem ku rêza hinek ji welatên herî pêşketî, wekê endamên G7 û welatên din, dakeve.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Courier |weşanger=Commission of the European Communities |tarîx=1994 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R2D0AAAAMAAJ}}</ref> == Kok == [[Wêne:Human Development Index Underlying Principles.svg|thumb|350px|Prensîba bingehîn a li pişt endeksa pêşveçûna mirovî (bi îngilîzî)]] Koka endeksa pêşveçûna mirovî di raporên pêşveçûna mirovan ên salane de têne dîtin ku ji aliyê ofîsa raporên pêşveçûna mirovan a bernameya pêşveçûnê ya Neteweyên Yekbûyî (UNDP) ve têne hilberandin. Ev raporên salane ji aliyê aborînasê pakistanî Mahbub ul-Haq ve di sala 1990an de hatine çêkirin û destpêkirin û armanca wan a eşkere "veguheztina balê aboriya pêşveçûnê ji hesabkirina dahata neteweyî ber bi polîtîkayên navend-mirovî" bû. Wî bawer dikir ku pîvanek hêsan a tevlihev a pêşkeftina mirovan hewce ye ku raya giştî, akademîsyen û siyasetmedaran razî bike ku ew dikarin û divê pêşveçûnê ne tenê bi pêşketinên aborî, di heman demê de bi başbûnên di aramiya mirovan de jî binirxînin. == Pîvan û hejmartin == === Rêbaza nû (EPM ya sala 2010an û pê ve) === [[Wêne:Human Development Index regions evolution 1990-2021-fr.svg|thumb|right|upright=1.5|Trendên EPM ya di navbera salên 1990 û 2021ê de {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#7f7f7f|Rêzbenda dewletên serbixwe}} {{legend|#1f77b4|[[OECD]] welat}} | valign=top | Welatên di asta pêşveçûnê de: {{legend|#ff7f0e|Dewletên ereb}} {{legend|#2ca02c|[[Asyaya Rojhilat]] û Pasîfîk}} {{legend|#d62728|[[Ewropa]] û [[Asyaya Navendî]]}} {{legend|#9467bd|[[Amerîkaya Latînî]] û [[Karîbî]]}} {{legend|#8c564b|[[Asyaya Başûr]]}} {{legend|#e377c2|[[Afrîkaya li başûrê Sehrayê]]}} |}]] Rapora pêşveçûna mirovî ya sala 2010an, ku di 4ê mijdara sala 2010an de hatiye weşandin (û di 10ê hezîrana sala 2011an de hatiye nûvekirin), Endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) bi hevgirtina sê pîvanan hesab kiriye: * Jiyaneke dirêj û saxlem: Temenê jiyanê ji dema jidayikbûnê ve * Perwerde: Hejmara navîn a salên xwendinê û hejmara pêşbînîkirî ya salên xwendinê * Standarda jiyana guncaw: Dahata neteweyî ya giştî (DNG) ya serê kesî (bi dolarên navneteweyî yên PPP) UNDPyê di rapora xwe ya pêşveçûna mirovî ya sala 2010an de, ji bo hesabkirina endeksa pêşveçûna mirovî (EPM) dest bi bikaranîna rêbazeke nû kiriye ku di vê rêbazê de sê pîvanên jêrîn hatine bikaranîn: 1. {{anchor|Endeksa hêviya jiyanê}} Endeksa hêviya jiyanê (EHJ) <math>= \frac{\textrm{HJ} - 20}{85-20} = \frac{\textrm{HJ} - 20}{65}</math> ::Dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 85 sal be, pîvana EHJ dibe 1; û dema ku hêviya jiyanê di dema jidayikbûnê de 20 sal be, ev nirx dibe dibe 0. 2. Endeksa perwerdehiyê (EP) <math>= \frac{{\textrm{MYSI} + \textrm{EYSI}}} {2}</math><ref>{{Cite news|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|title=New method of calculation of Human Development Index (HDI)|date=1 June 2011|work=India Study Channel|access-date=19 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171412/http://www.indiastudychannel.com/resources/141517-New-method-of-calculation-of-Human-Development-Index-HDI.aspx|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref> :2.1 Endeksa salên navînî yên perwerdehiyê (ESNP) <math>= \frac{\textrm{MYS}}{15}</math><ref>(ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child's life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)</ref> ::Panzdeh, asta herî bilind a pêşbînîkirî ya vê nîşanderê ye ji bo sala 2025an. 3. Endeksa dahatê (II) <math>= \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)} = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(750)}</math> Dema ku dahata neteweyî ya giştî (DHG) ya serê mirovî 75.000 dolar e, nirxa II dibe 1 û dema ku DHG ya serê mirovî 100 dolar e, ev nirx dibe 0. Di dawiyê de EPM navîna geometrîk a sê pîvanên normalîzekirî yên berê ye: : <math>\textrm{EMP} = \sqrt[3]{\textrm{LEI}\cdot \textrm{EI} \cdot \textrm{II}}.</math> == Hikûmeta Herêma Kurdistanê == PPM ya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] jî 0,750 e.<ref>http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926000622/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/publications/IraqNHDR2014-English.pdf |date=2015-09-26 }} rûpela 29em</ref> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |0,716 |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |0,751 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] |0,764 |- |[[Kerkûk]] |0,687 |} == Bakurê Kurdistanê == PPM ya Bakurê Kurdistanê 0,634 e. {| style="background-color: transparent;" | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Amed]] |0,635 |- |[[Agirî]] |0,544 |- |[[Wan]] |0,581 |- |[[Colemêrg]] |0,565 |- |[[Şirnex]] |0,553 |- |[[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] |0,627 |- |[[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] |0,683 |- |[[Semsûr]] |0,662 |- |[[Sêrt]] |0,617 |- |[[Bedlîs]] |0,594 |- |[[Mûş]] |0,570 |- |[[Erzîngan]] |0,704 |- |[[Çewlîg]] |0,599 |} | [[Wêne:HDIofkurdistancities.png|400px|Nexşeya PPM ya bajarên Kurdistanê]] | valign="top" | {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Bajar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Riha]] |0,606 |- |[[Gurgum]] |0,677 |- |[[Îdir]] |0,610 |- |[[Qers]] |0,630 |- |[[Erzirom]] |0,672 |- |[[Sêwas]] |0,697 |- |[[Meletî]] |0,711 |- |[[Erdêxan]] |0.623 |- |[[Êlih]] |0,636 |- |[[Dîlok]] |0,667 |- |[[Xarpet]] |0,701 |- |[[Xetay]] |0,698 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.tepav.org.tr/upload/files/1467929122-9.81_Il_icin_Insani_Gelismislik_Endeksi.pdf</ref></small> |} |} == Rojhilata Kurdistanê == PPM ya [[Rojhilata Kurdistanê]] 0,688 e. {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#808080" !<blockquote>Şahar</blockquote> !<blockquote>PPM</blockquote> |- |[[Mehabad]] |0,643 |- |[[Ûrmiye]] |0,643 |- |[[Sine (şaristan)|Sine]] |0,635 |- |[[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] |0,67 |- |[[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]] |0,663 |- |[[Şarîkurd]] |0,664 |- | colspan="2" |<small>Çavkaniya daneyan<ref>http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/3001913890207.pdf</ref></small> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an]] [[Kategorî:Dahênên pakistanî]] [[Kategorî:Pêrista Pêşveçûna Mirovî| ]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Hindistanê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Pakistanê]] fqv11guj5mwqr29reib4scd2ke82n30 0 89777 2099595 2087847 2026-10-19T08:22:17Z MikaelF 935 2099595 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladimir Vladimirovich Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], Montro, Swîsre) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil-[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == Ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * Maşenka (1926) * Rua, Dam, Vale (1928) * Çav (1930) * Hurehura di taritiyê de (1932) * Cînnet (1936) === Ên îngilîzî === * [[Lolita (pirtûk)|Lolita]] (1955) * Pnin (1957) * Agirê çilmisî (1967) * Tiştên zelal (1972) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] siz5o0b2sulbs3sqx9ha8l54wkjemtd 2099597 2099595 2026-10-19T08:28:27Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099597 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladimir Vladimirovich Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], Montro, Swîsre) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil-[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * ''Maşenka'' (1926) * ''Rua, Dam, Vale'' (1928) * ''Çav'' (1930) * ''Hurehura di taritiyê de'' (1932) * ''Cînnet'' (1936) === Bi zimanê îngilîzî === * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'' (1955) * ''Pnin'' (1957) * ''Agirê çilmisî'' (1967) * ''Tiştên zelal'' (1972) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] 65vfemx23qxxrgswat0vtie7fd023py 2099599 2099597 2026-10-19T08:53:13Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2099599 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladimir Vladimirovich Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], Montro, Swîsre) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil-[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) ''[[Mary (roman)|Mary]]'' ("Maşenka") * (1928) ''[[King, Queen, Knave]]'' * (1930) ''The Luzhin Defense'' yan jî ''[[The Defense]]'' * (1930) ''[[The Eye (roman)|The Eye]]'' ("Çav") * (1932) ''[[Glory (roman)|Glory]]'' ("Hurehura di taritiyê de") * (1933) ''[[Laughter in the Dark (roman)|Laughter in the Dark]]'' * (1934) ''[[Despair (roman)|Despair]]'' * (1936) ''[[Invitation to a Beheading]]'' * (1938) ''[[The Gift (roman)|The Gift]]'' * (1939) ''[[The Enchanter]]'' === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] 38qec3i955vibizzk2p9y1q5gat1rrg 2099600 2099599 2026-10-19T09:04:05Z MikaelF 935 /* Bi zimanê rûsî */ 2099600 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladimir Vladimirovich Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], Montro, Swîsre) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil-[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] 5osjgjn4qo9usnd1s3ta5mkyh8hw263 2099601 2099600 2026-10-19T09:05:26Z MikaelF 935 2099601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], Montro, Swîsre) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil-[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandiye, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhemê wî navdartirîn novela bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] polklpv9917b9jshyqiqd9m2uwry5wt 2099602 2099601 2026-10-19T09:07:24Z MikaelF 935 2099602 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montro, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], [[Montro]], [[Swîsre]]) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandine, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhema wî ya herî navdar romana bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] hpn7ptfjg9uygpdw8ns19vq8imieiiq 2099603 2099602 2026-10-19T09:09:37Z MikaelF 935 2099603 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montreux, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], [[Montreux]], [[Swîsre]]) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandine, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhema wî ya herî navdar romana bi navê ''Lolita'' ye. == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] r81dwkmh9ig4vstj2ueqx4tzn7izum9 2099605 2099603 2026-10-19T09:16:09Z MikaelF 935 2099605 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montreux, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], [[Montreux]], [[Swîsre]]) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandine, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhema wî ya herî navdar romana bi navê ''Lolita'' ye.<ref>[[Yaqob Tilermenî]] (2021). "'Hesta Yekbûyî' ya Vladimir Nabokovî.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 5.</ref> == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediyê perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li Trinty College de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekemîn ''Mashenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|Naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li Wellesley College ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji Zanîngeha Cornellê li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijê [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] qkud4ll2qj58d4tduw5msx52jsupkqg 2099606 2099605 2026-10-19T09:19:18Z MikaelF 935 /* Jiyan */ 2099606 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montreux, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], [[Montreux]], [[Swîsre]]) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandine, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhema wî ya herî navdar romana bi navê ''Lolita'' ye.<ref>[[Yaqob Tilermenî]] (2021). "'Hesta Yekbûyî' ya Vladimir Nabokovî.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 5.</ref> == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediya perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li [[Trinty College]] de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekem ''Maşenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li [[Wellesley College]] ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji [[Zanîngeha Cornellê]] li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijî [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montro]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] obuqzdap5c49z5h32try2z9qqksico2 2099607 2099606 2026-10-19T09:19:45Z MikaelF 935 /* Jiyan */ 2099607 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Vladimir Nabokov | navê_rastî = Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov | wêne = Vladimir_Nabokov_1973.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nabokov di sala 1973an de | pîşe = Nivîskar, profesor | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|4|1899}} | cihê_jidayikbûnê = [[Sankt Petersburg]] | roja_mirinê = {{Mirin|7|2|1977|10|4|1899|temen=erê}} | cihê_mirinê = Montreux, Swîsre | netewe = Amerîkî, rûs, swîsreyî | ziman = Rûsî, îngilîzî | şêwe = Modernîzm, postmodernîzm | malper = [https://www.vladimir-nabokov.org/ vladimir-nabokov.org] | berhem = {{Lîsteya sade| * ''The Defense'' (1930) * ''The Gift'' (1938) * ''[[Lolita (pirtûk)|Lolita]]'', (novel, 1955)}} | şanenav = Vladimir Nabokov signature.svg }} [[Wêne:Lolita 1955.JPG|thumb|rast]] '''Vladimir Nabokov''' (bi [[Zimanê rûsî|rûsî]]: Владимир Владимирович Набоков, ''Vladîmîr Vladîmîrovîç Nabokov'', jdb. 1899, [[Sankt Petersburg]] - m. [[1977]], [[Montreux]], [[Swîsre]]) [[nivîskar]]ê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] yê esil[[Rûsya|rûs]]. Berhemên xwe yên pêşîn bi rûsî nivîsandine, bi berhemên xwe yên îngilîzî jî li seranserê dinyayê binavûdeng bûye. Berhema wî ya herî navdar romana bi navê ''Lolita'' ye.<ref>[[Yaqob Tilermenî]] (2021). "'Hesta Yekbûyî' ya Vladimir Nabokovî.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 5.</ref> == Jiyan == Di sala 1889an de li [[Sankt Petersburg]]ê di malbateke arîstokrat de hatiye dinyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |sernav=Vladimir Nabokov |paşnav=Albert |pêşnav=Melissa |tarîx= |malper=britannica.com |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629193627/https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Nabokov |tarîxa-arşîvê=2020-06-29 |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê=2020-08-17 }}</ref> Navê diya wî Yelena Ivanovna xwediya perwerdehiyeke baş bûye, navê bavê wî Vladimir Dmitriyeviç ew jî mirovekî entelektuel û parêzer bûye. Ji bo ku ji aliyê aboriyê de rewşa malbata wî baş bûye perwerdehiyên taybet girtiye. Hêj di piçûktiyê de hînê zimanê îngilîzî bûye. Dema ku şoreş çêdibe û Bolşevîk têne iqtidarê di sala 1919an de bi malbatî koçê [[London]]ê dibin. Perwerdehiya xwe li [[Zanîngeha Cambridge]] û li [[Trinty College]] de diqedîne. Di her du cihan de jî bi awayekî serkeftî mezûn dibe. 1922an de diçe [[Berlîn]]ê û demeke dirêj li Berlînê dimîne. Di sala 1926an de romana xwe ya yekem ''Maşenka'' diweşine. Di 1938an de ji pêşingiya [[Nazî|naziyan]] direve pêşî diçe [[Parîs]]ê paşê di sala 1940an de jî koçê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] dibe. Di navbera 1923-1940an de bi zimanê xwe yê zikmakî roman, çîrok, helbest û şano dinivîse. Di serdema xwe de di nav nivîskarên sirgûnî ya rusî de dibe nivîskarekî navdar. Di navbera salên 1941-1948an de li [[Wellesley College]] ders dide. [[1943]]an de li ser [[Nîkolay Gogol|Gogol]] lêkolinekî dike. Nabakov ji xeynê edebiyatê bi entolomojiyê re jî têkildar e. Ji bo mijara entomolojiye ji [[Zanîngeha Harvardê]] burs digire. Dema ku bi romana xwe yê ''Lolita'' serkeftî bû û roman li hemû cîhanê belav bû ji [[Zanîngeha Cornellê]] li ser edebiyata rusî di asta profesortiyê de teqawid dibe. Nabokov nivîskarekî li dijî [[Dostoyevskî]] tê nasîn. Di sala 1977an de li [[Montreux]]yê diçe dilovaniya Xwedê. Ji xeynê nivîskariyê bi komkirina perperokan û bi [[Kişik|santrancê]] re jî eleqedar e. == Kesayeta nivîskî == Nabokov nivîskarekî sirgûnî ye. Di berhemên xwe de welatê xwe, hesreta welatê xwe bi hest û fikrên xwe teswir kiriye. Lêbelê tu carî sirgûntiya xwe acîte nekiriye. Nabokov wiha difikire dibêje ku komînist nehatina iqtidarê jî rewşa min wiha dibû. Nivîskarên ku komînan sûcdar dibînin jî rexne dike û bêsamimiyet dibine. Naxwaze ku berhemên wî bi awayekî acitasyona sirgûnî ve bê nirxandin. == Berhem == === Bi zimanê rûsî === Nabokov ji salên 1923an heta 1940an bi [[Zimanê rûsî|zimanê rusî]] dinivîse. * (1926) Машенька, Maşen'ka * (1928) Король, дама, валет, Korol', dama, valet. * (1930) Защита Лужина, Zaşçîta Lûjîna * (1930) Соглядатай, Soglyatatay * (1932) Подвиг, Podvîg * (1932) Камера Обскура, Kamera Obskûra * (1936) Отчаяние, Otçayanîyê * (1938) Приглашение на казнь, Prîglaşenîye na kazn' * (1938) Дар, Dar * (1939) Волшебник, Volşebnîk === Bi zimanê îngilîzî === * (1941) ''[[The Real Life of Sebastian Knight]]''<ref>{{cite book|author=Vladimir Nabokov|title=[[The Real Life of Sebastian Knight]]|location=Norfolk, Conn.|publisher=[[New Directions Publishers]]|year=1941|oclc=2381791}}</ref> * (1947) ''[[Bend Sinister (roman)|Bend Sinister]]'' * (1955) ''[[Lolita]]'', ji aliyê Nabokov ve hate wergerandin zimanê rûsî (1965) * (1957) ''[[Pnin (roman)|Pnin]]'' * (1962) ''[[Pale Fire]]'' ("Agirê çilmisî") * (1967) ''[[Speak, Memory|Speak, Memory: An Autobiography Revisited]]'' * (1969) ''[[Ada or Ardor: A Family Chronicle]]'' * (1972) ''[[Transparent Things (roman)|Transparent Things]]'' ("Tiştên zelal") * (1974) ''[[Look at the Harlequins!]]'' * (2009) ''[[The Original of Laura]]'' (perçe-perçe ye, di nîvê salên 1970î de hatiye nivîsandin û piştî mirina Nabokov hatiye weşandin) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên rûs ên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên postmodern]] [[Kategorî:Nivîskarên rûs]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê îngilîzî]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê rûsî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên amerîkî|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê yên rûs|Nabokov,Vladimir]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Vladimir Nabokov| ]] 1459mude2j4g78xe49oq9280q2obmot 0 104452 2099604 1767111 2026-10-19T09:11:19Z MikaelF 935 2099604 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = [[Bajar]] | sernavê_wêne = Ji bajêr wêneyekî }} '''Montreux''' {{IPA-fr|mɔ̃tʁø}}, bajarekî [[Swîsre]]yê ye û yek ji bajarên kantona [[Vaud]] a herêma [[Riviera-Pays-d'Enhaut (herêm)|Riviera-Pays-d'Enhautê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://population-hub.com/en/ch/list-of-cities-in-switzerland-by-population.html |sernav=List of cities in Switzerland by population for 2021 {{!}} Cities of Switzerland |malper=Population HUB |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Gelhe == Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) ImageSize = width:1140 height:210 PlotArea = height:150 left:100 bottom:50 right:100 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:26000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 PlotData= color:yellowgreen width:40 mark:(line,white) align:center bar:1416 from:start till:800 bar:1416 at:810 fontsize:S text: "[[Hearth tax|200 Hearths]]" shift:(8,5) bar:1453 from:start till:1200 bar:1453 at:2000 fontsize:S text: "300 Hearths" shift:(8,5) bar:1764 from:start till:2103 text:"2.103" bar:1798 from:start till:2527 text:"2.527" bar:1850 from:start till:3006 text:"3.006" bar:1860 from:start till:4092 text:"4.092" bar:1870 from:start till:6173 text:"6.173" bar:1880 from:start till:6513 text:"6.513" bar:1888 from:start till:8907 text:"8.907" bar:1900 from:start till:13519 text:"13.519" bar:1910 from:start till:17850 text:"17.850" bar:1920 from:start till:16007 text:"16.007" bar:1930 from:start till:17662 text:"17.662" bar:1941 from:start till:14482 text:"14.482" bar:1950 from:start till:16730 text:"16.730" bar:1960 from:start till:17729 text:"17.729" bar:1970 from:start till:20421 text:"20.421" bar:1980 from:start till:19685 text:"19.685" bar:1990 from:start till:22917 text:"22.917" bar:2000 from:start till:22454 text:"22.454" bar:2012 from:start till:25199 text:"25.199" </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Swîsre-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Swîsreyê]] 3cku2bbe74d21ofd0ahac6182rxa68c 0 123539 2099586 1966590 2026-10-19T07:38:45Z Kurê Acemî 105128 /* Erdnîgarî */ 2099586 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayên Kantabrî | navê_din = Zîncîreçiyayê Kantabrî | wêne = Montañas del noreste leonés contempladas desde el entorno de Maraña.jpg | wêne_sernav = Çiyayên bakurê rojavayê León ji derdora Maraña têne dîtin | çiyayê_bilind = Torre de Cerredo | bilindayî = 2.648 | dirêjayî = 300 | firehî = 50 | cih = [[Spanya]] | nexşeya_cihan = Spanya | koordînat = | cure = Rêzeçiya | çalakbûna_dawî = }} '''Çiyayên Kantabrî''' yan jî '''Rêzeçiyayên Kantabriyayê''', ({{bi-es|Cordillera Cantábrica}}) yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê [[Spanya]]yê ye ku li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê [[Çiyayên Pîrenê]] destpê dike heta [[Girseya Galîsyayê]] ku li peravên [[Deryaya Kantabrî]] ye, diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi [[Bîbrata Îberî]] re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye. [[Wêne:Cordillera Cantábrica vista desde el Castro Valnera.jpg|thumb|300px|Çiyayên Kantabrî paralelê bi Deryaya Kantabrî re ku ji Castro Valnera di rêyek rojhilat-rojava de tê dîtin. Li paş, çiyayên [[Palentina]] (çep) û [[Picos de Europa]] (rast)]] Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene. == Toponîmî == Ji aliyê etîmolojîk ve, navê rêzeçiyayê ji peyva ku çavkaniyên romanî tê ku ji bo niştecihên kantabriyên kevnar hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Los cántabros |paşnav=González Echegaray |pêşnav=Joaquín |weşanger=Santander Librería Estudio |tarîx=1993 |isbn=978-84-87934-23-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/loscantabros0000gonz}}</ref> == Jeolojî == Rêzeçiya ji çiyayên Galîsya-Leonî dirêj dibe, di ser [[Picos de Europa]] re derbas dibe û heta ku digihîje daketa Baskê dirêj dibe. Lêbelê ji aliyê jeolojîk ve, girseya Astur-Leonî (orojena Hercynian) li rojavayê rêzeçiyayan û ya ku dê rêzeçiyayan (orojena Alpîn) bi wateya rast ku ji Picos de Europa heta binarên Pîrenê dirêj dibe, wekê beşek têne hesibandin. Ji ber ku pêl di dema orojeniya Alpê de ji herêma rojhilat hatiye, ev beş ji girseya navendî ya Asturyayê rêzeyên çiyayê kêm e û ew her ku ber bi rojhilat ve diçe ev rêze kêmtir dibin. Bi awayekî din jî ev sîstema çiyayî ya kevnar ji rojava ber bi rojhilat ve pêşketiye. Ji ber vê sedemê çiyayên Kantabrî ya Galîsyayê û çiyayên rojava yên [[Asturiyas]]ê û [[Leon]] xwedî morfolojiyên xelek in û her ku ber bi rojhilat ve diçin, lûtkeyên çiyayan zêdetir taybetmendiyên alpan bi dest dixin. == Erdnîgarî == Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê ji aliyên rojhilat û rojava ve ku heta digihîje bihureka [[Leitariegos]]ê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sinorê rojava ya çiyayê, bi geliyê [[çemê Minho]]ê, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê [[çemê Cabrera]] ve hatiye diyar kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.entrecumbres.com/sistemas-montanosos/cordillera-cantabrica/ |sernav=Cordillera Cantábrica |malper=Entrecumbres |ziman=es |roja-gihiştinê=2021-10-08 }}</ref> Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzeçiyayek, an rêzeyek bi nêzîkî xêza peravê dişopîne; ya din ku bilindtir e, sinorê bakur ê zozan ên mezin a Castile û León pêk tîne û hinek caran jî wekî berdewamiya Pîreneyan tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.<ref name=":0"/> Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, ji vir derdikevin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km dirêj dibin. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê hene ku ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sinorên [[Leon]], [[Asturias]], [[Palensiya]] û [[Kantabriya]]yê li ser girên navendî ne. Li vir lûtkeya herî bilind ên wekê Torre de Cerredo (2,648 metre), Peña Vieja (2,615 metre), Peña Prieta (2,531 metre) û Espigüete (2,407 metre) hene; lûtkeyeke bênav li Picos de Europa ku Peña Vieja jî di nav de ye, li qeraxa rastê ya Sella ye heta bilindahiya 2,452 mêtre bilind dibe; li aliyê herî rojava lûtkeyên Manpodres, Peña Ubiña, Peña Rubia û Cuiña hene ku bilindahiyên wan ji 2,100 metreyan derbas dibin. Taybetmendiyeke berbiçav a zincîreyê û her wiha ya zozanên cîran ev e ku hejmara parametreyên wê ye, zozanên îzolekirî yên ku bi çiyayên bilind an jî bi dîwarên kevirî yên bilind dorpêçkirî ne. Çiyayên Kantabrî "Spanyaya Kesk" a li bakur, ji platoya navendî ya hişk bi awayekî tund ji hev vediqetînin. Çiyayên ber bi bakur ve barana sîklonîk a giran ji Deryaya Kantabrî distînin lê çiyayên başûr di bin siya baranê de ne. == Rêzeyên sereke == === Rêzeyên li rojava === [[Girseya Astûrî]] û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. [[Girseya Galîsyayê]] bi pêlên aleozoîk e. Geliyê [[çemê Cares]] li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.<ref name=":0"/> * Sierra de la Bobia , Pico de la Bobia 1,201 m * Sierra de Tineo , Mulleiroso 1.241 m. çiyayeke li nêzî Tineoyê ye. * Sierra de San Isidro , Campo de La Vaga 1.078 m. * Sierra de Eirelo , Pena dos Ladróis 800 m. * Sierra del Sueve , Picu Pienzu 1.161 m. çiyayeke li rojavayê Çemê Sellayê ye. * Sierra de Cuera , Pico Turbina 1,315 m, çiyayeke li dawiya rojhilatê Asturiasê ye. * Sierra de Quintanal , çiyayeke li rojhilatê Çemê Narceayê ye * Rêzên din ên Girseya Asturî ev in: * Sierra del Aramo , Sierra de Pando , Sierra de Caniellas , Sierra de Rañadoiro , Loma de Parrondo , Sierra de San Mamés , Sierra de Serrantina , Sierra de la Zarza , Sierra de Degaña , Sierra del Acebo , Sierra de Sobia , Cordal de Lena , Sierra de Casomera , Porrones de Moneo , û Cordal de Ponga === Rêzeyên navendî === Çiyayên sereke yên vê deverê girên [[Picos de Europa]] ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya [[geliyê Rudronê]] tê. * Sierra de Covadonga, li rojavayê Picos de Europayê ye * Sierra de Dobros, li bakurê Picos de Europayê ye. * The Picos de Europa bi nav sê warên an massifs dabeş: ** Çiyayê Cornión li rojavayê Torre Santa, 2.596 m. ** Maseya Urrieles, li navendê ye. ** Torrecerredo, 2.650 m ** Ándara Massif, li rojhilata Morra de Lechugales, 2.444 m ** Sierra de Liencres, deverek perava deryayê ye, çiyayek din a bakur e. ** Sierra Nedrina * Rêzeçiyayên li Cantabria , ku zêdetir dikevin aliyê rojhilat: ** Fuentes Carrionas Massif , Peña Prieta 2.536 m, nêzîkî dawiya rojhilatê Picos de Europa ** Sierra Cocón li jorê Tresviso ** Sierra del Escudo de Cabuérniga , çiyayek bakurê pergalê ye ku di navbera keviyên sereke û behrê de ye ** Sierra de la Gándara , Peña Cabarga 537 m, çiyayeke jêrîn ku dikeve aliyê rojhilatê. ** Montes de Ucieda ** Alto del Gueto ** Sierra de la Matanza ** Sierra de Peña Sagra , Peña Sagra 2.046 m ** Sierra de Peña Labra , Pico Tres Mares 2.175 m û Peña Labra 2.006 m ** Sierra del Cordel li Saja û Nansa Comarca ** Sierra del Escudo, di navbera Campoo de Yuso û Luena de ye. ** Sierra de Híjar , quntarên ku li deşta bilind a li dawiya başûrê rojhilatê devera navendî ne. *** Valdecebollas ** Sierra del Hornijo , Mortillano 1,410 ** Sierra de Breñas , çiyayeke ku bi perpendîkular re, ber bi peravê ve dimeşe. ** Montes de Pas , Castro Valnera 1.707 m. li qada derbasbûnê ber bi Çiyayên Baskî de ye. === Rêzeyên li rojhilat === Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne. * Rêzeyên hundurîn: ** Sierra Salbada ( ''Orduña'' ) ** Mounts ji Gasteiz , Kapildui 1.177 m ** Izki ** Urbasa, Baiza 1.183 m ** Andía , bi heybet Beriain 1. ** 493 m * Rêzeyên Deryayî: ** Gorbea ( ''Gorbeia'' ) 1.481 m ** Urkiola , Anboto 1.331 m ** Elgea ** Aizkorri , Aitxuri 1.551 m , lûtkeya herî bilind a li Çiyayên Bask ** Altzania , Aratz 1.442 m ** Aralar , Txindoki 1.346 m ** Other, çiyan girîng nêzîkî deryayê de Ganekogorta , Oiz , Sollube , Arrate , Kalamua û hesia. == Herêmên parastî == Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya [[Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê]] de ye û parka neteweyî ji aliyê [[UNESCO]]yê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora [[Natura 2000]] ya [[Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet]] ên Parastina Teyrên Kovî de ne. === Qadên ku ji aliyê saziyan ve têne parastin === * [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] * [[Rezerva Xwezayî ya Muniellos]] * [[Fuentes del Narcea, Degaña û Parka Xwezayî ya Ibias]] * [[Parka Xwezayî ya Redes]] * [[Parka Xwezayî ya Somiedo]] * [[Qada Parastina Erdê ya Sierra del Sueve]] * [[Fuentes Carrionas û Fuente Cobre-Montaña Palentina Parka Xwezayî]] * [[Parka Xwezayî ya Saja-Besaya]] * [[Parka Xwezayî ya Collados del Asón]] * [[Ojo Guareña]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzeçiya]] c6485p4h0uxfzi93qty9xiczwv3djpg 0 139293 2099579 1181285 2026-10-19T01:28:09Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Tevgera vegera Qudsê]] hat sererastkirin 2099579 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Tevgera vegera Qudsê]] f8y3cqemksodwvm2an3lzm5kp9nf5mv 0 314976 2099513 1989284 2026-10-18T13:14:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Fritz Konrad Ferdinand Grobba''' (jdb. 18ê tîrmeha 1886an - m. 2ê îlona 1973an) dîplomatekî [[Almanya|alman]] bû ku di navbera salên 1922 heta 1955an de çalak bû. == Bîranînên wî == Grobba di bîranînên xwe yên sala 1957an de, ''Mirov û Hêz li Rojhilat'', siyaseta Almanya ya li [[Rojhilata Navîn]] di salên 1930an de wekî "derfetên winda" bi nav kiriye. Wî difikirî ku Almanya ji dijminatiya [[ereb]]an a li hember hem [[Împeratoriya Brîtanî]] û hem jî [[Fransa]]yê têra xwe sûd wernegirtiye. Li gorî Grobba, têkçûna Almanya li Rojhilata Navîn rasterast bi [[Adolf Hitler]] ve girêdayî bû ye; Grobba îdia kiribû ku ji ber ku Hitler bi Rojhilata Navîn re eleqedar nebû, wî li dijî brîtaniyan xwe da ber berjewendiyên [[Keyaniya Îtalyayê|Îtalyayê]] li herêma [[Deryaya Navîn]]. Grobba her wiha îdia kiriye ku Hitler jî nerazîbûna xwe ya ji bo jiholêrakirina bi tevahî ya hemû desthilatdariya brîtanî nîşan daye. Di dawiyê de, Grobba destnîşan kiriye ku Hitler qet ne amade bû ku piştgiriyê bide serxwebûna ereban û xweseriya neteweyî.{{Sfn|Nicosia||p=190}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balyozên almanî]] [[Kategorî:Dîplomatên almanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1886]] [[Kategorî:Kesên ku çûne ser misilmantiyê]] [[Kategorî:Mirin 1973]] dx0w2j7bj7rkl8m8g5utd6x36fb07hq 2 329869 2099527 2093436 2026-10-18T17:51:02Z ~2026-55852-30 188495 2099527 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Nhel_Xelil_-_IT_-_نھێل_خەلیل.jpg|thumb]] '''Nhêl Xelîl Kemal''' (z. 18ê tebaxa 1998an li [[Dihok]]ê) pisporê teknolojiya agahdariyê (IT), geşepêderê malperan û medyakar e. Ew wekî berpirsê beşê medyaya civakî li [[Radio Duhok|Radyoya Duhokê]] û damezrînerê [[Nhel Radio]] tê nasîn.<ref>[https://www.calameo.com/read/0001394182b0574a1cae5 Raporta rojnameya Evro li ser çalakiyên medyayî û teknolojî], Rojnameya Evro, 2024.</ref> == Biyografî == Nhêl Xelîl Kemal di 18ê tebaxa 1998an de li bajêrê Duhokê ji dayik bûye. Xwendina xwe ya bilind di pişka Zanistên Kompîturê de encam daye û dîploma IT wergirtiye. Piştî qedandina xwendinê, di warê geşepêdana malperan (Web Development), birêvebirina torên civakî û sîstemên hişê destkirî de dest bi karê xwe yê pîşeyî kiriye. == Kar û Xebat == * '''[[Radio Duhok|Radyoya Duhokê]]''': Wekî derhêner û berpirsê beşê medyaya civakî kar dike û birêvebirina platform û malperên dîjîtal ên radyoyê li ser milê wî ye.<ref>[https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Raporta rojnameya Evro li ser Radyoya Duhokê û medyaya dîjîtal], Rojnameya Evro.</ref> * '''[[Nhel Radio]]''': Di tebaxa 2023an de platforma "Nhel Radio" damezrand ku wekî radyoyeke serhêl (online) ya taybet bi muzîka folklorî û çanda devera Nihêlê kar dike.<ref>[https://www.calameo.com/read/0001394180a35a077f046 Raporta Evro li ser damezrandina Nhel Radio], Rojnameya Evro, 27ê tebaxa 2024an.</ref> * '''XaniAI''': Geşepêdana sîstema hişê destkirî ya bi navê "XaniAI" ku yekem sîstema AI ye ku piştgiriyê dide zaravayê badînî yê zimanê kurdî û li ser malper û platformên mobîl berdest e.<ref>[https://xaniagency.net/2026/04/22/%D9%BE%DB%95%D9%BE%D9%84%DB%8C%DA%A9%DB%95%DB%8C%D8%B4%D9%86%DB%8E-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%95%DA%A9%DB%8C%DB%8C%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D9%88/ Raporta Xani Agency li ser berdestbûna sepana Xani AI], Xani Agency, 22yê nîsana 2026an.</ref><ref>[https://www.calameo.com/read/000139418f3e0baed2990 Raporta rojnameya Evro li ser geşepêdana teknolojiya AI], Rojnameya Evro.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Medyakarên kurd]] [[Kategorî:Xelkê Dihokê]] [[Kategorî:Mirovên sax]] [[Kategorî:Ji dayikbûnên 1998]] rqblyts5g4tw27p9626c2h6v6zf683z 2 330433 2099550 2099448 2026-10-18T19:47:48Z ווסטוק 70863 ווסטוקî/ê navê [[Bikarhêner:ווסטוק/ceribandin]] weke [[Bikarhêner:ווסטוק/lingua]] guhart 2099448 wikitext text/x-wiki ceribandin {{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}} [[en:user:{{PAGENAME}}]] [[la:user:{{PAGENAME}}]] 9x74bik56dmxx6f4i2bafr1ocuojq8e 2099552 2099550 2026-10-18T20:03:48Z ווסטוק 70863 2099552 wikitext text/x-wiki <noinclude> * [[ku:user:{{ROOTPAGENAME}}/ceribandin|ceribandin]] * {{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}} * [[en:user:{{PAGENAME}}]] * [[la:user:{{PAGENAME}}]] </noinclude> ryutplr5k4vdgnoal57ac53mr1cpza3 2099553 2099552 2026-10-18T20:07:42Z ווסטוק 70863 2099553 wikitext text/x-wiki <noinclude> * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * [[ku:user:{{ROOTPAGENAME}}/ceribandin|ceribandin]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[Usor:{{ROOTPAGENAME}}/lingua|lingua]]<noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] * {{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}} * {{user:{{PAGENAME}} }} </noinclude> ttjxq67yonxm91frwugys9tu31v5jxp 2099554 2099553 2026-10-18T20:18:21Z ווסטוק 70863 2099554 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{ROOTPAGENAME}}/lingua}} * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{ROOTPAGENAME}}/lingua|lingua]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude><noinclude> {{user:{{PAGENAME}} }} * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> fh435k59938858iw2fydpd96riyefaz 2099556 2099554 2026-10-18T20:35:28Z ווסטוק 70863 2099556 wikitext text/x-wiki <noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude> 6pws2k03rq731gkpmtcljqhrwlf66r1 2099559 2099556 2026-10-18T20:54:03Z ווסטוק 70863 2099559 wikitext text/x-wiki <noinclude> * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude> 54fquczusr0my4hvkhoba29ay0psg0g 2099560 2099559 2026-10-18T20:58:25Z ווסטוק 70863 2099560 wikitext text/x-wiki <noinclude> * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude> b5hm6yk1y0w40j4alerwre3ze12osd4 2099561 2099560 2026-10-18T21:01:25Z ווסטוק 70863 2099561 wikitext text/x-wiki <noinclude> * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude> 6ak24ly060hl5igq1n60qi1wcwlee0j 2099570 2099561 2026-10-18T22:51:41Z ווסטוק 70863 2099570 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[Usor:{{ROOTPAGENAME}}/lingua|lingua]]<noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> fwklqjjbvgyoj0raowztnw8rch0ok6z 2099571 2099570 2026-10-18T22:54:49Z ווסטוק 70863 Guhartoya [[Special:Diff/2099570|2099570]] yê [[Special:Contributions/ווסטוק|ווסטוק]] ([[User talk:ווסטוק|gotûbêj]]) şûnde kir 2099571 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[Usor:{{ROOTPAGENAME}}/lingua|lingua]]<noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude> c3gmeconv0e076tizq26b1465gc5c1c 2099572 2099571 2026-10-18T22:57:15Z ווסטוק 70863 2099572 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude><noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> owrsl5aq0togqh2efo4akyqyp2lgd3w 2099573 2099572 2026-10-18T22:59:06Z ווסטוק 70863 2099573 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * </noinclude>[[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ku}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude><noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> o5ur8bh855z6d4bkt9tq14xi2efitsu 2099574 2099573 2026-10-18T23:00:09Z ווסטוק 70863 2099574 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude><noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> 77j0u6u5vjtsetd9lw75dxtyp5f3xmz 2099575 2099574 2026-10-18T23:01:06Z ווסטוק 70863 2099575 wikitext text/x-wiki <noinclude> * {{user:{{PAGENAME}} }} * </noinclude>[[ar: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ar}}]] * </noinclude>[[ca: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ca}}]] * </noinclude>[[ceb: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ceb}}]] * </noinclude>[[cy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:cy}}]] * </noinclude>[[de: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:de}}]] * </noinclude>[[el: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:el}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[es: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:es}}]] * </noinclude>[[et: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:et}}]] * </noinclude>[[en: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:en}}]] * </noinclude>[[eo: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:eo}}]] * </noinclude>[[fa: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fa}}]] * </noinclude>[[fr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:fr}}]] * </noinclude>[[he: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:he}}]] * </noinclude>[[hy: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hy}}]] * </noinclude>[[hyw: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:hyw}}]] * </noinclude>[[it: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:it}}]] * [[ku: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]] * [[{{#language:ku}}]] * </noinclude>[[ko: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ko}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[la: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:la}}]] * </noinclude>[[lmo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lmo}}]] * </noinclude>[[lv: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:lv}}]] * </noinclude>[[mg: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mg}}]] * </noinclude>[[min: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:min}}]] * </noinclude>[[mn: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mn}}]] * </noinclude>[[mo: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mo}}]] * </noinclude>[[ms: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ms}}]] * </noinclude>[[mt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:mt}}]] * </noinclude>[[no: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:no}}]] * </noinclude>[[pt: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:pt}}]] * </noinclude>[[ro: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ro}}]] * </noinclude>[[ru: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:ru}}]] * </noinclude>[[sr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:sr}}]] * [[српски]] / [[srpski]] * </noinclude>[[tr: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:tr}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{SUBPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude>[[yi: user: {{PAGENAME}}|{{ROOTPAGENAME}}]]<noinclude> * [[{{#language:yi}}]] * </noinclude><noinclude> * [[Special: CentralAuth/{{ROOTPAGENAME}}|Central Auth]] </noinclude> o1bcn6o9h4ytx106043ih8j1qjzzxj6 14 330438 2099545 2026-10-18T18:42:58Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Muzîkvanên kurd]]" hat çêkirin 2099545 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Muzîkvanên kurd]] efjrq9u0du9istnw7lgp8n7dtsr6x9y 2 330439 2099551 2026-10-18T19:47:48Z ווסטוק 70863 ווסטוקî/ê navê [[Bikarhêner:ווסטוק/ceribandin]] weke [[Bikarhêner:ווסטוק/lingua]] guhart 2099551 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bikarhêner:ווסטוק/lingua]] g5xaga91bin3a2nlmfvl0k54kzkrs6v 2099555 2099551 2026-10-18T20:19:46Z ווסטוק 70863 Beralîkirin ji bo [[Bikarhêner:ווסטוק/lingua]] hate jêbirin. 2099555 wikitext text/x-wiki {{Bikarhêner:ווסטוק/lingua}} jve0df6216jtbgarlc0b9l7n7a6f8z9 0 330440 2099557 2026-10-18T20:42:08Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Girnewas''', anku '''girê Girnewasê''', girekekî dîrokî ye ku bi qasî çar [[km]] dikeve bakûrê [[Nisêbîn]]ê. Li serê gir [[tirbe]]yek heye. Jê re dibêjin "[[ziyareta Mîr Osman]]" û li gorî baweriya hinek xelkê herêmê, [[Mîr Osman]] mîrê [[cin]]an e û Mîr Osman mîrekî mêrxas û ew çend jî xwedî edalet e. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nisêbîn]]" hat çêkirin 2099557 wikitext text/x-wiki '''Girnewas''', anku '''girê Girnewasê''', girekekî dîrokî ye ku bi qasî çar [[km]] dikeve bakûrê [[Nisêbîn]]ê. Li serê gir [[tirbe]]yek heye. Jê re dibêjin "[[ziyareta Mîr Osman]]" û li gorî baweriya hinek xelkê herêmê, [[Mîr Osman]] mîrê [[cin]]an e û Mîr Osman mîrekî mêrxas û ew çend jî xwedî edalet e. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nisêbîn]] 9p35eel7gwx46nkgcrndwr5q6f2wm9x 2099558 2099557 2026-10-18T20:45:54Z MikaelF 935 2099558 wikitext text/x-wiki '''Girnewas''', anku '''girê Girnewasê''', girekekî dîrokî ye ku bi qasî çar [[km]] dikeve bakûrê [[Nisêbîn]]ê. Li serê gir [[tirbe]]yek heye. Jê re dibêjin "[[ziyareta Mîr Osman]]" û li gorî baweriya hinek xelkê herêmê, [[Mîr Osman]] mîrê [[cin]]an e û Mîr Osman mîrekî mêrxas û ew çend jî xwedî edalet e.<ref>[[Agît Yazar]] (2021). "Gula di navbera Dîjle û Ferêt de; Nisêbîn.", [[Xwebûn]], 62:2021, r. 12.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Nisêbîn]] 32b97tbsyu4fmb7j6bc0ds3d5wued0i 0 330441 2099562 2026-10-18T21:02:38Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiy..." hat çêkirin 2099562 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye. == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: t5apfy5308dm27vqdm49m3m64nc2npu 2099563 2099562 2026-10-18T21:04:34Z MikaelF 935 /* Wergêr */ 2099563 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye. == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî * Antîgonî, 2021 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: pl66k80myb3hn04hbgivz1c7jnn7hzc 2099564 2099563 2026-10-18T21:13:09Z MikaelF 935 2099564 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê (Wan) ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye. == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî * Antîgonî, 2021 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: r9myhepkk201a4o7xnwyiffk3w6ah6a 2099608 2099564 2026-10-19T09:23:40Z MikaelF 935 2099608 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê (Wan) ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berhema de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 4.</ref> == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî * Antîgonî, 2021 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: f3yni0n6fx69qe90jctrqzs4wkfucjs 2099609 2099608 2026-10-19T09:23:54Z MikaelF 935 2099609 wikitext text/x-wiki '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê (Wan) ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Neteweyeyî ya Kapodîstrîako ya Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berhema de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 4.</ref> == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî * Antîgonî, 2021 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: toteagsfffm0ftufmn0jc5so649p5wv 2099610 2099609 2026-10-19T09:26:11Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099610 wikitext text/x-wiki '''Tahirxan Giravî''' nivîskar û wergerekî kurd e ku di adara 1973yan de li gundê [[Ertelan]]ê (Wan) ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyan == Giravî [[dibistana seretayî]], a navîn û lîseyê jî li gund bi dawî kiriye. Piştre li [[Zanîngeha Atînayê]] beşa zanistiyên aborî xwendiye. Di salên 80 û 90î de dest bi karê wergerê kiriye û pirtûka “Promîteusê Zincîrkirî" dema xwendekariya xwe wergerandiye.<ref>[[Bêrîvan Kayi]] (2021). "Di berhema de sadebûn û zelalbûn pêwîst e. Antîgonî mînaka jinên kurd ên wêrek e.", [[Xwebûn]], 63:2021, r. 4.</ref> == Wergêr == * Promîteusê Zincîrkirî * Antîgonî, 2021 {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî: o2s0uezv1wfx9n427kbabjghn6lt3u2 0 330442 2099580 2026-10-19T07:18:55Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin..." hat çêkirin 2099580 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ew ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. efqxeb98bxkdyq13e6mpujrvua6ddj4 2099581 2099580 2026-10-19T07:19:38Z Penaber49 39672 /* */ 2099581 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ew ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 00jqskfq3vjtvjnfim9aueomarzucbr 2099582 2099581 2026-10-19T07:20:54Z Penaber49 39672 /* */ 2099582 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jqakncs44lv8il3dbkl38iis1pk7otb 2099583 2099582 2026-10-19T07:30:36Z Penaber49 39672 /* */ 2099583 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 9tkfkyhgtvggvq6u5796lx7q65760df 2099584 2099583 2026-10-19T07:34:45Z Penaber49 39672 /* */ 2099584 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên werçerxa di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0695ubfvlvr6dc56q0oqr8fiu4nwov4 2099585 2099584 2026-10-19T07:37:53Z Penaber49 39672 /* */ 2099585 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên werçerxên dramatîk ên di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1zb0dqvq5xso08sf477vn8y2rgho09i 2099587 2099585 2026-10-19T07:40:10Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2099587 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên werçerxên dramatîk ên di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] 5rjmrgw1k6tftlft1tkeicygdopjx7i 2099588 2099587 2026-10-19T07:41:53Z Penaber49 39672 /* */ 2099588 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] kb0kmd2a4n4nmwp0xe91oez3qegdgct 2099589 2099588 2026-10-19T07:45:46Z Penaber49 39672 /* */ 2099589 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] 87cfddbrz74lkivcpiz8ce7y62dzpne 2099590 2099589 2026-10-19T07:46:37Z Penaber49 39672 /* */ 2099590 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên okyanûsê ye ku li Okyanûsa Atlantîkê di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên Dinyayê ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya Okyanûsa Başûr vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê depoya karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên sîstema avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li Grînlendayê ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika Atlantîkaya Bakur ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li Skandînavya, Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li Ewropayê bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Awayên giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] m5t0l1hnsm9fo6cz52xbknmqkjbuw3e 2099591 2099590 2026-10-19T07:49:35Z Penaber49 39672 /* */ 2099591 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye. Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire. AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e. Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin. Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye. Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye. Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe. Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike. Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike. Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Awayên giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] gacw36xc1mjear64pbdmtsqhxn69ewq 2099592 2099591 2026-10-19T07:57:11Z Penaber49 39672 /* */ 2099592 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de. Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike. Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin. == Awayên giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] gedag2lkwv2xuyqckxtd7cbd9hcesbf 2099593 2099592 2026-10-19T08:00:15Z Penaber49 39672 /* */ 2099593 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] 58bomicnaklbrsa3dloz7lwo3ejmdp7 0 330443 2099594 2026-10-19T08:20:03Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099594 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099596 2099594 2026-10-19T08:25:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099596 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. s2akl5mgu2c98ea1ylzw8r0kbkhnyny 2099598 2099596 2026-10-19T08:33:38Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099598 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. 6tbotgphtcew5iibrwiidvyvwqxfzdj 0 330444 2099611 2026-10-19T09:32:49Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Gohdar Zêbarî''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]" hat çêkirin 2099611 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gohdar Zêbarî''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] dbg9ljdqx7sq3lwupsv8q9m5zvm04p8 2099617 2099611 2026-10-19T09:39:14Z MikaelF 935 2099617 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gohdar Zêbarî''' çalakvan û rojnamevanekî kurd ê badînî yê [[ajansa Welat]] (2021) e. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] mmk6dn5zt24795huad116282596udmx 0 330445 2099612 2026-10-19T09:33:32Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Eyaz Kerem''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]" hat çêkirin 2099612 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] cugco0tdth4553g3h6nqqopgdbosizn 0 330446 2099613 2026-10-19T09:34:15Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Harîwan Îsa''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]" hat çêkirin 2099613 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] qex6ezma8j2t335tv9twwmmpdg7plef 0 330447 2099614 2026-10-19T09:35:01Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Şivan Seîd''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]" hat çêkirin 2099614 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] gbsqtyifwjs0g5hi5f7b3rxq4v1fugx 0 330448 2099615 2026-10-19T09:36:39Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî kurd ê badînî ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]" hat çêkirin 2099615 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî kurd ê badînî ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] rve1ffhssx6hjfoj71d6lt9rg1nxeni 2099616 2099615 2026-10-19T09:37:30Z MikaelF 935 2099616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd ê badînî ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] p3n60tfw1nhd2k362ejxtq0p3z2dxi2 0 330449 2099620 2026-10-19T10:09:22Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek parlamentera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek j..." hat çêkirin 2099620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek parlamentera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek ji parlamenterên herî ciwan e û hevberdevka [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] p668cr6f0vi9intg3qpyurl5di3rv21 2099621 2099620 2026-10-19T10:11:24Z MikaelF 935 2099621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek parlamentera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek ji parlamenterên herî ciwan e û hevberdevka [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] gl89a9djeulzzk6e68z13dh8i3ajfnt 2099622 2099621 2026-10-19T10:14:39Z MikaelF 935 2099622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek parlamentera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek ji parlamenterên herî ciwan e û hevberdevka [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê ye.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] jce3if7w92tdy0uq1yqab8k2wz487ru 2099625 2099622 2026-10-19T10:21:05Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek ji parlamenterên herî ciwan e û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê ye.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 0xds766bdxogn4rl57e4kpww9629p0o 2099626 2099625 2026-10-19T10:24:02Z MikaelF 935 2099626 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag yek ji parlamenterên herî ciwan e û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê ye.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] kbe6lp23r624cttdd3u9ycl2j2canni 2099628 2099626 2026-10-19T10:26:07Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099628 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] rw8e81emfdc40y138rmnv8okv8vjtc6 2099632 2099628 2026-10-19T10:36:34Z MikaelF 935 2099632 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] ya HDPyê bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 7k7l8au3e2b5ns9asu31hal05ia56jy 2099633 2099632 2026-10-19T10:38:37Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099633 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] q77v3oxfgbjc2kk6qah6av5zdf7i8gh 2099634 2099633 2026-10-19T10:39:58Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099634 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di sala 1996an li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] f5hgqtipyr5o9otencjp2t6nmyn7fq7 2099635 2099634 2026-10-19T10:41:44Z MikaelF 935 2099635 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] f97kbny4js88vsud8ne1j0fd6zm5e8o 2099636 2099635 2026-10-19T10:53:08Z MikaelF 935 /* Kurtejiyan */ 2099636 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 9h0z9xg94emfh33z1w8b3r3l28nbzco 2099637 2099636 2026-10-19T10:58:25Z MikaelF 935 2099637 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> lê piştî demeke kurt hate berdan.<ref>http://eutcc.net/?page_id=1867</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] 5c14inph7i3syiznkqr4ybx9u7kjxgt 0 330450 2099623 2026-10-19T10:17:05Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]..." hat çêkirin 2099623 wikitext text/x-wiki '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. m669ocdhx71s8fnp2gapx1z5ko09kpu 2099624 2099623 2026-10-19T10:18:18Z Kurdistanov 175167 2099624 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. tqtbvqjwj39ut2i24ih7czflbk8423p 2099627 2099624 2026-10-19T10:25:30Z Kurdistanov 175167 2099627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = IBDA-C.svg | serok = Salih Mîrzabeyoxlû | îdeolojiya_siyasî = selefîzm }} '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. oe3dkgcj97hgmxl5z0mmv6bkln56ak9 2099629 2099627 2026-10-19T10:29:47Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] 2099629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = IBDA-C.svg | serok = Salih Mîrzabeyoxlû | îdeolojiya_siyasî = selefîzm }} '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] h905keimbqqx7a3oe4i5g39i24es71c 2099630 2099629 2026-10-19T10:29:59Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Selefîtî]] 2099630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = IBDA-C.svg | serok = Salih Mîrzabeyoxlû | îdeolojiya_siyasî = selefîzm }} '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Selefîtî]] duzos92d7g4nf5wza5fol283oquvvz1 2099631 2099630 2026-10-19T10:30:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = IBDA-C.svg | serok = [[Salih Mirzabeyoğlu|Salih Mîrzabeyoxlû]] | îdeolojiya_siyasî = selefîzm }} '''Eniya Êrîşberên Rojhilata Mezin a Îslamî''' (bi tirkî: ''İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi'', bi kurtasî '''İBDA-C''') rêxistineke [[Îslamîzm|îslamîst]] a e ku li [[Tirkiye|Tirkiyeyê]] çalak e. Armanca rêxistinê ew e ku Komara Tirkiyeyê ya îroyîn were hilweşandin û li şûna wê dewleteke [[Îslam|îslamî]] ya [[Sunîtî|sunnî]] bi navê ''[[Dewleta Mezinahiya Bilind]]'' (bi tirkî: ''Başyücelik Devleti'') li [[Rojhilata Navîn]] were damezrandin. ''EÊRMÎ'' bi helwestên xwe yên dijî [[Şiîtî|şîeyan]], [[Elewîtî|elewiyan]], [[Xiristiyanî|mesîhiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] tê nasîn. ''EÊRMÎ'' xwe wek berdewamkerê mîrateke îslamîzma radîkal dibîne ku armanca wê vegerandina rêveberiya olî li Tirkiyeyê ye. Rêxistin hikûmeta heyî ya Tirkiyeyê neqanûnî dibîne û amade ye tunûtijiyê bi kar bîne da ku armancên xwe bi dest bixe. [[Kategorî:Rêxistinên îslamî]] [[Kategorî:Selefîtî]] g780xmqlbd55bnf5dtlp8i3l5f91dre 0 330451 2099638 2026-10-19T11:42:19Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Keleha Çeqçeqo'', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', keleheke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne. {{Çk}} {{şitil}} ..." hat çêkirin 2099638 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Keleha Çeqçeqo'', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', keleheke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên Mêrdînê]] qbekhjqlkzetcwcnwuhpoxbpx7f0gc7 2099639 2099638 2026-10-19T11:42:45Z MikaelF 935 2099639 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Keleha Çeqçeqo''', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', [[keleh]]eke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên Mêrdînê]] nyfy36ezthow39td0et41ppfnooukqb 2099640 2099639 2026-10-19T11:44:40Z MikaelF 935 2099640 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Keleha Çeqçeqo''', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', [[keleh]]eke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov, Stewr|Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên Mêrdînê]] 9jhd2xl3xdcdbb81irzmm1g5s6xyutu