Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 841 2099710 2087915 2026-10-19T20:27:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099710 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser damezrînerê PKKê ye. Ji bo kesên din bi navê "Ocalan", li [[Öcalan (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank mirov | çînaser = siyaset | nav = Abdullah Öcalan | wêne = Abdullah Öcalan.png | sernavê_wêne = Abdullah Öcalan | navê_jidayikbûnê = Abdullah Öcalan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|4|1949|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = * [[Zanîngeha Stembolê|Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Stenbolê]] (1971) * [[Zanîngeha Enqereyê|Fakulteya Zanistên Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê]] (1971-1984) | pîşe = {{Lîsteyapehn| * [[Îdeolojî|Îdeolog]] * [[Nivîskar]] * [[Siyasetmedar]]}} | salên_çalak = 1970-1999 | xebatên_navdar = [[Parastina Gelekî]] (2004)<br>[[Edduba]] (2004) | tevger = {{Flagicon image|Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg}} [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) | hevjîn = [[Kesire Yıldırım]] <small>(24ê gulanê 1978)</small> | dê = Öveyş Öcalan | bav = Ömer Öcalan | xizm = [[Dîlek Öcalan]] <small>(xwerzî)</small><br>[[Ömer Öcalan]] <small>(xwerzî)</small> | malbat = Mehmet Öcalan<small> (bira)</small><br />[[Osman Öcalan]] <small>(bira)</small> | malper = {{URL|abdullah-ocalan.com|Malpera fermî}} | bernav = Apo<br>Serok<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political Violence against Americans 1999 |weşanger=DIANE Publishing |isbn=978-1-4289-6562-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=B6aqciIXBdQC&pg=PA123&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdistan-Workers-Party |sernav=Kurdistan Workers’ Party (PKK) {{!}} Kurdish Militancy, History, Disbanding, & Ideology {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-05-13 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=en }}</ref> | cîwar = }} '''Abdullah Öcalan''' an jî bi tenê '''Ocalan'''<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ({{Jidayikbûn|4|4|1949|j=1}} li gundê [[Emeran, Xelfetî|Emeran]], [[Riha (parêzgeh)|Riha]], [[Bakurê Kurdistanê]]), îdeolog, [[felsefe]]van, [[siyasetmedar]] û damezrînerê [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKKê) ye. Ocalan di 15ê sibata 1999an de ji aliyê sîxurên [[DYA]]yê bi komployek hatiye revandin û di 16ê sibata 1999an de radestî dewleta tirk hate kirin.<ref>{{Jêder |paşnav=32.Gün |sernav=Abdullah Öcalan çawa hate radest kirin? {{!}} 15. Reşemî 1999 {{!}} Roja 32 Arşîv |tarîx=2019-02-12 |url=https://www.youtube.com/watch?si=Ab3bEFuiT2YHKKrO&v=bnLTVx1ZrEw&feature=youtu.be |roja-gihiştinê=2025-02-15 }}</ref> Abdullah Öcalan niha wekê girtiyek siyasî ji 1999an ve li girava [[Îmrali]]yê girtî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-03-20 |sernav=Rebel Kurdish leader's treatment criticised by Welsh Assembly |url=https://www.bbc.com/news/uk-wales-politics-47646773 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Öcalan ji sala 1979 heta 1998an xebatên xwe yê siyasî li [[Sûrî|Sûriyê]] dimeşand û li wir dijiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/030320202 |sernav=Salên Abdullah Ocalan li Suriyê |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 }}</ref> Öcalan piştî ku neçar ma ji [[Sûrî|Sûriyê]] derkeve, di sala 1999an de li [[Nairobî|Nayrobiyê]] ji aliyê dezgeha [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MİT)]] ve bi alîkariya sixûrên DYAyê ve hate revandin û wî anîne Tirkiyeyê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |malper=The New York Times |ziman=en-US }}</ref> Abdullah Öcalan li girtîgeha girava Îmraliyê bi caran hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî pêk aniye û ji 1993an vir ve li ser daxwaza wî bi caran ji bo çareseriya Pirsgirêka Kurdî li [[Bakurê Kurdistanê]], [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] agirbest ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds : a theoretical analysis of the PKK and Abdullah Öcalan |paşnav=Özcan |pêşnav=Ali Kemal |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-203-01959-8 |cih=London |url=https://www.worldcat.org/oclc/62456367 |oclc=62456367 }}</ref> Li gel hewlên çareserkirina Pirsgirêka Kurdî li girava Îmraliyê heta niha 21 pirtûk ji aliyê Öcalan ve hatiye nivîsandin. Ji girtîgehê, Öcalan çend pirtûk weşandine. [[Jineolojî]], ku wekî zanista jinan jî tê zanîn, cureyek [[femînîzm]]ê ye ku ji hêla Öcalan ve tê piştgirî kirin<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û paşê prensîbek bingehîn a [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Felsefeya konfederalîzma demokratîk a Öcalan di [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] de tê sepandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> ku herêmekî xweser e ku di 2012an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] hat damezrandin. == Jiyana berê == Abdullah Öcalan di sala 1949an de li gundê [[Amara, Xelfetî|Amara]] yê bi ser navçeya [[Xelfêtî|Xelfetiyê]] ya girêdayî parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |sernav=Jînenîgari ya Abdullah Ocalan Kurdistan - PKK Official Site |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924073807/http://www.pkkonline.com/en/index.php?sys=article&artID=22 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 }}</ref> Dibistana seretayî li [[Cîbîn]]ê xwendiye. Dema ku ji birayê wî [[Osman Öcalan]] li ser paşnavê wan hat pirsîn, wî got ku "öc" bi tirkî tê wateya "tolhildan" û piştî ku rayedarên osmanî hatin gundê wan û daxwaza jinan kirin, bapîrê wî Hüseyin Axa daxwazên wan red kiriye û dest bi şerê li dijî rayedarên osmanî kiriye ku di vê şerê de birayê wî yê biçûk Abdî Axa hatibû kuştin. Piştî mirina Abdî Axa, Hüseyin Axa êrîşên tolhildanê yên zêdetir li dijî osmaniyan kiriye û rayedaran ji gund durxistiye. Dûr ve malbat ji aliyê kurdên din ve dihat pîrozkirin û wekê "Mala Ocê" ("Mala Tolhildanê") dihat nasîn. Piştî Qanûna Paşnavê ya sala 1934an, paşnavê wan wekê "Öcalan" hatiye qebûl kirin ku tê wateya "tolhildêr".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di sala 1966an de li Enqereyê li lîseya pîşeyî ya tapiyê ya Enqereyê dest bi xwendina xwe ya lîseyê dike. Di salên xwendekariya lîseyê de beşdarî civînên antî-komunîstan dibe û di heman demê de beşdarî derdorên ku di siyaseta çepgir dibe ku ku di wî demê de daxwaza pêşdebirina mafên [[kurd]]an dikirin.<ref name="Brauns2010">{{Jêder-kitêb |sernav=PKK - Perspektiven des kurdischen Freiheitskampfes: zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam |paşnav=Brauns |pêşnav=Nikolaus |weşanger=Schmetterling Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-89657-564-7 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=qT3dQgAACAAJ |paşnav2=Kiechle |pêşnav2=Brigitte }}</ref> Öcalan di ciwanî ya xwe de misilmanek pir dîndar bû û ji [[Necip Fazıl Kısakürek]] hez dikir.<ref>Uğur Mumcu (Haziran 2020). ''Kürt Dosyası. SBF'de Şafak Bildirisi Dağıtılıyor''. Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı. r 7. ISBN 978-605-4274-51-2</ref> Abdullah Öcalan piştî ku di sala 1969an de ji lîseyê dîplomaya xwe werdigire, li [[Amed]]ê wekê karmendê tapiyê dest bi kar kiriye.<ref name="Brauns2010" /> Di vê dema karmendiyê de fikirên wî yên siyasî derdive holê.<ref name="Brauns2010" /> Piştî salekê koçê bajarê [[Stenbol]]ê dibe û li wir beşdarî [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] dibe. Piştre diçe [[Fakulteya Hiqûqê]] ya [[Zanîngeha Stenbolê]] û li vir jî piştî sala yekem ji bo xwendina zanistên siyasî derbasî [[Zanîngeha Enqereyê]] dibe. Vegera wî ya Enqereyê ji bo parçekirina [[Federasyona Ciwanên Şoreşger ên Tirkiyeyê]] (Dev-Genç) ku komên kurd ji komeleyê derkevin ji aliyê dewletê ve hatiye hêsankirin. Paşê serokkomarê wî demê [[Süleyman Demirel]] ji vê biryarê poşman bûye ku ji ber ku ew pêşbînî dike ku [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKK]] ji Dev-Gençê zêdetir ji sîstema dewletê re dibe xetere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |sernav=Çûyîna Abdullah Ocalan li Enqereyê |malper=web.archive.org |tarîx=2008-08-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080809132845/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=13608 |tarîxa-arşîvê=2008-08-09 }}</ref> Ji ber ku di Abdullah Öcalan di 7ê nîsana sala 1972an de beşdarî mîtînga li dijî qetilkirina Mahîr Çayan dibe tê girtin ku jiber vê girtinê xwendina wî ya zanîngehê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas nabe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/fd2a765c10d8f6cd54a7a46596714608 |sernav=Ocalan Used Charisma, Guns, Bombs |malper=AP NEWS |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |ziman=en }}</ref><ref name="Brauns2010" /> Bi hinceta belavkirina kovara siyasî ya çepgir a Şafak'ê ku ji aliyê Doğu Perinçek ve dihate weşandin hatiye sûcdarkirin û 7 mehan li girtîgeha Mamakê ya Enqereyê girtî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîx=2019-11-15 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf |tarîxa-arşîvê=2019-11-15 }}</ref> Di mijdara sala 1973an de Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê (ADYÖD) hatiye damezrandin û piştî demeke kurt Abdullah Ocalan wekê endamê rêveberiya komeleyê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejts/4613 |sernav=The Kurdistan Workers Party and a New Left in Turkey: Analysis of the revolutionary movement in Turkey through the PKK’s memorial text on Haki Karer |malper=web.archive.org |tarîx=2020-02-16 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200216022147/https://journals.openedition.org/ejts/4613 |tarîxa-arşîvê=2020-02-16 }}</ref> Di kanûna sala 1974an de komeleya ADYÖD ji aliyê dewletê Tirkiyeyê ve hatiye girtin. Di sala 1975an de bi Mazlum Dogan û Mehmet Hayri Durmuş re pirtûkeke siyasî ya ku tê de armancên sereke yên Şoreşa Kurdistanê vedibêje weşandine.<ref name="Stein1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Endkampf um Kurdistan? : die PKK, die Türkei und Deutschland |paşnav=Stein |pêşnav=Gottfried |weşanger=Aktuell |tarîx=1994 |isbn=3-87959-510-0 |cih=München |url=https://www.worldcat.org/oclc/31480644 |oclc=31480644 }}</ref> Di hevdîtinên li Enqereyê yên di navbera salên 1974-1975an de Ocalan û hevalên wî yên din gihîştin wê qenaetê ku Kurdistan bûye kolonî û divê amadekariyên şoreşê bêne kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=La formation de la nation kurde en Turquie |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Presses universitaires de France |tarîx= |isbn=978-2-940503-17-9 |cih=Paris |kesên-din=Miroslav,. Hroch |url=https://www.worldcat.org/oclc/863119682 |oclc=863119682 }}</ref> Komê biryar da ku li bajarên cuda yên Bakurê Kurdistanê belav bibin ku bingehek ji alîgirên şoreşa çekdarî ava bikin.<ref name=":1" /> Di destpêkê de tenê çend alîgirên vî fikirê hebûn lê piştî gera Ocalan di sala 1977an de li bajarên wekê Agirî, Êlih, Amed, Çewlik, Qers û Rihayê pêk hatiye, kom gihişte 300 kesên alîgir û nêzîkî sîh şervanên çekdarên organîzekirî ya komê çêdibe.''<ref name=":1" />'' == Partiya Karkerên Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Partiya Karkerên Kurdistanê}} [[Wêne:Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|thumb|Alayê Partiya Karkerên Kurdistanê (1978-1995)]] Bi derbeya leşkerî ya sala 1971ê gelek aktivîstên çepên şoreşger ji derketina hemberê raya giştî bêpar hatine hiştin ku di nav de tevgerên wekê Artêşa Rizgariya Gel a Tirkiyê (THKO) an Partiya Komunîst a Tirkiyê/Marksîst-Lenînîst (TKP-ML) hebûn hatine çewisandin û hatine qedexe kirin.<ref name="Jongerden2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2017-10-01 |sernav=Gender equality and radical democracy: Contractions and conflicts in relation to the “new paradigm” within the Kurdistan Workers’ Party (PKK) |url=https://journals.openedition.org/anatoli/618 |kovar=Anatoli. De l’Adriatique à la Caspienne. Territoires, Politique, Sociétés |ziman=en |hejmar=8 |rr=233–256 |doi=10.4000/anatoli.618 |issn=2111-4064 }}</ref> Piştî vê yekê çend aktorên siyasî yên çepên tirk ên ku demekê dirêj e ji siyasetê dûr in li dûrî raya giştî li wargehên zanîngehan an jî di civînên li avahiyên hevpar de xwe birêxistin dikin.<ref name="Jongerden2017" /> Di salên 1972 û 1973an de koma bingehîn a îdeolojîk a Partiya Karkerên Kurdistanê ku bi giranî ji xwendekarên bi pêşengiya Abdullah Öcalan pêk dihatin li [[Enqere]]yê bûn ku xwe wekê Şoreşgerên Kurdistanê bi nav dikirin.<ref name="Jongerden2017" /> Ev koma nû di cîhana kapîtalîst de bal dikişîne ser nifûsa kurdên bindest ên li [[Bakurê Kurdistanê]]. Di sala 1973an de gelek xwendekarên ku piştre ku di demên pêş de bibin damezrînerên Partiya Karkerên Kurdistanê rêxistina xwendekaran a [[Komeleya Xwendina Bilind a Demokratîk a Enqereyê]] ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PKK Pre-conflict Mobilisation (1974–1984) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=66–106 |isbn=978-1-108-83850-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=O'Connor |pêşnavê-edîtor=Francis |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/understanding-insurgency/pkk-preconflict-mobilisation-19741984/D7965C34E09A1ACAD789790208CA5D1D }}</ref> Komeleya ku ji aliyê vê koma xwendekarên kurd ve hatiye damezrandin piştê çend mehan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Piştre komekê li derdora Öcalan ji çepên tirk veqetiyan û nîqaşên berfireh li ser kolonîzekirina [[Kurdistan]]ê ku ji aliyê dewleta tirk ve pêk hatiye dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/02/17/magazine/17turkey-t.html?ex=1361854800&en=df64cf85326e2103&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink |sernav=Minority Rules |malper=NY Times }}</ref> Piştî derbeya leşkerî ya sala 1980an de [[zimanê kurdî]] di jiyana giştî û taybet de bi awayekî fermî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin.<ref name="Aslan2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Nation Building in Turkey and Morocco |paşnav=Aslan |pêşnav=Senem |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-05460-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ }}</ref> Gelek kurdên ku bi zimanê kurdî diaxivîn, kesên ku weşanên bi kurdî dikirin, stranên kurdî digotin hatine girtin û hatine zîndanî kirin.<ref name="Aslan2015" /> Di vê demê de li Tirkiyeyê û li Bakurê Kurdistanê [[çanda kurdî]], bikaranîna zimanê kurdî, cil û berg, [[folklor]] û navên bi zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk hatibûn qedexe kirin.<ref name="Hannum2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-10-12 |isbn=978-0-8122-0218-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=28PEGfCDiZEC }}</ref> Di pêvajoya înkarkirina hebûna kurdan de, heta sala 1991ê hebûna kurdan ji aliyê dewleta tirk ve hatiye înkarkirin û kurdan wekê “tirkên çiyayî” bi nav kiribûn.<ref name="Hannum2011" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/turkey/26.htm |sernav=Turkey - Linguistic and Ethnic Groups |malper=countrystudies.us |roja-gihiştinê=2024-11-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Turkish Foreign Policy |paşnav=Çelik |pêşnav=Yasemin |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1999-09-30 |isbn=978-0-275-96590-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y9PXcwFOLNcC&pg=PA3 }}</ref> Piştre re ji bo ji nû ve avakirina mafên zimanî, çandî û siyasî ya ji bo kurdan Partiya Karkerên Kurdistanê hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey and the European Union: Internal Dynamics and External Challenges |paşnav=Joseph |pêşnav=J. |weşanger=Springer |tarîx=2006-11-28 |isbn=978-0-230-59858-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=G06BDAAAQBAJ }}</ref> Di 26 û 27ê çiriya paşîn a sala 1978an de li gundê Fîsê yê Licê ya Amedê Partiya Karkerên Kurdistanê piştî amadekariyên çend salan di kongreya bingehîn de hatiye damezrandin. Di 27ê mijdara sala 1978an de komîteyek navendî ku ji 7 kesan pêk dihat, bi serokatiya Abdullah Öcalan hatiye hilbijartin ku di nav wan de [[Şahin Dönmez]], [[Mazlum Doğan]], [[Baki Karer]], [[Mehmet Hayri Durmuş]], [[Mehmet Karasungur]] û [[Cemîl Bayik]] endamên din ên Partiya Karkerên Kurdistanê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jamestown.org/program/leading-pkk-commander-cemil-bayik-crosses-into-iran/ |sernav=Leading PKK Commander Cemil Bayik Crosses into Iran |malper=jamestown.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/arife-dogan-kardesi-mazlum-dogan-i-anlatiyor-172801 |sernav=Arife Doğan, Kardeşi Mazlum Doğan'ı Anlatıyor |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-11-22 |ziman=tr }}</ref> Di sala 1978an de di nava nakokiyên rastgir û çepgiran de ku bi derbeya leşkerî ya sala 1980an bi dawî dibe, Öcalan Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) damezrandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |sernav=CNN - Kurdish leader Ocalan apologizes during trial- May 31, 1999 |malper=web.archive.org |tarîx=2001-12-09 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20011209065557/http://www.cnn.com/WORLD/meast/9905/31/ocalan.02/ |tarîxa-arşîvê=2001-12-09 }}</ref> Di [[27ê çiriya paşîn a sala [[1978]]an de Öcalan û hevalên xwe li [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekirê]] li gundê [[Fîs, Licê|Fîsê]] ya navçeya [[Licê]]yê li hev kom dibin û biryara avakirina [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK) didin. Xebatên rêxistinê yên Öcalan û partiya wî PKK yên li [[Kurdistan]]ê di demeke kin de bala dewleta tirk dikişîne. Li ser vê şêweya nû ya Öcalan a li hemberî Tirkiyeyê ji bo pirsgirêka kurd zextên xwe zêde dike. Dewletê bi awayekî eşkere li hemberî koma Öcalan şer dide destpêkirin û ji ber vê yekê Öcalan di 1979an derdikeve derve û diçe [[Libnan]]ê. PKKê bi damezrandina xwe ve giranî da ser perwerdeya îdeolojîk.<ref name="Kemal2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey's Kurds in perspective : a theoretical analysis of Abdullah Öcalan and the PKK. |paşnav=Kemal. |pêşnav=Özcan, Ali |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=0-415-36687-9 |url=http://worldcat.org/oclc/217856301 |oclc=217856301 }}</ref> [[Marksîzm-Lenînîzm]], dîrok û milkê Kurdistanê di nava PKKê de xwedî roleke navendî bû.<ref name="Kemal2006" /> Öcalan li ser giringiya îdeolojiyê heta radeya ku bê îdeolojiyê şermezar kiriye û îdeolojî bi dînê re ku li gorî wî şûna îdeolojiyê girtiye, wekhev kir.<ref name="Kemal2006" /> "Eger hûn têkiliya xwe û îdeolojiyê bişkînin hûn ê bibin cinawir." Bi piştgiriya Hikûmeta Sûriyê, Öcalan du kampên rahênanê ji bo PKKê li Libnanê ava kir ku tê de gerîlayên kurd perwerdeya siyasî û leşkerî bibînin.<ref name="Stein1994" /><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Enter the PKK |weşanger=Routledge |tarîx=2012-10-12 |rr=94–107 |isbn=978-0-203-01959-7 |url=https://doi.org/10.4324/9780203019597-9 }}</ref> PKKê li Libnanê di 1982an de kongreya xwe ya duyem pêk anî û biryara vegera nava axa welêt girt.<ref name=":0" /> Milîtanên PKKê di bin pêşengiya Öcalan de perwerdehiya xwe ya [[îdeolojî]]k û [[leşker]]î qedandibûn.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê li [[Bakurê Kurdistanê]] li hemberî dewleta tirk dest bi şerê çekdarî ya li dijî hêzên dewleta tirk kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema |malper=Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |ziman=en }}</ref> Ji damezrandina partî ve, partî bal kişand ser perwerdehiya îdeolojîk.<ref name=":0" /> Di 1984an de PKKê bi destpêkirina şerên çekdarî li hemberî hêzên dewletê şerê çekdarî hatine desteserkirin ku dewlet an rêveberiyeke kurdî ya serbixwe ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/1998/11/20/letter-italian-prime-minister-massimo-dalema |sernav=Letter to Italian Prime Minister Massimo D'Alema {{!}} Human Rights Watch |tarîx=1998-11-20 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Öcalan hewl daye ku tevgerên azadîxwaz ên kurd ên PKKê û tevgerên din ku li dijî [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bibin yek. Di biryarên di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (KDP) û PKKê de, li hev kirine ku PKKê dikare bi serbestî li [[Başûrê Kurdistanê]] bisekîne. Herwiha ew du caran bi [[Mesûd Barzanî]] ku serokê Partiya Dêmokrat a Kurdistanê re li Şamê re civiya da ku hinek pirsgirêkên biçûk ên ku wan hebûn çareser bikin. Hevdîtinên bi rayedarên PYDê carekê di 1984an de û carekê din jî di 1985an de pêk hatiye.<ref name="UfheilSomers1994">{{Jêder-malper |url=https://merip.org/1994/07/mad-dreams-of-independence/ |sernav=Mad Dreams of Independence |malper=MERIP |tarîx=1994-07-15 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Ufheil-Somers |pêşnav=Amanda }}</ref> Lê ji ber zextên Tirkiyeyê hevkarî ne encam dimîne. Di hevpeyvînekê de ku di sala 1988an de bi rojnameya [[Milliyet]] re hatiye kirin de Abdullah Ocalan behs kiriye ku armanc ne bi her awayî ji Tirkiyeyê cuda bûn e lê di mijara mafên kurdan de israr kir û pêşniyar kiriye ku ji bo damezrandina federasyonê li Tirkiyeyê danûstandin bên kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di sala 1988an de ew li Şamê bi [[Celal Talebanî]] ku di wî demê de serokê [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] bû (YNK) civîneke pêk aniye ku bi wî re peymanek îmze kiriye û piştî hinek nakokiyan piştî damezrandina hikûmeteke kurdî li Başûrê Kurdistanê ku di 1992an de hatiye damezrandin têkiliyeke wî ya baştir çêbûye.<ref name="UfheilSomers1994" /> Di destpêka salên 1990an de di hevpeyvînên ku ji [[Doğu Perinçek]] û Hasan Bildirici re hatine dayîn de, wî behsa amadebûna xwe ya ji bo çareseriyek aştiyane ya ji bo şer û pevçûnan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement in Turkey: from protest to resistance |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2012 |isbn=978-1-136-58798-6 |cih=Abingdon, Oxon |series=Exeter studies in ethno politics }}</ref> Di hevpeyvînek din a ku ji [[Oral Çalışlar]] re hatiye dayîn de, wî cudahiya di navbera serxwebûn û cudaxwaziyê de tekez kiriye. Wî ev nêrîna xwe anî ziman ku ger neteweyên cuda xwedî mafên wekhev bin dikarin di nav heman dewletê de bi awayeke serbixwe bijîn.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=127-128}} Piştre di sala 1993an de li ser daxwaza serokkomarê Tirkiyeyê [[Turgut Özal]], Öcalan ji bo danûstandinan bi Celal Talabanî re civiya û piştî wê Öcalan agirbestek yekalî ragihandibû ku ji 20ê adarê heya 15ê nîsanê berdewam kiribû.<ref name="Deutsches1994">{{Jêder-kitêb |sernav=Nahost Jahrbuch 1993: Politik, Wirtschaft und Gesellschaft in Nordafrika und Dem Nahen und Mittleren Osten |paşnav=Deutsches Orient-Institut |pêşnav=Deutsches |weşanger=VS Verlag fur Sozialwissenschaften GmbH |tarîx=1994 |isbn=978-3-322-95968-3 |cih=Wiesbaden }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primitive rebels or revolutionary modernizers? the Kurdish national movement in Turkey |paşnav=White |pêşnav=Paul J. |weşanger=Zed Books : Distributed in the USA exclusively by St. Martin's Press |tarîx=2000 |isbn=978-1-85649-822-7 |cih=London ; New York |url=https://www.worldcat.org/title/ocm44851347 |oclc=ocm44851347 }}</ref> Piştre carek din dîsa agirbestê dirêj kiriye ku danûstandinên bi hikûmeta Tirkiyeyê re gengaz bike. Piştî mirina Özal di 17ê Nîsana 1993an de ev destpêşxerî ji aliyê Tirkiyeyê ve bi hinceta ku Tirkiyeyê bi PKKê re danûstandin nekiriye ji aliyê hikûmeta Tirkiye ve hatiye rawestandin.<ref name="Deutsches1994" /> Di Konferansa Navneteweyî ya Kurd de ku di adara sala 1994an li [[Bruksel]]ê hatiye lidarxistin de înîsiyatîfa wî ya ji bo mafên wekhev ji bo kurd û tirkan li Tirkiyeyê hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Gottfried Stein ragihandiye ku herî kêm di nîvê yekem ê salên 1990an de, Öcalan bi piranî li taxeke parastî ya Şamê jiyan kiriye.{{Sfn|Stein, Gottfried|1994|p=69}} Di 7ê gulana sala 1996an de di nîvê agirbesteke yekalî ya din de ku ji aliyê PKKê ve hatibû ragihandin, hewldanek ji bo kuştina wî di maleke li Şamê de, bi ser neket.{{Sfn|Gunes, Cengiz|2013|p=134}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/confessions-of-a-former-turkish-national-intelligence-official/ |sernav=Confessions of a former Turkish National Intelligence official |malper=Medya News |tarîx=2021-11-05 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251021163056/https://medyanews.net/confessions-of-a-former-turkish-national-intelligence-official/ |roja-arşîvê=2025-10-21 |url-status=dead }}</ref> Piştî xwepêşandanên li dijî qedexekirina PKKê li Almanya, Öcalan çend caran bi siyasetmedarên almanî re civiriya.<ref name="Cigerli2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: les mutations de la question kurde en Turquie et au Moyen-Orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=222 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> Di havîna sala 1995an de serokê Ofîsa Federal a Parastina Destûrê (''Verfassungsschutz'') Klaus Grünewald hat serdana wî<ref name="Cigerli2005" /><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=1995-12-24 |sernav=Tips vom PKK-Chef |url=https://www.spiegel.de/politik/tips-vom-pkk-chef-a-d6534b65-0002-0001-0000-000009247432 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Dema ku wan çalakiyên PKKê li Almanya nîqaş kirine Abdulah Ocalan bi endama parlamenterê Almanyayê Heinrich Lummer ê [[Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] (CDU) re di cotmeha sala 1995an de li Şamê û di adara sala 1996an de hevdîtin pêk anîbû.<ref name="Cigerli2005" /> Öcalan piştrast kir ku PKK dê piştgiriya çareseriyek aştiyane ji bo pevçûnê dike. Lummer dema ku vegeriyaye Almanyayê ji bo piştgirî danûstandinên zêdetir ên bi Abdullah Öcalan re daxuyaniyeke daye.{{Sfn|Özcan, Ali Kemal|2006|p=206}} Şandeyek parlamenterê Yewnanistanê ji PASOKê di 17ê cotmeha 1996an de li geliyê Beqaayê serdana Abdullah Öcalan kiriye. Di dema mayîna xwe ya li Sûriyeyê de wî çend pirtûk li ser şoreşa kurd weşandine.<ref name="Cigerli2005" /> Bi kêmanî carekê di sala 1993an de ew ji aliyê Rêveberiya Îstîxbarata Giştî ya Sûriyeyê ve hate girtin lê paşê dîsa hatiye berdan.<ref name="Cigerli2005" /> Heta sala 1998an Öcalan li Sûriyeyê dimîne. Her ku rewş li Tirkiyeyê xirabtir dibe, hikûmeta Tirkiyeyê bi hinceta ku Sûriye piştgiriyê dide Partiya Karkerên Kurdistanê bi eşkereyî gef dixwe ku êrîşê Sûriyeyê bikin.<ref name="Ünver2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Ünver |pêşnav=H. Akın |tarîx=2016 |sernav=Schrödinger’s Kurds: Transnational Kurdish Geopolitics in the Age of Shifting Borders |url=https://www.jstor.org/stable/26494339 |kovar=Journal of International Affairs |cild=69 |hejmar=2 |rr=65–100 |issn=0022-197X }}</ref> Di encamê de, hikûmeta Sûriyeyê radestkirina Öcalan a ji bo Tirkiyeyê red dike û ji Öcalan dixwaze ku êdî ji Sûriyeyê derkeve.<ref name="Ünver2016" /> Di cotmeha sala 1998an de, Öcalan ji bo derketina xwe ji Sûriyeyê amadekarî dike û di civînekê de li [[Kobanî]], wî hewl daye ku bingehên partiyek nû deyne lê ji ber astengiya îstîxbarata Sûriyeyê ev hewl têk diçe.<ref name="Ünver2016" /> == Sirgûnkirina wî == Di 9ê cotmeha sala 1998an de, Abdullah Ocalan ji Sûriyê derdikeve û çar mehên din li gelek welatên Ewropayê geriya û ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd daxwaza çareseriyê kiriye.<ref name="Boudreaux1999"/> Öcalan pêşî ji Sûriyeyê derbasê Rûsyayê dibe û li wir parlementoya Rûsyayê di 4ê mijdara sala 1998an de deng dide ku mafê penaberiyê bide Öcalan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dilemmas of Democracy and Dictatorship: Place, Time and Ideology in Global Perspective |paşnav=Radu |pêşnav=Michael |weşanger=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-2171-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 }}</ref> Di 6ê mijdarê de 109 parlamenterên yewnanî Öcalan vexwend Yewnanîstanê ku li Yewnanistanê bimîne, ev daxwaz ji hêla Panayioitis Sgouridis ku wê demê cîgirê serokê Parlementoya Yewnanistanê bû hatibû dubarekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=rWp5F3T6a-8C&q=109+greek+parliamentarians+and+abdullah+%C3%B6calan&pg=PA73 |sernav=Sirgûnkirina Abdulah Ocalan }}</ref> Piştre Ocalan berê xwe dide Îtalyayê û di 12ê mijdara sala 1998an de digihîje Balafirgeha Romayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Traynor |pêşnav=Ian |paşnav2=Traynor |pêşnav2=By Ian |tarîx=1998-11-28 |sernav=Italy 'may expel Kurd leader' |url=https://www.theguardian.com/world/1998/nov/28/kurds.iantraynor |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 1998an de piştî ku Öcalan digihîje Îtalyayê û li wir daxwaza penaberiya siyasî dike, hikûmeta Tirkiyeyê daxwaza radestkirina Öcalan ji Îtalyayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |sernav=Your Projects {{!}} Questia, Your Online Research Library |malper=www.questia.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-08-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120801002834/http://www.questia.com/projects#!/project/89262141 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/amnesty/1999/en/23329 |sernav=Amnesty International Report 1999 - Italy |malper=Refworld |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en }}</ref> Ji ber fermana girtinê ya ku ji aliyê Almanya ve hatibû dayîn, Öcalan ji aliyê rayedarên Îtalyayê ve demek hatibû binçavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gökkaya |pêşnav=Hasan |tarîx=2019-02-15 |sernav=Abdullah Öcalan: Der mächtigste Häftling der Türkei |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2019-02/abdullah-oecalan-pkk-fuehrer-20-jahre-inhaftierung-tuerkei-kurdenkrieg |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070 }}</ref> Ji ber Almanya darizandina Öcalan li Almanyayê napejirîne Îtalyayê wî radestî Almanya nekiribû. Şansolyeyê Alman Gerhard Schröder û Wezîrê Karên Hundir Otto Schily dixwestin ku Öcalan ji aliyê "Dadgeha Ewropî" ya nediyar ve were darizandin. Li gel van hemî nakokiyan Îtalyayê Öclan radestî Tirkiyeyê nake.<ref name=":3"/> Serokwezîrê Îtalyayê Massimo D'Alema ragihandibû ku radestkirina kesekî bo welatekî ku cezayê darvekirinê lê tê birîn, li dijî qanûna Îtalyayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Stanley |pêşnav=Alessandra |tarîx=1998-11-21 |sernav=Italy Rejects Turkey's Bid For the Extradition of Kurd |url=https://www.nytimes.com/1998/11/21/world/italy-rejects-turkey-s-bid-for-the-extradition-of-kurd.html |roja-gihiştinê=2025-06-22 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lê Îtalyayê jî nexwest ku Öcalan bimîne û gelek astengiyên dîplomatîk bikar anî ku Öcalan neçar bimîne ku welêt biterikîne. Di 16ê çileyê de Abdullah Öcalan ji Îtalyayê derdikeve bi hêviya dîtina cihekî bi ewlehê li Rûsyayê diçe Nizhny Novgorodê.<ref name="Boudreaux1999">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-feb-19-mn-9634-story.html |sernav=A Most Unwanted Man |malper=Los Angeles Times |tarîx=1999-02-19 |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=en-US |paşnav=Boudreaux |pêşnav=Richard }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M |tarîx=2000-10-01 |sernav=The continuing Kurdish problem in Turkey after O¨calan's capture |url=https://doi.org/10.1080/713701074 |kovar=Third World Quarterly |cild=21 |hejmar=5 |rr=849–869 |doi=10.1080/713701074 |issn=0143-6597 }}</ref> Lê li Rûsyayê wî wekê cara destpêkê pêşwazî nekir û ew neçar din ku hefteyekê li Balafirgeha Navneteweyî ya Strigino li Nîjnî Novgorodê bisekine. Carek din dîsa Abdulah Öcalan neçar dimîne ku j Rûsyayê bi balafirê ji Saint Petersburgê ber bi Yewnanistanê ve here û li wir di 29ê çileya sala 1999an de li ser vexwendina Nikolas Naxakis ku amîralekî teqawîtbûyî bû gihîştiye Atînayê. Ew şev wek mêvanê nivîskara yewnanî ya navdar Voula Damianakou li Nea Makriyê dimîne.<ref name="Boudreaux1999" /> Piştî vê yekê Öcalan hewl dide ku biçe Den Haagê, da ku rewşa xwe ya qanûnî li Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî çareser bike lê Holandayê nehişt ku balafira wî dakeve û wî dişîne Yewnanistanê ku balafira wî diçe girava Korfuyê ya li Deryaya Îyonê. Piştre li ser vexwendina dîplomatên yewnanî, Öcalan biryar dide ku bi balafirê here Nairobiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/ocalanturkey18.htm |sernav=Washingtonpost.com: Turkey Celebrates Capture of Ocalan |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-22 }}</ref> Di wê demê de Britta Böhler ku parêzereke alman a navdar bû parastina wî dikir. Wê digot divê sûcên ku ew pê dihat tawanbarkirin di dadgehê de werin îspatkirin û hewl dide ku Dadgeha Navneteweyî ya li Den Haagê dozê bigire ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welt.de/print-welt/article565718/Von-der-RAF-Sympathisantin-zur-Anwaeltin-Oecalans.html |sernav=Von der RAF-Sympathisantin zur Anwältin Öcalans - WELT |malper=DIE WELT |roja-gihiştinê=2025-06-22 |ziman=de }}</ref> == Girtina wî == Abdullah Öcalan di 15ê sibata 1999an de dema ku ji balyozxaneya Yewnanistanê ber bi Balafirgeha Navneteweyî ya Jomo Kenyatta ya li Nairobiyê ve diçû, li [[Kenya]]yê bi alîkariya [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIAyê]] ve hatiye revandin û piştre jî radestî Tirkiyeyê tê kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiner |pêşnav=Tim |tarîx=1999-02-20 |sernav=U.S. Helped Turkey Find and Capture Kurd Rebel |url=https://www.nytimes.com/1999/02/20/world/us-helped-turkey-find-and-capture-kurd-rebel.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li gorî rojnameya ''Vatan'' a tirk, rayedarên amerîkî Öcalan girtine û radestî rayedarên tirk kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |sernav=ABD Apo'yu teslim etti çünkü bağımsız Kürt devletine engeldi |malper=haber.vatanim.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081018140436/http://haber.vatanim.com.tr/haberdetay.asp?detay=Kurt_sorununun_cozumu_teroru_bitirir_203724_1&Newsid=203724 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî girtina wî hikûmeta Yewnanistanê di nav aloziyê de bû û Wezîrê Derve Theodoros Pangalos, Wezîrê Navxweyî Alekos Papadopoulos û Wezîrê Pergala Giştî Philipos Petsalnikos ji karên xwe îstifa kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/feb99/greece021899.htm |sernav=Washingtonpost.com: Three Greek Cabinet Ministers Resign Over Ocalan Affair |malper=www.washingtonpost.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Costoulas, balyozê Yewnanistanê ku di wî demê de Ocalan diparast, diyar kiribû ku jiyana wî piştî operasyona girtina wî di xetereyê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber,025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |sernav=SABAH - 17 Temmuz 2007, Salı - Türkiye Öcalan için Kenya'ya para verdi |malper=www.sabah.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2008-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080112170002/http://www.sabah.com.tr/2007/07/17/haber%2C025EFB746B684ED8B16B1759BE71DE6F.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî Nûcan Derya ku wergêrê Öcalan a li Kenyayê bû, rayedarên Kenyayê balyozê Yewnanistanê hişyar kiribûn ku "tiştek" dikare bibe ger ew çar roj berê neçe û Pangalos garantî dabû wan ku Öcalan dê bi ewlehî biçe Ewropayê. Öcalan bi biryar dide ku biçe [[Amsterdam]]ê û bi tohmetên tundî yê re rû bi rû bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/ocalan-interpreter-tells-how-trap-was-set-1.155018 |sernav=Ocalan interpreter tells how trap was set |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtina Öcalan dibe sedem ku bi hezaran Kurd li seranserê cîhanê li balyozxaneyên Yewnanistan û [[Îsraêl]]ê xwepêşandanên şermezarkirina girtina wî li dar bixin. Kurdên ku li Almanya dijîn gef li wan hat xwarin ku eger ew xwepêşandanên piştgiriya Öcalan bidomînin, ew ê bi dersînorkirinê werin şandin. Ev hişyarî piştî ku di êrîşa 1999an a li ser konsulxaneya Îsraêlê li [[Berlîn]]ê de sê kurd hatin kuştin û 16 kes birîndar bûn, hatibû dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |sernav=CNN - Kurds seize embassies, wage violent protests across Europe - February 17, 1999 |malper=edition.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2023-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230130074315/http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9902/17/ocalan.protest.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.akakurdistan.com/kurds/stories/kontos/ |sernav=Yannis Kontos's story |malper=www.akakurdistan.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Komeke bi navê Bazên Tolhildanê yên Apo li [[Kadıköy]], [[Stembol]], firoşgehek mezin şewitand û bû sedema mirina 13 kesan.<ref name="Shatzmiller2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism and Minority Identities in Islamic Societies |paşnav=Shatzmiller |pêşnav=Maya |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2847-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=_nfskxBPwg8C&q=Revenge+Hawks+of+Apo+and+istanbul&pg=PA249&redir_esc=y }}</ref> Li gelek paytext û bajarên mezin ên ewropî{{Sfn|Gunter, Michael M.|2000|p=851}} û herwiha li [[Iraq]], [[Îran]] û li Tirkiyeyê xwepêşandan li dijî girtina wî hatibûn lidarxistin.<ref name="Shatzmiller2005" /> === Darizandin === [[Wêne:Pkk supporters london april 2003.jpg|thumb|500px|Dilsozên Öcalanê li Londonê, 2003]] Öcalan anîn [[Îmralî|girava Îmraliyê]], li wir 10 rojan bêyî ku destûr bê dayîn parêzerên xwe bibîne û bi wan re biaxive an parêzvaniya wî bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html |sernav=University of Minnesota Human Rights Library |malper=hrlibrary.umn.edu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Dadgeheke ewlehiyê ya dewletê ku ji yek dadwerê leşkerî û du dadwerên sivîl pêk dihat li girava Îmraliyê ji bo darizandina Öcalanê hat damezrandin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46711807.pdf |sernav=Extradition or Political Asylum for the Kurdistan Workers Party's Leader Abdullah Ocalan |malper=core.ac.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Şandeyek ji sê parêzerên holendî ku dixwestin wî biparêzin, destûr nehat dayîn ku bi muwekîlê xwe re hevdîtin bikin û ji bo lêpirsînê li balafirgehê hatin girtin bi hinceta ku ew wekî "milîtanên PKKê" tevdigerin û ne wekî parêzer; ew hatin vegerandin Holendayê.<ref name=":11" /> Di roja heftemîn de dadwerek beşdarî lêpirsînan bû û nivîsek jê amade kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/ |sernav=Latest |malper=Amnesty International |tarîx=2025-06-19 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Doz di 31ê gulana 1999an de li girava Îmraliyê<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/opinion/letters/trial-of-abdullah-ocalan-1.192720 |sernav=Trial Of Abdullah Ocalan |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> li [[Deryaya Mermereyê]] dest pê kir û ji hêla Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya [[Enqere]]yê ve hat organîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/eca/turkey/security.htm |sernav=Human Rights Watch: Ocalan Trial Monitor |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di dema darizandinê de, ew ji hêla Nivîsgeha Hiqûqî ya Asrınê ve hate temsîlkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://eldh.eu/wp-content/uploads/2018/08/Asrin-Office-Lawyers-Case-I-October-2018.pdf |sernav=Turkey Report, Trial of Kurdish Lawyers |malper=eldh.eu |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Parêzerên wî di temsîlkirina wî ya têrker de zehmetî kişandin ji ber ku destûr ji wan re hat dayîn ku heftê tenê du hevpeyvînên ku di destpêkê de 20 deqê û paşê 1 saet dom dikirin, werin kirin, ku çend ji wan ji ber "hewaya xirab" an jî ji ber ku rayedaran destûra pêwîst nedane, hatin betalkirin.<ref name=":13" /> Herwiha parêzerên wî ji sûcdariyên ku dibe ku bibin bêxeber bûn û tenê piştî ku perçeyên wê ji çapemeniyê re hatibûn pêşkêşkirin, îdianameya fermî wergirtin.<ref name=":12" /> Doz bi girtina bi dehan siyasetmedarên kurd ên ji [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) re pêk hat.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Laizer |pêşnav=Sheri |tarîx=1999 |sernav=Abdullah Ocalan: A plea for justice |url=https://www.jstor.org/stable/42949064 |kovar=Socialist Lawyer |hejmar=31 |rr=6–8 |issn=0954-3635 }}</ref> Di nîvê hezîrana 1999an de, [[Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] ji bo çareserkirina rexneyên ji Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/372727.stm |sernav=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Military judge barred from Ocalan trial |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> derxistina dadwerên leşkerî ji Dadgehên Ewlehiya Dewletê pejirand<ref name=":13" /> û dadwerekî sivîl posta dadwerê leşkerî girt ser xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/380845.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Monitoring {{!}} Text of the Ocalan verdict |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Di heman rojê de, Rêxistina Efûya Navneteweyî daxwaza ji nû ve darizandinê kir û [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] jî pirsa ku şahidên ku ji hêla parastinê ve hatine anîn di darizandinê de nehatine bihîstin, pirsî.<ref name=":12" /> Di 1999an de parlamenterê Tirkiyeyê li ser Pêşnûmeqanûna Tobekirinê nîqaş kir ku dê cezayê mirinê yê Öcalan veguherîne 20 sal cezayê girtîgehê û rê bide çekdarên PKKê ku bi efûyek sînorkirî teslîm bibin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1988&dat=19990629&id=uEYiAAAAIBAJ&pg=1200,5352234&hl=en |sernav=The Argus-Press - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> lê ji ber berxwedana rastgirên tundrew ên li dora [[Partiya Tevgera Neteweparêz]] (MHP) ew nehat pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/bill-to-spare-life-of-ocalan-withdrawn-by-ecevit-1.202569 |sernav=Bill to spare life of Ocalan withdrawn by Ecevit |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di çileya 2000an de, hikûmeta Tirkiyeyê ragihand ku cezayê darvekirinê heta ku Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) biryarê ji nû ve binirxîne, hatiye paşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |sernav=CNN - Turkey delays execution of Kurdish rebel leader Ocalan - January 12, 2000 |malper=archives.cnn.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |roja-arşîvê=2006-05-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060526031932/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/meast/01/12/ocalan.01/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî rakirina cezayê darvekirinê li Tirkiyeyê di tebaxa 2002an de, di cotmeha wê salê de,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkey abolishes death penalty |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-abolishes-death-penalty-171956.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=The Independent |ziman=en-GB }}</ref> dadgeha ewlehiyê cezayê wî ji bo heyatê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International and Transnational Criminal Law |paşnav=Luban |pêşnav=David |weşanger=Wolters Kluwer |tarîx=2014-07-11 |isbn=978-1-4548-4850-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=NAXfDgAAQBAJ&q=%C3%B6calans+sentence+commuted+to+life+in+prison&pg=PT433&redir_esc=y }}</ref> Ji bo ku biryarek ji bo Öcalan guncawtir bi dest bixe, wî serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) ya li [[Strasbourg]]ê da, ku doz di hezîrana 2004an de qebûl kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.wdr.de/stichtag/stichtag300.html |sernav=29. Juni 2004 - Vor 5 Jahren: Abdullah Öcalan wird zum Tod verurteilt |malper=www1.wdr.de |tarîx=2004-06-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=de }}</ref> Di 2005an de, DMMEyê biryar da ku Tirkiyeyê bi redkirina îtîrazkirina girtina Öcalan û bi mehkûmkirina mirinê bêyî darizandineke adil, madeyên 3, 5 û 6 ên Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê binpê kiriye. Daxwaza Öcalan a ji bo ji nû ve darizandinê ji aliyê dadgehên Tirkiyeyê ve hat redkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/turkey/2013/03/29/justice-minister-abdullah-ocalan-will-in-no-way-be-given-a-retrial |sernav=There will absolutely be no retrial for Abdullah Öcalan |malper=Daily Sabah |tarîx=2013-03-29 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US }}</ref> === Şertên binçavkirinê === [[Wêne:PKK Verbot.jpg|thumb|Protestoyê ji bi azadkirina Öcalanê li Almanyayê 2016]] Piştî girtina wî, Öcalan wekî yekane girtiyê girava Îmraliyê ya li Deryaya Mermereyê di hucreya yek-kesî de hate girtin. Piştî ku di 2002an de cezayê mirinê bo cezayê heyatê hate guhertin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-oct-04-fg-briefs4.3-story.html |sernav=Kurd's Death Sentence Commuted to Life Term |malper=Los Angeles Times |tarîx=2002-10-04 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-US |paşnav=Archives |pêşnav=L. A. Times }}</ref> Öcalan li Îmraliyê girtî ma û li wir tenê girtiyê wî bû. Her çend girtiyên berê yên li Îmraliyê ji bo girtîgehên din hatin veguheztin jî, ji bo parastin û tirsa êrîşan zêdetirî 1000 leşkerên tirk li giravê hatin bicihkirin. Di mijdara 2009an de, rayedarên tirk ragihandin ku ew bi veguheztina çend girtiyên din bo Îmraliyê, hucreya yek-kesî ya wî bi dawî dikin. Wan got ku dê destûr bê dayîn ku Öcalan heftê deh saetan wan bibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Top_News/Special/2009/11/17/PKK-leader-Ocalan-gets-company-in-prison/17541258484776/ |sernav=PKK leader Ocalan gets company in prison - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Girtîgeha nû piştî ku [[CPT|Komîteya Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Konseya Ewropayê]] serdana giravê kir û li dijî şert û mercên ku ew tê de dihat girtin nerazîbûn nîşan da, hate çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thescotsman.scotsman.com/world/Company-at-last-for-Kurdish.5833050.jp |sernav=Company at last for Kurdish inmate alone for ten years - The Scotsman |malper=thescotsman.scotsman.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/11/10/feature-02 |sernav=Turkey building new prison for PKK members |malper=www.setimes.com |roja-gihiştinê=2025-06-19 }}</ref> Ji 27ê tîrmeha 2011 heta 2ê gulana 2019an destûr nehat dayîn ku parêzerên wî Abdullah Öcalan bibînin.<ref name=":15"/> Ji tîrmeha 2011 heta kanûna 2017an parêzerên wî ji bo serdanan zêdetirî 700 serlêdan kirin, lê hemî hatin redkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Lawyers’ appeal to visit Öcalan rejected for the 710th time |url=https://anfenglish.com/human-rights/lawyers-appeal-to-visit-Oecalan-rejected-for-the-710th-time-23510 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Ji bo hişyarkirina li ser tecrîda Öcalan, civaka kurd bi rêkûpêk xwepêşandan li dar xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Demonstrations for Öcalan in Europe |url=https://anfenglish.com/news/demonstrations-for-Oecalan-in-europe-28818 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=en }}</ref> Di cotmeha 2012an de, bi sedan girtiyên siyasî yên kurd ji bo şert û mercên girtina baştir ji bo Öcalan û mafê bikaranîna zimanê kurdî di perwerde û hiqûqê de dest bi greva birçîbûnê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The PKK: coming down from the mountains |paşnav=White |pêşnav=Paul Joseph |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=88 |isbn=978-1-78360-037-3 |cih=London, England |series=Rebels }}</ref> Greva birçîbûnê 68 rojan dom kir heta ku Öcalan daxwaza bidawîanîna wê kir. Nêzîkî du salan, ji 6ê cotmeha 2014 heta 11ê îlona 2016an, dema ku birayê wî Mehmet Öcalan ji bo [[Cejna Qurbanê]] serdana wî kir, serdana Öcalan qedexe bû.<ref name=":14">{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-12 |sernav=Abdullah Öcalan: Inhaftierter PKK-Chef darf nach zwei Jahren Besuch empfangen |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/abdullah-oecalan-inhaftierter-pkk-chef-darf-nach-zwei-jahren-besuch-empfangen-a-1111890.html |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> Di 2014an de, DMMEyê biryar da ku binpêkirina madeya 3an di derbarê wê yekê de ku ew heta 17ê mijdara 2009an tenê li girava Îmarliyê girtî bû û herwiha ne gengaziya îtîrazkirina biryara wî de heye.<ref name=":14" /> Di 6ê îlona 2018an de, ji ber cezayên berê yên ku di salên 2005-2009an de lê hatibûn birîn, ji ber ku parêzeran danûstandinên xwe bi Öcalan re eşkere dikirin û ji ber ku ew bandor li ser wê yekê dikir ku Öcalan bi rêya danûstandinên bi parêzerên xwe re rêberiya PKKê dike, serdanên parêzeran ji bo şeş mehan hatin qedexekirin.<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |sernav=Öcalan-Anwälte: Kontaktverbot faktisch in Kraft |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/Oecalan-anwaelte-kontaktverbot-faktisch-in-kraft-11430 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=ANF News |ziman=de }}</ref> Dîsa heta 12ê çileya 2019an, dema ku birayê wî cara duyemîn serdana wî kir, ji wergirtina serdanan hat qedexekirin. Birayê wî got ku tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kurdistan24 |sernav=PKK's Ocalan visited by family in Turkish prison, first time in years |url=https://www.kurdistan24.net/en/news/5c5849bf-3f4b-48fb-8c79-0f61260c3a8c |roja-gihiştinê=2025-06-19 |xebat=Kurdistan24 |ziman=en }}</ref> Qedexeya serdana parêzerên wî di nîsana 2019an de hat rakirin û Öcalan di 2ê gulana 2019an de parêzerên xwe dît.<ref name=":15" /> Di 27ê sibata 2025an de, Öcalan ji girtîgehê peyamek weşand û bang li PKKê kir ku [[PKK#Gongreya 12em û bidawîkirina çalakiyên bi navê PKKê|kongreyekê]] li dar bixe û xwe bihelîne û çekên xwe deyne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/turkey-pkk-ocalan-peace-talks-68decd55c35fa537f04b117bc9736128 |sernav=Kurdish leader Ocalan issues message from prison, urging PKK to disarm to make peace with Turkey |malper=AP News |tarîx=2025-02-27 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en }}</ref> Di bersivê de, PKKê ragihand ku di 1ê adarê de agirbest dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkmg3kmmero |sernav=Kurdish group PKK declares ceasefire with Turkey |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-03-02 |roja-gihiştinê=2025-06-19 |ziman=en-GB }}</ref> === Dozgerî li dijî alîgirên Abdullah Öcalan === Di 2008an de, Wezîrê Dadê yê Tirkiyeyê [[Mehmet Ali Şahin]] got ku di navbera 2006 û 2007an de, 949 kes ji ber ku ji Öcalan re gotine "bi rêz" (Sayın) hatine mehkûmkirin û zêdetirî 7,000 kes jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question in Turkey: New Perspectives on Violence, Representation and Reconciliation |paşnav=Gunes |pêşnav=Cengiz |weşanger=Routledge |tarîx=2013-09-23 |isbn=978-1-135-14063-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ&q=calling+%C3%B6calan+Sayin+illegal&pg=PA44 |paşnav2=Zeydanlioglu |pêşnav2=Welat }}</ref> === Tecrîda li ser wî === Heta niha gelek caran, bi awayekî bêqanûnî ji aliyê dewleta tirk ve tecrîd li ser Öcalan hatiye kirin. Bi van astengiyan hevdîtinên Öcalan û parêzerên wî û malbata wî hatiye astengkirin. [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) li parlamena tirk gelek caran di derbarê tecrîdê û rewşa Ocalan de pirs li Wezareta Dadê ya dewleta tirk pirsî.<ref name="Duvar">{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/politika/2018/09/23/hdpden-bakanliga-ocalana-tecrit-sorusu |sernav=HDP'den bakanlığa Öcalan'a tecrit sorusu |malper= |tarîx=2018-09-23 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Duvar |pêşnav=Gazete }}</ref> ==== Ji bo Öcalan bangawaziya (CPT) ==== Partiya Demokratîk ya Gelan (HDP) ji bo Öcalan bangawaziya Komîsyona Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Ewropayê (CPT)yê kir.<ref name="Duvar" /> Partiya Demokratîk ya (HDP) di bangawaziya xwe de deng li saziyên mafên mirovan ya Ewrûpayê û li CPTyê kir ku derbarê rewşa tenduristiya Ocalan û rewşa wî rojek zûtir dest bi hevdîtinan bike.<ref name="Duvar" /> == Îdeolojî û miletê kurd == [[Wêne:Abdullah Öcalan.png|thumb|250px|Abdullah Öcalan 1993]] === Beşdarbûna di înîsiyatîfên aştiyê de === Di mijdara 1998an de, Öcalan planeke aştiyê ya 7 xalî pêşxist ku li gorî wê divê êrîşên Tirkiyeyê yên li ser gundên kurdan rawestin, penaber vegerin, gelê kurd di nav Tirkiyeyê de xweserî werbigire, kurd mafên demokratîk ên wekhev werbigirin ji ber ku sîstema cerdevanên gundan a ku ji hêla tirkan û hikûmeta Tirkiyeyê ve tê piştgirîkirin dê bi dawî bibe û ziman û çanda kurdî dê bi fermî were naskirin.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |sernav=Interview with Abdullah Ocalan "Our First Priority Is Diplomacy |malper=www.etext.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2008-12-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081208150820/http://www.etext.org/Politics/Arm.The.Spirit/Kurdistan/PKK.ERNK.ARGK/ocalan-interview-january-1999.txt |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çileya 1999an de, di dema mayîna xwe ya li Ewropayê de, Öcalan dît ku têkoşîna rizgariyê ya partiya wî ji şerê gerîla ber bi diyalog û danûstandinan ve çûye.<ref name=":16" /> Piştî girtina wî, Öcalan daxwaza rawestandina êrîşên PKKê kir û ji bo çareseriyek aştiyane ji bo nakokiya kurdan di nav sinorên Tirkiyeyê de parêzvanî kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Enzinna |pêşnav=Wes |tarîx=2015-11-24 |sernav=A Dream of Secular Utopia in ISIS’ Backyard |url=https://www.nytimes.com/2015/11/29/magazine/a-dream-of-utopia-in-hell.html |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Kurds_after_capture_Ocalan.pdf |sernav=Turkey, Europe and the Kurds after the capture of Abdullah Öcalan |malper=www.let.uu.nl |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Di cotmeha 1999an de, heşt çekdarên PKKê yên li dora berdevkê berê yê PKKê yê ewropî Ali Sapan li ser daxwaza Öcalan xwe radestî Tirkiyeyê kirin.<ref name="Zaman1999">{{Jêder-nûçe |paşnav=Zaman |pêşnav=Amberin |tarîx=1999-10-07 |sernav=Kurds' Surrender Awakens Turkish Doves |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1999/10/07/kurds-surrender-awakens-turkish-doves/a820b501-c5ba-4e89-9a93-701f502c23af/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Parêzerê wî ragihand ku li gorî muameleya wan, çekdarên din ên PKKê jî xwe radestî Tirkiyeyê dikin.<ref name="Zaman1999" /> Lêbelê ew heşt û herwija komeke din ku çend hefte şûnda li Stembolê teslîm bûn, hatin girtin û destpêşxeriya aştiyê ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hate redkirin. Öcalan daxwaza damezrandina "Komîsyona Rastî û Edaletê" ji aliyê saziyên kurdî kir da ku sûcên şer ên ku ji aliyê hem PKK û hem jî hêzên ewlehiyê yên Tirkiyeyê ve hatine kirin, lêkolîn bike. Pêkhateyeke bi vî rengî di gulana 2006an de dest bi xebatê kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |tarîx=2007 |sernav=Turkey's PKK: Rise, Fall, Rise Again? |url=https://www.jstor.org/stable/40210079 |kovar=World Policy Journal |cild=24 |hejmar=1 |rr=75–84 |issn=0740-2775 }}</ref> Di adara 2005an de, Öcalan ''Danezana Konfederalîzma Demokratîk li Kurdistanê''<ref>{{Jêder-malper |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |sernav=PKK ilk adına döndü |malper=webarsiv.hurriyet.com.tr |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090211135159/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2005/04/04/622724.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> derxist û banga konfederasyoneke bê sinor di navbera herêmên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], û [[Rojhilata Kurdistanê]] kir. Ev pêşniyar piştî "Kongreya Ji Nû Ve Avakirinê" di nîsana 2005an de ji aliyê bernameya PKKê ve hate pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |sernav=PKK Yeniden İnşa Bildirgesi |malper=www.pkk-info.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090206200234/http://www.pkk-info.com/tr/eskisite/pkktarihi/PKK.ilk.bildirgesi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Öcalan di 28ê îlona 2006an de bi rêya parêzerê xwe Ibrahim Bilmez daxuyaniyek da û bang li PKKê kir ku agirbestê îlan bike û bi Tirkiyeyê re aştiyê bixwaze. Daxuyaniya Öcalan got, "Divê PKK çekan bikar neyne heya ku bi armanca tunekirinê neyê êrîşkirin", û "avakirina yekîtiyek demokratîk di navbera tirk û kurdan de pir girîng e. Bi vê pêvajoyê re, rêya diyaloga demokratîk jî dê vebe".<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-09-28 |sernav=Kurdish rebel boss in truce plea |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5389746.stm |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en-GB }}</ref> Wî li ser çareseriyek ji bo nakokiya kurd-Tirkiyeyê xebitî, ku dê di çarçoveya Peymana Xweseriya Herêmî ya Ewropî de, ku ji hêla Tirkiyeyê ve jî hatibû îmzekirin, nenavendîkirin û demokratîkkirina Tirkiyeyê jî di nav xwe de bigire, lê pêşniyara wî ya 160 rûpelî ya li ser mijarê di tebaxa 2009an de ji hêla rayedarên Tirkiyeyê ve hate desteserkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Out of nowhere: the Kurds of Syria in peace and war |url=https://archive.org/details/outofnowherekurd0000gunt |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Hurst & Company |tarîx=2014 |rûpel=[https://archive.org/details/outofnowherekurd0000gunt/page/64 64]-65 |isbn=978-1-84904-435-6 |cih=London }}</ref> Di 31ê gulana 2010an de, Öcalan got ku ew dev ji diyaloga berdewam a bi Tirkiyeyê re berdide, ji ber ku "ev pêvajo êdî watedar an jî kêrhatî nîne". Öcalan diyar kir ku Tirkiyeyê sê protokolên wî yên ji bo danûstandinê paşguh kirine: (a) şertên wî yên tenduristî û ewlehiyê, (b) serbestberdana wî, û (c) çareseriyek aştiyane ji bo pirsgirêka kurd li Tirkiyeyê. Her çend hikûmeta Tirkiyeyê protokolên Öcalan wergirtibûn jî, ew qet ji raya giştî re nehatin eşkerekirin. Öcalan got ku ew ê fermandarên payebilind ên PKKê berpirsiyarê pevçûnê bihêle, lê divê ev yek wekî bangek ji bo PKKê ji bo dijwartirkirina pevçûna xwe ya çekdarî bi Tirkiyeyê re neyê şîrovekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkey – PKK steps up attacks in Turkey |malper=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ekolay.net |sernav=Kandil kabul etti Ankara reddetti |url=http://haber.ekolay.net/haber/3/1007462/Kandil-kabul-etti-Ankara-reddetti.aspx |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Ekolay Haber }}</ref> Di çileya 2013an de, danûstandinên aştiyê di navbera PKK û hikûmeta Tirkiyeyê de destpêkirin û ji çile<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/kurdish-deputies-meet-ocalan-on-imrali-island-143295 |sernav=Kurdish Deputies Meet Ocalan on Imrali Island |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> heta adarê ew çend caran bi siyasetmedarên [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) re li girava Îmraliyê civiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |sernav=Jailed Kurdish PKK rebel leader Ocalan expected to make ceasefire call |malper=ekurd.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2024-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241130130234/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2013/3/turkey4587.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 21ê adarê de, Öcalan agirbestek di navbera PKK û dewleta Tirkiyeyê de ragihand. Daxuyaniya Öcalan li ber bi sed hezaran kurdên li [[Amed]]ê hate xwendin ku ji bo pîrozkirina Sersala Kurdî ([[Newroz]]) kom bûbûn. Di beşek ji daxuyaniyê de wiha dihat gotin, "Bila çek bêdeng bibin û siyaset serdest bibe... deriyek nû ji pêvajoya şerê çekdarî ber bi demokratîkbûn û siyaseta demokratîk ve tê vekirin. Ev ne dawî ye. Ev destpêka serdemeke nû ye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Editorial |pêşnav=Gunther |sernav=Inhaftierter Kurden-Chef stößt Tür zum Frieden auf |url=https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=DE |ziman=de-DE |roja-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818071915/https://de.reuters.com/article/trkei-kurden-idDEBEE92K03D20130321 }}</ref> Di demek kurt de piştî daxuyaniya Öcalan, serokê fonksiyonel ê PKKê, [[Murat Karayılan]], bi soza pêkanîna agirbestê bersiv da. Di dema pêvajoya aştiyê de, Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) di hilbijartinên parlamenterê yên [[Hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê yên 7ê hezîrana 2015an|hezîrana 2015an]] de ket meclîsê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-06-08 |sernav=Turkey's HDP challenges Erdogan and goes mainstream |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33045124 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Agirbest piştî kuştina du polîsên tirk di tîrmeha 2015an de li [[Serê Kaniyê, Riha|Serê Kaniyê]] bi dawî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipa.news/ |sernav=Ipa.news {{!}} Temukan dan Aplly Lowongan Kerja Via URL & Email |malper=ipa.news |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=id |roja-arşîvê=2025-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250617003440/https://ipa.news/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertina îdeolojiya siyasî === Ji dema girtina xwe ve, Öcalan bi rêya têkiliya xwe bi teorîsyenên civakî yên rojavayî yên wekî [[Murray Bookchin]], Immanuel Wallerstein û [[Hannah Arendt]] re, îdeolojiya xwe bi giringî guhertiye.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://air.unimi.it/retrieve/handle/2434/817740/1726883/zanjglobsoutstud.2.1.0115.pdf |sernav=The Rise of Feminism in the PKK: Ideology or Strategy |malper=air.unimi.it |roja-gihiştinê=2025-06-20 }}</ref> Öcalan dev ji baweriyên xwe yên [[Marksîzm-Lenînîzm|markzîzm-lenînîst]]<ref name=":18" /> û [[Stalînîzm|stalînîst]] ên kevin berda<ref>{{Jêder-malper |url=https://libcom.org/article/stalinist-caterpillar-libertarian-butterfly-evolving-ideology-pkk-alex-de-jong |sernav=Stalinist caterpillar into libertarian butterfly? The evolving ideology of the PKK - Alex De Jong {{!}} libcom.org |malper=libcom.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":19">{{Jêder-malper |url=http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |sernav=Bookchin, Öcalan, and the Dialectics of Democracy {{!}} New Compass |malper=new-compass.net |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160401092904/http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û civaka xwe ya îdeal bi navê konfederalîzma demokratîk ava kir.<ref name=":19"/> Di destpêka 2004an de, Öcalan hewl da ku bi rêya parêzerên Öcalan hevdîtinek bi Murray Bookchin re saz bike û xwe wekî "xwendekarê" Bookchin bi nav kir ku dixwaze ramanên Bookchin li gorî civaka [[Rojhilata Navîn]] biguncîne. Lê di ve demê Bookchin pir nexweş bû ku nikarîbû bi Öcalan re hevdîtinê bike.<ref name=":19" /> === Konfederalîzma demokratîk === Konfederalîzma demokratîk îdeolojiyeke li ser bingeha ramanên Abdullah Öcalan e. Konfederalîzma demokratîk "sîstemeke encumenên îdarî yên ji aliyê gel ve hatine hilbijartin e, ku rê dide civakên herêmî ku kontrola xweser li ser milkên xwe bikin, di eynî demê de bi rêya toreke encumenên konfederal ve bi civakên din ve girêdayî ne."<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=Democratic confederalism and the PKK’s feminist transformation |weşanger=Zed Books |tarîx=2015 |rûpel=126-149 |isbn=978-1-78360-037-3 |url=https://doi.org/10.5040/9781350223394.ch-06 }}</ref> Biryar ji aliyê komunan ve li her tax, gund, an bajar têne girtin. Hemû kes dikarin beşdarî encumenên komunal bibin, lê beşdariya siyasî ne mecbûrî ye. Milkê taybet tune ye, lêbelê "xwedîtiya bi karanînê heye, ku mafên karanîna avahî, erd û binesaziyê dide kesan, lê ne mafê firotin û kirîna li sûkê an veguherandina wan bo karsaziyên taybet".<ref name=":20" /> Aborî di destê encumenên komunal de ye û ji ber vê yekê (bi gotinên Bookchin) 'ne kolektîf e û ne jî taybet e - ev gelemperî ye.'<ref name=":20" /> Femînîzm, [[ekolojî]] û demokrasiya rasterast di konfederalîzma demokratîk de bingehîn in.{{Sfn|Öcalan|2011|p=21}} Bi redkirina hem otorîterîzma dewletê û burokratîzma sosyalîzmê û hem jî nêçîrvaniya [[kapîtalîzm]], ku ji hêla Öcalan ve wekî berpirsiyarê herî mezin ê newekheviyên aborî, [[zayendperestî]] û wêrankirina jîngehê li cîhanê tê dîtin,{{Sfn|Dirik|2016|p=54}}{{Sfn|White|2015|p=126-149}} konfederalîzma demokratîk "cureyek rêxistin an rêveberiyê [ku] dikare wekî rêveberiya siyasî ya ne-dewletî an demokrasiya bêdewlet were binavkirin"{{Sfn|Öcalan|2011|p=27}} diparêze, ku dê çarçoveya rêxistina xweser a "her civak, koma baweriyê, kolektîfek taybetî ya zayendî û/an koma etnîkî ya hindekarî, di nav yên din de" peyda bike.{{Sfn|Öcalan|2008|p=34}} Ew modelek sosyalîzma lîbertîzmê<ref>{{Jêder-malper |url=https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |sernav=Jineology: Kurdish "feminism" in the doctrine of democratic confederalism and the political system of the Democratic Federation of Northern Syria (Rojava) |malper=studiaiuridica.pl |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2025-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250805002817/https://studiaiuridica.pl/article/159464/en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/new-kind-of-freedom-born-in-terror/ |sernav=A new kind of freedom born in terror |malper=openDemocracy |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û demokrasiya beşdar{{Sfn|Öcalan|2011|p=16-17}} e ku li ser xwerêveberiya civakên herêmî û rêxistina encumenên vekirî,{{Sfn|Öcalan|2011|p=35}} encumenên bajaran, meclîsên herêmî û kongreyên mezintir hatiye avakirin, ku welatî ajanên xwerêveberiyê ne, ku dihêle kes û civak bandorek rastîn li ser jîngeh û çalakiyên xwe yên hevpar bikin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=11}}{{Sfn|Dirik|2016|p=31}} Bi îlhama têkoşîna jinan di PKKê de, konfederalîzma demokratîk femînîzm wekî yek ji stûnên xwe yên navendî dibîne.{{Sfn|Öcalan|2011|p=8}}{{Sfn|Dirik|2016|p=17}} Bi dîtina baviksalarî wekî "berhemeke îdeolojîk a dewlet û desthilatdariya neteweyî" ku ne kêmtir ji kapîtalîzmê xeternak e,{{Sfn|Öcalan|2011|p=61}} Öcalan vîzyonek nû ya civakê diparêze da ku têkiliyên desthilatdariyê yên sazûmanî û psîkolojîk ên ku niha di civakên kapîtalîst de hatine damezrandin hilweşîne û misoger bike ku jin di hemî astên rêxistin û biryardanê de rolek giring û wekhev bi ya mêran re hebe.{{Sfn|Bookchin|2018|p=18}}{{Sfn|Shilton|2019|p=81}} Prensîbên din ên sereke yên konfederalîzma demokratîk jîngehparêzî, pirçandîbûn (olî, siyasî, etnîkî û çandî), [[Azadiya derbirinê|azadiyên derbirinê]], parastina xwe û aboriyek parveker in ku kontrola çavkaniyên aborî ne ya dewletê ye, lê ya civakê ye.{{Sfn|Malik|2019|p=21}}{{Sfn|Biehl|2012|p=44}} Lêkolînên Öcalan ên ku ji bo bersivdayîna pêdiviyên tevgera kurd li seranserê [[Kurdistan]]ê derketin holê, aliyên curbicur ên civaka kurd di warên [[Mirovnasî|antropolojî]], [[zimannasî]] û [[Têkiliyên navneteweyî|siyaseta navneteweyî]], [[hiqûqa navneteweyî]] de û herwiha nêzîkatiyek femînîst a bi navê [[jineolojî]] destnîşan kirin, ku bi taybetî ji têkoşîna jinan di PKKê de û [[Sakîne Cansiz]] îlham girtiye. Îlhamên wî yên teorîk ên herî mezin ji ekolojiya civakî û şaredariya lîbertaryan ên ku ji hêla anarşîstê amerîkî [[Murray Bookchin]] ve hatine formulekirin, hatin. Di berhemên xwe de, Bookchin dibêje ku serdestî û wêrankirina xwezayê berdewamiya serdestiya mirovan ji hêla hev ve ye, di nav de bi awayên kapîtalîzm û dewleta neteweyî. Fîlozofê amerîkî, girêdanek di navbera krîza ekolojîk û hiyerarşiya civakî de ava dike, dibîne ku avahiya civakî ya mirovahiyê hewce ye ku ji nû ve were fikirîn û ji civatek hiyerarşiya wêranker veguhere civatek civakî ya ekolojîk ku hevsengiyek di navbera beşên xwe de diparêze û civakên wê dikarin jiyana xwe bi serbixwe birêxistin bikin. Bi heyraniya têgehên Bookchin, Öcalan nêrînek rexnegir li ser neteweperwerî û dewleta neteweyî pêşxist ku ev yek bû sedem ku mafê çarenûsî yê gelan wekî "bingeha avakirina demokrasiyeke bingehîn, bêyî ku hewcedariya lêgerîna sinorên siyasî yên nû" şîrove bike. Li ser vê yekê, Öcalan pêşniyar dike ku çareseriyek siyasî ji bo gelê kurd ne avakirina dewleteke neteweyî ya nû, lê avakirina pergaleke demokratîk, nenavendî û xweser a xwerêxistinkirinê bi şêweyê konfederasyonê vedihewîne. {{Quote|text=Ez çareseriyek hêsan pêşkêşî civaka Tirkiyeyê dikim. Em neteweyek demokratîk dixwazin. Em ne li dijî dewleta yekgirtî û komarê ne. Em komarê, avahiya wê ya yekgirtî û laîkîzmê qebûl dikin. Lêbelê, em bawer dikin ku divê ew wekî dewletek demokratîk a ku rêzê li gelan, çandan û mafan digire ji nû ve were pênasekirin. Li ser vê bingehê, divê kurd azad bin ku bi awayekî rêxistin bibin ku bikaribin çand û zimanê xwe bijîn û ji hêla aborî û ekolojîk ve pêş bikevin. Ev ê bihêle ku kurd, tirk û çandên din di bin banê neteweyek demokratîk de li Tirkiyeyê werin cem hev. Lêbelê, ev tenê bi destûrek demokratîk û çarçoveyek qanûnî ya pêşkeftî ku rêzê li çandên cûda digire mimkun e. Fikra me ya neteweyek demokratîk bi al û sînoran nayê pênasekirin. Fikra me ya neteweyek demokratîk modelek li ser bingeha demokrasiyê dihewîne li şûna modelek li ser bingeha avahiyên dewletê û eslê etnîkî. Pêdivî ye ku Tirkiye xwe wekî welatek ku hemî komên etnîkî dihewîne pênase bike. Ev ê modelek li ser bingeha mafên mirovan be li şûna ol an nijadê. Fikra me ya neteweyek demokratîk hemî kom û çandên etnîkî dihewîne.|author=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|cite=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.|by=Abdullah Öcalan, Şer û Aştî li Kurdistanê, 2008.}} Her çend xwe wekî modelek li dijî dewleta neteweyî pêşkêş bike jî, konfederalîzma demokratîk di bin şert û mercên taybetî de îhtîmala hevjiyana aştiyane di navbera herduyan de qebûl dike, heya ku destwerdana dewletê di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona çandî de tune be.{{Sfn|Öcalan|2011|p=49}} Her çend di destpêkê de wekî bingehek civakî û îdeolojîk a nû ji bo tevgera rizgariya kurd hatibe teorîzekirin jî, konfederalîzma demokratîk niha wekî tevgerek antî-nijadperestî, pir-etnîkî û navneteweyî tê pêşkêş kirin.{{Sfn|Öcalan|2005|p=81}}{{Sfn|Öcalan|2008|p=24}}{{Sfn|Maisel|2018|p=347}} Xetên giştî yên konfederalîzma demokratîk di adara 2005an de, bi rêya daxuyaniyekê "ji bo gelê kurd û civaka navneteweyî“{{Sfn|Öcalan|2005|p=15}} hatin pêşkêş kirin û di salên paşîn de, ev têgeh di weşanên din de, wekî çar cildên ''Manîfestoya Şaristaniya Demokratîk'', bêtir hate pêşxistin.{{Sfn|MEPC|2015|p=34}} Di demek kurt de piştî weşandina wê, daxuyanî tavilê ji hêla PKKê ve hate pejirandin, ku civînên veşartî li Tirkiye, Sûriye û Iraqê organîze kir, ku di encamê de [[Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) hate damezrandin.{{Sfn|Çandar|2012|p=82}}{{Sfn|Maur & Staal|2015|p=174-175}}{{Sfn|Kurban|2014|p=21}} Derfeta yekem a bicîhanîna wê di dema [[Şerê navxweyî yê Sûriyê|şerê navxweyî yê Sûriyeyê]] de hat,{{Sfn|Enzenna|2015|p=7}}{{Sfn|White|2015|p=124}}{{Sfn|Pluto|2016|p=61}} dema ku [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) xweseriya sê kantonan li [[Rojavaya Kurdistanê]] ragihand ku di dawiyê de veguherî [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]].{{Sfn|Malik (2019); Krajeski (2019); Marcus (2020); Maisel (2018)||p=16-17}} ==== Niqteyên sereke ==== [[Wêne:Peace for Afrin @ Berlin.jpg|thumb| Xwepêşandanek ji bo piştgiriya konfederalîzma demokratîk û şoreşa Rojava li dijî qirkirinê, li [[Berlîn]], Almanya 2018]] Prensîbên sereke yên konfederalîzma demokratîk dikarin bi van xalan werin kurtkirin: * Nêzîkatiyên nû yên siyasî, felsefî û îdeolojîk ên tevgera rizgariya kurd di sosyalîzma demokratîk de îfadeya xwe ya herî guncaw dibînin. Kurdistaneke azad tenê wekî Kurdistaneke demokratîk dikare were fikirîn. * Tevgera kurd ji bo avakirina dewleteke neteweyî ya kurdî li ser bingeha mafê çarenûsî yê gelan kar nake, lê vî mafî "wek bingeha avakirina demokrasiyên bingehîn" dibîne bêyî ku sinorên siyasî yên nû hedef bigire û li Kurdistanê li pergaleke xwerêxistinkirina demokratîk digere ku taybetmendiyên konfederasyonê hebin ku "çarçoveyek peyda bike ku tê de, di nav de kêmnetewe, [[Dîn|civakên olî]], komên çandî, komên taybetî yên zayendî û komên din ên civakî" dikarin xwe bi awayekî xweser rêxistin bikin. * Pêvajoya demokratîkbûnê li Kurdistanê "projeyek civakî ya berfireh ku armanc dike serweriya aborî, civakî û siyasî ya hemû beşên civakê" dihewîne, û herwiha avakirina saziyên pêwîst û pêşxistina amûrên ku xwerêveberiya civakê û kontrola demokratîk garantî dikin û çalak dikin, ku tê de her pêvajoya biryardanê (ku di encumenên vekirî, encumenên şaredariyan, parlamenterên herêmî û giştî de hatî organîzekirin) divê rasterast beşdariya civakên herêmî hebe. Modelek xwerêveberiyê rê dide pêkanîna nirxên bingehîn ên wekî azadî û wekheviyê bi awayekî guncawtir. * Çareseriya pirsgirêka kurd divê bi pêvajoyeke demokratîkbûnê re ne tenê ji bo hemû welatên ku li ser beşên cuda yên Kurdistanê desthilatdariya hegemonîk bikar tînin, lê di heman demê de li seranserê Rojhilata Navîn jî were ceribandin. Lêbelê, siyaseteke nû ya demokratîk tenê dikare ji partiyên demokratîk û saziyên girêdayî wan "ku ji bo berjewendiyên civakê pabend in, ne ku fermanên dewletê bicîh bînin" hebe. * Her çend ev reformên demokratîk hîn ne mimkun bin jî, heya ku destwerdan di mijarên navendî yên xwerêveberiyê an hewldanên asîmîlasyona civakî de nebe, hevjiyaneke aştiyane bi dewleta neteweyî re tê qebûlkirin, herwiha ev hevjiyan nayê wateya qebûlkirina "avahiya dewleta klasîk bi helwesta wê ya despotîk a desthilatdariyê". Di dawiya vê pêvajoya bindestbûna bi reformên demokratîk re, divê dewleta neteweyî bibe saziyeke siyasî ya nermtir, ku wekî otorîteyeke civakî tevbigere ku tenê di warên ewlehiya navxweyî û di dabînkirina xizmetên civakî de fonksiyonan dişopîne, û mafên wê yên serwer ên têkildarî dewletê tenê sînordar in. * Divê sîstema tenduristiyê û mafê perwerdehiya bi zimanê zikmakî û çandê ji aliyê hem dewlet û hem jî civaka sivîl ve were garantîkirin. * Azadî û mafên jinan divê bibin beşek stratejîk ji têkoşîna azadî û demokrasiyê li Kurdistanê, herwiha parastina jîngehê divê di pêvajoya guhertina civakî de bi ciddî were girtin. * Azadiyên takekesî yên derbirînê û hilbijartinê bêveger in. Azadiya agahdariyê ne tenê mafekî takekesî ye, lê di heman demê de mijarek girîng a civakî ye ku bi hebûna medyayek serbixwe ve girêdayî ye ku têkiliya wê bi raya giştî re bi hevsengiya demokratîk ve girêdayî. * Çavkaniyên aborî ne milkê dewletê ne, lê yê civakê ne, û ji nû ve belavkirina wan a dadperwer jî "ji bo pêvajoya rizgariya civakê" pir girîng e. Aboriyek ku ji bo nifûsê hatiye veqetandin divê li ser bingeha pêkanîna polîtîkayek aborî ya alternatîf be ku ne tenê armanc dike qezencê, lê hilberînek li ser parvekirinê û têrkirina pêdiviyên xwezayî yên bingehîn ji bo her kesî ye. === Mafên jinan === Öcalan alîgirê rizgariya jinan e, ew di Manîfestoya Azadiya Jinan de dinivîse ku hemû koletî li ser bingeha jinamalîkirina a jinan e.<ref name=":21">{{Jêder-kitêb |sernav=Mothers and Martyrs: The Struggle for Life and the Commemoration of Death in Maxmûr Camp |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=130–161 |isbn=978-1-316-51974-5 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Käser |pêşnavê-edîtor=Isabel |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-womens-freedom-movement/mothers-and-martyrs-the-struggle-for-life-and-the-commemoration-of-death-in-maxmur-camp/AC7E1C0719C2F10170DBAA303EC160F0 }}</ref> Ew jinê pir caran wekî ku di rewşekê de asê maye dibîne ku ew rolên zayendî yên kevneşopî û têkiliyek dezavantaj bi mêrekî re qebûl dike.<ref name=":21" /> Jineolojî cureyekî [[femînîzm]] û wekheviya zayendî ye ku ji hêla Abdullah Öcalan ve û sîwana berfirehtir a Koma Civakên Kurdistanê (KCK) tê parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://qz.com/467159/these-female-kurdish-soldiers-wear-their-femininity-with-pride |sernav=These female Kurdish soldiers wear their femininity with pride |malper=Quartz |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref><ref name=":22">{{Jêder-nûçe |sernav=One group battling Islamic State has a secret weapon – female fighters |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |roja-gihiştinê=2025-06-20 |xebat=Reuters |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822043827/http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/02/03/the-pro-woman-ideology-battling-islamic-state/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://www.post-gazette.com/opinion/op-ed/2015/02/08/women-vs-the-islamic-state-the-kurds-have-a-secret-weapon-against-the-jihadists/stories/201502080049 |sernav=Women vs. the Islamic State |malper=Pittsburgh Post-Gazette |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Ji paşxaneya rêzikên olî û eşîrî yên li ser bingeha rûmetê ku jinan di civakên Rojhilata Navîn de sinordar dikin, Öcalan got ku "welatek nikare azad be heya ku jin azad nebin" û asta azadiya jinan asta azadiya civakê bi tevahî diyar dike.<ref name=":22" /> Di Kiteba Rizgariya Jiyanê: Şoreşa Jinan (2013) de, Abdullah Öcalan dinivîse:<ref name=":23" /> {{Quote box|Asta ku civak dikare bi tevahî were guhertin, bi asta veguherîna ku ji hêla jinan ve hatî bidestxistin ve tê destnîşankirin. Bi heman awayî, asta azadî û wekheviya jinê azadî û wekheviya hemî beşên civakê diyar dike. ... Ji bo neteweyek demokratîk, azadiya jinê jî pir girîng e, ji ber ku jina azadkirî civaka azad pêk tîne. Civaka azadkirî jî neteweya demokratîk pêk tîne. Wekî din, pêwîstiya berevajîkirina rola mêr xwedî girîngiyeke şoreşgerî ye.}} Jîneolojî dîsîplînek e ku hewl dide zanîna li ser jinan vegerîne û lêkolîn bike da ku baweriya ku jin guhertoyên "kêm" an "qisûrdar" ên mêran in, bişkîne û dûrxistina jinan ji dîroka rewşenbîrî çareser bike. Armanca wê ew e ku aliyên hebûna jinan ên ku bi kevneşopî hatine piçûkxistin, wekî "xebata jinan", ji nû ve ava bike û nirx bide wan.<ref name=":22" /> Jîneolojî qebûl dike ku dewleta neteweyî bi baviksalarî ve girêdayî ye û wê ji nû ve hilberîne ji ber ku ew bi xwezayî hegemonîk û mêrxas e. Ji bo danasîna vê pêwendiya girêdayî, jîneolojî têgeha "dewletparêzî-zayendperestî-desthilatdarî" bikartînin da ku tekez li ser neveqetandina van şêweyên hegemonyayê bikin.<ref name=":23" /> Jîneolojî prensîbeke bingehîn a konfederalîzma demokratîk a KCKê ye<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/uk/anna-lau-erdelan-baran-melanie-sirinathsingh/kurdish-response-to-climate-change |sernav=A Kurdish response to climate change |malper=openDemocracy |tarîx=2016-11-17 |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> û wekî wisa di şoreşa civakî ya kurdan de ku li Rojava, herêma wan a xweser a [[de facto]] li bakurê Sûriyeyê, ku ji hêla Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD) ve tê birêvebirin, pêk tê, giring e.<ref name=":24" /> Ji ber vê yekê, jin %40ê milîsên kurd pêk tînin<ref name=":24" /> ku di şerê Rojava de li dijî rejîma [[Beşar Esed]] û [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] (DAIŞ) di Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de şer dikin.<ref name=":24" /> Jin li kêleka mêran di [[Yekîneyên Parastina Gel]] (YPG) û herwiha di [[Yekîneyên Parastina Jinê|Yekîneyên Parastina Jinan]] (YPJ) yên xwe de şer dikin. Di YPJê de, jin teoriyên siyasî yên Öcalan lêkolîn dikin, ku bingehên komê li ser îdeolojiya wî hatine danîn.{{Sfn|Öcalan|2013|p=61}} Ji bo beşdarên jin ên di ji nû ve avakirina bakurê Sûriyeyê de, jîneolojî ji femînîzma Rojavayî bilindtir tê dîtin ji ber ku armanc dike ku hemû şêweyên hegemonyayê, di nav de baviksalarî û pozîtîvîzmê red bike, da ku aştiyek domdartir ava bike.{{Sfn|Öcalan|2013|p=62}} Ev ji ber ku jîneolojî wekî holîstîktir û hemî endamên civakê dihewîne tê dîtin.{{Sfn|Öcalan|2013|p=63}} Di dema şoreşa Rojava de, ji mêr û jinan dihat xwestin ku jîneolojî û ekolojiyê bixwînin û jîneolojî di modela rêveberiya herêmê de tê entegrekirin, ne ku wekî mijarek cuda ku li ser mafên jinan disekine were dermankirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Feminist Solutions for Ending War |weşanger=Pluto Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-285-87161-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=Megan |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/52008 |paşnavê-edîtor2=Wegner |pêşnavê-edîtor2=Nicole }}</ref> == Jiyana taybet == Di zarokatiya Öcalan de, diya wî, Esma Öcalan (Uveys) pir serdest bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Öcalan et le PKK: Les mutations de la question kurde en Turquie et au moyen-orient |paşnav=Cigerli |pêşnav=Sabri |weşanger=Maisonneuve et Larose |tarîx=2005 |rûpel=187 |isbn=978-2-7068-1885-1 |cih=Paris |paşnav2=Le Saout |pêşnav2=Didier }}</ref> û rexne li bavê wî dikir û bi gelemperî ji ber ku rewşa wan a aborî ya xirab sûcdar dikir. Paşê wî di hevpeyvînekê de rave kir ku di zarokatiya xwe de fêrî parastina xwe ji neheqiyê bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York Univ. Press |tarîx=2009 |rûpel=16-17 |isbn=978-0-8147-9587-3 |çap=1. publ. in paperback |cih=New York }}</ref> Di 1978an de, Öcalan bi [[Kesire Yıldırım]] re zewicî, ​​ku ew li [[Zanîngeha Enqereyê]] nas kiribû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Fight for Independence |url=https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rûpel=[https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc/page/42 42] |isbn=978-0-8147-5956-1 |cih=New York, NY }}</ref> û ji malbateke çêtir ji şoreşgerên asayî yên li dora Öcalan bû.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=43}} Zewaca wan dijwar bû, tê gotin ku gelek nakokî û nîqaş hebûn.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=39}} Di 1988an de, dema ku li [[Atîna]], Yewnanistan, nûnertiya PKKê dikir, jina wî hewl da ku Öcalan ji desthilatdariyê derxîne, piştî vê yekê Yıldırım çû veşartî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=41}} Piştî ku xwişka wî Hewa bi zewaceke rêkxistî bi zilamekî ji gundekî din re zewicî, ​​wî poşman bû. Ev bûyer bû sedema polîtîkayên wî yên ji bo rizgarkirina jinan ji rola jinan a kevneşopî ya tepeserkirî.{{Sfn|Marcus, Aliza|2012|p=36}} Birayê Öcalan, [[Osman Öcalan|Osman]], bû fermandarekî PKKê heta ku ew bi çend kesên din re ji PKKê veqetiya û Partiya Welatparêz û Demokratîk a Kurdistanê ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |sernav=PKK dissidents |malper=www.chris-kutschera.com |roja-gihiştinê=2025-06-20 |roja-arşîvê=2009-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090207012503/http://www.chris-kutschera.com/A/pkk_dissidents.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Birayê wî yê din, Mehmet Öcalan, endamê [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) ya alîgirê kurdan e.<ref name=":25">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/hdp-mp-dilek-ocalan-sentenced-to-2-years-6-months-in-prison-194777 |sernav=HDP MP Dilek Öcalan Sentenced to 2 Years, 6 Months in Prison |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2025-06-20 |ziman=en }}</ref> Fatma Öcalan xwişka Abdullah Öcalan e û [[Dilek Öcalan]], parlamentera berê ya HDPê, biraziya wî ye.<ref name=":25" /> [[Ömer Öcalan]], endamê niha yê parlamenterê yê HDPê, biraziyê wî ye.<ref name=":25" /> == Xelatgîrên Nobelê == Serlêdana Xelata Nobelê ya Aşitiyê ya 2014an ji aliyê Parlamenterê parlamena [[Başûrê Kurdistanê]] ya [[Tevgera Goran]], [[Heval Kwêstanî]] ve li [[Norwêc]]ê serlêdan namzetiya [[Xelata Nobelê ya Aştiyê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] li enstîtuya Xelata Aştiyê ya Nobelê re hat lêdan. Serdema serlêdana xelatê ji bo ku Abdullah Öcalan li ser bingeha peyama Newroza sala 2013an de û kovara [[Time (kovar)|Time]] Abdullah Öcalan wekî yek ji 100 mirovên herî bibandor li cîhanê nîşan da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/54564/timea-gore-ocalan-dunyanin-en-etkili-100-ismi-arasinda |sernav=Time'a göre Öcalan dünyanın en etkili 100 ismi arasında |malper=Evrensel.net |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref> Xelata Aşitiyê ya Nobelê her sal ji li ser vîna [[Alfred Nobel]], ji aliyê Komîteya Nobelê ya ve li bajar [[Oslo]]yê tê dayîn. Xelat, ji kesên an jî rêxistinên ku herî zêde hewl didin ku kongreyên aştiyê û biratiya netewe û gelan, kêmkirina çek û artêşan saz bikin, ji aliyê Komîteya Xelata Aştiyê ya Nobelê ve tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bianet.org/bianet/siyaset/154923-ocalan-in-nobel-adayligi-kabul-edildi |sernav=Öcalan'ın Nobel Adaylığı Kabul Edildi |malper=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi |tarîxa-gihiştinê=2020-10-18 }}</ref> === Bangewaziya xelatgirên Nobelê === Ji 50 xelatgirên Nobelê ji bo tecrîda li ser Abdullah Ocalan bang li ser saziyên navnetewî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/tr/abdullah-ocalan/50-nobel-odullu-isimden-ocalan-icin-cagri |sernav=Jêderka nûçeyê bi zimanê tirkî |malper= |tarîx= |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê= |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |paşnav= |pêşnav= }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna pêşîn 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 50 xwedan xelatên Nobelê nameyek hevbeş ji saziyên navneteweyî re şandine da ku qedexeya dîtinên li dijî Rêberê PKKê Abdullah Öcalan bi dawî bikin. Xwediyê Xelata Aştiyê ya Nobelê ya sala 1980an Adolfo Pérez nameya bi navê Esquivel ji aliyê 50 xwediyên Xelata Nobelê ve bi biryarek hevbeş hatiye îmzekirin. Name ji hêla Sekreterê Giştî yê Konseya Ewrûpayê Thorbjørn Jagland, Nûnera Bilind a Yekîtiya Ewropî ya Polîtîkaya Derve Federica Mogherini, Seroka niha ya Rêxistina Ewlehî û Hevkariya Ewropa (OSCE) Miroslav Lajčák, û Sekreterê Birêvebir ê Komîteya Pêşîgirtina ortşkenceyê (CPT) ve hatiye nivîsandin. Nameya bi navê Esquivel di nameyê de bangên hevpar ên 50 xwedanxelatan destnîşan kir. Encûmena Ewropî, EU, OSCE û CPT ji înkara Tirkiyê ya mafên mirovan ên gewre ji wan xwest ku hemî tedbîrên guncan bigirin da ku dawî lê were. == Hemwelatiyên rûmetê == Çendîn deveran Öcalan bi hemwelatîbûna rûmetê xelat kirine: * [[Palermo]], [[Îtalya]]<ref name=":26">{{Jêder-nûçe |sernav='Öcalan factor' in the Italian debate {{!}} Ahval |url=https://ahvalnews.com/italy-turkey/ocalan-factor-italian-debate |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Ahval |ziman=en }}</ref> * Olîmpiya, [[Yewnanistan]]<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Zand |pêşnav=Bernhard |paşnav2=Höhler |pêşnav2=Gerd |tarîx=1999-03-28 |sernav=»Öcalan war eine heiße Kartoffel« |url=https://www.spiegel.de/politik/oecalan-war-eine-heisse-kartoffel-a-93d82304-0002-0001-0000-000010630215 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349 }}</ref> * [[Napoli]], Îtalya<ref name=":26" /> * [[Castel del Giudice]], Îtalya<ref name=":27">{{Jêder-malper |url=https://www.ilbenecomune.it/2018/05/02/il-molise-per-il-kurdistan-e-per-la-pace-castelbottaccio-e-castel-del-giudice-danno-la-cittadinanza-onoraria-ad-abdullah-ocalan/ |sernav=Il Molise per il Kurdistan e per la pace: Castelbottaccio e Castel del Giudice danno la cittadinanza onoraria ad Abdullah Öcalan |malper=Il Bene Comune |tarîx=2018-05-02 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT }}</ref> * [[Castelbottaccio]], Îtalya<ref name=":27" /> * [[Pinerolo]], Îtalya<ref name=":28">[https://hrlibrary.umn.edu/wgad/35-1999.html University of Minnesota Human Rights Library] ''hrlibrary.umn.edu''</ref> * [[Martano]], Îtalya<ref name="Gallo2017">{{Jêder-malper |url=https://www.ilgallo.it/dai-comuni/martano/martano-cittadinanza-onoraria-a-ocalan/ |sernav=Martano: cittadinanza onoraria a Ocalan {{!}} Il Gallo |malper=www.ilgallo.it |tarîx=2017-02-14 |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-IT |paşnav=Gallo |pêşnav=Il }}</ref> * [[Reggio Emilia]], Îtalya<ref name=":26" /><ref name=":28" /> * [[Palagonia]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Riace]], Îtalya<ref name="Gallo2017" /> * [[Berceto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazzettadellemilia.it/cronaca/item/25274-berceto-pr-cittadinanza-onoraria-per-abdullah-%C3%B6calan |sernav=Berceto (PR) Cittadinanza onoraria per Abdullah Öcalan |malper=gazzettadellemilia.it |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=it-it |paşnav=Redazione |archive-date=2026-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107052836/https://gazzettadellemilia.it/cronaca/item/25274-berceto-pr-cittadinanza-onoraria-per-abdullah-%C3%B6calan |url-status=dead }}</ref> * [[Fossalto]], Îtalya<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfdeutsch.com/aktuelles/protest-gegen-tuerkischen-druck-auf-italienische-stadtverwaltungen-17805 |sernav=Protest gegen türkischen Druck auf italienische Stadtverwaltungen |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-06-21 |ziman=de }}</ref> == Pirtûkên wî == Ocalan nivîskarê zêdetirî 40 pirtûkan e ku çar ji wan wî di girtîgehê de nivîsandiye. Gelek ji notên ku ji hevdîtinên wî yên heftane bi parêzerên wî re hatine girtin, hatine sererastkirin û weşandin. Wî herwiha ji bo rojnameya ''[[Özgür Gündem]]'' gotar nivîsandiye, di bin kod-nameya ''Ali Fırat''.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and belief: the PKK and the Kurdish fight for independence |url=https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc |paşnav=Marcus |pêşnav=Aliza |weşanger=New York University Press |tarîx=2007 |rr=[https://archive.org/details/bloodbeliefpkkku0000marc/page/191 191] |isbn=978-0-8147-5711-6 |cih=New York }}</ref> === Hinek pirtûkên wî === * ''[[Riya Jiyanê]], (nivîsên hilbijartî)'' [[Weşanên Axîna Welat]] * ''[[Ji Sedsala 19. Heya Îro Rastiya Kurdistan û Tevgera PKK]]'' [[Taybet:BookSources/3930943166|ISBN 3-930943-16-6]] * ''[[Welatparêziya Kurdistan]]'' (1992, bi kurdî 2000) [[Taybet:BookSources/3930943466|ISBN 3-930943-46-6]] * ''[[Perspektîv]]'' - 1996, [[Weşanên Rewşen]] * ''[[Ziman û Çalakiya Rastiyê]]'' * ''[[Di Pirsgirêka Kurd de Manîfestoya Demokrasiyê]]'' [tel:(1999) 3-930943-38-7 (1999) 3-930943-38-7] * ''[[Edduba]]'' (2004) * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1 Em Tevgera Hemdem a Îbrahîmî ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317005939/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=-769564977&pg=1|date=2008-03-17}}, Parêznameya Rihayê (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040411061524/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/kurtce1.htm|date=2004-04-11}}, Cild I (kurmancî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011114610/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice1.pdf|date=2003-10-11}}, Cild I, beşa 1 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf Ji dewleta rahip a Sumer ber bi Şaristaniya Demokratîk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407011402/http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/2/soranice2.pdf|date=2005-04-07}}, Cild I, beşa 2 (soranî) * [http://www.abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html Parastina Gelekî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050216181453/http://abdullah-ocalan.com/savunmalar/4/parastinageleki.html|date=2005-02-16}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 1 : Șaristanî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418164906/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-1.pdf|date=2015-04-18}} (kurmancî) * [http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf Manîfestoya Civaka Demokratîk, Pirtûka 2 : Șaristaniya Kapîtalîst] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923105114/http://www.pkkonline.net/ku/files/books/parezname-2.pdf|date=2015-09-23}} (kurmancî) * ''Manîfestoya Civaka Demokratîk - Pirtûka 3 : Sosyolojiya Azadiyê'' (tîrmeh 2009) == Binerê == * [[Yalçın Küçük]] * [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] * [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * [http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1 Jiyana Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031219114426/http://www.denge-mezopotamya.com/besataybet/news_detail.asp?newsid=1067422261&pg=1|date=2003-12-19}} * [http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm Malpera Abdullah Öcalan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106181415/http://www.abdullah-ocalan.com/index1.htm|date=2008-01-06}} parêznamên bi kurdî hene * [http://www.freedom-for-ocalan.com/ Înîsyatîfa "Ji Öcalan re azadî, ji Kurdistan re aşitî"] (ne kurdî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Abdullah Öcalan| ]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Femînîstên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Xelfetiyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mezunên Fakulteya Hiqûqê ya Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Sosyalîstên kurd]] [[Kategorî:Öcalan (malbat)]] 75u9jkym2uru2z9r9wjtd536blr10tf 0 7027 2099722 2099519 2026-10-20T00:59:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099722 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|22|9|1967|}} | roja_mirinê = {{Mirin|1|1|1992|22|9|1967|temen=erê}} | pîşe = Çalakdarê siyasî }} '''Hüseyn Çelebi''' (jdb. 22ê îlona 1967ê − m. 1ê kanûna paşîn a 1992yê)<ref name=":1" /> şoreşgerê ciwan yê kurd û çalakdarê [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê]] li [[Almanya|Almanyayê]] bû. == Biyografî == Ew ji malbateke ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] di sala 1967an de li bajarê [[Hambûrg]]a Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî [[Serhildana Dêrsimê|komkujiya Dêrsimê]] ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye [[Anatoliya Navîn]]. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi [[Stembol]]ê û Almanyayê ve çûne. Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû. Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû. Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî. Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir. Di destpêka salên 1980ê de, gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980î de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.nadir.org/nadir/initiativ/isku/hintergrund/celebi/nachruf.htm |title=Hüseyin Celebi |website=www.nadir.org |access-date=2017-10-21}}</ref> Di sala 1986an de li Zanîngeha [[Düsseldorf]]ê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara [[Rapora Kurdistan]] – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo [[Kurdistan Zentrum]] (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.<ref name=":0">{{Cite news |last=Society |first=People’s Printing Press |title=Revolutionising Kurdish identity through art |url=https://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art#.Wet6_McSBGI |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020003742/http://www.morningstaronline.co.uk/a-10e8-Revolutionising-Kurdish-identity-through-art/#.Wet6_McSBGI |archive-date=2017-10-20 |access-date=2017-10-21 |language=en}}</ref> Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê [[PKK]] yê Ewropayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. [[Komara Federal a Almanya]] dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê [[Düsseldorfer PKK Verfahren|Doza PKKyê li Düsseldorfê]] (bi almanî: ''Düsseldorfer PKK Verfahren'') bû.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=https://www.focus.de/politik/deutschland/dolmetscher-ich-spucke-auf-ihre-glatze_aid_144243.html |title="Ich spucke auf Ihre Glatze" |website=FOCUS Online |access-date=2020-10-17 |language=de}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Du salên bê têkiliyên derve di zîndana [[Wuppertal]]ê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan. Di destpêka sala 1990ê de wî tev bi vekirina komala [[Hevalên Gelê Kurdistan]] xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de, Çelebi bû [[sosyalîst]]ekî radîkal. Di sala 1992an de ew diçê bo çiyayên [[Başûrê Kurdistanê]]. Di dema ku hêzên [[PDK]] û [[YNK]] bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin. Di kongreya [[Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan]] ([[YXK]]) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewropayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Apoyî]] [[Kategorî:Endamên PKKê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kuştiyên cengê (PKK)]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 2irsug1jb1vc403ag7bto6vr2ff8plg 0 19727 2099727 2094435 2026-10-20T03:03:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099727 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Nûr Elî Îlahî <br>Ustad Îlahî | bernav = ''Ustad Îlahî'' | wêne = Ostad Elahi 1.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|11|9|1895}} | cihê_jidayikbûnê = [[Ceyhûnabad]] ([[Kirmaşan]]) | roja_mirinê = {{Mirin|19|10|1974|11|9|1895|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Tehran]] | cureyê_muzîkê = Muzîka kurdî, muzîka mîstîk | pîşe = [[Dahêner]], [[muzîkvan]], [[fîlozof]], [[dadger]], [[nivîskar]] | amûr = [[Tembûr]] | malper = [http://www.ostadelahi.com/ ostadelahi] }} '''Nûr Elî Îlahî''' an jî '''Ustad Îlahî''' (jdb. [[11ê îlonê]], [[1895]] - m. [[19ê çiriya pêşîn]], [[1974]]) fîlozof û îcatkerê [[tembûr]]a modern, hizirvanê ruhanî, hunermend û dadgerê [[kurd]]<ref>[http://books.google.com.tr/books?hl=tr&id=jyr0TxuzB18C&q=Ostad+Elahi#v=onepage&q=Kurdish%20population&f=false Jean During The Spirit of Sounds: The Unique Art of Ostad Elahi (1895-1974)]</ref> ê ji [[rojhilatê Kurdistanê]] ye ku jiyana xwe li ser lêgerîna metafizîkî ya hebûna mirovan bûrandiye.<ref>During (2003) rûpel 41-43; Morris (2007) rûpel. 2</ref> == Jînenîgarî == Fîlozofê kurd ê îranî Ustad Îlahi, di sala 1895an de li gundê [[kurd]]an [[Ceyhûnabad]]ê (wê demê gundek bû) ku nêzîkê [[Kirmaşan]]ê ye ji dayîk bûye.<ref name="Life of Ostad Elahi: Chronology">{{Jêder |sernav=Life of Ostad Elahi: Chronology |url=http://www.ostadelahi.com/english/life/html/chronology.html |roja-gihiştinê=2012-05-04 |roja-arşîvê=2012-03-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120315161805/http://www.ostadelahi.com/english/life/html/chronology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew lawê kurdê derwêş ê bi navê [[Hecî Nemet]] e ku bavê wî ji bo bawermendên [[Yaresan]] weke ezîz tê qebûlkirin.<ref>Morris (2007) p. 2; During (2003) pp. 23-26</ref> Piraniya jiyana xwe, ligel malbata xwe li bajarên wek [[Kirmaşan]] û [[Sinê]] yên Rojihalatê Kurdistanê borandiye. Xususiyeteke Ustad Îlahî jî heye ku heta dawiya jiyana xwe, qet di konserek û civakêk de muzîka xwe pêşkêş nekiriye. Wî hertim, muzîka xwe di civakeke teng de ku ji nas û dostan pêkhatiye de pêşkêş kiriye. Hunermend hê di zarokatiya xwe de hînî tembûrvaniyê dibe û li gor agahiyan, tembûrvanî şopeke malbatî ya malbata wî ye. Lê, Ustad Îlahî vê tembûrvaniya malbatî nûjen dike û bi teknîkeke nûjenî, deh teliyên her du destên xwe jî bikar tîne. Muzîka wî, bi melodiyên mîstîk e û helbestên wî jî, ji şopa kevnare tên. Ustad Îlahî, di zaroktiya xwe de bi [[dîsîplîn]]eke ruhanî perwede dibe û ligel perwerdeyiya klasîk dersên olî jî werdigre. Îlahî, di 24 saliya xwe de ji malbatê vediqete û diçe li [[Tehran]]ê kolêja dadgeriyê dixwîne û di sala 1933an de kolêja dadgeriyê xilas dike û wek dadger dest bi kar dike. Îlahî, ligel dadgeriyê wexta xwe ya herî mezin ji muzîk, felsefe û teolojiyê re vediqetîne. Îlahi, piştî ku teqawud dibe, di şaxên zanyariya olî û otantîk de du berhemên girîng derdixe. Di nav berhemên Ustad Îlahî de şîroveya [[Quran]]ê ku bi zimanê [[kurdî]] hatiye kirin û herwiha helbestên wî ku ji aliyê malbat û dostên wî ve hatine berhevkirin jî, hene. Herweha, berhemeke wî ya bi navê “[[Vedîtina Rastiyan]]” heye ku ji gotin, fikir û ramanên wî pêk tên, heye. Ustad Îlahî di sala 1974an de li bajarê [[Tehran]]ê diçe ser dilovaniya xwe. Aramgeha wî li bajarê [[Heştgerd]]a li nêzîkê Tehranê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Ostad Elahi : Gallery : Image 20 |url=http://www.ostadelahi.com/english/gallery/html/20.html |roja-gihiştinê=2012-05-04 |roja-arşîvê=2012-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120513183631/http://www.ostadelahi.com/english/gallery/html/20.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hunera wî ku bi tembûrê îcat kiribû, ji aliyê ''Saziya Çand, Zanyarî û Perwerdehiyê ya Neteweyên Yekbûyî'' ([[UNESCO]]) ve, weke mîrata çandî ya dinyayê hat qebûlkirin û girt binê parastinê. Li [[Fransa]]yê bi navê “Wexqfa Ustad Îlahî” weqfek jî heye ku di sala 2000î de ji aliyê [[Behram Îlahî]] ve hatiye avakirin. Di sala 1995an de bi egera sedsaliya ji dayikbûna Ustad Îlahî, ji aliyê [[UNESCO]], Wezareta Çandî ya [[Fransa]]yê û [[Zankoya Sorbonnê]] ve sempozyumeke mezin jî hatibû lidarxistin. Herweha hunera Îlahî ya muzikê, ji aliyê UNESCOyê ve bû xwediyê patenteke taybet û li ser hat nivîsandin ku “ev, nayê dizîn û nayê teqlîtkirin” Piştî vê sempozyuma li Fransayê, li gellek zankoyên [[Amerîka]] û [[Ewropa]]yê jî¸ sedsaliya jidayikbûna Ustad Îlahî, hat pîrozkirin. == Jiyana Dadgeriyê == Dema Ustad Îlahî dest bi xwendina beşa dadgeriyê bike li [[Îran]]ê reforma nûjenkirina hîmên dadmendiya welêt pêk tê. Di vê demê de, Îlahî xwendina sê salan tenê di 6 mehan de diqedîne û di 1934an de bi cudahiyeke serkeftî destûrnameya xwe werdigre. Piştî vê re Îlahî 23 salan karê dadgeriyê didomîne. Bi awayekî serkeftî karê xwe li gelek deverên [[Îran]]ê didomîne û mafê wekheviya jin û mêran gelek xebatan dike.<ref>[[Sandra Day O'Connor]] & Kim Azzarelli: "[http://www.lawschool.cornell.edu//research/ILJ/Sustainable-Development-Rule-of-Law-and-the-Impact-of-Women-Judges.cfm Sustainable Development, Rule of Law, and the Impact of Women Judges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424184242/http://www.lawschool.cornell.edu/research/ILJ/Sustainable-Development-Rule-of-Law-and-the-Impact-of-Women-Judges.cfm |date=2012-04-24 }}", ''Cornell International Law Journal'', 44:1 (2011) p. 5</ref> Di sala 1957an de teqawît dibe û li [[Tehran]]ê bicih dibe.<ref name="Life of Ostad Elahi: Chronology"/> Di dema karê xwe yê dadgeriyê de, ew herwiha bi fîlozofî û muzîkê re jî mijûl dibû. == Fîlozofiya wî == Fîlozofiya Ustad Îlahî li ser lêgerîna bersivên, pirsên di derbarê çêbûn û hebûna mirovan, mebesta jiyanê û dawiya cihê rêwîtiya jiyana mirovan de ava bûye. Ramana wî girîngiyê dide hebûna mirovan a ruhanî û fizîkî ya li derdora fikrên metafizîkê. Wî bawer dikir ku ji bo dabînkirina xwe bi xwe divê baweriyên mirovan bi serpêhatiyên jiyanê werin piştrastkirin. Xebatên Îlahî yên devkî û nivîskî bi giştî li ser tecrûbeyên wî yên jiyanê dihatin avakirin.<ref>Morris (2002); Morris (1996)</ref> == Nivîskariya wî == Ustad Îlahî di warê nivîsandinê de, piştî teqawîtbûna ji dadweriyê derkete pêşiya mirovan. Piştî sala 1957an Îlahî du berhemên li ser zanista dînî û ruhaniya otantîk, herwiha şîroveyek jî li ser nivîsên bavê xwe, [[Hacî Nemat]], nivîsandin. Hinek destnivîsên Îlahî hene ku weke ''Kashf al-Haqa'iq'' ango [[Vedîtina Rastiyan]], ku nehatine çapkirin. Ev berhem li ser mijarên afirandina gerdûnê û hebûna mirovan e.<ref>Morris (2007) p. 10; [http://www.ostadelahi.com/english/works/html/writings_4.html Ostad Elahi: Writings: Unpublished Manuscripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221070554/http://www.ostadelahi.com/english/works/html/writings_4.html |date=2010-02-21 }}</ref> Berhema yekemîn a Ustad Îlahî di sala 1963an de bi navê [[Eşkerekirina Rastiyê]] ''(Burhān al-Ḥaqq)'' hatiye çapkirin. Ev berhem li ser nêrînên mîstîk ên baweriya [[Yarsan]]iyê hatiye nivîsandin. Zimanê berhemê [[farsî]] ye, lê herwiha têde gelek hevokên [[kurdî]] û [[erebî]] jî hene. Berhema wî ya duyem Şîroveya li ser Pirtûka [[Qralên Rastiyê]] ''(Ḥaqq al-ḥaqāyiq yā Shāhnāmah-ʾi ḥaqīqat)'' ye ku di sala 1966an de hatiye çapkirin. Di vê berhemê de Îlahî li ser pirtûka bavê xwe şîroveyên xwe nivîsandine. Berhema sêyem ya bi navê [[Zanîna Ruh]] ''(Maʻrifat al-rūḥ)'' bi mijareke fîlozofîk hatiye nivîsandin û di sala 1969an de tê çapkirin. == Jiyana muzîkê == Muzîk ji bo Ustad Îlahî dihate wateya gihandina windabûna di nav raman û [[dia]]yan de. Wî qet di nav gel de konser nedan û berhemên xwe li studyoyên profesyonel tomar nekirin.<ref>During (2003) p. 153</ref> Muzîka Îlahî xwediyên rehên kevneşopî û gotinên pîroz bûn. Îlahî hostayê [[tenbûr]]a kurdî bû.<ref>{{Jêder |sernav=The Spirit of Sounds |url=http://www.ostadelahi.com/english/resources/html/books/2390.html |roja-gihiştinê=2012-05-05 |roja-arşîvê=2012-05-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120513155930/http://www.ostadelahi.com/english/resources/html/books/2390.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ustad Îlahî di şeş saliya xwe de dest bi lêdana tenbûrê kir û di neh saliya xwe de bû hostayê wê.<ref>During (2003) pp. 28-29; Morris (2007) p. 4</ref> Wî bi zindîkirina rehê hunera dîrokî bêhtirî 100 berheman bi şêweyê xwe bestekirin. Ji bibîranîna sedsaliya jidayîkbûna wî ve, neh CD'yên ji berhemên pêk tên hatine derxistin.<ref>Li jor li lîsteya berhemên muzîkê yên Îlahî binêre</ref> Îlahî repertûara berhemên xwe yên tembûrê gihandine kurê xwe yê herî biçûk ê bi navê Dr. [[Şahruh Îlahî]]<ref>{{Jêder |sernav=The Music of Ostad Elahi |url=http://www.ostadelahi.com/english/works/html/music_lecture.html |roja-gihiştinê=2012-05-05 |roja-arşîvê=2012-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120622031935/http://www.ostadelahi.com/english/works/html/music_lecture.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, wî jî hinek berhemên bavê xwe yên vîdeoyî tomar kiribûn.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=AxCB923_QOY The Art of Tanbour: Exploring the Music of Ostad Elahi (1895-1974)]</ref> == Dîskografî == * ''The Celestial Music of Ostad Elahi''(1996), CMT 774 1026 Le Chant du Monde (Originally released in 1995 as ''The Celestial Music of Ostad Elahi Vol. I'') * ''Dialogue with the Beloved'' (1997), CMT 774 1100 Le Chant du Monde (Originally released in 1995 as ''The Celestial Music of Ostad Elahi Vol. II'') * ''Paths of Divine Love'' (1997), CMT 774 1083 Le Chant du Monde * ''Celestial Harmonies'' (1999), CMT 774 1122 Le Chant du Monde * ''A Spiritual Epic'' (1998), CMT 774 1432 Le Chant du Monde * ''Mystical Orison'' (2000), CMT 774 1137 Le Chant du Monde * ''Cascade'' (2002), CMT 774 1150 Le Chant du Monde * ''Celestial Danses'' (2005), CMT 774 1327 Le Chant du Monde * ''Destinations'' (2008), CMT 774 1626 Le Chant du Monde * ''Presence'' (2014), CMT 774 2300 Le Chant du Monde * ''The Sacred Lute: The Art of Ostad Elahi'' (Double CD) (2014), CMT 874 2259 Le Chant du Monde & The Metropolitan Museum of Art *''Résilience'' (2019), CMT 774 3013 Le Chant du Monde – Harmonia Mundi / The Metropolitan Museum of Art *''My Beginning and My End'' (2019), CMT 774 3012 Le Chant du Monde / Harmonia Mundi / The Metropolitan Museum of Art *''The Eternal and the Ephemeral (2022),'' CMT 774 3020, Le Chant du Monde / Harmonia Mundi == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.ostadelahi.com/ Malpera Ustad Îlahî] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bestekarên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1895]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1974]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] 2eqce8vuzky1co04gz7lz566yglv3sv 0 24525 2099724 2050178 2026-10-20T01:35:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099724 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kundê spî | image = Tyto alba close up.jpg | image_width = 204px | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Kordat|Chordata]] | classis = [[Balinde|Aves]] | ordo = [[Kund|Strigiformes]] | familia = [[Famîleya kundan|Tytonidae]] | genus = ''[[Tyto]]'' | species = '''''T. alba''''' | binomial = ''Tyto alba'' | binomial_authority = [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], [[1769]] | range_map =Schleiereule-Tyto_alba-World.png | range_map_width = 204px | range_map_caption = Berbelaviya kundên spî li cîhanê | synonyms = ''Strix alba'' <small>Scopoli, 1769</small><br /> ''Lechusa stirtoni'' <small>[[Loye H. Miller|Miller]], [[1956]]</small> }} [[Wêne:Tyto alba guttata MHNT.ZOO.2010.11.154.8.jpg|thumb|''Tyto alba guttata'']] '''Kundê spî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Balindeyên Kurdistanê, 2]]|paşnav=Şahîn|pêşnav=Îsmaîl Taha|weşanger=Dihok: Spîrêz|sal=2007 |rûpel=16}}</ref> an kundê kadîn{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} (''Tyto alba''), [[cure]]yekî [[kund]]an e ji cinsê ''[[Tyto]]'' û ji [[famîleya kundan]] (''[[Tytonidae]]'') == Şayes == Dirêjiyê kundê spî heta 35 cm digihê. Bi taybetî, li [[Başûrê Kurdistanê]] dihêt dîtin. == Girêdanên derve == {{Commons|Tyto alba}} {{Wîkîcure|Tyto alba}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=2155&m=0 Birdlife species factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104210439/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=2155&m=0 |date=2009-01-04 }} * [[BrainMaps]]: [http://brainmaps.org/index.php?p=speciesdata&species=tyto-alba ''Tyto alba'' (barn owl) brain] * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-barn-owl-tyto-alba Barn Owl videos, photos & sounds] on the Internet Bird Collection * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3650id.html Barn Owl - ''Tyto alba''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002024116/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3650id.html |date=2007-10-02 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20090416041432/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Barn_Owl.html Barn Owl Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [http://www.barnowltrust.org.uk The Barn Owl Trust] registered charity dedicated to conserving the Barn Owl and its environment. Main source of Barn Owl information in the UK * [http://www.bto.org/survey/bomp/index.htm BTO - BOMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212092944/http://www.bto.org/survey/bomp/index.htm |date=2010-12-12 }} - BTO Barn Owl Monitoring Project (BOMP) * [http://www.sogbop.org.uk Suffolk Community Barn Owl Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517095527/http://www.sogbop.org.uk/ |date=2007-05-17 }} - Suffolk Community Barn Owl Project * [http://www.schleiereule.at/english/englframe.html Barn Owl Project in Austria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609021343/http://www.schleiereule.at/english/englframe.html |date=2013-06-09 }} - Barn Owl Project in Austria * [http://www.bbc.co.uk/wales/nature/sites/wildlife/pages/barn_owls.shtml BBC - Wales - Barn Owls]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2021 }} - BBC Wales Barn Owl page * [http://www.owls.org/ World Owl Trust Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118162329/http://www.owls.org/ |date=2006-01-18 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Balinde-şitil}} [[Kategorî:Balinde]] [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Faunayên ku di lîsteya CITES Appendix II de ne]] [[Kategorî:Kund]] [[Kategorî:Teyrên Ewrasyayê]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1769an de hatine tarîfkirin]] 8qxi2nqrj441fddnv5ofub5rub6tqmz 0 24528 2099723 2050329 2026-10-20T01:35:51Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099723 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|sr}} {{Taxobox | name = Kundê goran | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2012">{{IUCN|id=106002322 |title=''Asio flammeus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Asio-flammeus-001.jpg | image_caption= | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Strigiformes]] | familia = [[Strigidae]] | subfamilia = [[Asioninae]]<ref name="ITIS" /> | genus = ''[[Asio]]'' | species = '''''A. flammeus''''' | binomial = ''Asio flammeus'' | binomial_authority = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763) | synonyms = ''Asio accipitrinus'' }} '''Kundê goran''' an '''kundê biguhkurt''' (''Asio flammeus''), [[cure]]yekî [[kund]]ên nimûneyî (''[[Strigidae]]'') ne. == Şayes == Dirêjiya kundê goran di navbera 34-43 cm e. == Belavbûn == Kundê goran li gelek welatên parzemînên [[Amerîka]]yan, [[Afrîka]], [[Ewropa]] û [[Asya]]yê tên dîtin, bi taybetî li [[Kurdistan]]ê. == Parêzî == Kundê goran gelek cureyên caneweran dixwe mîna: [[kêz]], [[kullî]], [[kojer]], [[mişk]], [[Koremişk]], [[cirdon]], [[kergoşk]], [[perçemk]], [[torxe]], [[qaqlîbaz]]ên biçûk û hinek [[balinde]]yên beravê.<ref>Campbell, Wayne. 1994. "Know Your Owls". Axia Wildlife König, Weick and Becking. 1999. "Owls: A Guide to the Owls of the World". Yale University Press Long, Kim. 1998. "Owls: A Wildlife Handbook". Johnson Books Mikkola, Heimo. 1983. "Owls of Europe". Buteo Books</ref> == Binecure == [[Wêne:Asio flammeus -Genovesa Island, Galapagos Islands, Ecuador-8.jpg|upright|çep|thumb|Kundê goran li Ekwadorê]] Deh binecureyên kundê goran hatine saloxandin ta niha:<ref name="ITIS">{{Jêder-malper |url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=177935 |sernav=Asio flammeus |xebat=ITIS Report |weşanger=[[Integrated Taxonomic Information System]] |tarîxa-gihiştinê=2009-02-16 }}</ref> * ''Asio flammeus bogotensis'' <small>([[Frank Chapman (ornithologist)|Chapman]], 1915)</small> * ''Asio flammeus domingensis'' <small>([[Philipp Ludwig Statius Müller|Statius Müller]], 1776)</small> * ''Asio flammeus flammeus'' <small>([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], 1763)</small> * ''Asio flammeus galapagoensis'' <small>([[John Gould|Gould]], 1837)</small> -<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Galápagos: A Natural History |url=https://archive.org/details/galapagosnatural0000kric |pêşnav=John C. Kricher |weşanger=[[Princeton University Press]] |sal=2006 |isbn=978-0-691-12633-3 |rûpel=[https://archive.org/details/galapagosnatural0000kric/page/130 130] }}</ref> * ''Asio flammeus pallidicaudus'' <small>([[Herbert Friedmann|Friedmann]], 1949)</small> * ''Asio flammeus ponapensis'' <small>([[Ernst W. Mayr|Mayr]], 1933)</small> * ''Asio flammeus portoricensis'' <small>([[Robert Ridgway|Ridgway]], 1882)</small> * ''Asio flammeus sandwichensis'' <small>([[Andrew Bloxam|A. Bloxam]], 1827)</small> <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/Terrestrial%20Fact%20Sheets/raptors/pueo%20NAAT%20final%20!.pdf |format=[[PDF]] |sernav=Pueo or Hawaiian Short-eared Owl |xebat=Hawaii’s Comprehensive Wildlife Conservation Strategy |tarîx=2005-10-01 |tarîxa-gihiştinê=2009-02-16 |tarîxa-arşîvê=2009-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090617024424/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/Terrestrial%20Fact%20Sheets/raptors/pueo%20NAAT%20final%20%21.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * ''Asio flammeus sanfordi'' <small>([[Outram Bangs|Bangs]], 1919)</small> * ''Asio flammeus suinda'' <small>([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817)</small> {{Paqij|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Wêne:Asio flammeus flammeus MHNT.ZOO.2010.11.155.1.jpg|thumb|''Asio flammeus flammeus'']] == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Asio flammeus}} {{Wîkîcure-b|Asio flammeus}} * [http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Asio&species=flammeus The Owl pages; pictures, calls and information] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Asio_flammeus.html ADW pictures and information]Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3670id.html Short-eared Owl ''Asio flammeus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091218064502/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3670id.html |date=2009-12-18 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://ibc.lynxeds.com/species/short-eared-owl-asio-flammeus Short-eared Owl videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726154348/http://ibc.lynxeds.com/species/short-eared-owl-asio-flammeus |date=2013-07-26 }} on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20090327005903/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Short-eared_Owl.html#map- Audio link 1] * [http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Asio&species=flammeus Audio link 2] {{Balinde}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Faunayên ku di lîsteya CITES Appendix II de ne]] [[Kategorî:Kund]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkayê]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1763an de hatine tarîfkirin]] gcqdbl3h0izea1qhj9g1oyi99bocq4u 0 29105 2099711 1941165 2026-10-19T20:48:53Z MikaelF 935 /* Kariyera polîtîk */ 2099711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | navê_rastî = مه‌سروور بارزانی | zimanê_navê_rastî = ckb | wêne = Iraqi Kurdistan Region Prime Minister in Washington, D.C. on 26 February 2024 (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1969|3|2|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dilman]], [[Çoman (navçe)|Çoman]], [[Başûrê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | perwerde = [[Zanîngeha Amerîkayê]] | malper = {{Lîsteya sade| * {{URL|https://gov.krd/|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} * {{URL|twitter.com/masrour_barzani|Twittera şexsî}}}} | meqam = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Serokwezîrê Herêma Kurdistanê]] | cîgirên_serokwezîrê = [[Qubad Talebanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdistan Parliament approves nominees for new KRG cabinet |url=http://www.nrttv.com/en/News.aspx?id=13694&MapID=1 |malper=www.nrttv.com |weşanger=Corporation Nalia |tarîxa-gihiştinê=2020-12-15 |tarîxa-arşîvê=2020-06-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200607205042/https://www.nrttv.com/en/News.aspx?id=13694&MapID=1%2F |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | berê = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serokkomar = [[Nêçîrvan Barzanî]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|10|07|2019}} | partî = PDK }} '''Mesrûr Barzanî''' (jdb. [[1969]] li [[Çoman (navçe)|Çoman]], [[Başûrê Kurdistanê]]), siyasetmedar û dîplomatek [[kurd]] e ku ji hezîrana sala 2019an vir ve serokwezîrê [[Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |sernav=Iraqi Kurdistan profile |tarîx=2014-07-03 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> Barzanî di heman demê Şêwirmendê Encûmena Asayişa Herêma Kurdistanê û endamê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|Partiya Demokrata Kurdistanê]] ye. Di 10ê hezîrana sala 2019an de piştî ku ji 97 parlamenteran di [[Parlamena Kurdistanê]] de 87 deng bidest dixe di 10ê hezîrana sala 2019an de wek serokwezîrê kabîneya nehem a [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] dest bi kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/10072019 |sernav=rudaw.net/english/kurdistan/10072019 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1985an de di 16 saliya xwe de tevlî nava refên berxwedanê yên [[kurd]] ku bi navê “[[Pêşmerge]]” yan jî “yên ku bi mirinê re rû bi rû dimînin” dibe. Di sala 1988an de di Şerê Xwakurkê li dijî artêşa [[Sedam Huseyn]] beşdarî şer dibe. Tevî vê zarokatiya ne asayî ya ku ji ber xwezaya dijwar a berxwedana [[kurd]]an, Mesrûr Barzanî dikare xwendina xwe ya amadeyî li Îranê biqedîne. Piştî ku di sala 1992an de li herêmê aştî çêdibe, ji bo perwerdehiya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] salekê diçe [[London]]ê. Piştî ku perwerdeya xwe ya zimanê îngilîzî temam dike, ji bo wergirtina bawernameya di warê Lêkolînên Navnetewî de ji [[Zanîngeha Amerîkayê]] ya li [[Washington, District of Columbia|Washington DCyê]] werdigire. Ew di warê Aşitî û Çareserkirina Pevçûn de xwendina xwe ya lîsansa bilind berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://veracity.univpubs.american.edu/weeklypast/110105/110105_iraqikurdish.html |sernav=American Weekly |tarîx=2006-09-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 |tarîxa-arşîvê=2006-09-14 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20060914094602/http://veracity.univpubs.american.edu/weeklypast/110105/110105_iraqikurdish.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dema xwe ya li Washingtonê de, Mesrûr Barzanî bi awayekî çalak beşdarî baştirkirina têgihiştina rewşa kurdan ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] dibe. Ji bo berdewamkirina van xebatan di paşerojê de, li Zanîngeha Amerîkayê bernameyeke zanyarî ya Barzanî damezrandiye. Mesrûr Barzanî zewicandî ye û çar zarokên wî yê bi navên Arîn, Yasmîn, Barzin û Aran hene. == Kariyera polîtîk == Mesrûr Barzanî di sala 1998an de vegeriya Herêma Kurdistanê û di kongreya 12e ya PDKê de wek endamê Komîteya Navendî hate hilbijartin. Paşê di heman salê de dibe endamek ji serkirdayetiya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û piştre wekî rêveberê giştî yê [[Dezgeha Parastin]] û [[Zanyarî]] yê hatiye erkdarkirin. Di sala 2010an de di kongreya 13em de dengên herî zêde bi dest dixe ku careke din dîsa ji bo [[Meclîsa Serkirdayetiyê]] hate hilbijartin û piştre jî weke yek ji endamên [[Polîtburoya PDKê]] tê hilbijartin. Di sala 2012an de ji aliyê bavê xwe [[serokê Herêma Kurdistanê]] [[Mesûd Barzanî]] ve wek [[Şêwirmendê Encûmena Asayişa Herêma Kurdistanê]] ji bo [[serpereştiya asayîş]], [[îstixbarata leşkerî]] û [[dezgehên istixbaratî]] yên heyî rê erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://krp.org/english/articledisplay.aspx?id=J+F0q74X75Q= |sernav=President Barzani Inaugurates the Security Council of the Kurdistan Region |malper=krp.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 |tarîxa-arşîvê=2013-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130326051705/http://krp.org/english/articledisplay.aspx?id=J+F0q74X75Q= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bin serpereştiya wî de, jin bi awayekî fermî di nav dezgehên ewlekariya kurdî de hatin zêdekirin. Barzanî rexnegirekî bi deng bû ku ji gelek pêşniyarên ku di Koma Lêkolînê ya Iraqê de hatin dîtin ku li ser vê mijarê gotarek ji bo [[Washington Post]]ê nivîsandiye. Barzanî her wiha bi kar û xebatên xwe yên ji bo dabînkirina teqawidiya xanenişînên têkoşîna gelê Kurd ên ku endamên partiya siyasî ya bavê wî bûn, tê zanîn. Di çileya sala 2010an de di hevpeyvînekê de ligel Weqfa Jamestownê, Mesrûr Barzanî aniye ziman ku Destûra Iraqê çareseriyeke zelal ji bo statûya bajarê [[Kerkûk]]ê û navçeyên din ên bi nakok diyar kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Bany_of_the_words%5D=barzani&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35888&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=c96a200f3b |sernav=Iraq’s Security is Kurdistan’s Security: An Interview with KRG Intelligence Chief Masrour Barzani |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> Di gulana sala 2016an de, Barzanî ji bo rojnameya Washington Postê de gotareke duyem nivîsandiye û tê de daxwaza cudabûna 'bi dostanî' ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji tevahiya [[Iraq]]ê dike. Wî Iraqê bi "şikestineke konseptî" bi nav kiriye ku gelên ku kêm hevpar in ji bo parvekirina paşerojeke nediyar, mecbûr dike û destpêkirina danûstandinan bi Hikûmeta Iraqê re beriya referandumê de ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/kurdistan-deserves-an-amicable-divorce-from-baghdad/2016/05/05/b1d5218c-1221-11e6-81b4-581a5c4c42df_story.html |sernav=Opinion {{!}} Kurdistan deserves an amicable divorce from Baghdad |tarîx=2023-04-11 |malper=Washington Post |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Masrour Barzani}} {{Malbata Barzaniyan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Malbata Barzaniyan]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parastin]] [[Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] gwqm3emcc6nz0qkt951roz2va5y6rmq 2099712 2099711 2026-10-19T20:50:52Z MikaelF 935 /* Kariyera polîtîk */ 2099712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | navê_rastî = مه‌سروور بارزانی | zimanê_navê_rastî = ckb | wêne = Iraqi Kurdistan Region Prime Minister in Washington, D.C. on 26 February 2024 (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1969|3|2|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dilman]], [[Çoman (navçe)|Çoman]], [[Başûrê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | perwerde = [[Zanîngeha Amerîkayê]] | malper = {{Lîsteya sade| * {{URL|https://gov.krd/|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} * {{URL|twitter.com/masrour_barzani|Twittera şexsî}}}} | meqam = [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Serokwezîrê Herêma Kurdistanê]] | cîgirên_serokwezîrê = [[Qubad Talebanî]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdistan Parliament approves nominees for new KRG cabinet |url=http://www.nrttv.com/en/News.aspx?id=13694&MapID=1 |malper=www.nrttv.com |weşanger=Corporation Nalia |tarîxa-gihiştinê=2020-12-15 |tarîxa-arşîvê=2020-06-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200607205042/https://www.nrttv.com/en/News.aspx?id=13694&MapID=1%2F |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | berê = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serokkomar = [[Nêçîrvan Barzanî]] | destpêka_dewrê = {{Dîrok|10|07|2019}} | partî = PDK }} '''Mesrûr Barzanî''' (jdb. [[1969]] li [[Çoman (navçe)|Çoman]], [[Başûrê Kurdistanê]]), siyasetmedar û dîplomatek [[kurd]] e ku ji hezîrana sala 2019an vir ve serokwezîrê [[Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |sernav=Iraqi Kurdistan profile |tarîx=2014-07-03 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> Barzanî di heman demê Şêwirmendê Encûmena Asayişa Herêma Kurdistanê û endamê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|Partiya Demokrata Kurdistanê]] ye. Di 10ê hezîrana sala 2019an de piştî ku ji 97 parlamenteran di [[Parlamena Kurdistanê]] de 87 deng bidest dixe di 10ê hezîrana sala 2019an de wek serokwezîrê kabîneya nehem a [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] dest bi kar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/10072019 |sernav=rudaw.net/english/kurdistan/10072019 |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> == Jînenîgarî == Di sala 1985an de di 16 saliya xwe de tevlî nava refên berxwedanê yên [[kurd]] ku bi navê “[[Pêşmerge]]” yan jî “yên ku bi mirinê re rû bi rû dimînin” dibe. Di sala 1988an de di Şerê Xwakurkê li dijî artêşa [[Sedam Huseyn]] beşdarî şer dibe. Tevî vê zarokatiya ne asayî ya ku ji ber xwezaya dijwar a berxwedana [[kurd]]an, Mesrûr Barzanî dikare xwendina xwe ya amadeyî li Îranê biqedîne. Piştî ku di sala 1992an de li herêmê aştî çêdibe, ji bo perwerdehiya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] salekê diçe [[London]]ê. Piştî ku perwerdeya xwe ya zimanê îngilîzî temam dike, ji bo wergirtina bawernameya di warê Lêkolînên Navnetewî de ji [[Zanîngeha Amerîkayê]] ya li [[Washington, District of Columbia|Washington DCyê]] werdigire. Ew di warê Aşitî û Çareserkirina Pevçûn de xwendina xwe ya lîsansa bilind berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://veracity.univpubs.american.edu/weeklypast/110105/110105_iraqikurdish.html |sernav=American Weekly |tarîx=2006-09-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 |tarîxa-arşîvê=2006-09-14 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20060914094602/http://veracity.univpubs.american.edu/weeklypast/110105/110105_iraqikurdish.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dema xwe ya li Washingtonê de, Mesrûr Barzanî bi awayekî çalak beşdarî baştirkirina têgihiştina rewşa kurdan ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] dibe. Ji bo berdewamkirina van xebatan di paşerojê de, li Zanîngeha Amerîkayê bernameyeke zanyarî ya Barzanî damezrandiye. Mesrûr Barzanî zewicandî ye û çar zarokên wî yê bi navên Arîn, Yasmîn, Barzin û Aran hene. == Kariyera polîtîk == Mesrûr Barzanî di sala 1998an de vegeriya Herêma Kurdistanê û di kongreya 12e ya PDKê de wek endamê Komîteya Navendî hate hilbijartin. Paşê di heman salê de dibe endamek ji serkirdayetiya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û piştre wekî rêveberê giştî yê dezgehên [[Parastin (dezgeh)|Parastin]] û [[Zanyarî (dezgeh)|Zanyarî]] yê hatiye erkdarkirin. Di sala 2010an de di kongreya 13em de dengên herî zêde bi dest dixe ku careke din dîsa ji bo [[Meclîsa Serkirdayetiyê]] hate hilbijartin û piştre jî weke yek ji endamên [[Polîtburoya PDKê]] tê hilbijartin. Di sala 2012an de ji aliyê bavê xwe [[serokê Herêma Kurdistanê]] [[Mesûd Barzanî]] ve wek [[Şêwirmendê Encûmena Asayişa Herêma Kurdistanê]] ji bo [[serpereştiya asayîş]], [[îstixbarata leşkerî]] û [[dezgehên istixbaratî]] yên heyî rê erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://krp.org/english/articledisplay.aspx?id=J+F0q74X75Q= |sernav=President Barzani Inaugurates the Security Council of the Kurdistan Region |malper=krp.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 |tarîxa-arşîvê=2013-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130326051705/http://krp.org/english/articledisplay.aspx?id=J+F0q74X75Q= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di bin serpereştiya wî de, jin bi awayekî fermî di nav dezgehên ewlekariya kurdî de hatin zêdekirin. Barzanî rexnegirekî bi deng bû ku ji gelek pêşniyarên ku di Koma Lêkolînê ya Iraqê de hatin dîtin ku li ser vê mijarê gotarek ji bo [[Washington Post]]ê nivîsandiye. Barzanî her wiha bi kar û xebatên xwe yên ji bo dabînkirina teqawidiya xanenişînên têkoşîna gelê Kurd ên ku endamên partiya siyasî ya bavê wî bûn, tê zanîn. Di çileya sala 2010an de di hevpeyvînekê de ligel Weqfa Jamestownê, Mesrûr Barzanî aniye ziman ku Destûra Iraqê çareseriyeke zelal ji bo statûya bajarê [[Kerkûk]]ê û navçeyên din ên bi nakok diyar kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Bany_of_the_words%5D=barzani&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35888&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=c96a200f3b |sernav=Iraq’s Security is Kurdistan’s Security: An Interview with KRG Intelligence Chief Masrour Barzani |malper=Jamestown |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> Di gulana sala 2016an de, Barzanî ji bo rojnameya Washington Postê de gotareke duyem nivîsandiye û tê de daxwaza cudabûna 'bi dostanî' ya [[Başûrê Kurdistanê]] ji tevahiya [[Iraq]]ê dike. Wî Iraqê bi "şikestineke konseptî" bi nav kiriye ku gelên ku kêm hevpar in ji bo parvekirina paşerojeke nediyar, mecbûr dike û destpêkirina danûstandinan bi Hikûmeta Iraqê re beriya referandumê de ragihandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/kurdistan-deserves-an-amicable-divorce-from-baghdad/2016/05/05/b1d5218c-1221-11e6-81b4-581a5c4c42df_story.html |sernav=Opinion {{!}} Kurdistan deserves an amicable divorce from Baghdad |tarîx=2023-04-11 |malper=Washington Post |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-15 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Masrour Barzani}} {{Malbata Barzaniyan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Malbata Barzaniyan]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parastin]] [[Kategorî:Serokwezîrên Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] qk40n2a1xwjgc89ayzy0mtrfysy4b4u 0 30687 2099746 2047228 2026-10-20T05:51:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099746 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Çirçiroka berfê | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2012">{{IUCN|id=106008973 |title=''Plectrophenax nivalis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Snow Bunting Cairngorm.jpg | image_caption = Nêr | image2 = Plectrophenax nivalis song.ogg | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Fîkar|Passeriformes]] | familia = [[Calcariidae]] | genus = ''[[Plectrophenax]]'' | species = '''''P. nivalis''''' | binomial = ''Plectrophenax nivalis'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Passerina nivalis'' }} '''Çirçiroka berfê''' (''Plectrophenax nivalis''), [[cure]]yek ji çivîkên [[çirçirok]]an e. == Şayes == Carina refên mezin çêdikin û mîna kuliyên berfê dişibin. Çûkek toximxur e û meziniya wê 16-17 cm e. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Plectrophenax nivalis2.jpg Wêne:Plectrophenax nivalis3.jpg Wêne:Snow Bunting, in spring.jpg Wêne:Snowbunting winter.jpg Wêne:Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg|Hêkên Çirçiroka berfê (''Plectrophenax nivalis'') </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Plectrophenax nivalis}} {{Wîkîcure-b|Plectrophenax nivalis}} * [https://web.archive.org/web/20090409223558/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Snow_Bunting.html Snow Bunting Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5340id.html Snow Bunting ''Plectrophenax nivalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225214258/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i5340id.html |date=2015-02-25 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/20230700.htm Stamps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013162259/http://www.bird-stamps.org/cspecies/20230700.htm |date=2013-10-13 }} (with world range map) at bird-stamps.org * [http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Plectrophenax_nivalis/ ARKive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041104080225/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Plectrophenax_nivalis/ |date=2004-11-04 }} Images {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] j02a4zxvbwcpyqw0vbuvzz7iw465i8q 0 34157 2099737 2015116 2026-10-20T05:04:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099737 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|be|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Tîtî | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{IUCN|id=106008169 |title=''Galerida cristata'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Tîtî.jpg | image_caption = '''Tîtî''' (bi navê xwe yê latînî ''Galerida cristata'') | image_width = 280px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Fîkar|Passeriformes]] | familia = [[Torxe|Alaudidae]] | genus = ''[[Galerida]]'' | species = '''''G. cristata''''' | binomial = ''Galerida cristata'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = Binecure | range_map = Galerida cristata distribution map.png | range_map_width = 280px | range_map_alt = | range_map_caption = Belavbûn bi rengê kesk }} '''Tîtî''', '''kullo''', '''pînês''', '''tîntîn'''<ref> Kovara KURMANCÎ-Hejmar 48-Gotara Navên Çûkan-http://www.institutkurde.org/en/publications/kurmanci/</ref> an jî '''tîntore''' (bi navê xwe yê [[latînî]] ''Galerida cristata'') çûkekî bejî ye ji cinsê ''[[Galerida]]'' , ji [[famîle]]ya tîtiyan û ji [[kom]]a [[fîkar]]an e. == Şayes == Tîtî heta 18 santîman mezin dibe û giraniya xwe digihêje 45 graman. Rengê xwe qehwayiyekî bêmirês e, nikula xwe xurt û tewandî ye, lingên xwe li gorî bejna xwe dirêj in, baskên xwe mezin û berayî ne û li ser serê xwe qubek heye. Rengê konikên xwe qehweyî ye lê li ser konikan çizgiyên grî hene. Binê tîtî (zika xwe) gewr e û derdora baskan hindik sor e. Kenarên boçika tîtî jî gewr in. == Belavbûn û jîngeh == Bi gelemperî tîtî li sehayên vekirî ên gihayê dijî. Li [[Ewrasya]]yê, li [[Portûgal]]ê, li [[Çîn]]ê, li [[Hîndistan]]ê û heta li [[Afrîkayê Başûr]] jî tê dîtin. == Reftar == === Pirbûn === [[Wêne:Galerida cristata MHNT 232 Sbekia Algérie.jpg|thumb|çep|'' Galerida cristata '']] Tîtî li erdê û li ser stiriyan, di berqefa keviran de rind veşartî ava dikin û di nav [[nîsan]] (avrêl) û [[hezîran]] (pûşper) ê heta pênc [[hêk]]an dikin û tîtî heta yanzdeh rojan kurk dibevin. Çêlikên tîtîyan dema ku deh rojî dibin firoke dibin, bi firê dikevin, ji [[hêlîn]]ê vediqetin. Tîtî dema dixwînin dengê "tîtîîî" derdixin. === Parêzî === Xwarina tîtî bi gelemperî toximên [[pincar]]an e, lê di [[zivistan]]ê zêdetir [[kurm]]an dixwe. == Dabeşandin == Derdorî 37 binecureyên tîtiyan hene:<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Clements |pêşnav=J.F. |sernav=The Clements Checklist |url=http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.7.xls |weşanger=Cornell Lab of Ornithology |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2013 |coauthors=Schulenberg, S.; Iliff, M.J.; Sullivan, B.L.; Wood, C.L.; Roberson, D. |sal=2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130607090838/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.7.xls |roja-arşîvê=2013-06-07 |url-status=dead }}</ref> {{Div col|3}} * ''Galerida cristata cristata'' * ''Galerida cristata pallida'' * ''Galerida cristata neumanni'' * ''Galerida cristata apuliae'' * ''Galerida cristata tenuirostris'' * ''Galerida cristata meridionalis'' * ''Galerida cristata caucasica'' * ''Galerida cristata subtaurica'' * ''Galerida cristata cypriaca'' * ''Galerida cristata zion'' * ''Galerida cristata cinnamomina'' * ''Galerida cristata magna'' * ''Galerida cristata leautungensis'' * ''Galerida cristata coreensis'' * ''Galerida cristata iwanowi'' * ''Galerida cristata lynesi'' * ''Galerida cristata kleinschmidti'' * ''Galerida cristata riggenbachi'' * ''Galerida cristata carthaginis'' * ''Galerida cristata balsaci'' * ''Galerida cristata arenicola'' * ''Galerida cristata helenae'' * ''Galerida cristata festae'' * ''Galerida cristata brachyura'' * ''Galerida cristata nigricans'' * ''Galerida cristata maculata'' * ''Galerida cristata halfae'' * ''Galerida cristata senegallensis'' * ''Galerida cristata jordansi'' * ''Galerida cristata alexanderi'' * ''Galerida cristata isabellina'' * ''Galerida cristata altirostris'' * ''Galerida cristata somaliensis'' * ''Galerida cristata tardinata'' * ''Galerida cristata chendoola'' * ''Galerida cristata randoni'' * ''Galerida cristata macrorhyncha'' {{Div col end}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Galerida cristata}} * {{Wîkîcure-b|Galerida cristata}} * [http://www.ibercajalav.net/img/299_CrestedLarkGcristata.pdf Ageing and sexing (PDF; 2.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112121614/http://www.ibercajalav.net/img/299_CrestedLarkGcristata.pdf |date=2013-11-12 }} {{Torxe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Afrîkayê]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Teyrên Ewrasyayê]] [[Kategorî:Tîtî| ]] 0zqz6q8h9y7ano0pb0pkta1gz09fjwt 0 36118 2099749 2051877 2026-10-20T06:09:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099749 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|ka|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Şaqaviyê spî yê mezin | image = Great_Egret_Fish.jpg | image_width = | image_caption = | range_map = | range_map_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = &nbsp;<ref>{{IUCN2010 |assessors=[[BirdLife International]] |year=2010 |version=3.1 |id=144681 |title=Casmerodius albus |downloaded=March 6, 2011}}</ref> | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Pelecaniformes]] | familia = [[Şaqavî|Ardeidae]] | genus = ''[[Ardea]]'' | species = '''''A. alba''''' | binomial = ''Ardea alba'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | synonyms = ''Casmerodius albus''<br /> ''[[Egretta]] alba'' }} [[Wêne:Ardea alba melanorhynchos MHNT.ZOO.2010.11.52.1.jpg|thumb| ''Ardea alba melanorhynchos'']] '''Şaqaviyê spî yê mezin''' yan '''kerê roro''' (bi [[soranî]]: ''şawespîlke''; bi [[latînî]]: ''Egretta alba''), [[cure]]yekî [[Şaqavî|şaqaviyan]] e. == Şayes == [[Wêne:Ardea alba -chicks and nest -Morro Bay Heron Rookery -8.jpg|thumb|çep|240px|Têjikên şaqaviyê spî yê mezin]] Şaqaviyê spî yê mezin 95 cm dirêj e. [[Kelwaş]] spî ye. [[Gerden]]a wî gelek dirêj e. [[Nikul]] zivistanan zernarincî ye û havînan rengreşekî binzer e. Navbera [[çav]]î û nikulî kesk e. [[Spîlka çavan]] zer e. [[Pê]] reş in bavşîn in û ji serî ve rengzer in. [[Nêr]] û [[mê]] rengek in.<ref>[[Îsmaîl Taha Şahîn]] (2006). Balindeyên Kurdistanê. [[Spîrêz]], Dihok.</ref> {{Paqij|left}} == Reftar û jîngeh == Li [[Kurdistan]]ê bi qetlazî ji çiriya yekê heta dûmahiya nîsanê li kinar û perê [[robar]] û [[ger]] û golên kêm gil û giya dihê dîtin. Komkome di nav [[qeramî]] û [[leven]]an û [[darûbar]]ên berlêvên robaran de hêlînan çêdikin. Xwarina wî behra pitir [[masî]] û [[piq]] in. == Belavbûn == Li başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û li [[Asya]]yê ji [[Tirkiye]]yê û [[Îran]]ê heta başûrê [[Sîbîrya]]yê û bakurê [[Çîn]]ê û [[Japon]]ê têjikan tîne der. Zivistana xwe li bakurê Afrîkayê û başûrê rojava ya Asyayê derbas dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [[Îsmaîl Taha Şahîn]] (2006). Balindeyên Kurdistanê. [[Spîrêz]], Dihok. (Bi tîpên erebî ye, ji bo tîpguhêziya latînî û wîkîpedyandina nivîsê, bikarhêner MikaelF). * [[Zana Farqînî]] (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol. * H. Heinzel, R. Fitter û J. Parslow (1995). Türkiye ve Avrupa'nin Kuşlari (Kuzey Afrika ve Orta dogu dahil). Türkiye Dogal Hayati Kuruma Dernegi, Stenbol. ISBN 975 94098 28 * [[D. Îzolî]] (2007). Ferheng. Kurdî-tirkî Tirkî-kurdî. Deng, Amed. * R.F. Porter, S. Christensen, P. Schiermacker-Hansen (1996). Field Guide to the birds of the Middle East. T & A D Poyser, London. == Girêdanên derve == {{commons|Ardea alba}} {{wîkîcure|Ardea alba}} * [http://www.ibercajalav.net/img/42_GreatEgretEalba.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128100755/http://www.ibercajalav.net/img/42_GreatEgretEalba.pdf |date=2012-01-28 }} * Great (White) Egret – [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/066.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds] * [http://www.ebepe.com/html/great_egret.html The Great White Egret] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101021526/http://www.ebepe.com/html/great_egret.html |date=2007-11-01 }} Image documentation * [https://web.archive.org/web/20071023175614/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Egret.html Great Egret Information] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1960id.html Great Egret Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009202354/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1960id.html |date=2007-10-09 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter {{Balinde}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Beravî]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Afrîkayê]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Şaqavî]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên Amerîkayê]] [[Kategorî:Teyrên DYAyê]] [[Kategorî:Teyrên Ewrasyayê]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] ocbrh4l04qujxrfa3vu7lfi16tnxt5a 0 40724 2099717 1772013 2026-10-19T23:21:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099717 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Edward Duyker''' ( jdb. [[21ê adarê|21ê adara]] [[1955]]an de li [[Melbourne]]ya [[Awistralya]]yê ) [[dîroknas]] û [[nivîskar]] [[awistralya|awistralî]] ye ku di dema vedîtina Awistralya de rola deryavanên fransî û holendî mijar dike. == Berhem == * (ed.) ''Mauritian Heritage: An Anthology of the Lionnet, Commins and Related Families'', Australian Mauritian Research Group, Ferntree Gully, 1986, pp. 368, ISBN 0-9590883-2-6. * ''Tribal Guerrillas: The Santals of West Bengal and the Naxalite Movement'', [[Oxford]] University Press, New Delhi, 1987, pp. 201, SBN 19 561938 2. * ''The Dutch in Australia'', AE Press, Melbourne, 1987, pp. 181, ISBN 0-86787-215-2. * (''legell'' Maryse Duyker) ''Beyond the Dunes: A Dutch-Australian Story'', Privately Published, Sylvania, 1987, pp. 41, ISBN 0 731600584. * ''Of the Star and the Key: Mauritius, Mauritians and Australia'', Australian Mauritian Research Group, Sylvania, 1988, pp. 129, ISBN 09590883 4 2. * (''legell'' Coralie Younger) ''Molly and the Rajah: Race, Romance and the Raj'', Australian Mauritian Press, Sylvania, 1991, pp. xii, 130, ISBN 0-646-03679-3 * ''The Discovery of Tasmania: Journal Extracts from the Expeditions of Abel Janszoon Tasman and Marc-Joseph Marion Dufresne 1642 & 1772'', St David's Park Publishing/Tasmanian Government Printing Office, Hobart, 1992, pp. 106, ISBN 0-7246-2241-1. * ''A French Trading Expedition to the Orient: The Voyage of the Montaran 1753—1756'', [[Stokholm|Stockholm]] University Center for Pacific Asia Studies Working Paper, No.30, August 1992, pp. 20. * ''New Voices in the Southland: Multiculturalism, Ethno-history and Asian Studies in Australia'', Stockholm University Center for Pacific Asia Studies Working Paper No.31, September 1992, pp. 15. * (''legell'' Hendrik Kolenberg ) ''The Second Landing: Dutch Migrant Artists in Australia'', Erasmus Foundation, Melbourne, 1993, pp. 56, ISBN 0646 135937. * ''An Officer of the Blue: Marc-Joseph Marion Dufresne 1724—1772, South Sea Explorer'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1994, pp. 229, ISBN 0-522-84565-7. * (''legell'' Barry York) ''Exclusions and Admissions: The Dutch in Australia 1902-1946'', Studies in Australian Ethnic History, No. 7, Centre for Immigration and Multicultural Studies, Research School of Social Sciences, Australian National University, Canberra, 1994, pp.&nbsp;11, ISBN 07315 1913 2/ISSN 1039-3188. * (''legell'' Per Tingbrand, ed. & trans) ''Daniel Solander: Collected Correspondence 1753—1782'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1995, pp. 466, ISBN 0-522-84636-X [Scandinavian University Press, Oslo, 1995 ISBN 82-00-22454-6] * ''A Woman on the Goldfields: Recollections of Emily Skinner 1854—1878'', Melbourne University Press, Melbourne, 1995, pp. 129, ISBN 0-522-84652-1. * ''Nature's Argonaut: Daniel Solander 1733—1782, Naturalist and Voyager with Cook and Banks'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 1998 (reprinted 1999), pp. 380, ISBN 0 522 84753 * ''Mirror of the Australian Navigation by Jacob Le Maire: A Facsimile of the ‘Spieghel der Australische Navigatie . . .’ Being an Account of the Voyage of Jacob Le Maire and Willem Schouten 1615-1616 published in Amsterdam in 1622'', Hordern House for the Australian National Maritime Museum, Sydney, 1999, pp. 202, ISBN 1-875567-25-9. * (''legell'' Maryse Duyker, ed. & trans) ''Bruny d’Entrecasteaux: Voyage to Australia and the Pacific 1791—1793'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2001, pp. xliii, pp. 392, ISBN 0-522-84932-6 [paperback edition, March 2006, ISBN 0-522-85232-7] * ''Citizen Labillardière: A Naturalist’s Life in Revolution and Exploration (1755—1834)'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2003, ISBN 0-522-85010-3, Paperback reprint, 2004, ISBN 0-522-85160-6, pp. 383 * ‘A French Garden in Tasmania: The Legacy of Félix Delahaye (1767—1829)’, in Glynnis M. Cropp, Noel R. Watts, Roger D. J. Collins and K. R. Howe (eds.) ''Pacific Journeys: Essays in Honour of John Dunmore'', Victoria University Press, Wellington, 2005, pp. 21—35. * ‘Isle de France and Baudin’s Precursors in Australian Waters’, in Rivière, M. S. & Issur, K. R. (ed.) ''Baudin–Flinders dans l’Océan Indien: Voyages, découvertes, rencontre: Travels, Discoveries, Encounter: Actes du colloque international organisé par l’Université de Maurice, octobre 2003'', L’Harmattan, Paris, 2006, pp. 137–155. * ''François Péron: An Impetuous Life: Naturalist and Voyager'', Miegunyah/MUP, Melb., 2006, pp. 349, ISBN 978-0522-85260-8. * ''A Dictionary of Sea Quotations: From Ancient Egypt to the Present'', Miegunyah/Melbourne University Press, Melbourne, 2007, pp. 439, ISBN 0-522-85371-4. * ''Marc-Joseph Marion Dufresne, un marin malouin à la découvertes des mers australes'', Les Portes du Large, Rennes, 2010, pp. 352, ISBN 978-2-914612-14-2. * ''Père Receveur: Franciscan, Scientist and Voyager with Lapérouse'', Dharawal Publications, Engadine (NSW), 2011, pp. 41, ISBN 978-0-9870727-0-2. * ''Dumont d’Urville: Explorer and Polymath'', Otago University Press, Dunedin, 2014, pp. 671, ISBN 978 1 877578 70 0, University of Hawai’i Press, Honolulu, 2014, ISBN 9780824851392. * ''Dumont d’Urville: L'homme et la mer'', traduction, revision et adaption par Maryse Duyker, Anne Kehrig et Edward Duyker, Éditions CTHS [Comité des Travaux historiques et scientifiques], Paris, 2021, pp.&nbsp;600, {{ISBN|2735509338}}. == Xelatên wergirtî == * New South [[Wales]] Premier’s General History Prize, 2004 ( ''Citizen Labillardière''). * Frank Broeze Maritime History Prize, 2007 (''François Péron''). * Médaille de l'Académie de Marine, 2022 (''Dumont d'Urville'').<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academiedemarine.com/prixplus.php?num=4 |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230129203205/https://www.academiedemarine.com/prixplus.php?num=4 |roja-gihiştinê=2022-07-29 |roja-arşîvê=2023-01-29 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://www.humanities.org.au/Fellows/NewFellows2007.htm Australian Academy of the Humanities) 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807182139/http://www.humanities.org.au/Fellows/NewFellows2007.htm |date=2011-08-07 }} * [http://nla.gov.au/nla.ms-ms9061 Duyker Papers, National Library of Australia (MS 9061)] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=39093569&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Tribal Guerrillas] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=42236009&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Marc-Joseph Marion Dufresne] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=41132434&SN1=0&SN2=0&host=catalogue A Dictionary of Sea Quotations] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=40986130&SN1=0&SN2=0&host=catalogue François Péron] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38973993&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Labillardière] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38955466&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Nature's Argonaut] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=38975556&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Daniel Solander] * [http://catalogue.mup.com.au/978-0-522-84932-5.html Bruny d'Entrecasteaux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829072931/http://catalogue.mup.com.au/978-0-522-84932-5.html |date=2008-08-29 }} * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=40601337&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Discovery of Tasmania] * [http://catalogue.bnf.fr/servlet/biblio?idNoeud=1&ID=42570516&SN1=0&SN2=0&host=catalogue Père Receveur] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroknasên awistralî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1955]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên awistralî]] kv0i4yfyyd2or82q4iwwf8kcgglgmfk 0 41892 2099726 2015103 2026-10-20T02:37:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099726 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|ziman2=ru|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Mirîşka zelkav<br>Mirîşka zilek<br>Mirîşka avî | image = Mirîşka zilek.jpg | image_width = 240px | image_caption = (''Gallinula chloropus chloropus'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2012">{{IUCN|id=106002937 |title=''Gallinula chloropus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Neognathae]] | superordo = [[Neoaves]] | ordo = [[Gruiformes]] | familia = [[Rallidae]] | genus = ''[[Gallinula]]'' | species = '''''G. chloropus''''' | binomial = ''Gallinula chloropus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | range_map = Gallinula chloropus distribution map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Global range.<br/>[[Chestnut (colour)|Chestnut]]: Summer only<br/>[[Coral pink]]: Year-round<br/>[[Light pink]]: Winter only. | subdivision_ranks = [[Binecure]] | subdivision = | synonyms = ''Fulica chloropus'' <small>Linnaeus, 1758</small> | synonyms = ''Gallinula brodkorbi'' <small>McCoy, 1963</small><br /> ''Gallinula galeata'' }} '''Mirîşka zelkav''', '''mirîşka avî''' an jî '''mirîşka zilek''' (bi latînî: ''Gallinula chloropus'') [[cure]]yekî [[mirîşkên avî]] (''[[Rallidae]]'') ye. == Şayes == Çûkekî gewdreş û [[nikul]]sor û zer e. Ciwanên wan rengvekirî ye, rengê gewdê ciwanan [[qehweyî]], rengê nikulê wan reş e. == Jîngeh û reftar == Li nav zilên golan, çeman yan jî li nav yên [[çirav]]an dijî. Bi giya, serik û bizirên zilan, bi kêzên nerm yên [[navavî]], [[kurm]]ik û çêçikên beqan xwedî dibin. Di navbêhna gulan û tîrmehê de hêkan dikin û [[qurp]] dikevin. Di dema qurpketinê de di hêlînê de di navbera 7 û 10 hêk he ne. Qurpikî 17-22 roj didome û dîk û mirîşk bi dorê li ser hêkan rûdinên. Çêçik bi giştî reş in, tenê nikulên wan zer e. Li peravên çemê [[Dîcle]] bi hezaran dijîn. == Pêşangeh == <gallery> Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg|Hêkên mirîşka avî Wêne:Mirîşka avî çêçik.JPG|Çîçika mirîşka avî Wêne:Mirîşka avî.jpg|Mirîşkeke avî ya ciwan File:Rörhöna (Gallinula chloropus) - Ystad-2021.jpg|Juvenil. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîcure|Gallinula chloropus}} {{Commons|Gallinula chloropus}} * Vîdeo: http://www.vimeo.com/17653038 * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-moorhen-gallinula-chloropus Common Moorhen videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403195309/http://ibc.lynxeds.com/species/common-moorhen-gallinula-chloropus |date=2016-04-03 }} o * [https://web.archive.org/web/20090307103546/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Moorhen.html Cornell Lab of Ornithology – Common Moorhen] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2190id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter – Common Moorhen Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225085558/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2190id.html |date=2015-02-25 }} * [http://www.madeirabirds.com/moorhen Madeira Birds – Moorhen breeding in Madeira Island] * [http://www.ibercajalav.net/img/152_MoorhenGchloropus.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112105433/http://www.ibercajalav.net/img/152_MoorhenGchloropus.pdf |date=2013-11-12 }} {{Balinde}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Afrîkayê]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirîşka avî]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Teyrên Ewrasyayê]] ih9iay7grbv6orsu5yzbs2bfvssweki 0 51905 2099719 1830568 2026-10-19T23:55:43Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099719 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Illustration_Solanum_dulcamara0_clean.png|thumb|(''Solanum dulcamara'')]] '''Famîleya dendûreşkan''', '''famîleya amoşkeran''', '''famîleya balîcanan''' ''(Solanaceae)'' famîleyeke [[riwek]]an e, di [[koma dendûreşkan]] (Solanales) de cih digire. Li ser [[riwekên kulîlkdar]] (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li [[Kurdistan]]ê jî gelek ji endamên vê [[famîle]]yê diçên. 90 heya 100 [[cins]], bi qasî 2.300 [[cure]]yên vê malbatê hene. Di vê malbatê de cinsê (celeb) herî mezin ''Solanum'' e ku 1000 heya 2.300 endamên vê cinsê tên hejmartin. Gelek ji endamên vê malbatê bo xwarin û xemlê tên çandin. Ji [[dendûreşk]]ê re, ''hilûtirşik'', ''tiriyê rovî'', ''dirik'' jî dibêjin. == Hin ji riwekên vê famîleyê == * [[Dendûreşk]], tiriyê rovî (Solanum nigrum) * [[Orkîdeya parsekvan]] (Schizanthus) * [[Mandêrek]] (Mandragora automnalis) * [[Kartol]] (Solanum tuberosum) * [[Yasemîna şevê]], deviya çakutan (Cestrum) * [[Tûlezer]] (Atropa belladonna) * [[Bacan]] (Solanum melongena) * [[Bîber]] (Capsicum) * [[Fringî]] (Solanum lycopersicum) * [[Titûn]] (Nicotiana) * [[Marze]] (Physalis alkekengi) * [[Benc]], giyabeng, beng (Hyoscyamus niger) * [[Dilîbeng]] (datura) == Çavkanî == * Armando T. Hunziker: ''The Genera of Solanaceae.'' A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001, ISBN 3-904144-77-4. * J. G. Hawkes et. al. (Editoren): ''Solanaceae III: Taxonomy, Chemistry, Evolution''. Royal Botanic Gardens, Kew, 1991, ISBN 0-947643-31-1. * M. Nee et. al. (Editoren): ''Solanaceae IV, Advances in Biology and Utilization''. Royal Botanic Gardens, Kew, 1999, ISBN 1-900347-90-3. == Girêdanên derve == * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/solanalesweb.htm#Solanaceae Solanaceae bei APG] (îngilîzî) * [http://www.tu-darmstadt.de/fb/bio/bot/solanaceae/ Beschreibung der Familie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205011250/http://www.tu-darmstadt.de/fb/bio/bot/solanaceae/ |date=2007-12-05 }} (almanî) * [https://web.archive.org/web/20210421044811/http://www.sgn.cornell.edu/ SOL Genomics Network] (îngilîzî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Famîleya dendûreşkan| ]] ksz2r7y4tvjq7jwg4ohn30vg05mfxv2 0 54360 2099743 2005826 2026-10-20T05:44:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099743 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Zimanê huriyan''' an jî '''zimanê xuriyan'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} (bi zimanê huriyan: ''hu-ur-ri''<ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref>)zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn<ref>http://www.kurdistanica.com/?q=node/2</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=PnjAlei9fe0C&pg=PA28&lpg=PA28&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=cCcAuEi7sC&sig=lqXhpEeZAznhCg3pGdcRUZGIeSw&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CGwQ6AEwCTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false ( The Chechens: A Handbook Par Amjad M. Jaimoukha, li rûpela 28'emin )</ref><ref>http://fr.scribd.com/doc/81247492/Kurds-and-Their-Origins</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382&lpg=PA382&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=uZVjGAfyz8&sig=ObDbGKH0bzPda7Ujrg4AGJqVN9Y&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CFEQ6AEwBTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false 'li gora vê rapor zimanê kurdî wek zazakî goranî kurmancî ji zimanê hûrî hatin...)</ref>. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin. == Belavbûna zimanê huriyan == == Taybetmendiyên zimanê huriyan == Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî ''tiššan'' e. Xwandina ''tiššan''"<ref>H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 274</ref> jî, "tişan" e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê. Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: ''"nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla"'' <ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }}, li ser Gotina Laleşê Nûranî, rûpel 3.</ref><ref name=":0">H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 132</ref><ref>Ilse Wegner, ''http://astro.cornell.edu/~mmhedman/translation/Hurri {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}an_122608_2.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel ji 43 ta 89</ref><ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref> hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê ''Lālašha''<ref name=":0"/> ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî<ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'',li {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }} ser Gotina laleşê Nûranî, rûpel 3</ref> bû. == Awayê rêzimanê zimanê huriyan == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Binêre == * [[Hurî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hurî]] it1pq2ideymr8qtr6h88hgkzu7227jb 0 61372 2099748 2050493 2026-10-20T06:08:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099748 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|de|bijartî=1}} {{Taxobox | name = Şabaz an şahbaz | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN2012">{{IUCN|id=106003466 |title=''Accipiter gentilis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Northern Goshawk ad M2.jpg | image_caption = Şabaz | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = Falconiformes<br>(an [[Balindeyên direndeyên dirûve baziyan|Accipitriformes]], q.v.) | familia = [[Famîleya baziyan|Accipitridae]] | genus = ''[[Baz|Accipiter]]'' | species = '''''A. gentilis''''' | binomial = ''Accipiter gentilis'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Binecure]] | subdivision = ''Accipiter gentilis albidus <br> Accipiter gentilis apache <br> Accipiter gentilis arrigonii <br> Accipiter gentilis atricapillus <br> Accipiter gentilis buteoides <br> Accipiter gentilis fujiyamae <br> Accipiter gentilis gentilis <br> Accipiter gentilis laingi <br> Accipiter gentilis marginatus <br> Accipiter gentilis schvedowi (Eastern Goshawk)''<ref>{{Jêder-malper |url=http://avis.indianbiodiversity.org/fauna-of-british-india-2nd-ed-vol-v-1928/eastern-goshawk-astur-gentilis-schvedowi.html |sernav=Avibase: Eastern Goshawk |xebat=avis.indianbiodiversity.org |tarîxa-gihiştinê=2013-07-19 |tarîxa-arşîvê=2013-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130312235130/http://avis.indianbiodiversity.org/fauna-of-british-india-2nd-ed-vol-v-1928/eastern-goshawk-astur-gentilis-schvedowi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | range_map = Accipiter gentilis map.svg | range_map_width = | range_map_caption = Belavbûn<br/>zer: ferxkirin<br/>kesk:zîvirandê hindir sal <br/>hêşîn: zivistankirin. }} '''Şabaz''', '''şahbaz''' an '''terlan''' (''Accipiter gentilis''), (bi [[îngilîzî]] ''Goshawk'' ku wateya wê bazê qaz), [[cure]]yekî baziyan (''Accipiteridae'') e. Zaneyarê swêdî [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] cureyê şabazê şayes û danasîn kiribû sala 1758an di [[pirtûk]]a xwe ''[[Systema naturae]]'' di bin navê zanistî (''Accipiter gentilis'') de. == Şayes == [[Wêne:Accipiter gentilisAAP045CA.jpg|çep|thumb|Şabazê biçûk (çepê) û şabazê mestir a [[Louis Agassiz Fuertes]]]] [[Wêne:AccipterGentilisJuvenileFlight1.jpg|thumb|çep|Şabazekî biçûk]] [[Wêne:Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg|thumb| ''Accipiter gentilis'']] Şabaz, ew balindeyê tewr mezintir di cinsê baziyan (''Accipiter'') de.<ref>{{Jêder-malper |url=http://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/birds/Specpages/northerngoshawk.htm |sernav=Northern Goshawk |tarîxa-gihiştinê=2007-03-18 |weşanger=Birds of Quebec |tarîxa-arşîvê=2012-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120209023932/http://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/birds/Specpages/northerngoshawk.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dirêjiya şabazê nêr tevî baskên wî di navbera 89- 105 cm û dirêjiya şabazê mê tevî baskan, di navbera 108- 127 cm.<ref name="RaptorsWorld">''Raptors of the World'' by Ferguson-Lees, Christie, Franklin, Mead & Burton. Houghton Mifflin (2001), ISBN 0-618-12762-3.</ref> Giraniyê nêr di navbera 500 -1200 graman, lê giraniya mê di navbera 820 -2200 graman. Şabazê mê ji nêr bi gelemperî girse û girantir e. Baskên şabaz kurt û pan in. Dûvika wî dirêj û rengê wê qehweyî tarî an reş e. [[Kulab]]ên wî tûj û hêzdar in. Rengê beşê jor ji laşê şabaz, hêşîn gewr e û beşê jêr sipî ye. Rengê şabazê ciwan an biçûk qehweyî di beşê jor û qehweyî vekirî di beşê jêr de. Rengê çavên şabazê biçûk zerê vekirî ne, lê rengê [[çav]]ên şabazê mest pirtiqalî ne bi xizikên sipî. {{Paqij|left}} == Jîngeh == Şabaz li daristanê ku [[dar]]ên wan kevnar in dijî û bi taybetî, çalakiyên [[mirov]]an lê hindik bin.<ref name="Johnsgard">Johnsgard, P. (1990). ''Hawks, Eagles, & Falcons of North America'', Washington: Smithsonian Institution Press, ISBN 0-87474-682-5.</ref><ref name="Squires">Squires, J., R. Reynolds (1997). ''Northern Goshawk''. [[Birds of North America]], 298: 2–27.</ref> == Xwarin û nêçîrkirin == Firindeyê Şabaz û guhandarên biçûk nêçîr dike gor guherîna ciyê [[daristan]]an. Lezbûn û hezdarî, alikariyê şabazê dike ji bo nêçîr kirinê. Li Amerîkayê bakur, şabaz dikanê [[werdeka kovî]], [[qelereşkê amerîkanî]], [[kergoşkê kovî bi solên berfîn]] û [[sihorê sor]] bixwe.<ref name="Sora">{{Jêder-kovar |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/jrr/v039n03/p00264-p00273.pdf |sernav=Northern Goshawk diet in Minnesota: An analysis using video recording systems |nivîskar=Smithers, B L; Boal, C W and Andersen, D E |kovar=Journal of Raptor Research |sal=2005 |cild=39 |hejmar=3 |rr=264–273 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |url=http://fresc.usgs.gov/products%5Cpapers%5C1547_Fuller.pdf |sernav=Northern Goshawk Diet During the Nesting Season in Southeast Alaska |doi=10.2193/0022-541X(2006)70[1151:NGDDTN]2.0.CO;2 |sal=2006 |paşnav1=Lewis |pêşnav1=Stephen B. |paşnav2=Titus |pêşnav2=Kimberly |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Mark R. |kovar=Journal of Wildlife Management |cild=70 |hejmar=4 |rûpel=1151 }}</ref><ref>[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Accipiter_gentilis.html Accipiter gentilis – northern goshawk]. Animal Diversity Web. University of Michigan</ref> Lê nêçîrên din ji [[balinde]]yan ku şabaz dixwe, [[kotirî]], [[kevok]] [[tîtav]], [[kew]], [[werdeka kovî]], [[qaqlîbaz]],[[darkutok]], [[qijak]], [[çûkê avê]] û gelek cureyên [[fîkarên bera]] gor herêmê belavbûnê.[[Nêçîr]]ê şabazê ji [[guhandar]]an ew in: [[kerguh]], [[kergoşkê kovî]], [[sihorê daran]], [[sihorê erdê]], [[kojer]]ê [[çîpmunk]], [[cirdon]], [[mişk]], [[kûze]] û hinek guhandarên din. Bi gelemperî, şabaz nêçîrê canewerên ku ji wî biçûktir dike.<ref name="RaptorsWorld"/> Herwiha,şabaz dikanê rawirên ku ji wî girstir bikuje weke [[qaz]], [[rakûn]], [[rûvî]] û kegoşkên koviyên girs.<ref name="RaptorsWorld"/><ref>[http://www.pauldfrost.co.uk/goshawk.html Northern Goshawk (Accipter gentilis)]. pauldfrost.co.uk</ref> {{Firinde|left}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Accipiter gentilis}} {{Wîkîcure|Accipiter gentilis}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-goshawk-accipiter-gentilis Goshawk videos, photos & sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405001218/http://ibc.lynxeds.com/species/northern-goshawk-accipiter-gentilis |date=2016-04-05 }} on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20081220101727/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Goshawk.html Northern Goshawk Species Account] – Cornell Lab of Ornithology * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3340id.html Northern Goshawk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112122602/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3340id.html |date=2012-01-12 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [http://www.on.ec.gc.ca/wildlife/wildspace/life.cfm?ID=NOGO&Page=Call&Lang=e Environment Canada Goshawk page, including sound clip of Goshawk Call] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515024043/http://www.on.ec.gc.ca/wildlife/wildspace/life.cfm?ID=NOGO&Page=Call&Lang=e |date=2009-05-15 }} * [http://www.ibercajalav.net/img/117_GoshawkAgentilis.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317204328/http://www.ibercajalav.net/img/117_GoshawkAgentilis.pdf |date=2012-03-17 }} * [http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Accipiter_gentilis/Accipiter_gentilis.htm Feathers of Northern Goshawk (Accipiter gentilis)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517125028/http://www.ornithos.de/Ornithos/Feather_Collection/Accipiter_gentilis/Accipiter_gentilis.htm |date=2014-05-17 }} * [http://www.voiceforthewild.org/mbnf/pubs/rdls/rdls.html The Medicine Bow National Forest (A Habitat for the Northern Goshawk)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714115216/http://www.voiceforthewild.org/mbnf/pubs/rdls/rdls.html |date=2010-07-14 }}-Biodiversity Conservation Alliance {{Balindeyên dirende yên dirûvê baziyan}} {{Balinde}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Bazî]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên Hindistanê]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Teyrên Rûsyayê]] 0vufsu75na3e8pzjt6280sov7klgigr 0 61788 2099741 2015117 2026-10-20T05:27:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099741 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Xilxil | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = | image = Garganey (Anas querquedula) RWD3.jpg | image_caption = Nêr | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Anseriformes]] | familia = [[Anatidae]] | subfamilia = [[Anatinae]] | genus = ''[[Anas]]'' | species = '''''A. querquedula''''' | binomial = ''Anas querquedula'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} '''Xilxil''' an '''pişteçavbaz''' (''Anas querquedula''), [[cure]]yekî [[werdek]] an [[mîravî|mîraviyan]] ku cot û hêk kirinê di hevînê li [[Ewropa]] û rojavayê [[Asya]]yê û li başûrê [[Afrîka]], [[Hindistan]] û [[Awistralya]]yê di [[zivistan]]ê koçer dibe.<ref name="Clements">Clements, James, (2007) [http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 |date=2015-09-23 }}, Cornell University Press, Ithaca</ref> == Belavbûn == == Şayes == Rengê rûyê xilxil qehwe-soravî ye û serê wî qehweyî ye, lê rengê pûrt, nikul û lingan gewr in.<ref name="Dunn">Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America'' 5th Ed.</ref> [[Wêne:Garganey (Anas querquedula) in AP W IMG 2844.jpg|250px|thumb|çep|Mêyên xilxil]] [[Wêne:Spatula querquedula MHNT.ZOO.2010.11.18.1.jpg|thumb| ''Spatula querquedula'']] == Reftar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Anas querquedula}} {{Wîkîcure|Anas querquedula}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=460&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104150340/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=460&m=0 |date=2009-01-04 }} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/garganey/index.asp RSPB A to Z of UK Birds] * [http://ibc.lynxeds.com/species/garganey-anas-querquedula Garganey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605015313/http://ibc.lynxeds.com/species/garganey-anas-querquedula |date=2013-06-05 }} on the Internet Bird Collection * [http://www.ibercajalav.net/img/80_GarganeyAquerquedula.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.1 MB) by Gerd-Michael Heinze & Javier Blasco-Zumeta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112075208/http://www.ibercajalav.net/img/80_GarganeyAquerquedula.pdf |date=2013-11-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balindeyên li Afrîkayê]] [[Kategorî:Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin]] [[Kategorî:Faunaya Afrîkayê]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Ewropayê]] [[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] [[Kategorî:Taksayên heywanan yên ku ji aliyê Carl Linnaeus ve hatine binavkirin]] [[Kategorî:Teyrên ku di 1758an de hatine tarîfkirin]] [[Kategorî:Teyrên Ewrasyayê]] [[Kategorî:Werdek]] q0qv1gevzb77i4493pxlyapkiom509b 0 68396 2099641 659486 2026-10-19T12:13:47Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] hat sererastkirin 2099641 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] rtxd87ww73afubqptmugbpj5pze1pcd 0 68398 2099642 659470 2026-10-19T12:13:57Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] hat sererastkirin 2099642 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Muzeya Axên Încîlê ya Qudsê]] rtxd87ww73afubqptmugbpj5pze1pcd 0 73418 2099687 2098987 2026-10-19T16:15:46Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2099687 wikitext text/x-wiki '''Fotosentez''' (bi înglîzî: ''photosynthesis'') di riwek, hin corên protîst û hin bakteriyan de kiryara guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî ya ko di karbohîdrat an jî di awêteyên endamî de tê embarkirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi çavkaniyek enerjiyê û [[xurek]] heye. Ji bo çalakiyên [[xane]]yê yên wekî çêkirina [[proteîn]]an, guhaztina çalak, [[dabeşbûna xaneyê]], girjbûna rîşalên masûlkeyan, çêkirina [[endamok]]an û hwd, xane enerjî bi kar tînin. Enerjiya serekî ya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ye. Xane ATP-yê bi [[henaseya xaneyê]], ji xurekên endamî bi dest dixe. Ango pêdiviya hemû zîndeweran bi xurekên endamî heye. Ajal xurekên xwe bi xwarina riwek an jî ajalên din dabîn dikin. Lê riwek xurekên xwe yên endamî bi fotosentezê çêdikin. Riwek di xaneyên xwe de [[Şebenga ronahiya bînraw|enerjiya ronahiyê]] diguherînin bo enerjiya kîmyayî û di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de embar dikin. Berhema pêşîn a fotosentezê [[karbohîdrat]]ek sêkarbonî ye, lê riwek ji wê karbohîdratê gelek corên karbohîdratên din, proteîn û [[Lîpîd|çewrî]] jî berhem dikin. Bi kurtî, riwek bi karlêkên fotosentezê, CO₂-yê û H₂O-yê di [[kloroplast]]ên xwe de bi enerjiya ronahiyê û [[enzîm]]ên taybet diguherîne bo awêteya endamî.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Zîndewerên xwejîn == Zîndewerên ko xurekên xwe yên endamî ji molekulên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên xwejîn (bi înglîzî:''autotroph'') tên navkirin. Di jingehê de '''zîndewerên xwejîn''' xeleka yekemîn a zincîra xurekê ye. Zîndewerên xwejîn du cor in, hinek zîndewer bo çêkirina xurekên endamî, enerjiya ronahiyê bi kar tînin ango fotosentezê pêk tînin. Ji wan zîndeweran re tê gotin zîndewerên '''ronahiyexwejîn''' (bi înglîzî: ''photoautotroph'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Riwek, hin corên protîstan (kevzên avê, êglena hwd.) û hin corên bakteriyan, zîndewerên ronahiyexwejîn in.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hin zîndewerên xwejîn jî bi rêçeya [[kemosentez]]ê, bi karlêkên oksandinê, ji awêteyên wekî hîdrojen sulfîd (H₂S), metan (CH₄) û amonyumê( [NH₄]⁺ ) enerjî bi dest dixin, bi vê enerjiyê CO₂-yê diguherînin bo xurekên endamî. Ji van zîndeweran re te gotin zîndewerên '''kîmîkexwejîn''' (bi înglîzî: ''chemoautotroph''). Ango ji bo zîndewerên kîmîkexwejîn, çavakaniya enerjiyê bo çêkirina xurek, ne enerjiya ronahiyê, lê enerjiya kîmyayî ye. Hin corên [[bakterî]] û arkebakterî zîndewerên kîmîkexwejîn in.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Riwek û hemû xwejînên din dikarin ji bo xwe ji madeyên neendamî, hemû awêteyên endamî yên wekî karbohîdrat, çewrî, proteîn û [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîdên nukleyî]] berhem bikin. Ji bo çêkirina van awêteyan, riwek ji [[atmosfer]]ê CO₂, ji axê jî H₂O û mîneral werdigirin. Ango ji bo bidestxistina enerjiyê pêdiviya zîndewerên xwejîn, bi xwarina xurekên endamî tune. Zîndewerên xwejîn ji hawirdora xwe xurekên endamî wernagirin. Madeyên endamî yên bi fotosentezê berhem tînin, di xaneyên xwe de ji bo bidestxistina enerjiyê wekî xurek bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Zîndewerên xwenejîn == Berevajî xwejînan, zîndewerên wekî mirov, ajal, [[Kuvark|karok]], hin corên protîst û bakteriyan, xwenejîn in (bi înglîzî: ''heterotroph'').<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Zîndewerên xwenejîn nikarin xurekên xwe ji madeyên neendamî berhem bikin. Loma divê van zîndeweran xwarinin xwe bi awayekî berdest ji hawirdora xwe werbigirin. Ango hebûna zîndewerên xwenejîn, bi hebûn û çalakiyên zîndewerên xwejîn ve girêdayî ye. Loma zîndewerên xwejîn wekî berhemhêner tên navkirin. Zîndewerên xwenejîn jî wekî bikarhêner (bi înglîzî: ''consumer'') tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Zîndewerên xwenejîn, xurekên xwe ji zîndewerên xwejîn û zîndewerên xwenejîn dabîn dikin. Bi karlêkên fotosentezê li gel awêteyên endamî oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Loma ji bo dabînkirina xurek û oksîjenê, pêdiviya zîndewerên xwenejîn bi zîndewerên ronahiyexwejîn ve heye.<ref name="Campbell" /> == Girîngiya fotosentezê == [[Wêne:Hevkêşeya gelemperî ya fotosentezê ku.png|center|frameless|790x790px]]Jiyana li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] enerjiya xwe ji [[Roj (stêrk)|rojê]] werdigire.Hema di hemû jîngehan de çavkaniya enerjiyê, ronahî û tîna [[Roj (stêrk)|rojê]] (tav) ye. Enerjiya ronahiyê ji rojê bi rêwitiyek 150 mîlyon kîlometreyî digihîje ser rûyê erdê. Di kloroplastên riwekan de enerjiya ronahiyê tê guhertin bo enerjiya kîmyayî ya di nav xurekên endamî.<ref name="Campbell" /> Fotosentez di xaneyên riwek, kevzên avê, hin protîst û hin bakteriyan de rû dide. Zîndewerên ko bi karlêkên fotosentezê an jî bi karlêkên kemosentezê ji molekulên neendamî , awêteyên endamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhêner (bi înglîzî: ''producer'') tên navkirin. Zîndewerên ronahiyexwejîn û yên kîmîkexwejîn, zîndewerên berhemhêner in. Hebûna hemû zindewerên jingehê rasterast bi hebûn û çalakiyên zîndewerên berhemhêner ve girêdayî ye. Riwek bi pêkanîna fotosentezê, enerjya ronahiyê ya rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî û enerjiya kîmyayî jî ji bo çêkirina xurekên endamî yên bi şêweyê karbohîdrat xerc dikin. Karbohîdrata bi fotosentezê hatiye berhemanîn, ji bo riwek û zîndewerên xwenejîn çavkaniya awêteyên endamî û enerjiyê ye.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref>Ango riwek ji karbohîdratan, ji bo xwe, hemû corên awêteyên endamî çêdikin, an jî karbohîdratan hildiweşînin bo berhemkirina ATP-yê. Gava zîndewerên xwenejîn riwekan wekî xurek dixwin, ev awêteyên endamî derbasî xaneyên wan dibe û li wir ji bo çêkirina ATP-yan an jî ji bo geşebûna xaneyê tên bikaranîn. Ji bo fotosentezê, li gel enerjiya ronahiyê, pêdiviya riwekan bi CO₂, H₂O û [[klorofîl]]ê jî heye. Riwek CO₂-ya atamosferê bi [[stoma]]yên xwe digire nav [[pel]]ên xwe, H₂O-yê jî bi regên xwe ji axê dimijîne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Heke ne ji fotosentezê ba, di atmosferê de oksîjen berhev nedibû û ji bo [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] derfet çênedibû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji ber ko bi fotosentezê enerjiya ronahiyê di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de tê embarkirin, ji bo herikîna enerjiyê di navbera zindewerên jingehê de, gava yekemîn fotosentez e. Berhemên fotosentezê ne tenê ji bo berhemkirina enerjiyê lê wekî yekeyên pêkhateya xaneyê jî tên bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> CO2-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê di pêkhateya awêteyên endamî de tê çespandin, di heman karlêkan de oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Oksîjena atmosferê ji bo bahenaseya xaneyê tê bikaranîn. Di karlêkên [[henaseya xaneyê]] de oksîjena atmosferê û awêteya endamî tên bikaranîn, CO₂ jî wekî madeya paşmayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe.Ango rêjeya oksîjen û CO₂-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê tên hevsengkirin.<ref name="VILLEE" /> Heke li ser rûye erdê karlêkên fotosentezê rawestin, awêteyên endamî û xurek wê roj bi roj kêm bibin. Ji ber kembûn an jî tinebûna xurekan, ji bilî zîndewerên kemosentezî, hema hemû zindewer wê ji ber birçîbûn û kêmoksîjeniyê bimirin. Wisa tê texmînkirin ko heke fotosentez raweste, wê ji bilî hin corên bakteriyan, nifşa hemû zîndeweran di 25 salan de biqele.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> == Fotosenteza neoksîjenî == Du corên fotosentezê heye. Fotosenteza oksîjenî û fotosenteza neoksîjenî. Di karlêkên fotosenteza oksîjenî de CO₂ û H₂O bi enerjiya ronahiyê tên guhertin bo karbohîdrat û oksîjenê. Fotosenteza oksîjenî, ya herî belavbûyî ye. Loma gava peyva fotosentezê tê bikaranîn, mabest fotosenteza oksîjenî ye. Lê di hin corên bakteriyan de fotosenteza neoksîjenî rû dide. Jorecîhana (bi înglîzî: ''domain'') bakteriyan de fotosenteza oksîjenî tenê di liqa (bi înglîzî: ''phylum'') siyanobakteriyan ve (bi înglîzî:''cyanobacteria'') sînordar e. Lê fotosenteza neoksîjenî di nav çendan liqên bakteriyan de bi berfirehî belavî ye. Bakteriyên binefşî (bi înglîzî: ''purple bacteria''), bakteriyên sulfur ên kesk (bi înglîzî: ''green sulfur bacteria'') mînak in bo bakteriyên fotosenteza neoksîjenî. Bakteriyên fotosenteza neoksîjenî avê wekî çavkaniya elektronan bi kar nayînin, ango fotosenteza van bakteriyan de av nayê oksandin. Li dewsa avê sulfîd, hîdrojen an jî substradên endamî tên oksandin û elektron berdidin. Ji ber ko [[Fotolîz|fotolîza avê]] rû nade, di fotosenteza neoksîjenî de oksîjen wekî madeya bermayî nayê berdan.<ref>Hanada S. Anoxygenic Photosynthesis -A Photochemical Reaction That Does Not Contribute to Oxygen Reproduction. Microbes Environ. 2016;31(1):1-3. doi: 10.1264/jsme2.ME3101rh. PMID: 27021204; PMCID: PMC4791109.</ref> Bakteriyên sulfurê yên fotosenteza neoksîjenî di çespandina karbonê bi awêteyek endamî de, enerjiya ronahiyê bi kar tînin. Bi gelemperî H₂S wekî çavkaniya elektronan tê oksandin. Sulfur (S) wekî madeya bermayî tê berdan.<ref>A. Camacho,Sulfur Bacteria, Gene E. Likens, Encyclopedia of Inland Waters, Academic Press,2009,Pages 261-278,<nowiki>ISBN 9780123706263</nowiki>, [[doi:10.1016/B978-012370626-3.00128-9|[1]]]</ref> '''<big>6CO₂ + 12 H₂S + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 12S + 6H₂O</big>''' Zîndewerên ronahiyexwejîn ên ko bi fotosenteza neoksîjenî awêteyên endamî çêdikin, bi taybetî ji bo jingehên bi ronahiya qels de bijîn hatine guncandin. Di van zîndeweran de pîgmentên taybet hene. Ronahiyexwejînên neoksîjenî bi alîkariya van pîgmentan, ronahiyên ko ji aliyê ronahiyexwejînên oksîjenî ve nayên mijandin jî dimijînin.<ref>Van Gemerden, H. & Mas, J. in ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria'' (eds Blankenship, R. E., Madigan, M. T. & Bauer, C. E.) 49–85 (Springer-Verlag, Springer Nature Switzerland AG 1995)</ref> == Kloroplast == {{Gotara bingehîn|Kloroplast}}[[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Scheme%20Chloroplast-ku.svg|thumb|401x401px|Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in.]] Kloroplast endamokek taybet e ji bo xaneyên riwek û hin corên protîstan (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Ango bi kurtasî, guherîna enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di kloroplastan de rû dide.<ref name="Campbell" /> Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên şaneya mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin tîlakoîd. Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê li vir rû didin. Valahiya navbera parzûna navî û parzûna tîlakoîdê, wekî sroma tê navkirin. Karlêkên nejêrdestê ronahiyê di stromayê de pêk tên. Di karlêkên fotosentezê de kloroplast wekî amûrek fotoelektrîkê kar dikin. Kloroplast bi navbeynkariya klorofîlan tîrojên ronahiyê dimijînin, elktron han dikin û elektronan dişînin guhêzeran.<ref name="McGraw-Hill" />Herwîsa kloroplast, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Kloroplast [[glukoz]]ê wekî nîşa an jî çewrî di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê, klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, klorofîla a û klorofîla b. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology" /> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". ''Encyclopedia Britannica'', 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast <nowiki>[2]</nowiki>] Accessed 14 August 2024.</ref> == Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) == Fotosenteza oksîjenî ji du beşên serekî pêk tê; karlêkên jêrdestê ronahiyê û karlêkên nejêrdestê ronahiyê. Ji bo mijîna ronahiyê û bikaranîna enerjiya ronahiyê bo çêkirna [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH-yan ronahî pêwist e, loma karlêkên vê beşa fotosentezê wekî karlêkên ronahiyê an jî '''karlêkên jêrdestê ronahiyê''' (bi înglîzî: ''light reactions''-''light dependent reactions'') tên navkirin. Çar qonaxên serekî yên karlêkên ronahiyê heye; mijîna ronahiyê, fotolîza avê, guhaztina elektronan û fotofosforîlasyon. === Mijîna fotona ronahiyê === {{Gotara bingehîn|Fotosîstem}} Guherîna enerjiyê di fotosîsteman de rû dide. [[Fotosîstem]] di parzûna tîlakoîdê de cih digirin. Her yek ji fotosîstemek ji kompleksa antenê û ji navenda karlêkê pêk tê. Kompleksa antenê ji 300-400 molekulên klorîfla a û klorofîla b, karotenoîd û proteînan pêk tê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hemû zîndewerên ko bi fotosentezê oksîjen çêdikin, ango fotosenteza oksîjenî pêk tînin, di karlêkên fotosentezê de ji bo wergirtin û mijîna tîrojên ronahiyê du cor fotosîstem bi kar tînin, fotosîstema I û fotosîstema II. Zîndewerên wekî bakteriyên hîdrojen sulfurê, tenê yek fotosîstemek lixwe digirin û di fotosenteza wan de oksîjen peyda nabe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Her fotosîstemek ji navenda karlêkê û kompleksa antênê ya ji bo mijîna fotonan pêk tê. Ev herdu beşên fotosîstemê di kloroplastê de bi hev re kar dikin û enerjiya ronahiyê diguherînin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell" /> Fotosîstema I ji ber ko pîgmentên wê herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê 700 nanometreyê dimijînîn wekî P700 tê nîşankirin (Pîgmenta 700). Herwisa fotosîstema II jî herî zêde ronahiyên ko dirêjiya pêlê wan 680 nanometre ne baş dimijîne û wekî P680 tê nîşankirin. Pîgmentên kompleksa antenê ronahiyê dimijînin, enerjiya ronahiyê ber bi navenda karlêkê dişînin.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Di navenda karlêkê de elektrona hanbûyî atoma pîgmentê diterikîne û ji aliyê wergirê elektronê ya yekemîn a zîncîra guhaztina elektronan ve tê wergirtin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Fotolîza avê === {{Gotara bingehîn|Fotolîz}}[[Wêne:Fotolîza avê ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Fotol%C3%AEza%20av%C3%AA%20ku.png|thumb|375x375px|Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin.]] Riwek, hin protîst û siyanobakterî ji bo dabînkirina elektronan, molekula avê bi kar tînin. Bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, hilweşandina avê wekî fotolîz tê navkirin. Di karlêkên fotolîzê de oksîjen wekî gaza bermayî peyda dibe, loma ji vê fotosentezê re tê gotin “fotosenteza oksîjenî”. Ango di fotosenteza oksîjenî de çavkaniya elektronan av e. Av bi navbeynkariya enzîma oksandina avê (enzîma hilweşînerê avê) ve tê hilweşandin. '''<big>2H₂O + 2NADP⁺ + 8 foton O₂ + 2NADPH + 2H⁺</big>'''[[Wêne:Karlêkên ronahiyê ku.png|thumb|366x366px|Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin.]]Elektronên avê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin.Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û ATP-yê tên bikaranîn. NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE" />Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin. === Herika elektronan li ser zincîra guhaztina elektronan === Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin. Enerjiya potenasiyel a elektronên avê di destpêkê de di asta asayî de ye, lê di NADPH-yê de asta enerjiya elektronan bilind e.<ref name="Campbell" /> Elektrona hanbûyî di zincîra guhaztina elektronan de, bi karlêkên oksandin û kêmkirinê ji molekulek ber bi molekula din ve tên guhaztin, molekulên zincîrê hinek enerjiya elektronê ji bo pompekirina protonan bi kar tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin. Ev rewş di lumena tîlakoîde de gradyana karokîmyayî ya protonan çêdike. Enerjiya ji gradyana protonan, di ATP sentazê de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Rêçeya elektronan di fotofosforîlasyona xêzî ya riwekan de; '''<small>H₂O → Fotosîstema II → plastokîonol → cyt ''b6f'' → plastosiyanîn → Fotosîstema I → Ferredoksîn → NADP⁺ reduktaz→ NADPH</small>''' [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|361x361px|Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin.]] ==== Kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê ==== Nîkotînamîd adenîn dînukleotîd fosfat (NADP) ''(nicotinamide adenine dinucleotide phosphate(NADP)'' koenzîmek taybet e ji bo karlêkên oksandin û kêmkirinê. NADP⁺ di karlêkên jêrdestê ronahiyê de tê kêmkirin û wekî NADPH tê nîşankirin. Elektronên hanbûyî yên ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektron û protonek heye. NADP+ ji ferredoksînê elektronên hanbûyî yên fotosîstema I-ê werdigire.<ref name="Campbell" /> == Fotofosforîlasyon == {{Gotara bingehîn|Fotofosforîlasyon}}[[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Light%20reaction%20cyclic%20&%20linear%20flow%20ku.png|thumb|400x400px|Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.]] Di karlêkên fotosentezê de bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. Encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Hinek ji enerjiya elektronan ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar (bi înglîzî: ''impermeable'') e. Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin. Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan,wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force'') tê navkirin. Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin,loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology" /> == Karlêkên nejêrdestê ronahiyê (Karlêkên neronahiyê) == Di dawiya karlêkên jêrdestê ronahiyê de ATP û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina karbohîdrat û awêteyên endamî tên bikaranîn.<ref name="Concepts and Applications" />Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê nîn e. === Çerxa Calvin === [[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|400x400px|Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin,]]{{Gotara bingehîn|Çerxa Calvin}} Çerxa Calvin (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê de di stromaya kloroplastan de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav sîtoplazmayê de pêk tên.<ref name="Biology" /> Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.<ref name="Campbell" /> Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.<ref name="Campbell" /> Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Di qonaxa [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]] de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. Enzîma RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan. Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, nîşa, asîdên çewrî, [[Asîda amînî|asîdên amînî]] bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.<ref name="Modern Biology" /> Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> '''<big>12 NADPH + 18 ATP + 6 CO₂ C₆H₁₂O₆ + 12 NADP⁺ + 18 ADP + 18 P_i + 6 H₂O</big>''' Riwekên ji bo çespandina karbonê rasterast çerxa Calvin bi kar tînin, wekî riwekên C₃ tên navkirin. Li ser rûyê erdê, herî zêde ji riwekên C₃ heye. Di riwekên C₃ de bi girêdana CO₂ û RuBP, awêteyek xweragir a sêkarbonî (3-fosfoglîserat) çê dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên riwekên C₃.<ref name="Fundamentals of Biochemistry" /> Di fotosenteza riwekên C₃ de, çerxa C₃ bi gelemperî di xaneyên mezofîlê de rû dide. Karbona dioksîd bi hankirina RuBisCo tê çespandin û tevlê çerxa Calvin dibe. Bi rêzekarlêkên enzîmî, CO₂ ji bo çêkirina karbohîdratan tê bikaranîn.<ref>Osmond CB, Grace SC.. Perspectives on photoinhibition and photorespiration in the field: quintessential inefficiencies of the light and dark reactions of photosynthesis? J Exp Bot. 1995;46:1351–7. doi: 10.1093/jxb/46.special_issue.1351</ref> == Ronahiyehenase == {{Gotara bingehîn|Ronahiyehenase}} Ronahiyehenase (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.<ref>photorespiration ." A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com <nowiki>[3]</nowiki>]</ref>Ronahiyehenase wekî çerxa C₂ an jî rêçeya C₂ jî tê navkirin.Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO₂ û H₂O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê.]] Lê di ronahiyehenaseyê de ATP nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên çerxa Calvin hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.<ref name="Campbell" />Dema dinya germ û hişk e, riwekên C₃ stomayên xwe digirin ko av ji riwekê bi navbeynkariya stomayan dernekeve derve. Ji ber ko stomayên wan girtî ne, ji derve jî CO₂ nakeve riwekê. Di vê rewşê de CO₂ ya nav xaneyên mezofîlê, di çerxa Calvin de tê xerckirin û xestiya CO₂-yê di nav xaneyên mezofîl de kêm dibe. Ji ber ko oksîjena ji fotosentezê hatiye berhemanîn jî nikare derkeve derve, di xaneyên mezofîlê de xestiya oksîjenê bilind dibe. RuBisCO li şûna CO₂-yê, oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve diçespîne û [[ronahiyehenase]] dest pê dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />Di karlêkên ronahiyehenaseyê de oksîjen tê bikaranîn, CO₂ tê berdan, ATP û NADPH yên di karlêkên ronahiyê de hatine çêkirin, tên xerckirin. Bi vî awayê berhemdariya fotosentezê kêm dibe. == Çespandina karbonê bi rêçeya C₄ == {{Gotara bingehîn|Çespandina karbonê bi rêçeya C4}} [[Wêne:Rêçeya C4 (C4 pathway) ku.png|thumb|400x400px|Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.]] Rêçeya C₄ (bi înglîzî: ''C₄ pathway'') di hin riwekan de guncandinek [[Bomaweya Mendelî|bomaweyî]] ye ko riwek di hawirdora germ û hişk de çespandina karbonê awayekî biserkeftî pêk tîne. Riwekên C₄ û CAM karbona dioksîdê bi awêteya sê karbonî ya bi navê fosfoenolpîruvat (bi inglizi: ''phosphoenolpyruvate (PEP)'') ve girê didin û molekulek çarkarbonî çêdikin. Ji ber ko piştî çespandina CO₂-yê, awêteyek xweragir a çarkarbonî peyda dibe, ji van karlêkan re tê gotin rêçeya C₄. Di riwekên C₄ de çespandina CO₂ yê ji aliyê enzîma fosfoenolfîruvat karboksîlaz (PEP karboksîlaz) ve tê hankirin.<ref>DiMario RJ, Clayton H, Mukherjee A, Ludwig M, Moroney JV. Plant carbonic anhydrases: structures, locations, evolution, and physiological roles. Mol Plant. 2017;10:30–46. doi: 10.1016/j.molp.2016.09.001</ref><ref>Zhang X, Pu P, Tang Y, Zhang LX, Lv JY. C4 photosynthetic enzymes play a key role in wheat spike bracts primary carbon metabolism response under water deficit. Plant Physiol Bioch. 2019;142:163–172. doi: 10.1016/j.plaphy.2019.06.013.</ref>PEP karboksîlaz karlêka girêdana CO₂-yê bi awêteya sêkarbonî ya bi navê fosfoenolpîruvatê ve han dike û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.<ref name="VILLEE" />Rêçeya C₄ navê xwe ji vê karlêkê digire. Li gor enzîma RuBisCO, du avantajên enzîma PEP karboksîlazê heye. Meyla wê ya ji bo çespandina karbona dioksîdê ji RuBisCO-yê zêdetir e û çespandina oksîjenê jî han nake.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên C4 de enzîma PEP karboksîlaz di xaneyên mezofîlê de cih digire.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" />Bi gelemperî di pileya germahiya bilindtir de çalakiya enzîmên riwekên C₄, li gor enzîmên riwekên C₃ hê baştir e. Riwekên C₄ û riwekên CAM, pêşî, bi hankirina PEP karboksîlazê, di xaneyên mezofîlê de karbona dioksîdê diçespînin û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.Ogzaloasetat CO₂-yê bi şeweyê molekula endamî embar dike, paşê CO₂-yê di xaneyên cuda an jî di demek cuda de berdide.<ref name="McGraw-Hill" />Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.<ref name="VILLEE" /> Di riwekên C₄ de ji bo rê li ber ronahiyehenaseyê were girtin, rîbuloza bîsfosfatî û enzîma RuBisCO ji hawirdora têroksîjenî, hatine cudakirin. loma di riwekên C₄ de [[ronahiyehenase]] gelek kêm e.<ref name="VILLEE" />Wekî encam, bi fotosentezê hê pirtir ji awêteyên endamî tê berhemanîn. == Berhemên bingehîn ên karlêkên fotosentezê == Di riwekan de karbohîdrat awêteyên endamî yê herî girîng in ko rasterast bi karlêkên fotosentezê tên berhemanîn. Karbohîdratên sêkarbonî yên berhema çerxa Calvin ji bo çêkirina glukoz û karbohîdratên din, wekî yekeyên bingehîn tên bikaranîn. Riwek hinek glukoza serbest berhem dike, lê piraniya molekulên glukozê bi bendên kîmyayî, bi hev re tên girêdan bo çêkirina nîşayê (bi înglîzî: ''starch'').Herwisa glukoz bi [[fruktoz]]ê yek dibe bo çêkirina [[Sakaroz|sukrozê.]] Ne tenê karbohîdrat, lê asîdên amînî, proteîn, çewrî, pîgment û awêteyên endamî yên din ên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] riwekê jî bi fotosentezê tên berhemkirin. Di pêkhateya van awêteyan de li gel karbon, hîdrojen û oksîjenê, hin elementên wekî nîtrojen(N), fosfor (P), sulfur (S) jî cih digirin. Riwek van elementan bi şeweyê mîneral, ji axê werdigirin.<ref>Bassham, James Alan and Lambers, Hans. "photosynthesis". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Nov. 2024, <nowiki>https://www.britannica.com/science/photosynthesis</nowiki>. Accessed 15 November 2024</ref> == Pêwendiya fotosentez û bahenaseya xaneyê == [[Wêne:Fotosentez û bahenaseya xaneyê ku.png|thumb|361x361px|Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in.]]Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in. Madeyên berhemhatî (bi înglîzî: ''product'') yên fotosentezê, ji bo karlêkên bahenaseya xaneyê madeyên karlêkirinê (bi înglîzî: ''reactant'') ne. Di karlêkên fotosentezê de bi enerjiya ronahiyê H₂O tê oksandin, bi elektronên ji fotolîza avê, CO₂ tê kêmkirin bo karbohîdratê, û oksîjen jî wekî madeya bermayî belavê hawirdorê dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Di karlêkên bahenaseyê de glukoz (awêteya endamî) bi alîkariya oksîjenê tê oksandin bo CO₂ û H₂O-yê. Enerjiya kîmyayî ya navbera bendên glukozê jî di bendên kîmyayî yên ATP-yan de tê embarkirin. Di nav gazên atmosferê de oksîjen bi rêjeya %21, karbona dîoksîd jî bi rêjeya %0,04 cih digirin. Asta mêjera CO₂ û O₂ ya atmosferê bi fotosentez û bahenaseyê tên rêkxistin. == Dîrok == Li ser fotosentezê gelek xebat hatine kirin, xebatên li jêr hatine rêzkirin hinek ji xebatên bingehîn ên pêşîn in. Yek ji xebatên pêşîn ên derbarê fotosentezê, di sala 1648ê de hat weşandin. Kîmyagerek belçîkî, Jan Baptista Van Helmont (1580-1644) taqiyek (ezmûn) saz kir. Van Helmot di taqiya xwe de guliyek dara biyê di nav satilek axê de çand û 5 sal geşebûna wê kontrol kir. Di dirêjiya salên ezmûnê de ji bilî avê ti tişt tevlê axa riwekê nekir. Di destpêka ezmûnê de giraniya axê bi qasî 90 kîlogram, giraniya guliya dara biyê jî bi qasî 2,2 kîlogram bûn. Piştî 5 salan hat dîtin ko giraniya riwekê bi qasî 77 kg zêde bûye lê giraniya axê tenê bi qasî 57 gram kêm bûye. Ango dara biyê tevahiya giraniya xwe ji axê nestandibû. Divê ji bo xurekên riwekê çavkaniyek din hebûya. Ji ber ko bi avdanê tenê av li axa riwekê hatibû zêdekirin. Van Helmont têgihiştîbû ko riwek avê wekî xurek bi kar tînin û geşe dibin. Her çiqas ev zanyariya nû ya derbarê geşebûna riwekan ji bo wê demê gelek girîng bû jî, lê kêmasiya wê hebû. Em îro dizanin ko li gel avê CO₂-ya atmosferê jî tevlê geşebûna riwekan dibe. Riwek ji axê li gel avê hin mîneralan jî werdigire.<ref>Chastain, Ben B.. "Jan Baptista van Helmont". ''Encyclopedia Britannica'', 12 Mar. 2024,[https://www.britannica.com/biography/Jan-Baptista-van-Helmont <nowiki>[4]</nowiki>] Accessed 12 November 2024.</ref> Di sala 1773ê de bijîşkek almanî, Jan Ingenhousz (1730-1799) di ezmûnek de dît ko riwek di bin ronahiyê de oksîjen berdidin. Jan Ingenhousz riwekek kesk noqê binê avê kir û dît ko gava tîrojên ronahiyê li riweka nav avê dixe, ji riwekê peqilkên gazê tên berdan. Bi taqîkirina gazê, hat ditin ko riwek oksîjen berdidin.<ref name="Biology" /> Di sala 1782 de riweknasê swisreyî Jean Senebier(1742-1809) keşif kir ko ji bo geşebûna riwekan pêdivî bi karbona dîoksîdê heye. Bi alîkariya zanyariyên ji xebatên li jor de hatiye ravekirin, fîzîkvanek almanî, Julius Robert von Mayer (1814-1878) di sala 1845ê de pêşniyar kir ko riwek enerjiya ronahiyê ya ji rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî. Di sala 1882 de riweknasê almanî Theodor Engelmann (1843-1909) bi [[şebenga ronahiya bînraw]], da nîşankirin ko ronahiyên bi rengê sor û şîn ji aliyê klorofîlan ve tên mijandin, oksîjen çêdikin.<ref>Stirbet A, Lazár D, Guo Y, Govindjee G. Photosynthesis: basics, history and modelling. Ann Bot. 2020 Sep 14;126(4):511-537. doi: 10.1093/aob/mcz171. PMID: 31641747; PMCID: PMC7489092.</ref> Heta salên 1930yan riweknas û biyolojîvan li ser fotosenteza riwek, kevz û baktriyan de xebat kirin. Lêkolîneran keşif kirin ko hinek bakteriyên fotosentezî, li dewsa H₂O-yê di karlêkên fotosentezê de H₂S (hîdrojen sulfîd) bi kar tînin, û di fotosenteza van bakteriyan de li dewsa oksîjenê, sulfur(S) wekî madeya bermayî tê berdan. Di sala 1931ê de zanistvanê almanî-amerkî Cornelis van Niel (1897-1985) ji bo fotosenteza riwek, kevzên avê û bakteriyan, hevkêşeyek gelemberî diyar kir ko fotosenteza van zîndeweran dişibin hev. '''<big>CO₂ + 2 H₂A + enerjiya ronahiyê → CH₂O + A₂ + H₂O</big>''' Di vê hevkêşeya gelemperî de "A "oksîjen an jî sulfur, "CH₂O" formula gelemperî bo karbohîdratan destnîşan dike. Di vê karlêkê de CO₂ tê kêmkirin, H₂A jî tê oksandin. Fotosenteza riwekan, fotosenteza osîjenî ye. Ango di hevkêşeyê de “A” atoma oksîjenê, "A₂" jî molekula oksîjenê ye. Hevkêşeya gelemperî bo fotosenteza riwekan ji bo molekulek glukozê jî wekî ya li jêr e.<ref name="Biology" /> '''<big>6CO₂ + 12 H₂O + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O</big>''' == Bandora hokarên sinordar li ser rêjeya fotosentezê == Fotosentez ne ji yek, lê ji rêzek karlêkan pêk tê. Kiryara ko bi rûdana rêzekarlêkan pêk tê, rêjeya wê kiryarê bi karlêka herî hêdî ya rêzekarlêkê ve tê sînordar kirin.Ango rêjeya fotosentezê ji aliyê karlêkên rêzê ve tê kontrolkirin. Di karlêkên fotosentezê de rêjeya karlêka herî hêdî, rêjeya karlêkên din sînordar dike bi vî awayê rêjeya fotosentezê jî bi qasî rêjeya karlêka herî hêdî rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Hokarên ko bandor li ser rêjeya fotosentezê dikin, bi du beşên serekî ve tên dabeşkirin; hokarên hawirdorî û hokarên navxweyî. Tundiya ronahiyê,dirêjiya pelê ya ronahiyê, CO₂, H₂O, germahiya hawirdorê, pH-ya axê, cor û rêjêya mînaralên axê hokarên serekî yên hawirdorî ne. Mêjera kloroplastan, cora klorofîlan, hejmar û cihên stomayan, mêjera enzîman jî hin hokarên navxweyî ne. Rêjeya fotosenteze, ango leza berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî, ji aliyê hokarên navxweyî û yên hawirdorî ve tê kontrolkirin. Wekî mînak, de bila di hawirdorek de ji bo fotosentezê ast û mêjera hemû hokarên navxweyî û hawirdorî guncav bin, lê germahiya hawirdorê ji bo wê riwekê ne guncav be, vê gavê, germahî rêjeya fotosentezê sînordar dike. Germahî bi taybetî bandor li ser çalakiya enzîman dike, ji ber kêmbûna çalakiya enzîman, leza karlêkên fotosentezê dadikeve. [[Wêne:Hokarên sinordar ên fotosentezê ku.png|thumb|400x400px]] Di wêneya milê rastê de bandora sê hokarên sînordar; tundiya ronahiyê, pileya germahiyê û xestiya karbona dîoksîdê wekî mînak tê ravekirin. Di ronahiya qels de hokara sînordor, tundiya ronahiyê ye. Gava tundiya (xurtî) ronahiyê tê zêdekirin, di destpêkê de rêjeya fotosentezê jî zêde dibe. Lê gava tundiya ronahiyê digihîje astek diyarkirî, edî karlêkên din sinordar dibin (xestiya CO₂-yê û germahiya hawirdorê) loma ji wê gavê şûn ve tundiya ronahiyê were zêdekirin jî rêjeya fotosentezê zêde nabe û fotosentez bi leza neguher didome. Li gel ronahiya tund, germahiya hawirdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê hinek din zêde dibe lê rêjeya fotosentezê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de neguher dimîne. Di vê gavê de xestiya CO₂-yê hokara sînordar e. Heke li gel ronahiya tund û germahiya guncav, xestiya CO₂ ya hawîrdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê piçek din zêde dibe, lê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de leza fotosentezê sabît dimîne.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Dibe ko di vê gavê de yek ji hokarên navxweyî an jî hawirdorî yê wekî enzîm, av, pH-ya hawirdorê û hwd. hokara sînordar be. Li gel tundiya ronahiyê, dirêjiya pêlê ronhiyê jî bandor li ser rêjeya fotosentezê dike. Di bin ronahiya zer û kesk de rêjeya fotosentezê herî hêdîtir e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Ekosîstem]] [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] [[Kategorî:Riweknasî]] iyt96esqw4vqs9wcv2czhtgvzevgpm1 2099688 2099687 2026-10-19T16:18:34Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Dîrok */ 2099688 wikitext text/x-wiki '''Fotosentez''' (bi înglîzî: ''photosynthesis'') di riwek, hin corên protîst û hin bakteriyan de kiryara guhertina enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî ya ko di karbohîdrat an jî di awêteyên endamî de tê embarkirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi çavkaniyek enerjiyê û [[xurek]] heye. Ji bo çalakiyên [[xane]]yê yên wekî çêkirina [[proteîn]]an, guhaztina çalak, [[dabeşbûna xaneyê]], girjbûna rîşalên masûlkeyan, çêkirina [[endamok]]an û hwd, xane enerjî bi kar tînin. Enerjiya serekî ya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] ye. Xane ATP-yê bi [[henaseya xaneyê]], ji xurekên endamî bi dest dixe. Ango pêdiviya hemû zîndeweran bi xurekên endamî heye. Ajal xurekên xwe bi xwarina riwek an jî ajalên din dabîn dikin. Lê riwek xurekên xwe yên endamî bi fotosentezê çêdikin. Riwek di xaneyên xwe de [[Şebenga ronahiya bînraw|enerjiya ronahiyê]] diguherînin bo enerjiya kîmyayî û di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de embar dikin. Berhema pêşîn a fotosentezê [[karbohîdrat]]ek sêkarbonî ye, lê riwek ji wê karbohîdratê gelek corên karbohîdratên din, proteîn û [[Lîpîd|çewrî]] jî berhem dikin. Bi kurtî, riwek bi karlêkên fotosentezê, CO₂-yê û H₂O-yê di [[kloroplast]]ên xwe de bi enerjiya ronahiyê û [[enzîm]]ên taybet diguherîne bo awêteya endamî.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> == Zîndewerên xwejîn == Zîndewerên ko xurekên xwe yên endamî ji molekulên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên xwejîn (bi înglîzî:''autotroph'') tên navkirin. Di jingehê de '''zîndewerên xwejîn''' xeleka yekemîn a zincîra xurekê ye. Zîndewerên xwejîn du cor in, hinek zîndewer bo çêkirina xurekên endamî, enerjiya ronahiyê bi kar tînin ango fotosentezê pêk tînin. Ji wan zîndeweran re tê gotin zîndewerên '''ronahiyexwejîn''' (bi înglîzî: ''photoautotroph'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Riwek, hin corên protîstan (kevzên avê, êglena hwd.) û hin corên bakteriyan, zîndewerên ronahiyexwejîn in.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> Hin zîndewerên xwejîn jî bi rêçeya [[kemosentez]]ê, bi karlêkên oksandinê, ji awêteyên wekî hîdrojen sulfîd (H₂S), metan (CH₄) û amonyumê( [NH₄]⁺ ) enerjî bi dest dixin, bi vê enerjiyê CO₂-yê diguherînin bo xurekên endamî. Ji van zîndeweran re te gotin zîndewerên '''kîmîkexwejîn''' (bi înglîzî: ''chemoautotroph''). Ango ji bo zîndewerên kîmîkexwejîn, çavakaniya enerjiyê bo çêkirina xurek, ne enerjiya ronahiyê, lê enerjiya kîmyayî ye. Hin corên [[bakterî]] û arkebakterî zîndewerên kîmîkexwejîn in.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Riwek û hemû xwejînên din dikarin ji bo xwe ji madeyên neendamî, hemû awêteyên endamî yên wekî karbohîdrat, çewrî, proteîn û [[Asîda deoksîrîbonukleyî|asîdên nukleyî]] berhem bikin. Ji bo çêkirina van awêteyan, riwek ji [[atmosfer]]ê CO₂, ji axê jî H₂O û mîneral werdigirin. Ango ji bo bidestxistina enerjiyê pêdiviya zîndewerên xwejîn, bi xwarina xurekên endamî tune. Zîndewerên xwejîn ji hawirdora xwe xurekên endamî wernagirin. Madeyên endamî yên bi fotosentezê berhem tînin, di xaneyên xwe de ji bo bidestxistina enerjiyê wekî xurek bi kar tînin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> == Zîndewerên xwenejîn == Berevajî xwejînan, zîndewerên wekî mirov, ajal, [[Kuvark|karok]], hin corên protîst û bakteriyan, xwenejîn in (bi înglîzî: ''heterotroph'').<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Zîndewerên xwenejîn nikarin xurekên xwe ji madeyên neendamî berhem bikin. Loma divê van zîndeweran xwarinin xwe bi awayekî berdest ji hawirdora xwe werbigirin. Ango hebûna zîndewerên xwenejîn, bi hebûn û çalakiyên zîndewerên xwejîn ve girêdayî ye. Loma zîndewerên xwejîn wekî berhemhêner tên navkirin. Zîndewerên xwenejîn jî wekî bikarhêner (bi înglîzî: ''consumer'') tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Zîndewerên xwenejîn, xurekên xwe ji zîndewerên xwejîn û zîndewerên xwenejîn dabîn dikin. Bi karlêkên fotosentezê li gel awêteyên endamî oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Loma ji bo dabînkirina xurek û oksîjenê, pêdiviya zîndewerên xwenejîn bi zîndewerên ronahiyexwejîn ve heye.<ref name="Campbell" /> == Girîngiya fotosentezê == [[Wêne:Hevkêşeya gelemperî ya fotosentezê ku.png|center|frameless|790x790px]]Jiyana li ser rûyê [[Dinya (gerstêrk)|erdê]] enerjiya xwe ji [[Roj (stêrk)|rojê]] werdigire.Hema di hemû jîngehan de çavkaniya enerjiyê, ronahî û tîna [[Roj (stêrk)|rojê]] (tav) ye. Enerjiya ronahiyê ji rojê bi rêwitiyek 150 mîlyon kîlometreyî digihîje ser rûyê erdê. Di kloroplastên riwekan de enerjiya ronahiyê tê guhertin bo enerjiya kîmyayî ya di nav xurekên endamî.<ref name="Campbell" /> Fotosentez di xaneyên riwek, kevzên avê, hin protîst û hin bakteriyan de rû dide. Zîndewerên ko bi karlêkên fotosentezê an jî bi karlêkên kemosentezê ji molekulên neendamî , awêteyên endamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhêner (bi înglîzî: ''producer'') tên navkirin. Zîndewerên ronahiyexwejîn û yên kîmîkexwejîn, zîndewerên berhemhêner in. Hebûna hemû zindewerên jingehê rasterast bi hebûn û çalakiyên zîndewerên berhemhêner ve girêdayî ye. Riwek bi pêkanîna fotosentezê, enerjya ronahiyê ya rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî û enerjiya kîmyayî jî ji bo çêkirina xurekên endamî yên bi şêweyê karbohîdrat xerc dikin. Karbohîdrata bi fotosentezê hatiye berhemanîn, ji bo riwek û zîndewerên xwenejîn çavkaniya awêteyên endamî û enerjiyê ye.<ref name="Fundamentals of Biochemistry"> Fundamentals of Biochemistry L I F E AT TH E M O L E C U L A R L E V E L. : Voet D.,Voet G.,Pratt C. • John Wiley & Sons, Inc. ISBN-13: 978-0470-54784-7 </ref>Ango riwek ji karbohîdratan, ji bo xwe, hemû corên awêteyên endamî çêdikin, an jî karbohîdratan hildiweşînin bo berhemkirina ATP-yê. Gava zîndewerên xwenejîn riwekan wekî xurek dixwin, ev awêteyên endamî derbasî xaneyên wan dibe û li wir ji bo çêkirina ATP-yan an jî ji bo geşebûna xaneyê tên bikaranîn. Ji bo fotosentezê, li gel enerjiya ronahiyê, pêdiviya riwekan bi CO₂, H₂O û [[klorofîl]]ê jî heye. Riwek CO₂-ya atamosferê bi [[stoma]]yên xwe digire nav [[pel]]ên xwe, H₂O-yê jî bi regên xwe ji axê dimijîne.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Heke ne ji fotosentezê ba, di atmosferê de oksîjen berhev nedibû û ji bo [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] derfet çênedibû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji ber ko bi fotosentezê enerjiya ronahiyê di bendên kîmyayî yên awêteyên endamî de tê embarkirin, ji bo herikîna enerjiyê di navbera zindewerên jingehê de, gava yekemîn fotosentez e. Berhemên fotosentezê ne tenê ji bo berhemkirina enerjiyê lê wekî yekeyên pêkhateya xaneyê jî tên bikaranîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> CO2-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê di pêkhateya awêteyên endamî de tê çespandin, di heman karlêkan de oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe. Oksîjena atmosferê ji bo bahenaseya xaneyê tê bikaranîn. Di karlêkên [[henaseya xaneyê]] de oksîjena atmosferê û awêteya endamî tên bikaranîn, CO₂ jî wekî madeya paşmayî peyda dibe û tevlê atmosferê dibe.Ango rêjeya oksîjen û CO₂-ya atmosferê bi karlêkên fotosentezê tên hevsengkirin.<ref name="VILLEE" /> Heke li ser rûye erdê karlêkên fotosentezê rawestin, awêteyên endamî û xurek wê roj bi roj kêm bibin. Ji ber kembûn an jî tinebûna xurekan, ji bilî zîndewerên kemosentezî, hema hemû zindewer wê ji ber birçîbûn û kêmoksîjeniyê bimirin. Wisa tê texmînkirin ko heke fotosentez raweste, wê ji bilî hin corên bakteriyan, nifşa hemû zîndeweran di 25 salan de biqele.<ref name="Biochemistry -A Short Course">Tymoczko, J.L., Berg, J.M. and Lubert Stryer (2015) Biochemistry, a short course. New York: W.H. Freeman & Company, A Macmillan Education Imprint. </ref> == Fotosenteza neoksîjenî == Du corên fotosentezê heye. Fotosenteza oksîjenî û fotosenteza neoksîjenî. Di karlêkên fotosenteza oksîjenî de CO₂ û H₂O bi enerjiya ronahiyê tên guhertin bo karbohîdrat û oksîjenê. Fotosenteza oksîjenî, ya herî belavbûyî ye. Loma gava peyva fotosentezê tê bikaranîn, mabest fotosenteza oksîjenî ye. Lê di hin corên bakteriyan de fotosenteza neoksîjenî rû dide. Jorecîhana (bi înglîzî: ''domain'') bakteriyan de fotosenteza oksîjenî tenê di liqa (bi înglîzî: ''phylum'') siyanobakteriyan ve (bi înglîzî:''cyanobacteria'') sînordar e. Lê fotosenteza neoksîjenî di nav çendan liqên bakteriyan de bi berfirehî belavî ye. Bakteriyên binefşî (bi înglîzî: ''purple bacteria''), bakteriyên sulfur ên kesk (bi înglîzî: ''green sulfur bacteria'') mînak in bo bakteriyên fotosenteza neoksîjenî. Bakteriyên fotosenteza neoksîjenî avê wekî çavkaniya elektronan bi kar nayînin, ango fotosenteza van bakteriyan de av nayê oksandin. Li dewsa avê sulfîd, hîdrojen an jî substradên endamî tên oksandin û elektron berdidin. Ji ber ko [[Fotolîz|fotolîza avê]] rû nade, di fotosenteza neoksîjenî de oksîjen wekî madeya bermayî nayê berdan.<ref>Hanada S. Anoxygenic Photosynthesis -A Photochemical Reaction That Does Not Contribute to Oxygen Reproduction. Microbes Environ. 2016;31(1):1-3. doi: 10.1264/jsme2.ME3101rh. PMID: 27021204; PMCID: PMC4791109.</ref> Bakteriyên sulfurê yên fotosenteza neoksîjenî di çespandina karbonê bi awêteyek endamî de, enerjiya ronahiyê bi kar tînin. Bi gelemperî H₂S wekî çavkaniya elektronan tê oksandin. Sulfur (S) wekî madeya bermayî tê berdan.<ref>A. Camacho,Sulfur Bacteria, Gene E. Likens, Encyclopedia of Inland Waters, Academic Press,2009,Pages 261-278,<nowiki>ISBN 9780123706263</nowiki>, [[doi:10.1016/B978-012370626-3.00128-9|[1]]]</ref> '''<big>6CO₂ + 12 H₂S + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 12S + 6H₂O</big>''' Zîndewerên ronahiyexwejîn ên ko bi fotosenteza neoksîjenî awêteyên endamî çêdikin, bi taybetî ji bo jingehên bi ronahiya qels de bijîn hatine guncandin. Di van zîndeweran de pîgmentên taybet hene. Ronahiyexwejînên neoksîjenî bi alîkariya van pîgmentan, ronahiyên ko ji aliyê ronahiyexwejînên oksîjenî ve nayên mijandin jî dimijînin.<ref>Van Gemerden, H. & Mas, J. in ''Anoxygenic Photosynthetic Bacteria'' (eds Blankenship, R. E., Madigan, M. T. & Bauer, C. E.) 49–85 (Springer-Verlag, Springer Nature Switzerland AG 1995)</ref> == Kloroplast == {{Gotara bingehîn|Kloroplast}}[[Wêne:Scheme Chloroplast-ku.svg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Scheme%20Chloroplast-ku.svg|thumb|401x401px|Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in.]] Kloroplast endamokek taybet e ji bo xaneyên riwek û hin corên protîstan (kevzên avê,êglena hwd.) ko tê de karlêkên fotosentezê rû didin. Ango bi kurtasî, guherîna enerjiya ronahiyê bo enerjiya kîmyayî di kloroplastan de rû dide.<ref name="Campbell" /> Hemû beşên kesk ên riwekan; pel, qed û şitilên kesk û mêweyên negihayî, kloroplast lixwe digirin, lê di piraniya riwekan de bo fotosentezê cihên sereke pel in. Kloroplast bi gelemperî di xaneyên şaneya mezofîlê ya hundirê pelê de herî pir in. Xaneyek asayî ya mezofîlê bi qasî 30-40 kloroplast lixwe digire.<ref name="Campbell" /> Kloroplast endamokek bi cotparzûnê dorpêçî ye. Di nav kloroplastê de kîsikên bi şeweyê xepleyî (dîsk) niqûmî ne, ji van pêkhateyan re tê gotin tîlakoîd. Tîlakoîd bi parzûna tîlakoîdê dorpêçî ye.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Karlêkên ronahiyê yên fotosentezê li vir rû didin. Valahiya navbera parzûna navî û parzûna tîlakoîdê, wekî sroma tê navkirin. Karlêkên nejêrdestê ronahiyê di stromayê de pêk tên. Di karlêkên fotosentezê de kloroplast wekî amûrek fotoelektrîkê kar dikin. Kloroplast bi navbeynkariya klorofîlan tîrojên ronahiyê dimijînin, elktron han dikin û elektronan dişînin guhêzeran.<ref name="McGraw-Hill" />Herwîsa kloroplast, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], asîdên rûnê û pêkhateyên çewriyên parzûnên xwe jî çêdikin. Kloroplast [[glukoz]]ê wekî nîşa an jî çewrî di stromayê de embar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Pîgmentên kloroplastê == {{Gotara bingehîn|Klorofîl}} Pîgmenta serekî ya di tîlakoîda kloroplastê, klorofîl e. Bi gelemperî kloroplast du corên serekî yên klorofîlê lixwe digirin, klorofîla a û klorofîla b. Klorofîla a li gor klorofîla b tîrojên ronahiya şîne kêmtir lê yên ronahiya sor pirtir dimijîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Herdu cor klorofîl jî tîrojên ranahiya kesk namijînin, tîrojên ronahiya kesk an ji kloroplastê derbas dibe û belavê hawirdorê dibe an jî tîroj ji rûyê klorofîlê şewq didin. Loma beşên riwekê yên bi kloroplast dewlelemend bi rengê kesk xuya dibin.<ref name="Modern Biology" /> Li gel klorofîlê, kloroplast pîgmentên ko bi rengên zer û porteqalî jî lixwe digirin. Ji van pîgmentan re tê gotin [[karotenoîd]].<ref name="VILLEE" /> Karotenoîd ji bo mîjîna tîrojên ronahiyên ko ji aliyê klorofîlê ve bi têra xwe nayên mijandin, alîkari dikin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chloroplast". ''Encyclopedia Britannica'', 22 Jul. 2024, [https://www.britannica.com/science/chloroplast <nowiki>[2]</nowiki>] Accessed 14 August 2024.</ref> == Karlêkên jêrdestê ronahiyê (Karlêkên ronahiyê) == Fotosenteza oksîjenî ji du beşên serekî pêk tê; karlêkên jêrdestê ronahiyê û karlêkên nejêrdestê ronahiyê. Ji bo mijîna ronahiyê û bikaranîna enerjiya ronahiyê bo çêkirna [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] û NADPH-yan ronahî pêwist e, loma karlêkên vê beşa fotosentezê wekî karlêkên ronahiyê an jî '''karlêkên jêrdestê ronahiyê''' (bi înglîzî: ''light reactions''-''light dependent reactions'') tên navkirin. Çar qonaxên serekî yên karlêkên ronahiyê heye; mijîna ronahiyê, fotolîza avê, guhaztina elektronan û fotofosforîlasyon. === Mijîna fotona ronahiyê === {{Gotara bingehîn|Fotosîstem}} Guherîna enerjiyê di fotosîsteman de rû dide. [[Fotosîstem]] di parzûna tîlakoîdê de cih digirin. Her yek ji fotosîstemek ji kompleksa antenê û ji navenda karlêkê pêk tê. Kompleksa antenê ji 300-400 molekulên klorîfla a û klorofîla b, karotenoîd û proteînan pêk tê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Hemû zîndewerên ko bi fotosentezê oksîjen çêdikin, ango fotosenteza oksîjenî pêk tînin, di karlêkên fotosentezê de ji bo wergirtin û mijîna tîrojên ronahiyê du cor fotosîstem bi kar tînin, fotosîstema I û fotosîstema II. Zîndewerên wekî bakteriyên hîdrojen sulfurê, tenê yek fotosîstemek lixwe digirin û di fotosenteza wan de oksîjen peyda nabe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref>Her fotosîstemek ji navenda karlêkê û kompleksa antênê ya ji bo mijîna fotonan pêk tê. Ev herdu beşên fotosîstemê di kloroplastê de bi hev re kar dikin û enerjiya ronahiyê diguherînin bo enerjiya kîmyayî.<ref name="Campbell" /> Fotosîstema I ji ber ko pîgmentên wê herî zêde ronahiyên bi dirêjiya pêlê 700 nanometreyê dimijînîn wekî P700 tê nîşankirin (Pîgmenta 700). Herwisa fotosîstema II jî herî zêde ronahiyên ko dirêjiya pêlê wan 680 nanometre ne baş dimijîne û wekî P680 tê nîşankirin. Pîgmentên kompleksa antenê ronahiyê dimijînin, enerjiya ronahiyê ber bi navenda karlêkê dişînin.<ref name="Biochemistry -A Short Course" />Di navenda karlêkê de elektrona hanbûyî atoma pîgmentê diterikîne û ji aliyê wergirê elektronê ya yekemîn a zîncîra guhaztina elektronan ve tê wergirtin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Fotolîza avê === {{Gotara bingehîn|Fotolîz}}[[Wêne:Fotolîza avê ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Fotol%C3%AEza%20av%C3%AA%20ku.png|thumb|375x375px|Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin.]] Riwek, hin protîst û siyanobakterî ji bo dabînkirina elektronan, molekula avê bi kar tînin. Bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, hilweşandina avê wekî fotolîz tê navkirin. Di karlêkên fotolîzê de oksîjen wekî gaza bermayî peyda dibe, loma ji vê fotosentezê re tê gotin “fotosenteza oksîjenî”. Ango di fotosenteza oksîjenî de çavkaniya elektronan av e. Av bi navbeynkariya enzîma oksandina avê (enzîma hilweşînerê avê) ve tê hilweşandin. '''<big>2H₂O + 2NADP⁺ + 8 foton O₂ + 2NADPH + 2H⁺</big>'''[[Wêne:Karlêkên ronahiyê ku.png|thumb|366x366px|Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin.]]Elektronên avê ji aliyê fotosîstema II ve tên wergirtin.Protonên avê ji bo çêkirina NADPH û ATP-yê tên bikaranîn. NADPH û [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] jî ji bo çêkirina xurek, di karlêkên neronahiyê yên fotosentezê de tên xerckirin. Elektronên avê ji fotosîstema II ber bi fotosîstema I ve bi navbeynkariya zincîra guhaztina elektronan ve tên guhaztin.<ref name="VILLEE" />Hinek ji enerjiya elektronên hanbûyî ji bo pompekirina protonên nav stromayê tê xerckirin û proton derbasî nav tîlakoîdê dibin. Encama herî giring a fotolîza avê ev ko, bi vê karlêkê oksîjena atmosferê tê dabînkirin. === Herika elektronan li ser zincîra guhaztina elektronan === Di karlêkên ronahiyê de herika elektronan, ji avê elektronan dikişîne, elektron heta NADPH-yê tên guhaztin. Enerjiya potenasiyel a elektronên avê di destpêkê de di asta asayî de ye, lê di NADPH-yê de asta enerjiya elektronan bilind e.<ref name="Campbell" /> Elektrona hanbûyî di zincîra guhaztina elektronan de, bi karlêkên oksandin û kêmkirinê ji molekulek ber bi molekula din ve tên guhaztin, molekulên zincîrê hinek enerjiya elektronê ji bo pompekirina protonan bi kar tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin. Ev rewş di lumena tîlakoîde de gradyana karokîmyayî ya protonan çêdike. Enerjiya ji gradyana protonan, di ATP sentazê de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry" /> Rêçeya elektronan di fotofosforîlasyona xêzî ya riwekan de; '''<small>H₂O → Fotosîstema II → plastokîonol → cyt ''b6f'' → plastosiyanîn → Fotosîstema I → Ferredoksîn → NADP⁺ reduktaz→ NADPH</small>''' [[Wêne:Thylakoid membrane 3 ku.svg|thumb|361x361px|Gava elektron di kompleksa sîtokrom ''b6f'' de diherkin, di parzûna tîlakoîdê de proton ji stromayê ber bi lumena tîlokoîdê tên şandin.]] ==== Kêmkirina NADP⁺ bo NADPH-yê ==== Nîkotînamîd adenîn dînukleotîd fosfat (NADP) ''(nicotinamide adenine dinucleotide phosphate(NADP)'' koenzîmek taybet e ji bo karlêkên oksandin û kêmkirinê. NADP⁺ di karlêkên jêrdestê ronahiyê de tê kêmkirin û wekî NADPH tê nîşankirin. Elektronên hanbûyî yên ji wergira elektronê ya yekemîn a fotosîstema I-ê bi navbeynkariya proteîna ferredoksînê, derbasî zincîra guhaztina elektronan a duyem dibin. Enzîma NADP⁺ reduktaz guhaztina elektronan a ji ferredoksînê bo NADP⁺ -yê çalak dike. Ji bo kêmkirina NADP⁺-yê bo NADPH-yê, pêdivî bi du elektron û protonek heye. NADP+ ji ferredoksînê elektronên hanbûyî yên fotosîstema I-ê werdigire.<ref name="Campbell" /> == Fotofosforîlasyon == {{Gotara bingehîn|Fotofosforîlasyon}}[[Wêne:Light reaction cyclic & linear flow ku.png|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Light%20reaction%20cyclic%20&%20linear%20flow%20ku.png|thumb|400x400px|Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.]] Di karlêkên fotosentezê de bi navbeynkariya enerjiya ronahiyê, bi ADP-yê ve girêdana fosfatê û çêkirina ATP-yê wekî fotofosforîlasyon tê navkirin. Encama herî girîng a herika elektronan a ji avê ber bi NADP⁺-yê, avakirina gradyana protonan e.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> Hinek ji enerjiya elektronan ji bo pompekirina protonan tê xerckirin. Proton ji stromayê di parzûna tîlakoîdê de ber bi lumena tîlakoîdê tên pompekirin. Parzûna tîlakoîdê ji bo protonan nedelînbar (bi înglîzî: ''impermeable'') e. Ji ber pompekirina protonan, li aliyekî parzûnê de xestiya îyonên hîdrojenê li gor aliyê din zêdetir dibe. Proton meyl dikin ko ber bi stromayê ve biherikin ev meyla herikê wekî gradyana xestiyê (bi înglîzî: ''concentration gradient'') tê navkirin. Di nav tîlakoîde berhevbûna protonan, bargeya tîlakoîdê li gor stromayê, ber bi pozîtîvê diguherîne, loma li seranserê parzûna tîlakoîdê de potansiyela elektrîkê ava dibe. Ev rewş wekî gradyana karebayî (bi înglîzî:''electrical gradient'') tê navkirin. Gradyana karebayî jî protonan han dike ko ber bi stromayê ve biherikin. Ji ber gradyana karabeyî û gradyana xestiyê, meyla herika protonan,wekî hêza handerê protonan (bi înglîzî:''proton motive force'') tê navkirin. Hêza handerê protonan di ATP sentazên kloroplastan de ji bo çêkirina ATP tê bikaranîn.<ref name="Biochemistry"> Biochemistry. : Rawn, J.D. (1989) Biochemistry. Burlington, NC: Neil Patterson Publishers, Carolina Biological Supply Company. ISBN- 0-89278-400-8 </ref>Sîtokrom b6f û [[ATP sentaz]] bi hev re kar dikin bo berhemkirina ATP-yê. Di zîncîra guhaztina elektronan de rêçeya herikê ya elektrona hanbûyî dibe ko bi awayekî çerxî an jî neçerxî (xêzî) be. Bi herdu rêçeyan jî ATP tê berhemkirin,loma fotofosforîlasyon bi du awayê rû dide; fotofosforîlasyona çerxî û fotofosforîlasyona neçerxî (xêzî).<ref name="OpenStax, Biology" /> == Karlêkên nejêrdestê ronahiyê (Karlêkên neronahiyê) == Di dawiya karlêkên jêrdestê ronahiyê de ATP û NADPH wekî berhemên karlekan peyda dibin. Di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de, bi enerjiya ATP-yê, elektron û hîdrojenên NADPH-yê û karbon û oksîjenên karbona dîoksîdê, ji bo çêkirina karbohîdrat û awêteyên endamî tên bikaranîn.<ref name="Concepts and Applications" />Ji bo karlêkên jêrdestê ronahiyê, ronahî pêwist e, lê ji bo karlêkên nejêrdestê ronahiyê, pêdiviya rasterast bi ronahiyê nîn e. === Çerxa Calvin === [[Wêne:Çerxa Calvin ku.png|thumb|400x400px|Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin,]]{{Gotara bingehîn|Çerxa Calvin}} Çerxa Calvin (bi înglîzî: ''Calvin cycle''), di karlêkên nejêrdestê ronahiyê de rêçeyek çerxî ya kîmyayazîndeyî (bi înglîzî: ''biochemical'') ye ko bi berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî encam dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Çerxa Calvin di riwek û kevzên avê de di stromaya kloroplastan de rû dide, di siyanobakteriyan de karlêkên çerxa Calvin di nav sîtoplazmayê de pêk tên.<ref name="Biology" /> Di çerxa Calvin de, ATP wekî çavkaniya enerjiyê tên xerckirin û NADPH jî bo kêmkirinê tên bikaranîn ko elektronên bi enerjiya bilind ji bo çêkirina karbohîdrat werin xerckirin. Karbon bi şeweyê karbona dîoksîd tevlê çerxa Calvin dibe û bi şêweyê şekir (awêteya endamî) çerxê diterikîne.<ref name="Campbell" /> Berhema pêşîn a çerxa Calvîn awêteyek sêkarbonî ya bi navê glîseraldehîd 3-fosfat, bi kurtî G3P ye. (bi înglîzî: ''glyceraldehyde 3-phosphate (G3P)''). Ji bo berhemanîna molekulek G3P-ê divê karlêkên çerxa Calvîn sê caran rû bidin ko sê molekulên karbona dîoksîdê werin girêdan.<ref name="Campbell" /> Di çerxê de bo çespandina molekulek CO₂, her carê 2 NADPH û 3 ATP tên xerckirin. Di qonaxa [[Çespandina karbonê bi rêçeya C4|çespandina karbonê]] de, karbona dîoksîd tevlê rîbuloza bisfosfatî (RuBP) dibe. Enzîma RuBisCO vê karlêkê han dike. Wateya çespandina karbonê ev e ko, karbona di pêkhateya awêteya neendamî, ji atmosferê tê girtin û bi molekulek endamî ve tê girêdan. Ji bo berhemanîna molekulek G3P-yê, çerxa Calvin sê caran rû dide, 9 molekulên ATP-yê û 6 NADPH tên xerckirin. Di karlêkên ronahiyê dê ATP û NADPH cardin tên çêkirin. Awêteyên endamî yên wekî glukoz, nîşa, asîdên çewrî, [[Asîda amînî|asîdên amînî]] bi rêçeyên metabolî ji G3P tên çêkirin.<ref name="Modern Biology" /> Ji bo berhemanîna molekulek glukozê çerxa Calvin 6 caran rû dide. Ji bo karlêkan, 6 molekul karbona dîoksîd wekî çavkaniya karbon û oksîjenên nav karbohîdratan tê xerckirin. Ji karlêkên ronahiyê 18 ATP û 12 NADPH tên bikaranîn.<ref name="Biochemistry -A Short Course" /> '''<big>12 NADPH + 18 ATP + 6 CO₂ C₆H₁₂O₆ + 12 NADP⁺ + 18 ADP + 18 P_i + 6 H₂O</big>''' Riwekên ji bo çespandina karbonê rasterast çerxa Calvin bi kar tînin, wekî riwekên C₃ tên navkirin. Li ser rûyê erdê, herî zêde ji riwekên C₃ heye. Di riwekên C₃ de bi girêdana CO₂ û RuBP, awêteyek xweragir a sêkarbonî (3-fosfoglîserat) çê dibe, loma ji van riwekan re tê gotin riwekên riwekên C₃.<ref name="Fundamentals of Biochemistry" /> Di fotosenteza riwekên C₃ de, çerxa C₃ bi gelemperî di xaneyên mezofîlê de rû dide. Karbona dioksîd bi hankirina RuBisCo tê çespandin û tevlê çerxa Calvin dibe. Bi rêzekarlêkên enzîmî, CO₂ ji bo çêkirina karbohîdratan tê bikaranîn.<ref>Osmond CB, Grace SC.. Perspectives on photoinhibition and photorespiration in the field: quintessential inefficiencies of the light and dark reactions of photosynthesis? J Exp Bot. 1995;46:1351–7. doi: 10.1093/jxb/46.special_issue.1351</ref> == Ronahiyehenase == {{Gotara bingehîn|Ronahiyehenase}} Ronahiyehenase (bi înglîzî: ''photorespiration''), di riwekan de rêçeyek metabolî ye ko di ronahiyê de rû dide, enzîma RuBisCO li dewsa karbona dîoksîdê , oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî (RuBP) ve girê dide.<ref>photorespiration ." A Dictionary of Biology. . Encyclopedia.com. 16 Oct. 2024 [https://www.encyclopedia.com <nowiki>[3]</nowiki>]</ref>Ronahiyehenase wekî çerxa C₂ an jî rêçeya C₂ jî tê navkirin.Ji ber ko ev bûyer di hebûna ronahiyê de, bi xerckirina oksîjenê rûde û CO₂ û H₂O peyda dibe, dişibe [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê.]] Lê di ronahiyehenaseyê de ATP nayên berhemanîn. Ji ber ko hinek awêteyên çerxa Calvin hildiweşin, li dawiya çerxa Calvin de rêjeya berhemên endamî jî kêm dibe. Ango ronahiyehenase li ser fotosentezê bandorek neyînî dike.<ref name="Campbell" />Dema dinya germ û hişk e, riwekên C₃ stomayên xwe digirin ko av ji riwekê bi navbeynkariya stomayan dernekeve derve. Ji ber ko stomayên wan girtî ne, ji derve jî CO₂ nakeve riwekê. Di vê rewşê de CO₂ ya nav xaneyên mezofîlê, di çerxa Calvin de tê xerckirin û xestiya CO₂-yê di nav xaneyên mezofîl de kêm dibe. Ji ber ko oksîjena ji fotosentezê hatiye berhemanîn jî nikare derkeve derve, di xaneyên mezofîlê de xestiya oksîjenê bilind dibe. RuBisCO li şûna CO₂-yê, oksîjenê bi rîbuloza bîsfosfatî ve diçespîne û [[ronahiyehenase]] dest pê dike.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" />Di karlêkên ronahiyehenaseyê de oksîjen tê bikaranîn, CO₂ tê berdan, ATP û NADPH yên di karlêkên ronahiyê de hatine çêkirin, tên xerckirin. Bi vî awayê berhemdariya fotosentezê kêm dibe. == Çespandina karbonê bi rêçeya C₄ == {{Gotara bingehîn|Çespandina karbonê bi rêçeya C4}} [[Wêne:Rêçeya C4 (C4 pathway) ku.png|thumb|400x400px|Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.]] Rêçeya C₄ (bi înglîzî: ''C₄ pathway'') di hin riwekan de guncandinek [[Bomaweya Mendelî|bomaweyî]] ye ko riwek di hawirdora germ û hişk de çespandina karbonê awayekî biserkeftî pêk tîne. Riwekên C₄ û CAM karbona dioksîdê bi awêteya sê karbonî ya bi navê fosfoenolpîruvat (bi inglizi: ''phosphoenolpyruvate (PEP)'') ve girê didin û molekulek çarkarbonî çêdikin. Ji ber ko piştî çespandina CO₂-yê, awêteyek xweragir a çarkarbonî peyda dibe, ji van karlêkan re tê gotin rêçeya C₄. Di riwekên C₄ de çespandina CO₂ yê ji aliyê enzîma fosfoenolfîruvat karboksîlaz (PEP karboksîlaz) ve tê hankirin.<ref>DiMario RJ, Clayton H, Mukherjee A, Ludwig M, Moroney JV. Plant carbonic anhydrases: structures, locations, evolution, and physiological roles. Mol Plant. 2017;10:30–46. doi: 10.1016/j.molp.2016.09.001</ref><ref>Zhang X, Pu P, Tang Y, Zhang LX, Lv JY. C4 photosynthetic enzymes play a key role in wheat spike bracts primary carbon metabolism response under water deficit. Plant Physiol Bioch. 2019;142:163–172. doi: 10.1016/j.plaphy.2019.06.013.</ref>PEP karboksîlaz karlêka girêdana CO₂-yê bi awêteya sêkarbonî ya bi navê fosfoenolpîruvatê ve han dike û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.<ref name="VILLEE" />Rêçeya C₄ navê xwe ji vê karlêkê digire. Li gor enzîma RuBisCO, du avantajên enzîma PEP karboksîlazê heye. Meyla wê ya ji bo çespandina karbona dioksîdê ji RuBisCO-yê zêdetir e û çespandina oksîjenê jî han nake.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên C4 de enzîma PEP karboksîlaz di xaneyên mezofîlê de cih digire.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" />Bi gelemperî di pileya germahiya bilindtir de çalakiya enzîmên riwekên C₄, li gor enzîmên riwekên C₃ hê baştir e. Riwekên C₄ û riwekên CAM, pêşî, bi hankirina PEP karboksîlazê, di xaneyên mezofîlê de karbona dioksîdê diçespînin û ogzaloasetat a çarkarbonî peyda dibe.Ogzaloasetat CO₂-yê bi şeweyê molekula endamî embar dike, paşê CO₂-yê di xaneyên cuda an jî di demek cuda de berdide.<ref name="McGraw-Hill" />Rêçeya C₄ di xaneyên mezofîlê de, çerxa Calvin di xaneyên kalanê gurzê de rû dide.<ref name="VILLEE" /> Di riwekên C₄ de ji bo rê li ber ronahiyehenaseyê were girtin, rîbuloza bîsfosfatî û enzîma RuBisCO ji hawirdora têroksîjenî, hatine cudakirin. loma di riwekên C₄ de [[ronahiyehenase]] gelek kêm e.<ref name="VILLEE" />Wekî encam, bi fotosentezê hê pirtir ji awêteyên endamî tê berhemanîn. == Berhemên bingehîn ên karlêkên fotosentezê == Di riwekan de karbohîdrat awêteyên endamî yê herî girîng in ko rasterast bi karlêkên fotosentezê tên berhemanîn. Karbohîdratên sêkarbonî yên berhema çerxa Calvin ji bo çêkirina glukoz û karbohîdratên din, wekî yekeyên bingehîn tên bikaranîn. Riwek hinek glukoza serbest berhem dike, lê piraniya molekulên glukozê bi bendên kîmyayî, bi hev re tên girêdan bo çêkirina nîşayê (bi înglîzî: ''starch'').Herwisa glukoz bi [[fruktoz]]ê yek dibe bo çêkirina [[Sakaroz|sukrozê.]] Ne tenê karbohîdrat, lê asîdên amînî, proteîn, çewrî, pîgment û awêteyên endamî yên din ên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] riwekê jî bi fotosentezê tên berhemkirin. Di pêkhateya van awêteyan de li gel karbon, hîdrojen û oksîjenê, hin elementên wekî nîtrojen(N), fosfor (P), sulfur (S) jî cih digirin. Riwek van elementan bi şeweyê mîneral, ji axê werdigirin.<ref>Bassham, James Alan and Lambers, Hans. "photosynthesis". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Nov. 2024, <nowiki>https://www.britannica.com/science/photosynthesis</nowiki>. Accessed 15 November 2024</ref> == Pêwendiya fotosentez û bahenaseya xaneyê == [[Wêne:Fotosentez û bahenaseya xaneyê ku.png|thumb|361x361px|Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in.]]Karlêkên fotosentezê û yên [[Henaseya xaneyê|bahenaseya xaneyê]] pêçevanê (berevajî) hev in. Madeyên berhemhatî (bi înglîzî: ''product'') yên fotosentezê, ji bo karlêkên bahenaseya xaneyê madeyên karlêkirinê (bi înglîzî: ''reactant'') ne. Di karlêkên fotosentezê de bi enerjiya ronahiyê H₂O tê oksandin, bi elektronên ji fotolîza avê, CO₂ tê kêmkirin bo karbohîdratê, û oksîjen jî wekî madeya bermayî belavê hawirdorê dibe.<ref name="McGraw-Hill" /> Di karlêkên bahenaseyê de glukoz (awêteya endamî) bi alîkariya oksîjenê tê oksandin bo CO₂ û H₂O-yê. Enerjiya kîmyayî ya navbera bendên glukozê jî di bendên kîmyayî yên ATP-yan de tê embarkirin. Di nav gazên atmosferê de oksîjen bi rêjeya %21, karbona dîoksîd jî bi rêjeya %0,04 cih digirin. Asta mêjera CO₂ û O₂ ya atmosferê bi fotosentez û bahenaseyê tên rêkxistin. == Dîrok == Li ser fotosentezê gelek xebat hatine kirin, xebatên li jêr hatine rêzkirin hinek ji xebatên bingehîn ên pêşîn in. Yek ji xebatên pêşîn ên derbarê fotosentezê, di sala 1648ê de hat weşandin. Kîmyagerek belçîkî, Jan Baptista Van Helmont (1580-1644) taqiyek (ezmûn) saz kir. Van Helmot di taqiya xwe de guliyek dara biyê di nav satilek axê de çand û 5 sal geşebûna wê kontrol kir. Di dirêjiya salên ezmûnê de ji bilî avê ti tişt tevlê axa riwekê nekir. Di destpêka ezmûnê de giraniya axê bi qasî 90 kîlogram, giraniya guliya dara biyê jî bi qasî 2,2 kîlogram bûn. Piştî 5 salan hat dîtin ko giraniya riwekê bi qasî 77 kg zêde bûye lê giraniya axê tenê bi qasî 57 gram kêm bûye. Ango dara biyê tevahiya giraniya xwe ji axê nestandibû. Divê ji bo xurekên riwekê çavkaniyek din hebûya. Ji ber ko bi avdanê tenê av li axa riwekê hatibû zêdekirin. Van Helmont têgihiştîbû ko riwek avê wekî xurek bi kar tînin û geşe dibin. Her çiqas ev zanyariya nû ya derbarê geşebûna riwekan ji bo wê demê gelek girîng bû jî, lê kêmasiya wê hebû. Em îro dizanin ko li gel avê CO₂-ya atmosferê jî tevlê geşebûna riwekan dibe. Riwek ji axê li gel avê hin mîneralan jî werdigire.<ref>Chastain, Ben B.. "Jan Baptista van Helmont". ''Encyclopedia Britannica'', 12 Mar. 2024,[https://www.britannica.com/biography/Jan-Baptista-van-Helmont <nowiki>[4]</nowiki>] Accessed 12 November 2024.</ref> Di sala 1773ê de bijîşkek almanî, Jan Ingenhousz (1730-1799) di ezmûnek de dît ko riwek di bin ronahiyê de oksîjen berdidin. Jan Ingenhousz riwekek kesk noqê binê avê kir û dît ko gava tîrojên ronahiyê li riweka nav avê dixe, ji riwekê peqilkên gazê tên berdan. Bi taqîkirina gazê, hat ditin ko riwek oksîjen berdidin.<ref name="Biology" /> Di sala 1782 de riwekzanê swisreyî Jean Senebier(1742-1809) keşif kir ko ji bo geşebûna riwekan pêdivî bi karbona dîoksîdê heye. Bi alîkariya zanyariyên ji xebatên li jor de hatiye ravekirin, fîzîkvanek almanî, Julius Robert von Mayer (1814-1878) di sala 1845ê de pêşniyar kir ko riwek enerjiya ronahiyê ya ji rojê, diguherînin bo enerjiya kîmyayî. Di sala 1882 de riwekzanêê almanî Theodor Engelmann (1843-1909) bi [[şebenga ronahiya bînraw]], da nîşankirin ko ronahiyên bi rengê sor û şîn ji aliyê klorofîlan ve tên mijandin, oksîjen çêdikin.<ref>Stirbet A, Lazár D, Guo Y, Govindjee G. Photosynthesis: basics, history and modelling. Ann Bot. 2020 Sep 14;126(4):511-537. doi: 10.1093/aob/mcz171. PMID: 31641747; PMCID: PMC7489092.</ref> Heta salên 1930yan riwekzan û biyolojîvan li ser fotosenteza riwek, kevz û baktriyan de xebat kirin. Lêkolîneran keşif kirin ko hinek bakteriyên fotosentezî, li dewsa H₂O-yê di karlêkên fotosentezê de H₂S (hîdrojen sulfîd) bi kar tînin, û di fotosenteza van bakteriyan de li dewsa oksîjenê, sulfur(S) wekî madeya bermayî tê berdan. Di sala 1931ê de zanistvanê almanî-amerkî Cornelis van Niel (1897-1985) ji bo fotosenteza riwek, kevzên avê û bakteriyan, hevkêşeyek gelemberî diyar kir ko fotosenteza van zîndeweran dişibin hev. '''<big>CO₂ + 2 H₂A + enerjiya ronahiyê → CH₂O + A₂ + H₂O</big>''' Di vê hevkêşeya gelemperî de "A "oksîjen an jî sulfur, "CH₂O" formula gelemperî bo karbohîdratan destnîşan dike. Di vê karlêkê de CO₂ tê kêmkirin, H₂A jî tê oksandin. Fotosenteza riwekan, fotosenteza osîjenî ye. Ango di hevkêşeyê de “A” atoma oksîjenê, "A₂" jî molekula oksîjenê ye. Hevkêşeya gelemperî bo fotosenteza riwekan ji bo molekulek glukozê jî wekî ya li jêr e.<ref name="Biology" /> '''<big>6CO₂ + 12 H₂O + enerjiya ronahiyê → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ + 6H₂O</big>''' == Bandora hokarên sinordar li ser rêjeya fotosentezê == Fotosentez ne ji yek, lê ji rêzek karlêkan pêk tê. Kiryara ko bi rûdana rêzekarlêkan pêk tê, rêjeya wê kiryarê bi karlêka herî hêdî ya rêzekarlêkê ve tê sînordar kirin.Ango rêjeya fotosentezê ji aliyê karlêkên rêzê ve tê kontrolkirin. Di karlêkên fotosentezê de rêjeya karlêka herî hêdî, rêjeya karlêkên din sînordar dike bi vî awayê rêjeya fotosentezê jî bi qasî rêjeya karlêka herî hêdî rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Hokarên ko bandor li ser rêjeya fotosentezê dikin, bi du beşên serekî ve tên dabeşkirin; hokarên hawirdorî û hokarên navxweyî. Tundiya ronahiyê,dirêjiya pelê ya ronahiyê, CO₂, H₂O, germahiya hawirdorê, pH-ya axê, cor û rêjêya mînaralên axê hokarên serekî yên hawirdorî ne. Mêjera kloroplastan, cora klorofîlan, hejmar û cihên stomayan, mêjera enzîman jî hin hokarên navxweyî ne. Rêjeya fotosenteze, ango leza berhemanîna karbohîdrata sêkarbonî, ji aliyê hokarên navxweyî û yên hawirdorî ve tê kontrolkirin. Wekî mînak, de bila di hawirdorek de ji bo fotosentezê ast û mêjera hemû hokarên navxweyî û hawirdorî guncav bin, lê germahiya hawirdorê ji bo wê riwekê ne guncav be, vê gavê, germahî rêjeya fotosentezê sînordar dike. Germahî bi taybetî bandor li ser çalakiya enzîman dike, ji ber kêmbûna çalakiya enzîman, leza karlêkên fotosentezê dadikeve. [[Wêne:Hokarên sinordar ên fotosentezê ku.png|thumb|400x400px]] Di wêneya milê rastê de bandora sê hokarên sînordar; tundiya ronahiyê, pileya germahiyê û xestiya karbona dîoksîdê wekî mînak tê ravekirin. Di ronahiya qels de hokara sînordor, tundiya ronahiyê ye. Gava tundiya (xurtî) ronahiyê tê zêdekirin, di destpêkê de rêjeya fotosentezê jî zêde dibe. Lê gava tundiya ronahiyê digihîje astek diyarkirî, edî karlêkên din sinordar dibin (xestiya CO₂-yê û germahiya hawirdorê) loma ji wê gavê şûn ve tundiya ronahiyê were zêdekirin jî rêjeya fotosentezê zêde nabe û fotosentez bi leza neguher didome. Li gel ronahiya tund, germahiya hawirdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê hinek din zêde dibe lê rêjeya fotosentezê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de neguher dimîne. Di vê gavê de xestiya CO₂-yê hokara sînordar e. Heke li gel ronahiya tund û germahiya guncav, xestiya CO₂ ya hawîrdorê jî were zêdekirin, rêjeya fotosentezê piçek din zêde dibe, lê dîsa di astek diyarkirî ya piçek bilindtir de leza fotosentezê sabît dimîne.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> Dibe ko di vê gavê de yek ji hokarên navxweyî an jî hawirdorî yê wekî enzîm, av, pH-ya hawirdorê û hwd. hokara sînordar be. Li gel tundiya ronahiyê, dirêjiya pêlê ronhiyê jî bandor li ser rêjeya fotosentezê dike. Di bin ronahiya zer û kesk de rêjeya fotosentezê herî hêdîtir e.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology" /> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Ekosîstem]] [[Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] [[Kategorî:Riweknasî]] nvsy631p55d0rvbjwn7t910c8suys93 0 123539 2099701 2099586 2026-10-19T17:37:05Z MikaelF 935 2099701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayên Kantabrî | navê_din = Zîncîreçiyayê Kantabrî | wêne = Montañas del noreste leonés contempladas desde el entorno de Maraña.jpg | wêne_sernav = Çiyayên bakurê rojavayê León ji derdora Maraña têne dîtin | çiyayê_bilind = Torre de Cerredo | bilindayî = 2.648 | dirêjayî = 300 | firehî = 50 | cih = [[Spanya]] | nexşeya_cihan = Spanya | koordînat = | cure = Rêzeçiya | çalakbûna_dawî = }} '''Çiyayên Kantabrî''' yan jî '''Rêzeçiyayên Kantabriyayê''', ({{bi-es|Cordillera Cantábrica}}, {{langx|eu|Kantauriar mendikatea}}) yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê [[Spanya]]yê ye ku li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê [[Çiyayên Pîrenê]] destpê dike heta [[Girseya Galîsyayê]] ku li peravên [[Deryaya Kantabrî]] ye, diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi [[Bîbrata Îberî]] re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye. [[Wêne:Cordillera Cantábrica vista desde el Castro Valnera.jpg|thumb|300px|Çiyayên Kantabrî paralelê bi Deryaya Kantabrî re ku ji Castro Valnera di rêyek rojhilat-rojava de tê dîtin. Li paş, çiyayên [[Palentina]] (çep) û [[Picos de Europa]] (rast)]] Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene. == Toponîmî == Ji aliyê etîmolojîk ve, navê rêzeçiyayê ji peyva ku çavkaniyên romanî tê ku ji bo niştecihên kantabriyên kevnar hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Los cántabros |paşnav=González Echegaray |pêşnav=Joaquín |weşanger=Santander Librería Estudio |tarîx=1993 |isbn=978-84-87934-23-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/loscantabros0000gonz}}</ref> == Jeolojî == Rêzeçiya ji çiyayên Galîsya-Leonî dirêj dibe, di ser [[Picos de Europa]] re derbas dibe û heta ku digihîje daketa Baskê dirêj dibe. Lêbelê ji aliyê jeolojîk ve, girseya Astur-Leonî (orojena Hercynian) li rojavayê rêzeçiyayan û ya ku dê rêzeçiyayan (orojena Alpîn) bi wateya rast ku ji Picos de Europa heta binarên Pîrenê dirêj dibe, wekê beşek têne hesibandin. Ji ber ku pêl di dema orojeniya Alpê de ji herêma rojhilat hatiye, ev beş ji girseya navendî ya Asturyayê rêzeyên çiyayê kêm e û ew her ku ber bi rojhilat ve diçe ev rêze kêmtir dibin. Bi awayekî din jî ev sîstema çiyayî ya kevnar ji rojava ber bi rojhilat ve pêşketiye. Ji ber vê sedemê çiyayên Kantabrî ya Galîsyayê û çiyayên rojava yên [[Asturiyas]]ê û [[Leon]] xwedî morfolojiyên xelek in û her ku ber bi rojhilat ve diçin, lûtkeyên çiyayan zêdetir taybetmendiyên alpan bi dest dixin. == Erdnîgarî == Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê ji aliyên rojhilat û rojava ve ku heta digihîje bihureka [[Leitariegos]]ê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sinorê rojava ya çiyayê, bi geliyê [[çemê Minho]]ê, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê [[çemê Cabrera]] ve hatiye diyar kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.entrecumbres.com/sistemas-montanosos/cordillera-cantabrica/ |sernav=Cordillera Cantábrica |malper=Entrecumbres |ziman=es |roja-gihiştinê=2021-10-08 }}</ref> Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzeçiyayek, an rêzeyek bi nêzîkî xêza peravê dişopîne; ya din ku bilindtir e, sinorê bakur ê zozan ên mezin a Castile û León pêk tîne û hinek caran jî wekî berdewamiya Pîreneyan tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.<ref name=":0"/> Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, ji vir derdikevin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km dirêj dibin. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê hene ku ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sinorên [[Leon]], [[Asturias]], [[Palensiya]] û [[Kantabriya]]yê li ser girên navendî ne. Li vir lûtkeya herî bilind ên wekê Torre de Cerredo (2,648 metre), Peña Vieja (2,615 metre), Peña Prieta (2,531 metre) û Espigüete (2,407 metre) hene; lûtkeyeke bênav li Picos de Europa ku Peña Vieja jî di nav de ye, li qeraxa rastê ya Sella ye heta bilindahiya 2,452 mêtre bilind dibe; li aliyê herî rojava lûtkeyên Manpodres, Peña Ubiña, Peña Rubia û Cuiña hene ku bilindahiyên wan ji 2,100 metreyan derbas dibin. Taybetmendiyeke berbiçav a zincîreyê û her wiha ya zozanên cîran ev e ku hejmara parametreyên wê ye, zozanên îzolekirî yên ku bi çiyayên bilind an jî bi dîwarên kevirî yên bilind dorpêçkirî ne. Çiyayên Kantabrî "Spanyaya Kesk" a li bakur, ji platoya navendî ya hişk bi awayekî tund ji hev vediqetînin. Çiyayên ber bi bakur ve barana sîklonîk a giran ji Deryaya Kantabrî distînin lê çiyayên başûr di bin siya baranê de ne. == Rêzeyên sereke == === Rêzeyên li rojava === [[Girseya Astûrî]] û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. [[Girseya Galîsyayê]] bi pêlên aleozoîk e. Geliyê [[çemê Cares]] li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.<ref name=":0"/> * Sierra de la Bobia , Pico de la Bobia 1,201 m * Sierra de Tineo , Mulleiroso 1.241 m. çiyayeke li nêzî Tineoyê ye. * Sierra de San Isidro , Campo de La Vaga 1.078 m. * Sierra de Eirelo , Pena dos Ladróis 800 m. * Sierra del Sueve , Picu Pienzu 1.161 m. çiyayeke li rojavayê Çemê Sellayê ye. * Sierra de Cuera , Pico Turbina 1,315 m, çiyayeke li dawiya rojhilatê Asturiasê ye. * Sierra de Quintanal , çiyayeke li rojhilatê Çemê Narceayê ye * Rêzên din ên Girseya Asturî ev in: * Sierra del Aramo , Sierra de Pando , Sierra de Caniellas , Sierra de Rañadoiro , Loma de Parrondo , Sierra de San Mamés , Sierra de Serrantina , Sierra de la Zarza , Sierra de Degaña , Sierra del Acebo , Sierra de Sobia , Cordal de Lena , Sierra de Casomera , Porrones de Moneo , û Cordal de Ponga === Rêzeyên navendî === Çiyayên sereke yên vê deverê girên [[Picos de Europa]] ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya [[geliyê Rudronê]] tê. * Sierra de Covadonga, li rojavayê Picos de Europayê ye * Sierra de Dobros, li bakurê Picos de Europayê ye. * The Picos de Europa bi nav sê warên an massifs dabeş: ** Çiyayê Cornión li rojavayê Torre Santa, 2.596 m. ** Maseya Urrieles, li navendê ye. ** Torrecerredo, 2.650 m ** Ándara Massif, li rojhilata Morra de Lechugales, 2.444 m ** Sierra de Liencres, deverek perava deryayê ye, çiyayek din a bakur e. ** Sierra Nedrina * Rêzeçiyayên li Cantabria , ku zêdetir dikevin aliyê rojhilat: ** Fuentes Carrionas Massif , Peña Prieta 2.536 m, nêzîkî dawiya rojhilatê Picos de Europa ** Sierra Cocón li jorê Tresviso ** Sierra del Escudo de Cabuérniga , çiyayek bakurê pergalê ye ku di navbera keviyên sereke û behrê de ye ** Sierra de la Gándara , Peña Cabarga 537 m, çiyayeke jêrîn ku dikeve aliyê rojhilatê. ** Montes de Ucieda ** Alto del Gueto ** Sierra de la Matanza ** Sierra de Peña Sagra , Peña Sagra 2.046 m ** Sierra de Peña Labra , Pico Tres Mares 2.175 m û Peña Labra 2.006 m ** Sierra del Cordel li Saja û Nansa Comarca ** Sierra del Escudo, di navbera Campoo de Yuso û Luena de ye. ** Sierra de Híjar , quntarên ku li deşta bilind a li dawiya başûrê rojhilatê devera navendî ne. *** Valdecebollas ** Sierra del Hornijo , Mortillano 1,410 ** Sierra de Breñas , çiyayeke ku bi perpendîkular re, ber bi peravê ve dimeşe. ** Montes de Pas , Castro Valnera 1.707 m. li qada derbasbûnê ber bi Çiyayên Baskî de ye. === Rêzeyên li rojhilat === Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne. * Rêzeyên hundurîn: ** Sierra Salbada ( ''Orduña'' ) ** Mounts ji Gasteiz , Kapildui 1.177 m ** Izki ** Urbasa, Baiza 1.183 m ** Andía , bi heybet Beriain 1. ** 493 m * Rêzeyên Deryayî: ** Gorbea ( ''Gorbeia'' ) 1.481 m ** Urkiola , Anboto 1.331 m ** Elgea ** Aizkorri , Aitxuri 1.551 m , lûtkeya herî bilind a li Çiyayên Bask ** Altzania , Aratz 1.442 m ** Aralar , Txindoki 1.346 m ** Other, çiyan girîng nêzîkî deryayê de Ganekogorta , Oiz , Sollube , Arrate , Kalamua û hesia. == Herêmên parastî == Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya [[Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê]] de ye û parka neteweyî ji aliyê [[UNESCO]]yê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora [[Natura 2000]] ya [[Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet]] ên Parastina Teyrên Kovî de ne. === Qadên ku ji aliyê saziyan ve têne parastin === * [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] * [[Rezerva Xwezayî ya Muniellos]] * [[Fuentes del Narcea, Degaña û Parka Xwezayî ya Ibias]] * [[Parka Xwezayî ya Redes]] * [[Parka Xwezayî ya Somiedo]] * [[Qada Parastina Erdê ya Sierra del Sueve]] * [[Fuentes Carrionas û Fuente Cobre-Montaña Palentina Parka Xwezayî]] * [[Parka Xwezayî ya Saja-Besaya]] * [[Parka Xwezayî ya Collados del Asón]] * [[Ojo Guareña]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzeçiya]] i32pjpzrls41lnfmt0w7fa4c4sjxqdy 2099702 2099701 2026-10-19T17:38:42Z MikaelF 935 2099702 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayên Kantabrî | navê_din = Zîncîreçiyayê Kantabrî | wêne = Montañas del noreste leonés contempladas desde el entorno de Maraña.jpg | wêne_sernav = Çiyayên bakurê rojavayê León ji derdora Maraña têne dîtin | çiyayê_bilind = Torre de Cerredo | bilindayî = 2.648 | dirêjayî = 300 | firehî = 50 | cih = [[Spanya]] | nexşeya_cihan = Spanya | koordînat = | cure = Rêzeçiya | çalakbûna_dawî = }} '''Çiyayên Kantabrî''' yan jî '''Rêzeçiyayên Kantabriyayê''', ({{langx|es|Cordillera Cantábrica}}, {{langx|gl|Cordal Cantábrico}}, {{langx|eu|Kantauriar mendikatea}}) yek ji sîstemên sereke yên çiyayên seranser ên bakurê [[Spanya]]yê ye ku li seranserê bakurê Spanyayê, ji sînorê rojava yê [[Çiyayên Pîrenê]] destpê dike heta [[Girseya Galîsyayê]] ku li peravên [[Deryaya Kantabrî]] ye, diçe. Dirêjiya Rêzeçiyaya Kantabriya ji 300 km yê zêdetir e. Dawiya çiya li aliyê rojhilat ve bi [[Bîbrata Îberî]] re digehîjin ba hev. Çiyayên Kantabrî, ji aliyê dabeşkirina fîzîkolojîk ve ji sîstema Alpî ya mezin e û cureyekî fîzyografîk a cuda ye. [[Wêne:Cordillera Cantábrica vista desde el Castro Valnera.jpg|thumb|300px|Çiyayên Kantabrî paralelê bi Deryaya Kantabrî re ku ji Castro Valnera di rêyek rojhilat-rojava de tê dîtin. Li paş, çiyayên [[Palentina]] (çep) û [[Picos de Europa]] (rast)]] Li çiyayên Kantabrî ji bo meşînê cûrbecûr riyên rêwîtiyê û gelek rêçikên hilkişînê yên dijwar hene. == Toponîmî == Ji aliyê etîmolojîk ve, navê rêzeçiyayê ji peyva ku çavkaniyên romanî tê ku ji bo niştecihên kantabriyên kevnar hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Los cántabros |paşnav=González Echegaray |pêşnav=Joaquín |weşanger=Santander Librería Estudio |tarîx=1993 |isbn=978-84-87934-23-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/loscantabros0000gonz}}</ref> == Jeolojî == Rêzeçiya ji çiyayên Galîsya-Leonî dirêj dibe, di ser [[Picos de Europa]] re derbas dibe û heta ku digihîje daketa Baskê dirêj dibe. Lêbelê ji aliyê jeolojîk ve, girseya Astur-Leonî (orojena Hercynian) li rojavayê rêzeçiyayan û ya ku dê rêzeçiyayan (orojena Alpîn) bi wateya rast ku ji Picos de Europa heta binarên Pîrenê dirêj dibe, wekê beşek têne hesibandin. Ji ber ku pêl di dema orojeniya Alpê de ji herêma rojhilat hatiye, ev beş ji girseya navendî ya Asturyayê rêzeyên çiyayê kêm e û ew her ku ber bi rojhilat ve diçe ev rêze kêmtir dibin. Bi awayekî din jî ev sîstema çiyayî ya kevnar ji rojava ber bi rojhilat ve pêşketiye. Ji ber vê sedemê çiyayên Kantabrî ya Galîsyayê û çiyayên rojava yên [[Asturiyas]]ê û [[Leon]] xwedî morfolojiyên xelek in û her ku ber bi rojhilat ve diçin, lûtkeyên çiyayan zêdetir taybetmendiyên alpan bi dest dixin. == Erdnîgarî == Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê ji aliyên rojhilat û rojava ve ku heta digihîje bihureka [[Leitariegos]]ê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sinorê rojava ya çiyayê, bi geliyê [[çemê Minho]]ê, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê [[çemê Cabrera]] ve hatiye diyar kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.entrecumbres.com/sistemas-montanosos/cordillera-cantabrica/ |sernav=Cordillera Cantábrica |malper=Entrecumbres |ziman=es |roja-gihiştinê=2021-10-08 }}</ref> Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzeçiyayek, an rêzeyek bi nêzîkî xêza peravê dişopîne; ya din ku bilindtir e, sinorê bakur ê zozan ên mezin a Castile û León pêk tîne û hinek caran jî wekî berdewamiya Pîreneyan tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.<ref name=":0"/> Daketin ji qada başûr heta plakaya bilind a Kastîlyayê hêdîtir e û çend çemên mezin, bi taybetî jî çemê Ebro, ji vir derdikevin û ber bi başûr an jî rojava ve diherikin. Berfirehiya çiyayên Kantabrî bi hemî şaxên xwe ve bi qasî 97 km dirêj dibin. Gelek lûtkeyên zincîreçiyayê hene ku ji 1.800 metreyî bilindtirin. Lê belê bilindahîyên herî mezin li ser sinorên [[Leon]], [[Asturias]], [[Palensiya]] û [[Kantabriya]]yê li ser girên navendî ne. Li vir lûtkeya herî bilind ên wekê Torre de Cerredo (2,648 metre), Peña Vieja (2,615 metre), Peña Prieta (2,531 metre) û Espigüete (2,407 metre) hene; lûtkeyeke bênav li Picos de Europa ku Peña Vieja jî di nav de ye, li qeraxa rastê ya Sella ye heta bilindahiya 2,452 mêtre bilind dibe; li aliyê herî rojava lûtkeyên Manpodres, Peña Ubiña, Peña Rubia û Cuiña hene ku bilindahiyên wan ji 2,100 metreyan derbas dibin. Taybetmendiyeke berbiçav a zincîreyê û her wiha ya zozanên cîran ev e ku hejmara parametreyên wê ye, zozanên îzolekirî yên ku bi çiyayên bilind an jî bi dîwarên kevirî yên bilind dorpêçkirî ne. Çiyayên Kantabrî "Spanyaya Kesk" a li bakur, ji platoya navendî ya hişk bi awayekî tund ji hev vediqetînin. Çiyayên ber bi bakur ve barana sîklonîk a giran ji Deryaya Kantabrî distînin lê çiyayên başûr di bin siya baranê de ne. == Rêzeyên sereke == === Rêzeyên li rojava === [[Girseya Astûrî]] û çiyayên wê ji aliyê rojhilat ve dirêj bûye. [[Girseya Galîsyayê]] bi pêlên aleozoîk e. Geliyê [[çemê Cares]] li aliyên rojhilat û rojava ve dirêj dibe. Xala herî bilind girê Torre de Cerredo ye û bilindiya girê 2.648 mêtre ye.<ref name=":0"/> * Sierra de la Bobia , Pico de la Bobia 1,201 m * Sierra de Tineo , Mulleiroso 1.241 m. çiyayeke li nêzî Tineoyê ye. * Sierra de San Isidro , Campo de La Vaga 1.078 m. * Sierra de Eirelo , Pena dos Ladróis 800 m. * Sierra del Sueve , Picu Pienzu 1.161 m. çiyayeke li rojavayê Çemê Sellayê ye. * Sierra de Cuera , Pico Turbina 1,315 m, çiyayeke li dawiya rojhilatê Asturiasê ye. * Sierra de Quintanal , çiyayeke li rojhilatê Çemê Narceayê ye * Rêzên din ên Girseya Asturî ev in: * Sierra del Aramo , Sierra de Pando , Sierra de Caniellas , Sierra de Rañadoiro , Loma de Parrondo , Sierra de San Mamés , Sierra de Serrantina , Sierra de la Zarza , Sierra de Degaña , Sierra del Acebo , Sierra de Sobia , Cordal de Lena , Sierra de Casomera , Porrones de Moneo , û Cordal de Ponga === Rêzeyên navendî === Çiyayên sereke yên vê deverê girên [[Picos de Europa]] ne. Girên vê beşê ji kevirê kirê û ji pêkhateyên karbonfîberê pêk tê. Zozanên Paramo de Masa û La Lora yên li başûr in ku sînorên wan heya [[geliyê Rudronê]] tê. * Sierra de Covadonga, li rojavayê Picos de Europayê ye * Sierra de Dobros, li bakurê Picos de Europayê ye. * The Picos de Europa bi nav sê warên an massifs dabeş: ** Çiyayê Cornión li rojavayê Torre Santa, 2.596 m. ** Maseya Urrieles, li navendê ye. ** Torrecerredo, 2.650 m ** Ándara Massif, li rojhilata Morra de Lechugales, 2.444 m ** Sierra de Liencres, deverek perava deryayê ye, çiyayek din a bakur e. ** Sierra Nedrina * Rêzeçiyayên li Cantabria , ku zêdetir dikevin aliyê rojhilat: ** Fuentes Carrionas Massif , Peña Prieta 2.536 m, nêzîkî dawiya rojhilatê Picos de Europa ** Sierra Cocón li jorê Tresviso ** Sierra del Escudo de Cabuérniga , çiyayek bakurê pergalê ye ku di navbera keviyên sereke û behrê de ye ** Sierra de la Gándara , Peña Cabarga 537 m, çiyayeke jêrîn ku dikeve aliyê rojhilatê. ** Montes de Ucieda ** Alto del Gueto ** Sierra de la Matanza ** Sierra de Peña Sagra , Peña Sagra 2.046 m ** Sierra de Peña Labra , Pico Tres Mares 2.175 m û Peña Labra 2.006 m ** Sierra del Cordel li Saja û Nansa Comarca ** Sierra del Escudo, di navbera Campoo de Yuso û Luena de ye. ** Sierra de Híjar , quntarên ku li deşta bilind a li dawiya başûrê rojhilatê devera navendî ne. *** Valdecebollas ** Sierra del Hornijo , Mortillano 1,410 ** Sierra de Breñas , çiyayeke ku bi perpendîkular re, ber bi peravê ve dimeşe. ** Montes de Pas , Castro Valnera 1.707 m. li qada derbasbûnê ber bi Çiyayên Baskî de ye. === Rêzeyên li rojhilat === Baskê Çiyayên li dawiya rojhilat a pergalê, bi qatên Mezozoîk ên pir rûtîn û bilindahiya girên beşê bi bilindahiyên kêm sekinîne. * Rêzeyên hundurîn: ** Sierra Salbada ( ''Orduña'' ) ** Mounts ji Gasteiz , Kapildui 1.177 m ** Izki ** Urbasa, Baiza 1.183 m ** Andía , bi heybet Beriain 1. ** 493 m * Rêzeyên Deryayî: ** Gorbea ( ''Gorbeia'' ) 1.481 m ** Urkiola , Anboto 1.331 m ** Elgea ** Aizkorri , Aitxuri 1.551 m , lûtkeya herî bilind a li Çiyayên Bask ** Altzania , Aratz 1.442 m ** Aralar , Txindoki 1.346 m ** Other, çiyan girîng nêzîkî deryayê de Ganekogorta , Oiz , Sollube , Arrate , Kalamua û hesia. == Herêmên parastî == Li çiyayên Kantabrî gelek herêmên bi parastin ên weke [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] ku yek ji gelek parkên Kantabriyayê ye. Parka neteweyî ya Picos de Europe, di tora cîhanê ya [[Rezervên Biyosferê yên UNESCOyê]] de ye û parka neteweyî ji aliyê [[UNESCO]]yê ve tê parastin. Hinek qadên herêmê di nav tora [[Natura 2000]] ya [[Yekîtiya Ewropî û Herêmên Parastina Taybet]] ên Parastina Teyrên Kovî de ne. === Qadên ku ji aliyê saziyan ve têne parastin === * [[Parka Neteweyî ya Picos de Europa]] * [[Rezerva Xwezayî ya Muniellos]] * [[Fuentes del Narcea, Degaña û Parka Xwezayî ya Ibias]] * [[Parka Xwezayî ya Redes]] * [[Parka Xwezayî ya Somiedo]] * [[Qada Parastina Erdê ya Sierra del Sueve]] * [[Fuentes Carrionas û Fuente Cobre-Montaña Palentina Parka Xwezayî]] * [[Parka Xwezayî ya Saja-Besaya]] * [[Parka Xwezayî ya Collados del Asón]] * [[Ojo Guareña]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzeçiya]] ecdkiexcl9li8h9hxatvxzq8vcb8wwc 0 132691 2099690 2057316 2026-10-19T16:59:57Z ~2026-56037-19 188729 Girêdana Appê lê zêde kir 2099690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Raman Ahmad | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = Kobanî, Sûriye (texmînî) | esil = Kurd | pîşe = Pêşdebirê fullstack û lêkolînerê NLP | sedema_navdarbûnê = Lêkolîna devoka Kobanîyî, modelên wergerê makîneyî, pirtûka fonolojî û morfolojî | malper = [https://raman-ahmad.de/ raman-ahmad.de] }} Nivîskarê [https://ne-np.facebook.com/mishtenurfm/photos/a.809378566087991/1433658756993299/?type=3 pirtûka] Analîza<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rebaznews.net/ku/node/13445 |sernav=Nivîskar Raman Ehmed pirtûkeke nû bi navê Analîza Devoka Kobaniyê der xist |malper=www.rebaznews.net |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> [https://www.kurdistan24.net/kmr/story/52284-Pirt%C3%BBka-%E2%80%9CAnal%C3%AEza-Devoka-Koban%C3%AEy%C3%AE%E2%80%9D-ya-Raman-Ehmed-derket Devoka] [https://www.youtube.com/watch?v=yCVx_IT0-vw Kobanîyî]. '''Raman Ahmad''' lêkolînerekî di warê '''pêvajoya zimanê xwezayî (NLP),''' mamosteyekî zimanê kurdî û xwediyê sepana [https://zimanzan.com Zimanzan] e. Ew bi taybetî li ser devokên kêm-dane yên kurdî (bi giranî devoka Kobanî ya Kurmanjiyê) dixebite û gelek model û weşanên zanistî afirandiye. == Jiyan û perwerde == Raman Ahmad ji Kobanî (Rojava) e û niha li Almanyayê dijî. Wî li '''Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg (HAW Hamburg)''' lîsansa bachelor xwend. Teza wî ya lîsansê li ser '''wergera makîneyî ya devoka Kobanîyî''' bû û du modelên nû li ser platforma Hugging Face hatine weşandin. == Kar û lêkolîn == Ew wekî pêşdebirê fullstack dixebite û di heman demê de lêkolînên NLP dike. Bala wî ya sereke li ser zimanên kêm-dane ye û devokên kurdî ye. Di sala 2024an de wî di projeya '''CRAMT''' (Cross-Lingual Resource Aggregation of Low-Resource Machine Translation) de cih girt û di EXPO ya Zanîngeha Hamburgê de cihê 3yemîn bi dest xist. == Weşan û konferans == * '''Pirtûk''': ''Analîza Devoka Kobanîyî – Fonolojî û Morfolojî'' (2021, AVA Verlag, Kobanî) – Yekemîn analîza zanistî ya fonolojî û morfolojiya devoka Kobanîyî. * Du poster li '''ICKL-6''' (2023). * Beşdariya di '''ICKL-7''' (2025) de. (Xebatake zimannasî) * Gotara zanistî: ''Dialectal Filtering: Synthesizing Kurdish Corpora for Low-Resource Varieties by Utilizing “Noise” in Large Textual Data'' (bi Christian Schuler, Ānrán Wáng, Daniil Gurgurov û yên din re) – Qebûlkirî ji bo '''LREC 2026''' (konferansa navneteweyî ya mezin a ziman û çavkaniyên zimanî). == Modelên Hugging Face == Ji teza lîsansê wî ev model hatine afirandin û weşandin: * nllb-distilled-600m-eng-to-kob_Latn * Modela berevajî (kob-to-eng) == Kanalê YouTube == Wî kanala '''Kurdî bi hêsanî''' afirandiye ku kursên zimanê kurdî û hevpeyivînên li ser çand û zimanê kurdî dihewîne. == Çavkaniyên bikaranîn == * [https://raman-ahmad.de/ Malpera fermî] * [https://www.dfki.de/web/forschung/projekte-publikationen/publikation/17051 DFKI – LREC 2026 Paper] * [https://www.uni-saarland.de/en/department/lst/news/numerous-papers-accepted-at-lrec-2026-43971.html Zanîngeha Saarland – Nûçe ya LREC] * [https://ickl-conference.org/wp-content/uploads/Program-ICKL-7.pdf Bernameya ICKL-7] * [https://www.inf.uni-hamburg.de/en/inst/basecamp/blog/24-03-27-expo2024.html EXPO 2024 – CRAMT Projeya] * {{Çavkanî}} {{Çavkanî}}{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} pi6tydagnmxafqm8ijjwoylbyl1hm9e 2099700 2099690 2026-10-19T17:30:29Z MikaelF 935 2099700 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Reklam.}} {{Agahîdank mirov | nav = Raman Ahmad | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = Kobanî, Sûriye (texmînî) | esil = Kurd | pîşe = Pêşdebirê fullstack û lêkolînerê NLP | sedema_navdarbûnê = Lêkolîna devoka Kobanîyî, modelên wergerê makîneyî, pirtûka fonolojî û morfolojî | malper = [https://raman-ahmad.de/ raman-ahmad.de] }} Nivîskarê [https://ne-np.facebook.com/mishtenurfm/photos/a.809378566087991/1433658756993299/?type=3 pirtûka] Analîza<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rebaznews.net/ku/node/13445 |sernav=Nivîskar Raman Ehmed pirtûkeke nû bi navê Analîza Devoka Kobaniyê der xist |malper=www.rebaznews.net |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> [https://www.kurdistan24.net/kmr/story/52284-Pirt%C3%BBka-%E2%80%9CAnal%C3%AEza-Devoka-Koban%C3%AEy%C3%AE%E2%80%9D-ya-Raman-Ehmed-derket Devoka] [https://www.youtube.com/watch?v=yCVx_IT0-vw Kobanîyî]. '''Raman Ahmad''' lêkolînerekî di warê '''pêvajoya zimanê xwezayî (NLP),''' mamosteyekî zimanê kurdî û xwediyê sepana [https://zimanzan.com Zimanzan] e. Ew bi taybetî li ser devokên kêm-dane yên kurdî (bi giranî devoka Kobanî ya Kurmanjiyê) dixebite û gelek model û weşanên zanistî afirandiye. == Jiyan û perwerde == Raman Ahmad ji Kobanî (Rojava) e û niha li Almanyayê dijî. Wî li '''Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg (HAW Hamburg)''' lîsansa bachelor xwend. Teza wî ya lîsansê li ser '''wergera makîneyî ya devoka Kobanîyî''' bû û du modelên nû li ser platforma Hugging Face hatine weşandin. == Kar û lêkolîn == Ew wekî pêşdebirê fullstack dixebite û di heman demê de lêkolînên NLP dike. Bala wî ya sereke li ser zimanên kêm-dane ye û devokên kurdî ye. Di sala 2024an de wî di projeya '''CRAMT''' (Cross-Lingual Resource Aggregation of Low-Resource Machine Translation) de cih girt û di EXPO ya Zanîngeha Hamburgê de cihê 3yemîn bi dest xist. == Weşan û konferans == * '''Pirtûk''': ''Analîza Devoka Kobanîyî – Fonolojî û Morfolojî'' (2021, AVA Verlag, Kobanî) – Yekemîn analîza zanistî ya fonolojî û morfolojiya devoka Kobanîyî. * Du poster li '''ICKL-6''' (2023). * Beşdariya di '''ICKL-7''' (2025) de. (Xebatake zimannasî) * Gotara zanistî: ''Dialectal Filtering: Synthesizing Kurdish Corpora for Low-Resource Varieties by Utilizing “Noise” in Large Textual Data'' (bi Christian Schuler, Ānrán Wáng, Daniil Gurgurov û yên din re) – Qebûlkirî ji bo '''LREC 2026''' (konferansa navneteweyî ya mezin a ziman û çavkaniyên zimanî). == Modelên Hugging Face == Ji teza lîsansê wî ev model hatine afirandin û weşandin: * nllb-distilled-600m-eng-to-kob_Latn * Modela berevajî (kob-to-eng) == Kanalê YouTube == Wî kanala '''Kurdî bi hêsanî''' afirandiye ku kursên zimanê kurdî û hevpeyivînên li ser çand û zimanê kurdî dihewîne. == Çavkaniyên bikaranîn == * [https://raman-ahmad.de/ Malpera fermî] * [https://www.dfki.de/web/forschung/projekte-publikationen/publikation/17051 DFKI – LREC 2026 Paper] * [https://www.uni-saarland.de/en/department/lst/news/numerous-papers-accepted-at-lrec-2026-43971.html Zanîngeha Saarland – Nûçe ya LREC] * [https://ickl-conference.org/wp-content/uploads/Program-ICKL-7.pdf Bernameya ICKL-7] * [https://www.inf.uni-hamburg.de/en/inst/basecamp/blog/24-03-27-expo2024.html EXPO 2024 – CRAMT Projeya] * {{Çavkanî}} {{Çavkanî}}{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} sx2wk9g2ddjzuolcx5k0s5dge6mknng 0 134111 2099718 2098254 2026-10-19T23:55:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk }} '''Nouhad Wadie' Haddad''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: نهاد وديع حداد , di 21ê [[sermawez]]ê [[1934]] de<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.allmusic.com/artist/fairuz-mn0000163342/biography |sernav=Fairuz {{!}} Biography & History {{!}} AllMusic |malper=[[AllMusic]] |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.aljazeera.net/news/cultureandart/2016/11/23/%D9%81%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D9%85%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE |sernav=Aljazeera - فيروز من "جوار القمر" إلى عمق التاريخ |ziman=ar |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://mbc3.mbc.net/content/programs/characters-from-the-world/characters/fayrouz.html |sernav=المطربة فيروز |malper=Mbc3.mbc.net |ziman=ar |roja-gihiştinê=2017-11-21 |roja-arşîvê=2018-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181029135739/http://mbc3.mbc.net/content/programs/characters-from-the-world/characters/fayrouz.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zaytoday.com/event/details/50ab674131e99 |sernav=في مثل هذا اليوم ولدت المغنية اللبنانية نهاد وديع "فيروزnohad hadda" |malper=Zaytoday.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190404113806/http://www.zaytoday.com/event/details/50ab674131e99 |roja-arşîvê=4 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2017-11-21 }}</ref> hatiye dinê), wekî '''Fairuz''' (bi erebî: فيروز), stranbêjeke libnanî ye. Ew ji hêla gelek kesan ve wekî yek ji dengbêjên pêşeng û stranbêjên herî navdar di dîroka [[cîhana erebî]] de tê hesibandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1987/04/26/the-sad-voice-of-beirut/29f5d2ab-715a-4ece-9fc8-038a824a1a68/ |sernav=The Sad Voice of Beirut |nivîskar=Nora Boustany |tarîx=26 nîsan 1987 |rojname=The Washington Post }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2010/jul/29/fairouz-diva-middle-east |sernav=Fans lend their voices to Fairouz, the silenced diva |tarîx=29 tîrmeh 2010 |malper=the Guardian }}</ref><ref name="Lebanese">{{Jêder-malper |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gcai-V_hhTYTsU6-3wNqP2w-H_JQ |sernav=Lebanese diva Fairuz's concert delights Syrian fans |tarîx=28 kanûna paşîn 2009 |weşanger=Agence France-Presse |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707192334/http://afp.google.com/article/ALeqM5gcai-V_hhTYTsU6-3wNqP2w-H_JQ |roja-arşîvê=7 tîrmeh 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2009-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL2874028520080128?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews |sernav=Lebanese diva arouses emotion, controversy in Syria |nivîskar=Khaled Yacoub |tarîx=28 kanûna paşîn 2008 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2009-09-28 }}</ref> Fairuz wekî sembola muzîka [[Libnan|Lubnanê]] tê hesibandin û di nav gel de wekî "giyana Lubnanê" tê zanîn. Feyrûz di dawiya salên [[1940]]an de wek endama [[koro]]ya li radyoya neteweyî ya Libnanê, di ciwaniya xwe de dest bi kariyera xwe ya [[muzîk]]ê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/entertainment/arab-celebs/lesser-known-facts-about-fairouz-as-legendary-singer-turns-84-1.67982328 |sernav=Lesser known facts about Fairouz as legendary singer turns 84 |malper=gulfnews.com }}</ref> Yekemîn hita wê ya mezin, "Itab", di sala [[1952]] de derket û ew kir stêrkek yekser li cîhana erebî.<ref name="aub.edu.lb">{{Jêder-malper |url=https://www.aub.edu.lb/doctorates/recipients/Pages/fairuz-profile.aspx |sernav=Fairuz |malper=www.aub.edu.lb }}</ref> Di havîna [[1957]]-an de, Fairuz yekem performansa xwe ya zindî li [[Festîvala Navneteweyî ya Baalbeck]] li dar xist ku tê de bi rûmeta "[[Cavalier]]", madalyaya herî bilind ji bo destkeftiyên hunerî ji hêla serokê Libnanî [[Camille Chamoun]] ve hate xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/articles/869926/how-did-fairuz-become-an-international-star? |sernav=How Did Fairuz Become an International Star? |malper=MTV Lebanon }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://libraries.aub.edu.lb/digital-collections/collection/borre-webarchive |sernav=Børre Ludvigsen Web Archive |malper=libraries.aub.edu.lb }}</ref> Navûdengê Fairuz di salên [[1950]] û [[1960]]an de li seranserê cîhana erebî belav bû, û bû sedem ku wê li derveyî Lubnanê li gelek paytextên erebî, di nav de [[Şam]], [[Emman]], [[Qahîre]], [[Rebat]], [[Cezayir]] û [[Tûnis]]ê performansê bike. Wê di dirêjahiya kariyera xwe de gelek nîşan û xelat wergirtine, di nav wan de [[Kilîta Bajarê Pîroz]] ku ji aliyê [[Komîteya Çandî ya Orşelîmê]], [[Medalyaya Rûmetê ya Urdunê]] ku ji aliyê [[Keyan Huseynê Urdunê]] ve hatiye pêşkêşkirin, xelata [[Commandeur des Arts et des Lettres]] û [[Chevalier de la Légion d'honneur]], û Bilindtirîn Cûdahiya Hunerî, ku ji aliyê serokê Tûnisê [[Zine El Abidine Ben Ali]] ve hatiye dayîn. Bi dirêjahiya salan, wê serî li cîhên herî girîng ên cîhanê da, wek [[Albert Hall]] û [[Royal Festival Hall]] li [[London]], [[Carnegie Hall]], [[Lincoln Center]] û [[Lobiya Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî]] li [[New York]], [[The Olympia]] û [[Salle Pleyel]] li [[Parîs]]ê, û [[Odeona Herodes Atticus]] li [[Atîna]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aubmc.org/Documents/publications/newsletter/obs_gyn/issue19.pdf |sernav=Fairuz: Legacy of a Star |tarîx=2016 |malper=AUBMC }}</ref> Fairuz di karîyera xwe ya zêdeyî şeş dehsalan de, nêzîkî 1500 stran tomar kir, zêdetirî 80 albûm derxist, di 20 [[muzîkal]]an de pêşkêşî kir û zêdetirî 150 mîlyon tomar li çaraliyê cîhanê firot, ku wê kir hunermenda herî firotanê ya [[Rojhilata Navîn]] a hemî deman û yek ji hunermendên muzîkê yên herî firotanê li cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/eight-reasons-why-fairouz-is-the-greatest-arab-diva-of-all-time-1.186719 |sernav=Eight reasons why Fairouz is the greatest Arab diva of all time |tarîx=21 çiriya paşîn 2016 |malper=The National }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljadid.com/music/fairouza_voice_star_mystery.html |sernav=Fairouz: a Voice, a Star, a Mystery |nivîskar=Sami Asmar |tarîx=Spring 1995 |xebat=Al Jadid |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100123074747/http://www.aljadid.com/music/fairouza_voice_star_mystery.html |roja-arşîvê=23 kanûna paşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2010 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.albawaba.com/entertainment/iconic-fairouz-remains-most-listened-arab-singer-she-turns-80-771638 |sernav=Iconic Fairouz remains most listened-to Arab singer as she turns 80 |malper=Al Bawaba }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/700/780/fairuz/legend/biography.html |sernav=Fairouz&nbsp;– Legend and Legacy |paşnav=Boulos |pêşnav=Sargon |weşanger=Forum for International Art and Culture |sal=1981 |roja-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200221152528/http://almashriq.hiof.no/lebanon/700/780/fairuz/legend/biography.html |roja-arşîvê=2020-02-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/arab-stars-on-the-global-stage/item/1/ |sernav=Arab Stars on the Global Stage |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181015003049/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/arab-stars-on-the-global-stage/item/1/ |roja-arşîvê=15 çiriya pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> == Kurtejiyan == [[Wêne:Fairuz playing the guitar.jpg|thumb|Fairuz (salên 1970î)]] Fairuz di sala 1935'an de tevî malbata xwe ya [[ortodoks]] a [[suryanî]] çû [[Bêrût|Beyrûtê]], li [[Zokak-al-Blat]]ê mezin bû. Di sala 1955an de bi [[Assy Rehbanî]] re zewicî û çar zarokên wî bûn, ji wan [[Ziad Rehbanî]] (* [[1956]], muzîkjen û bestekar) û [[Rima]] (* 1965, wênekêş û derhêner). Bi birayên [[Mensûr Rehbanî|Mensûr]] û [[Asî Rehbanî]] re, mêrê wê yê paşîn, ew bû pêşengê şêwazek nû ya muzîkê li Libnanê, ku bandorên rojavayî eşkere dike û ji modelên [[Misir|Misrê]] yên serdest dûr dixe. Fairuz di sala [[1957]]an de yekemîn performansa xwe ya mezin kir û ew zû bû stêrkek muzîka Libnanî. Di dema [[Şerê navxweyî yê Libnanê|şerê navxweyî]] de, ew kêm caran di nav gel de xuya dibû, da ku ji bo mebestên siyasî wekî [[Xiristiyanî|Xiristiyaniya]] Ortodoks a [[Suryanî]] neyê bikar anîn. Popularîteya wê bi vê bêdengiyê zêde bû, û wê li seranserê Lubnanê cihêreng ên [[Dîn|olî]] û hem jî li seranserê cîhana Ereb heye. Piştî şerê navxweyî û mirina mêrê xwe, bi kurê xwe Ziyad Rehbanî re kar dike. Ji hingê ve, muzîka wan bêtir û bêtir bandorên [[Amerîkaya Latînî|Amerîkaya Latîn]] nîşan dide. [[Frédéric Mitterrand]], biraziyê serokê berê yê [[Fransa]] û paşê rêvebirê kanala navneteweyî ya bi [[zimanê fransî]] [[TV5 Monde]], di sala [[1998]]-an de ji bo rêzefîlma "[[Music Planet]]" li ser [[Arte (kanal)|arte]], belgefîlmek televîzyonê li ser Fairuz çêkir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gîtarvanên libnanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1934]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Jinên asûrî]] rwqk9ce1om7b5bj107wxsmcgjyv1iag 0 137826 2099725 1791749 2026-10-20T01:50:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099725 wikitext text/x-wiki [[Wêne:AnatolianPlate.png|thumb|300px|Nexşeya ku sinor û lewheya diyar dike. Lewheya Anatolyayê bi jimareya 21ê hatiye diyarkirin.]] '''Lewheya Anatolyayê''', perçeyek tektonîkî ya parzemînê ye ku ji [[Lewheya Ewrasyayê]] bi [[Şikesteka bakurê Anatolyayê]] û ji [[Lewheya Ereban]] jî bi [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] ji lewheyan tê veqetandin. Erdhejên herî girîng ên li herêmê di dîrokê [[Erdheja Ezirganê 1939|Erdheja Erzinganê]] ya sala 1939an şikeseka bakurê lewheyê pêk hatiye û erdheja wêrankar [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] ya sala 2023an e ku li başûrê rojavayê lewheyê li ser xeta [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://atlas.geo.cornell.edu/turkey/iris.htm |sernav=Eastern Turkey IRIS Report |malper=atlas.geo.cornell.edu |roja-gihiştinê=2023-02-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240706215424/http://atlas.geo.cornell.edu/turkey/iris.htm |roja-arşîvê=2024-07-06 |url-status=dead }}</ref> Li gorî [[Muzeya Dîroka Xwezayî ya Amerîkî]], pergala veguherînera Anatolyayê "dibe ku di cîhanê de ya herî çalak e".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnh.org/exhibitions/permanent/planet-earth/why-are-there-ocean-basins-continents-and-mountains/plate-tectonics/when-plates-move-past-each-other/anatolian-fault-turkey |sernav=amnh.org/exhibitions/permane }}</ref> Şikesteka rojhilatê Anatolyayê sinorê bi [[Lewheya Ereban]] çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dwivedi |pêşnav=S. K. |paşnav2=Hayashi |pêşnav2=D. |tarîx=2010-08-01 |sernav=Modeling the contemporary stress field and deformation pattern of eastern Mediterranean |url=https://doi.org/10.1007/s12583-010-0100-6 |kovar=Journal of Earth Science |ziman=en |cild=21 |hejmar=4 |rr=365–381 |doi=10.1007/s12583-010-0100-6 |issn=1867-111X }}</ref> Li aliyê başûr û başûrê rojava ve bi [[Lewheya Afrîkî]] re sinor e. Ev sinor bi taybetmendiyên pêçandî yên di nav qalika okyanûsê ya li binê [[Deryaya Navîn]] û hem jî di nav qalika parzemînî ya Anatolyayê de diyar dibe. Li qiraxa bakur bi [[Lewheya Ewrasyayê]] re xwedî sinorek veguherîner e ku qada [[Şikesteka bakurê Anatolyayê]] pêk tîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lewheyên tektonîk]] om97dztu3tbg6dzpc4vpjsszpws4b1v 0 224986 2099714 2004502 2026-10-19T20:59:01Z MikaelF 935 /* Kariyera leşkerî */ 2099714 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Bafil Talebanî | çînaser = siyasetmedar }} '''Bafil Celal Talebanî''' bi navê ku tê zanîn '''Bafil Talebani''', (jdb. 1ê çileya 1973an) siyasetmedarê kurd û kurê mezin ê serokê berê yê YNKê [[Celal Talebanî]] ye. Bafil Talebanî niha hevserokê partiya[[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ye. == Kariyera leşkerî == Bafil Talebanî perwerdeya fermî ya leşkerî bi [[Lejyona Biyanî ya Fransî]] û [[Hêzên Taybet ên Brîtanî]] re wergirtiye. Di sala 2003an de piştî têkçûna rejîma [[Sedam Huseyn|Sadam Huseyn]], Talebanî vegeriya [[Silêmaniyê]] û yekem erka xwe ya fermî wek berpirsê dezgeha [[Zanyarî (dezgeh)|Zanyarî]] ku yekîneya îstixbarata YNKê ye wergirt. Di sala 2005an de [[CTG Kurdistanê]] ava kir û bi rê ve bir û endamên pêşmerge yên ku ji bo piştevaniya [[Hêza Pirneteweyî – Iraq]] kar dikir tovkir. Di destpêkê de li dijî belavbûna [[Elqaîde]] ya li Iraqê têkoşîn dikir. Di sala 2010an de ji bo piştgirîkirina berjewendiyên siyasî yên YNKê dest ji erka xwe ya leşkeriyê berdide û di sala 2010an de ji bo ku tevlî şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bibe carek din dîsa vedigere leşkeriyê. == Kariyera siyasî == Bafil Talebanî piştî dest ji xizmeta çalak berdide li avahiya malbatê ya li [[Silêmaniyê]] bi cih dibe. Talebanî wek kesayetek lihevhatinî û sererastkerê siyasî di nav partiyê de tê binavkirin û herwiha dikare bi aramî li ser perçeyên hizbî di berjewendiya [[Kurdistan]]ê de bimeşe. Bafil her wiha piştgiriya birayê xwe yê biçûk [[Qubad Talebanî]] dike ku Qubad Talebani jî wek kesayetiyek siyasî yê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û herî dawî bûye cîgirê serokwezîrê [[Herêma Kurdistanê]].<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://kurdishpolicy.org/2016/12/28/the-second-coming-of-talabani-who-is-bafel-talabani/ |sernav=The Second Coming of Talabani; Who Is Bafel Talabani? – Kurdish Policy |malper=web.archive.org |tarîx=2017-09-13 |tarîxa-gihiştinê=2024-03-05 |roja-arşîvê=2017-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170913232034/https://kurdishpolicy.org/2016/12/28/the-second-coming-of-talabani-who-is-bafel-talabani/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bafil Talebanî di sala 2016an de serokatiya desteya biryardanê ya [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|YNKê]] kiriye û ligel şanda YNKê ji bo danûstandinan çûye [[Îran]]ê. Tê îdiakirin ku wekê endamekî payebilind ê malbata Talebanî roleke wî yê diyarkar di derbarê vegerandina serkirdeyên kevneşopî yên YNKê de heye. Ew bi kêmkirina kêşeyên YNKê, vegerandina serkirdayetiya hevbeş a YNKê ligel [[Tevgera Goran]] û amadekirina bersiveke yekgirtî ji bo [[Mesûd Barzanî]] ku serokê berê ya Herêma Kurdistanê ye û serokê berê ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) ye, tê naskirin.<ref name=":0" /> == Jiyana kesane == Bafil Talebanî wekê kurê sekreterê giştî yê berê ya Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) [[Celal Talebanî]] û [[Hêro Îbrahîm Ehmed]] di sala 1973an de li Bexdayê hatiye dinyaye. Bafil Talebanî birayê Qubad Talebanî yê mezin e û pismamê [[Lahur Talebanî]] ye. Bi keça [[Mele Bextiyar]] re zewicî ye ku Mele Bextiyar wekê kesekî plansazê YNKê tê binavkirin. Di 27ê tebax sala 2020an de Bafil Talebanî tûşî vîrusa [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] dibe û di 8ê îlona sala 2020an de ji tûşbûna vîrusê xilas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Bafel-Talabani-Tested-positive-for-COVID-19 |sernav=Bafel Talabani Tested positive for COVID-19 |malper=Shafaq News |tarîxa-gihiştinê=2024-03-05 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Malbata Talebanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] s72z6pllusp5q6msqshleaccbv7kme3 0 256542 2099709 2062207 2026-10-19T20:20:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099709 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî}} '''''3 Body Problem''''' [[Rêzefîlma televîzyonê|rêzefîlmeke televizyonê]] ya [[honaka zanistî]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|amerîkî]] ye ku ji aliyê [[David Benioff]], [[D. B. Weiss]] û [[Alexander Woo]] ve hatiye amadekirin. Bingeha rêzefîlmê [[Roman (pirtûk)|romana]] [[Çîn]]î ya bi navê ''Remembrance of Earth's Past'' (Bîranîna Paşeroja Cîhanê) e ku ji aliyê romannivîs [[Liu Cixin]] ve hatiye nivîsandin. Rêzefîlma ku ji hêla Netflixê ve hatiye hilberandin ku di 21ê [[adar]]a [[2024]]an de bi heşt beşan li Netflixê hatiye weşandin nirxandinên erênî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2023/tv/news/3-body-problem-trailer-netflix-game-of-thrones-1235647076/ |sernav=Netflix’s ‘3 Body Problem,’ From ‘Game of Thrones’ Creators, Gets Epic Trailer and Release Date |malper=Variety |tarîx=2023-06-17 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=en-US |paşnav=Maas |pêşnav=Jennifer}}</ref> Di gulana 2024an de sezona duyem li rêzefîlmê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfutter.com/news/3-body-problem-staffel-2/ |sernav="3 Body Problem": Netflix bestellt 2. Staffel der Sci-Fi-Serie |malper=Filmfutter |tarîx=2024-05-16 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=de-DE}}</ref> == Çîroka rêzefîlmê == Di dema [[Şoreşa Çandî ya Çînê]] de ([[1966]]-[[1976]]), [[Stêrfizîk|astrofizîknas]] ''Ye Wenjie'' bi kuştina hovane ya bavê xwe re rû bi rû dimîne û ji ber profîla wê ya zanistî ji bo bingehek radarê ya dûr û veşartî tê sirgûn kirin. Rojekê peyamek dişîne [[feza]]yê û çend sal şûnda, ew bersivek nepayî ji [[Fezayî|fezayiyên]] bi navê Trîsolarî (Trisolarian) distîne. Ye Wenjie gazî şaristaniya biyanî ya Trisolarian dike, da ku serdana erdê bikin. Bi [[milyarder]]ê amerîkî û [[Çalakvanî|çalakvanê]] hawirdorê Mike Evans re, ew rêxistinek veşartî saz dike. Bi alîkariya vê rêxistina veşartî, tê xwestin ku Trîsolarî hatina xwe amade bikin, ya ku wê di nava sed salan de pêk were. Mirovahî bi vê yekê bi xetereya xwe ya herî mezin re rû bi rû ye, lê di heman demê de sedsalên wê jî hene ku xwe amade bike, da ku pêşî li dagirkeriyek nêzîk bigire. Desthilatdar, zanyar û leşker li çaraliyê cîhanê dest bi xebatê dikin da ku nûbûn û stratejiyê bikar bînin û şaristaniya mirovî ji encamên hatina Trisolarians biparêzin. Bi vî rengî sê kes têne hilbijartin, yên ku wê mirovahiyê xilas bikin. === Karaktera kurd Leyla Ariç === Di rêzefîlmê de sê kes ji bo rizgarkirina mirovahiyê têne destnîşankirin ku di nav wan de dîroknasek şer a çînî, rewşenbîrek amerîkî û şervanek jin a kurd hene. Bi vî rengî [[şervan]]a kurd Leyla Ariç ku di dema şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] li [[Reqa]]yê de derketiye pêş di rêzefîlmê de mirovatiyê ji dagirkeriya fezayiyan rizgar dike. Di beşa ku Leyla Ariç ji aliyê Sekreterê Giştî yê [[Neteweyên Yekbûyî|Neteweyên Yekbûyî (NY)]] ve tê naskirin Leyla Ariç bi cil û bergên kurdî derdikeve hemberî beşdaran. Dema ku Sekreterê Giştî ya Neteweyên Yekbûyî wê dide naskirin wiha dibêje: <blockquote>“Leyla Ariç li [[Reqa]]yê li dijî DAIŞê şer kiriye. Ew di şerkirin û serkeftina [[şerên asîmetrîk]] de xwedî ezmûneke bêhempa ye."</blockquote>Ev karektera ku rola sereke ya jinên kurd li dijî DAIŞê radixe ber çavan ji aliyê hinek neteweperestên navdar ên tirk ve di televîzyonên tirkî de û li ser medyayên civakî rêzefîlm û [[Netflix]] hedef hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/kurdish-netflix-character-leyla-aric-saves-humankind-and-angers-turkish-nationalists/ |sernav=Kurdish Netflix character Leyla Ariç saves humankind and angers Turkish nationalists |malper=Medya News |tarîx=2024-04-12 |roja-gihiştinê=2024-05-24 |ziman=en-GB |paşnav=medya |pêşnav=eylul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240524201115/https://medyanews.net/kurdish-netflix-character-leyla-aric-saves-humankind-and-angers-turkish-nationalists/ |roja-arşîvê=2024-05-24 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên Netflixê]] tfjxcwzvssyn4d4kznw1nkfgystba0a 0 276293 2099713 2012409 2026-10-19T20:52:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099713 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Ali Abdullah Saleh al-Ahmar''' (jdb. 21ê [[adar]]ê [[1947]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alhurra.com/a/ali-saleh-yemen/405586.html |sernav=هذا ما عثر عليه مع علي عبد الله صالح |malper=web.archive.org |tarîx=2018-06-12 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612163221/https://www.alhurra.com/a/ali-saleh-yemen/405586.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/press/en/2014/sc11662.doc.htm |sernav=Security Council 2140 Sanctions Committee Amends Three Entries on Its List, Updates Narrative Summary {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |malper=web.archive.org |tarîx=2021-06-25 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625172744/https://www.un.org/press/en/2014/sc11662.doc.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - m. 4ê [[kanûna paşîn]] [[2017]]) siyasetmedarek [[yemen]]î bû û ji yekbûna Yemenê ya di 22 [[gulan]]ê [[1990]]an heta îstifakirina wî di 27ê [[sibat]]ê [[2012]]an de (piştî [[şoreşa Yemenê]]) wek yekem serokê Komara Yemenê kar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2017/12/18/who-are-the-houthis-and-why-are-we-at-war-with-them/ |sernav=Who are the Houthis, and why are we at war with them? |malper=web.archive.org |tarîx=2018-06-12 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612163411/https://www.brookings.edu/blog/markaz/2017/12/18/who-are-the-houthis-and-why-are-we-at-war-with-them/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Berî vê, wî ji [[tîrmeh]]a [[1978]] heta 22 gulana 1990 wekî çaremîn û dawîn serokê [[komara Erebî ya Yemenê]] (Yêmena Bakur) kar kiribû, hema piştî kuştina serok [[Ehmed El-Gaşmî]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iqhKKOqo6XDujeTI_yaD4B0CcyVA?docId=CNG.12cc0199ecc6457c2d2a25874218f73d.691 |sernav=AFP: Yemen's Saleh formally steps down after 33 years |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-25 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2012-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120525115035/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iqhKKOqo6XDujeTI_yaD4B0CcyVA?docId=CNG.12cc0199ecc6457c2d2a25874218f73d.691 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> El-Gaşmî berî vê Salih wek waliyê leşkerî li Taizê destnîşan kiribû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=Mr Sajid |tarîx=2015-07-28 |sernav=Yemen Conundrum |url=http://www.journal.ciss.org.pk/index.php/ciss-insight/article/view/154 |kovar=CISS Insight Journal |ziman=en |cild=3 |hejmar=1&2 |rr=P65–78 |issn=2709-3719 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241008131211/http://www.journal.ciss.org.pk/index.php/ciss-insight/article/view/154 |roja-arşîvê=2024-10-08 |access-date=2024-10-08 |url-status=dead }}</ref> Salih di dema [[Şerê Dijî Terorê]] de bi hêzên rojavayî re, bi taybetî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re, têkiliyên kûrtir pêşxist. Dibe ku Alî Abdullah Saleh terorîzma îslamî bikar aniye û teşwîq kiriye da ku piştgiriya rojavayî werbigire û ji bo êrîşên bi motîfên siyasî yên têkderker bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/8570319/Yemen-defector-says-terror-crisis-was-manufactured-to-win-western-support.html |sernav=Yemen defector says terror crisis was manufactured to win western support {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2022-01-11 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220111120104/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/8570319/Yemen-defector-says-terror-crisis-was-manufactured-to-win-western-support.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/6/4/informant-claims-former-yemen-leader-worked-with-al-qaeda.html |sernav=Informant: Yemen Ex-Leader Worked With Al-Qaeda {{!}} Al Jazeera America |malper=web.archive.org |tarîx=2019-02-26 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2019-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190226045937/http://america.aljazeera.com/articles/2015/6/4/informant-claims-former-yemen-leader-worked-with-al-qaeda.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2011]]ê de, piştî [[Bihara Erebî]], ku li seranserê [[Afrîkaya Bakur]] û [[Rojhilata Navîn]] (Yemen jî di nav de) belav bû, rewşa Saleh li ser wezîfeyê her ku çû xeternaktir bû, heya ku di 2012an de ji serokatiyê hat dûrxistin. [[Abdrabbuh Mansur el-Hadî]], ku ji sala [[1994]]an vir ve cîgirê serok û ji 2011an vir ve wek serok wezîfedar bû, kete şûna wî. Di gulana [[2015]]an de, Salih di [[şerê navxweyî yê Yemenê]] de bi eşkere bi [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]] (Ensar Allah) re hevalbendî kir. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2015-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150528014027/http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vî rengî tevgereke [[serhildan]]ê paytexta Yemenê Sana bi dest xist û bû sedem ku serok Hadî îstifa bike û ji welêt bireve. Di kanûna paşîn a 2017an de, Salih ji koalîsyona xwe ya bi Hûsiyan re vekişiya û li şûna wê aliyê dijminên xwe yên berê - wek Erebistana Siûdî, [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereb]] û serok Hadî - girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/houthi-media-ali-abdullah-saleh-killed-sanaa-171204123328290.html |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2019-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190519214814/https://www.aljazeera.com/news/2017/12/houthi-media-ali-abdullah-saleh-killed-sanaa-171204123328290.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 4ê kanûna paşîn a 2017ê de, şerek di navbera alîgirên Hûsî û Salih de li Sanayê qewimî. Hûsiyan Salih bi [[xiyanet]]ê tawanbar kirin û ew ji aliyê sekvanekî hûsî ve hat kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-ali-abdullah-saleh-20171204-story.html |sernav=Deposed Yemen strongman Ali Abdullah Saleh is killed - LA Times |malper=web.archive.org |tarîx=2017-12-04 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2017-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171204180132/https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-ali-abdullah-saleh-20171204-story.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1947]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Serokdewletên Yemenê]] 8jscwck137rrj7j0a11tnx3ul2unyb5 0 292121 2099720 1931381 2026-10-20T00:04:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099720 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = | sernavê_wêne = Ferhad Şamî di [[Ronahî TV]] de, 2024 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1986}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = Fermandar | rêxistin = [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] }} '''Ferhad Şamî''', bi navê fermî '''Farhad al-Shami''' (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1986an, [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî, navçeya Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]]) yek ji rêvebirên tevgerên çekdar ên kurd li [[Rojavaya Kurdistanê]] ye û [[berdevk]]ê [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.alquds.co.uk/%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AC%D9%86-%D8%BA%D9%88%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B1-200-%D9%85%D9%86/ |sernav=مفاوضات سجن غويران في الحسكة: فرار 200 من «الدولة» إلى البادية السورية مقابل إطلاق 23 من «قسد» |malper=القدس العربي |tarîx=2022-01-26 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=ar |paşnav=Huda}}</ref> == Tevlîbûna leşkerî û siyasî == Ferhad Şamî di dema operasyonên wî yên li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] de wek kesayetiyek stratejîk û berdevkê HSDê hatiye askirin. Di gelek operasyonên leşkerî de beşdar bûye û bi berdewamî ji bo parastina herêmên kurdî li hember gefên derve, bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê û komên serhildêr ve, bûye alîkar.<ref> {{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/10336 |sernav=Berdevkê HSDê Ferhad Şamî bû mêhvanê Kanal8ê: Dewleta Tirk plan dike havîna bê êrîşî derdora Kobanî bike |tarîx=2024-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman= |paşnav=Mehmûd |pêşnav=Dewran}}</ref> Di daxuyaniyên giştî de, Şamî tekezî li ser pêwîstiya berdewamiya hişyariyê li hember vejîna DAIŞê kir û tekezî li ser giringiya darizandinên navdewletî bo endamên DAIŞê yên dîl kir, ji bo çareserkirina bêîstiqrariya berdewam li herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/farhad-shami-trial-of-isis-members-in-an-international-court-is-vital-to-end-crisis/ |sernav=Farhad Shami: ISIS militants should be ‘accountable for the crimes they committed’ in an International Court |malper=Medya News |tarîx=2021-07-26 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=en-GB |paşnav=medya |pêşnav=eylul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241209193220/https://medyanews.net/farhad-shami-trial-of-isis-members-in-an-international-court-is-vital-to-end-crisis/ |roja-arşîvê=2024-12-09 |url-status=dead}}</ref> Her wiha destwerdanên leşkerî yên Tirkiyeyê li Rojavayê Kurdistanê rexne kir û destnîşan kir ku ev operasyon aramiya herêmê têk dide.<ref> {{Jêder-nûçe |paşnav=ANHA |tarîx=2023-12-25 |sernav=Farhad Shami: Turkish occupation state wants to create fake victories |url=https://hawarnews.com/en/farhad-shami-turkish-occupation-state-wants-to-create-fake-victories |roja-gihiştinê=2024-12-20 |xebat=ANHA |ziman=en-US}}</ref> Şamî gelek caran behsa rewşa ewlekarîyê li bajarên sereke yên weke [[Reqa]] û [[Minbic]]ê dike, yên ku cihên germ ji bo çalakiyên serhildêran in. Wî ev dever bi xurtbûna hêzên berevaniya xwecihî û hevpeymanan li hember gefên derve wek berxwedêr binav kir.<ref> {{Jêder-nûçe |paşnav=ANHA |tarîx=2024-11-14 |sernav=Farhad al-Shami: Enduring Security Operation achieved significant positive results |url=https://hawarnews.com/en/farhad-al-shami-enduring-security-operation-achieved-significant-positive-results |roja-gihiştinê=2024-12-20 |xebat=ANHA |ziman=en-US}}</ref> Şamî di axaftinên xwe yên gel de gelek caran banga hevgirtina herêmî û hevkariya navneteweyî ji bo dabînkirina ewlekarî û aramiya Rojavayê Kurdistanê dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.egerin.com/farhad-shami-we-will-defend-our-people-and-our-region-let-our-people-be-sensitive/ |sernav=Farhad Shami: We will defend our people and our region, let our people be sensitive – Egerin |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] [[Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] b1eomll2i8mc2fjg8a1p59e7ms7z023 0 311782 2099715 1960582 2026-10-19T21:10:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099715 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2025}} '''Aurelius û Nataliya''' (m. [[852]]) du hevjînên xiristiyan bûn ku ji aliyê [[Ebdurehman II]], [[Mîrîtiya Qurtubeyê|Mîrê Qurtubeyê]] ve ji ber redkirina devjêberdana baweriya xwe hatine kuştin. Ew ji aliyê [[Dêra katolîk]] û [[Dêra ortodoks]] ve wekê şehîd û kes ên pîroz ên dînê xiristaniyê têne hesibandin. == Jiyan == Aurelius li [[Îşbîliyeya]] (îro [[Sevilla]]) wekê zaroka malbateke dewlemend ji dayik bûye. Bavê wî erebekî misilman û dayika wî xiristiyanek bû. Di zarokatiya xwe de sêwî maye ku ji aliyê xaltîkekê ve hatiye mezin kirin ku tê bawer kirin bi dizî bûye xiristiyan. Di wê demê de, xiristiyan li padişahiyên Morî dihatin çewisandin.<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Jînenîgarî, (Îngilîzî), Pîroz ji bo demekê, gihîştî 18ê Tîrmeha 2025an.] {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Aurelius bi Sabigotho re zewiciye ku keçek ji malbateke misilman bû. Piştî dawetê, Sabigotho biryar daye ku bibe xiristiyan û navê Nataliya li xwe dayne. Ev cot li Îmarata Qurtube dijiyan, keçeke wan çêdibe û bi dizî wekê xiristiyan jiyane. Di wê demê de, guhertina ji îslamê ji bo xiristiyaniyê sûcek bû ku bi mirinê dihate cezakirin.<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Cezakirina Aurelius û Nataliyayê (Îngilîzî)]</ref>. Rojekê Aurelius dibe şahidê qamçikirina bazirganekî xiristiyan ku baweriya xwe bi Mesîh eşkere kiribû. Aurelius û Nataliya ji vê bûyerê şok dibin û biryar didin ku êdî nikarin baweriya xwe veşêrin. Wan ji bo keça xwe pere veqetandin û pereyên mayî li feqîran belav kirin. Piştre wan bi eşkereyî dest bi ragihandina baweriya xwe û lênêrîna xiristiyanên girtî kirin. == Bîranîn == Roja cejna Aurelius û Nataliya di 27ê tîrmehê de ye. Ew di nav şehîdên Qurtubeyê de ne ku 48 xiristiyanên ku di navbera salên 850 û 859an de li vê bajarî hatine bidarvekirin de ye. [[Bermahiyên]] Aurelius di gorîgehekê de li bazîlîkaya Katedrala Metropolitan a Santa María la Antigua li [[Panama (bajar)|Panama]] têne parastin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Pîroz Aurelius û Natalia li ser catholic.org] * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirin 852]] kcd3sm99zhg4ssiyylwx23hccif2cye 0 313608 2099742 2099245 2026-10-20T05:31:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099742 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:2025–2026 Iranian protests map v2.svg | bin_nivîs = Nexşeya bajarên Îranê û Rojhikata Kurdistanê ku tê de xwepêşandan çêbûne }} '''Xwepêşandanên li Îranê 2025-2026''' xwepêşandaneke girseyî ye ku di dawiya kanûna 2025an de ji ber [[qeyrana aborî]] ya kûr û nerazîbûna berfireh a li dijî hikûmetê de, li gelek bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Îran]]ê dest pê kiriye. Her çiqas xwepêşandan di destpêkê de ji ber nerazîbûna li hember enflasyona bilind, bihayên xwarinê û kêmbûna giran a rîyalê Îranê derketibe holê jî, xwepêşandan bi awake bilez veguheriye tevgereke berfirehtir ku daxwaza bidawîanîna desthilatdariya zordar a komara îslamî dike.<ref name="Parent2025"/> Xwepêşandan ku di despêkê de ji aliyê dikandar û bazirganên bazarên li [[Tehran]]ê dest pê kiriye, di demek kurt de ber bi zanîngehên welêt ve belav bûye û hejmareke mezin ji xwendekaran ji seranserê welêt kişandiye nav xwepêşandanan. Xwepêşanderan sloganên wekê "Mirin ji bo Dîktator", "Pehlewî dê vegere" û "Bijî Şah" li dijî hikûmetê qîr kirin ku bi vî awayî gazinên xwe ji desthilatdarên ku berpirsiyarê krîza aborî ne û her wiha daxwazên xwe yên siyasî yên berfirehtir nîşan dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |sernav=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512314441 |sernav=Videos show monarchist, anti-clerical slogans in Hamadan, Arak, Sabzevar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Ev xwepêşandan piştê xwepêşandanên li dijî kuştina keça [[kurd]] [[Jîna Emînî]] yek xwepêşandanên mezin ên li Îranê ye ku ji sala 2022an vir ve li seranserê welêt pêk hatiye.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |sernav=Iran’s ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |malper=CNN |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav=Salem |pêşnav=Mostafa }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062 |sernav=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime – DW – 12/31/2025 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Pêla xwepêşandanan ji ber rewşa aborî ya ku bi lez xirabtir dibû derdikeve holê ku enflasyona sal bi sal li Îranê di cotmeha sala 2025an de gihîştibû %48.6 û di kanûna 2025an de jî gihîştibû %42.2 ku bandorek giran li dahata malbatan kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |sernav=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |malper=AP News |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Di 29ê kanûna sala 2025an de, nirxê riyal ê Îranî li hember dolarê amerîkî daketibû asta herî nizm a 1.45 milyon riyalê.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Bihayên xwarin û kelûpelên bingehîn bi awayekî berbiçav zêde bûne û ev yek dibe sedem ku gelek îranî di dabînkirina pêdiviyên bingehîn de zehmetiyê bikşînin.<ref name=":1" /> Krîza diravî ya ku çend salan berdewam kiribû, di sala 2025an de bi [[Şerê Îsraêl û Îranê|şerê Dozdeh Rojan]] a bi Îsraîlê re û sizayên nû yên têkildarî nukleerî yên NY yên ku bi rêya mekanîzmaya paşvekişandinê hatine ferzkirin, girantir bûye.<ref name=":0" /> Di destpêkê de xwepêşandan li navçeyên bazirganî yên Tehranê destpê dike û piştre jî li bajarên mezin ên wekî [[Îsfehan]], [[Şîraz (bajar)|Şîraz]] û [[Meşhed]] belav bûye.<ref name=":0" /> Di depêkê de li Tehranê, xwepêşandan li dora [[bazara mezin]] pêk hatiye ku bazirganan destjiberdana karr li dar xistin û daxwaza destwerdana hikûmetê kirin.<ref name=":0" /> Di dema xwepêşandanê li vir de dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin tê didin ku hêzên ewlehiyê gaza rondikrêj bikar tînin ku xwepêşanderan belav bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |sernav=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Piştperdeh == Aboriya Îranê herî kêm di sala 2024an de bi rêjeyên enflasyonê yên kûr bi kêmbûna nirxa diravî û kêmasiya enerjiyê re rû bi rû maye ku di encamê de gelek caran qutbûna elektrîkê û gazê çêbûye û di encamê de serokkomarê Îranê [[Mesûd Pezeşkiyan]] ji gelê Îranê lêborînan xwestiye. Di mehên dawî yên sala 2025an de, aboriya Îranê diravên biyanî li hemberê diravê Îranê bilindbûnek bêhempa dibîne ku nirxê riyalê îranî bi tundî dikeve û dolarê amerîkî gihîştiye nêzîkî 145.000 tumenê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtfarsi.com/article/189e97673abc |sernav=TRT فارسی - سقوط ارزش ریال ایران در برابر دلار |malper=www.trtfarsi.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://parsi.euronews.com/business/2025/12/28/record-iran-economy-crisis-dollarization-rial-slump |sernav=Euronews |malper=parsi.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Her wiha li gorî navenda amarên dewleta Îranê, rêjeya enflasyonê ya welêt di kanûna 2025an de gihîştiye ji sedî 42,2 ku li gorî meha mijdarê ji sedî 1,8 zêde bûye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |sernav=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |malper=AP News |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en }}</ref> Bihayên xwarinê ji %72 zêde bûye û di heman demê de kelûpelên tenduristî û bijîşkî jî li gorî sala borî ji %50 zêde bûne.<ref name=":2" /> Herwiha Îran di warê avê de jî bi awayekî xelet tê birêvebirin. Di heman demê de li gorî raporên di medyaya Îranê de destnîşan kirin, hikûmeta Îranê plan dike ku bi destpêkirina sala nû ya Îranê di 21ê adarê de bacan zêde bike ê vê yek jî di nav welatiyan de fikarên zêdetir çêkiriye.<ref name=":2" /> Hinek peyamên xwepêşandanê zehmetiyên aborî bi rexneyên li ser pêşîniyên siyaseta derve ya hikûmetê ve girêdidin; di xwepêşandanên kanûna pêşîn a 2025an de hinek beşdarên xwepêşandanan dirûşmeyên wekê "Ne Xezze û ne Libnan, Jiyana Min Ji Bo Îranê" diqîriyan.<ref>{{Jêder |paşnav=BBC News |sernav=Iran crisis deepens - protests spread with chants of “death to the dictator” {{!}} BBC News |tarîx=2025-12-30 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DiPLTFh1MUM |roja-gihiştinê=2026-01-02 }}</ref> Her wiha tê îdiakirin ku nerazîbûnên li Îranê ji ber gendeliya siyasî ye ku xwepêşanderan hikûmeta Îranê bi otorîterîzmê û dayîna pêşiyê li alîgirên mîna Hizbullah û Hamasê li ser pêdiviyên navxweyî tawanbar dikin.<ref name=":5"/> Van mercan rasterast bandor li ser karsazên bazirganiyê kiriye, nemaze karsaziyên ku bi hawirdekirinê ve girêdayî ne. Neguherîna giran a rêjeya danûstandinê hiştiye ku gelek bazirgan nikaribin bihayê kelûpelan diyar bikin, dabîn bikin an jî çalakiyên aborî bidomînin. Gelek Îranî ji pevçûnek berfirehtir a ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] tê de beşdar dibe ditirsin ku ev yek jî bûye sedema bêîstîqrariya bazarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |sernav=رکوردشکنی قیمت ارز و اعتراض کسبه تهران؛ آنچه گذشت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |sernav=اعتصاب و تجمع اعتراضی فروشندگان پاساژ علاءالدین تهران – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۷ |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=fa }}</ref> Li gorî rojnameya ''[[The Guardian]]'' krîza aborî bûye sedema despêkirina xwepêşandanan lêbelê ew wekê derbirîna gazinên li dijî gendeliya hikûmetê berfireh bûn.<ref name="Parent2025">{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2025-12-31 |sernav=‘We want the mullahs gone’: economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her wiha behsa dengên ku banga hilweşandina hikûmetê dikin û bêbaweriya xwe bi bangên hikûmetê yên ji bo diyalogê nîşan didin û wan wekê xapînok û xweperest dibînin.<ref name="Parent2025" /> [[NPR]] ragihandiye ku çend meh beriya xwepêşandanan, hêrs û bêzariya gel ji ber kêmbûna giran a enerjiyê, binpêkirina mafên sivîl û gendeliya berbelav zêde bûye û xwepêşandanan fikar çêkirin ku ew ê bibin tiştek pir cidîtir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2025-12-31 |sernav=Protesters take to the streets of Iran as the country's economy collapses |url=https://www.npr.org/2025/12/31/nx-s1-5660851/protesters-take-to-the-streets-of-iran-as-the-countrys-economy-collapses |roja-gihiştinê=2026-01-02 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Li gorî ''[[Atlanticê]]'' karekterê siyasî yê dawî yê xwepêşandanan bi qîrîna "Mirin ji bo dîktator" a xwepêşanderan ku behsa rêberê bilind [[Elî Xaminêyî|Elî Xamineyî]] dikirin û windakirina baweriya wan ê bi serokê Îranê Mesûd Pezeşkiyan ku di sala 2025an de li ser platform û sozên rêveberiyeke baş hatibû hilbijartin lê çavdêriya birînên av û elektrîkê kiribû ku di heman demê de soza rakirina sansurê ya înternetê bi cih neaniye, derket holê.<ref name="Azizi2026">{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/international/2026/01/iran-protests/685472/ |sernav=Iranians Have Had Enough |malper=The Atlantic |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-02 |ziman=en |paşnav=Azizi |pêşnav=Arash }}</ref> Pezeşkiyan her wiha soz daye ku bi nûnerên xwepêşandanan re bicive û "mafê destûrî yê xwepêşandana aştiyane" nas kiriye lêbelê ji ber ku ew ti kontrolek wî li ser hêzên ewlehiyê tune ye, heta 1ê çileya sala 2025an, bi dehan xwepêşander hatibûn girtin û çend dozên belgekirî hebûn ku hêzên ewlehiyê guleyên rastîn li xwepêşanderan reşandine ku di nav wan de xwendekar, teqawîd û endamên nîfşê Z jî hebûn.<ref name="Azizi2026" /> Xwendekarên [[Zanîngeha Beheştî ya Tehranê]] daxuyaniyek weşandin û di daxiyaniyê dibêjin "Ev sîstema sûcdar 47 sal in pêşeroja me dîlgirtiye. Ew ê bi reformê an jî bi sozên derewîn neyên guhertin".<ref name="Azizi2026" /> == Kronolojî == === 28ê kanûna pêşîn a 2025an === [[Wêne:2025-Iranian-Protests-History.gif|thumb|Berfirehbûna erdnîgarî ya xwepêşandanan]] Yekem car xwepêşandan di 28ê kanûnê de komên dikandar û bazirganên li navenda kirrûbirra alaeddîn a li Tehranê û navendên din ên bazirganî ku di nav de Charsou Mall jî hebû, bi girtina dikanên xwe dest bi xwepêşandanan kirin. Di heman demê de, li dora van cihan kombûnên xwepêşandanî pêk hatin wêne û vîdyoyên girtina berfireh a dikanan li ser medyaya civakî hatin belav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |sernav=اعتصاب و تجمع اعتراضی فروشندگان پاساژ علاءالدین تهران – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۷ |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Li gorî raporan, xwepêşanderan ji ber sedema bilind bûna nirxê dolar û bêîstîqrariya bazarê û hişyarî dane ku berdewamiya vê rewşê dê bibe sedema xopana gelek karsaziyên piçûk û navîn. Hinek kom ên xwepêşandar ber bi kolanên derdorê ve dirêj bûn ku di nav de kolana comhurî jî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |sernav=رکوردشکنی قیمت ارز و اعتراض کسبه تهران؛ آنچه گذشت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512282128 |sernav=بازاریان پایتخت در واکنش به جهش قیمت ارز دست به اعتراض زدند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |sernav=Tehran Protests Fizzle Out As Dollar Drops 10,000 Tomans After Central Bank Shake-up - Iran Front Page |malper=ifpnews.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251229172553/https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xelkên din jî tevlî dikandaran bûbûn ku li kolana comhurî li dijî rewşa aborî xwepêşandanê bikin. Li deverên din, bazirganên heskarên li Îranê di xwepêşandanên bi heman rengî yên li dijî nirxa dolarê de dikanên xwe girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512282220 |sernav=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref> Di dema destpêkirina xwepêşandanan de nirxa riyalê îranî li hemberê dolarê amerîkî dakettibû asta herî nizm a 1.45 milyonan. Careke din dîsa ji nû ve hinek nirx bidest dixe û digihêje 1.38 milyonî.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Protests Erupt in Iran’s Capital as Rial Drops to Record Low |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-29/protests-erupt-in-iran-s-capital-as-currency-drops-to-record-low |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Riyalê Îranê ji şerê Îran û Îsraêlê vir ve bi qasî ji %40ê nirxa xwe winda kiriye ku beşek jê vê windakirinê ji ber kêmbûna dahata petrolê ya ji ber embargoyên Amerîkayê ye. Rêjeya enflasyonê ya sal bi sal bilind bûye û gihîştiye ji sedî 42,2an. Xwepêşandan pêşî ji aliyê dikandarên ku li navenda Tehranê kelûpelên elektronîk difirotin ve hatin destpêkirin û dikanên xwe girtin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-01-04 }}</ref> Medyaya dewletê dîmenên nezelal ên xwepêşandanên di destpêkê de bi pîvanek piçûktir ên bazirganan eşkere kiriye.<ref name=":3" /> Vîdyo û şahidên bûyerê komên bazirganan nîşan dane ku li dijî rêveberiya aborî ya xirab dirûşmeyan diqîrin û di hinek rewşan de, hestên dijî hikûmetê jî tînin ziman.<ref name=":4" /> Xwepêşanderan her wiha dirûşmeyên "bicîhanîna qanûnê, piştgirî, piştgirî" bilind kirin û bang li hêzên ewlehiyê kirin ku piştgiriyê bidin xwepêşandanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isna.ir/news/1404100704554/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA |sernav=تجمع جمعی از کسبه پاساژ علاءالدین در اعتراض به بی‌ثباتی قیمت ارز |malper=ایسنا |tarîx=2025-12-28 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Daxwazên sereke yên xwepêşanderan aramkirina rêjeyên danûstandinê, çareserkirina zehmetiyên aborî yên bazirganan, afirandina hawîrdorek karsaziyê ya pêşbînîkirî û pêşîgirtina li zirarên ji ber ne aramiya bazarê bûn.<ref name=":4" /> Di roja 28ê kanûna pêşîn a 2025an de ti pevçûnek bi hêzên ewlehiyê re çênebûbi û rewş aram mabû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-12-28 |sernav=Tehran Bazaar Protests Erupt as Rial Plunges to Record Low |url=https://www.meforum.org/mef-observer/tehran-bazaar-protests-erupt-as-rial-plunges-to-record-low |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=Middle East Forum |ziman=en-US }}</ref> === 29ê kanûna pêşîn === Xwepêşandan di roja xwe ya duyem de di roja 29ê kanûnê de berdewam kiriye û li gelek deverên Tehranê ku di nav de bazara mezin hebû, berfireh bûye. Bazirgan û dikandaran kargehên xwe girtin û li kolanan kom bûn bûne ku li dijî hilweşîna bêhempa ya rîyal û zêdebûna bilez a bihayên diravên biyanî û zêran protesto bikin. Xwepêşanderan nerazîbûna xwe li hember rewşa aborî û rêveberiya hikûmetê anîne ziman û behsa kêmbûna hêza kirînê û zêdebûna lêçûnên jiyanê kirin. Vîdyoyên ku li ser înternetê hatine parvekirin nîşan didin ku li dora kolanên Lalezzar, Çaharsûq û Cumhurî kombûn berdewam in ku beşdar bi piranî di nav tevgerên tundûtûjiyê de nînin û di heman demê de peyamên rexnegir li ser polîtîkayên aborî yên hikûmetê radigihînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512295428 |sernav=کانال وابسته به سپاه پاسداران: اعتصاب بازاریان راه را برای جنگ مجدد اسرائیل هموار می‌کند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://parsi.euronews.com/2025/12/29/protests-over-rising-currency-and-gold-prices-in-iran |sernav=اعتراضات در ایران؛ وزارت خارجه آمریکا: مردم ایران از سیاست‌های جمهوری اسلامی خسته‌اند |malper=euronews |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به قیمت ارز و طلا در ایران برای روز دوم ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=fa }}</ref> Bazirganên li bazara mezin a Tehranê tevlî firoşkarên kelûpelên elektronîkî dibin ku ew roja berê dest bi xwepêşandanên li dijî rejîmê kiribûn.<ref name=":7"/> Dîmenên ku ji aliya çavkaniyên serbixwe ve hatine piştrastkirin, nîşan didin ku girseya xelkê li navendên kirînê yên nêzîkî Bazara Mezin a Tehranê silogan a "azadî" diqîrin.<ref name="Faucon2025">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/growing-iran-protests-put-new-pressure-on-an-embattled-regime-279ba067 |sernav=Growing Iran Protests Put New Pressure on an Embattled Regime |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en-US |paşnav=Faucon |pêşnav=Benoit }}</ref> Hêzên rejîma Îranê gaza rondikrêj bikar anîn ku xwepêşanderên li derveyî navenda kirrîbirê ya Alaeddîn belav bikin.<ref name=":8"/> Di heman rojê de xwepêşandan li bajarên din ên Îranê jî belav bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |sernav=Live - Clashes mark eighth day of protests as security tightens at Tehran bazaar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-04 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref> Di şeva 29ê kanûna pêşîn a sala 2025an de, li gelek herêmên Îranê ku di nav de Qeşm li başûr û Zencan û Hemedan a Rojhilata Kurdistanê hebûn, xwepêşandan hatin ragihandin. Xwepêşanderan siloganên rexneyî yên li dijî rêberê bilind diqîrin ku di nav de "Mirin ji bo Dîktator" li Girava Qeşmê û "Seyid Elî [Xamineyî] dê îsal were hilweşandin" li Zencanê, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512299203 |sernav=Nighttime chants against Khamenei in southern and northern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref><ref name="Faucon2025" /> Her wiha sloganên piştgiriya monarşiyê ku tê de digotin "Pehlewî dê vegere" hebû. Iran International vîdyoyekê parvekiriye ku tê de xwepêşandereke li nîvê kolana Comhurî Eslamî ya li Tehranê rûniştiye û red dike ku ji bo hêzên ewlehiyê yên motorsîkletan derbas bibe ku paşê rastî tundîtûjiya hêzên rejîmê tê û neçar dikin ku ji wir derkeve. Ev dîmen bi awayeke bilez li ser înternetê bi awayeke berfireh belav bû û gelek dezgehên nûçeyan xwepêşander û bûyerê bi kesê bi navê Tank a di dema xwepêşandan û komkujiya Qada Tiananmenê ya sala 1989an de berawird kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512296936 |sernav=Tehran's Tank Man: A Tiananmen moment |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-29 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://24newshd.tv/31-Dec-2025/video-protester-defying-police-iran-goes-viral |sernav=Video of protester defying police in Iran goes viral |malper=24 News HD |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/masoud-pezeshkian-iran-president-regime-protests-history-economy-k80vlr3vk |sernav=Inside Iran protests that threaten regime: ‘This is the final battle’ |malper=www.thetimes.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-04 |ziman=en |paşnav=Weiniger |pêşnav=Gabrielle }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-12-31 |sernav=Iranian protests sparked by economic woes quickly spread across country |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/12/31/iran-spreading-protests-economy-pezeshkian/ |roja-gihiştinê=2026-01-04 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> === 30yê kanûna pêşîn === Di roja sêyem a xwepêşandanan de, berdana kar û tevdîrên ewlehiyê berfirehtir bûn ku dikanên li Tehranê deverên wekê Şûş û Molavî û her wiha dikanên li qada Neqşî-Cehan a Îsfehanê hatine girtin. Hatiye ragihandin ku li [[Tehran]] û li [[Meşhed]] û li [[Zanîngeha Xece Nasir]] amadekariyên ewlehiyê ya berfireh hatine amadekirin. Di bersivên rejîmê de ji ber hewaya sar û kêmbûna enerjiyê, fermana girtina demkî ya rêyên li 11 parêzgehan ku di nav de parêzgeha Tehranê jî heye, hatiye dayîn. Hêzên girêdayî rejîmê li [[Hemedan]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] gule li xwepêşanderan reşandin û li Tehran û [[Malard]]ê gaza rondikrêj bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |sernav=Live - Trump warns Iran against deadly crackdown as protest death toll hits 19 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5y9y6d51ket |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به گرانی در ایران برای سومین روز ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Xwepêşandan li bajarên din jî belav bûne ku di nav wan de bajarên wekê Kirmaşan, Şîraz, Yezd û hinek deverên Tehranê wekê Şedabad û Şûş hebûn. Xwendekarên ji zanîngehên wekê Amirkebîr, Beheştî, Xeceh Nasir, Şerîf, Zanist û Çand û Zanist û Teknolojiya Tehranê û her wiha Zanîngeha Teknolojiyê ya Îsfehanê û Zanîngeha Yezdê beşdarî xwepêşandanan bûne û sloganên wekê "Mirin ji bo dîktator", "Mirin ji bo Xameneyî", "Ne Xeze û ne jî Libnan, Jiyana min ji bo Îranê", "Em hemû bi hev re ne" û "Seyid Elî (Xamineyî) dê îsal were hilweşandin" bilind kirin.<ref name=":6" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512302100 |sernav=دانشگاه‌ها با شعار علیه خامنه‌ای و حمایت از پهلوی به اعتراضات پیوستند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=تصاویر تجمعات اعتراضی امروز دانشگاه‌های تهران |url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1348924/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa-IR |roja-arşîvê=2026-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260107094648/https://www.tabnak.ir/fa/news/1348924/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/12/30/iran-security-forces-beat-protesters-death-to-khamenei/ |sernav=Access Restricted |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-01-05 }}</ref> Serokê Îranê Mesûd Pezeşkiyan, bang li hikûmetê kir ku guh bide daxwazên welatiyan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |tarîx=2025-12-30 |sernav=Iran to listen to protesters’ ‘legitimate demands’ after widespread dissent |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/30/iran-protesters-demands-widespread-dissent-currency-living-standards |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersivê de, berdevkê rejîmê diyar kiriye dê ji bo pêwendiya bi xwepêşanderan re komeke pêwendiyê were damezrandin. Lêbelê hatiye dîtin ku daxuyaniyên Pezeşkiyan xwepêşanderan razî nekirine ku daxwazên wan ji tenê aramiya aborî wêdetir diçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |sernav=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=ABC |pêşnav=ABC }}</ref> Herwiha hinek îraniyan gumanên xwe li ser şiyana hikûmetê ya çareserkirina pirsgirêkên aborî anîne ziman û diyar kirine ku hikûmetên berê dibêjin ew di çareserkirina pirsgirêkên aborî de zêde tiştek nizanin.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/31/protests-in-iran-spread-amid-deep-discontent-over-economic-duress |sernav=Iran’s Pezeshkian urges unity as protests over economic woes turn deadly |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Rêxistinên mafên mirovan û komên xwendekarên nifşê Z ragihandine ku 11 xwepêşander li qada Şûş a Tehranê hatine girtin û 5 xwendekar hatine binçavkirin û 4 ji wan jî paşê hatine berdan.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512309281 |sernav=Third day of Iran protests marked by multiple arrests, attack on students |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/12/31/iranian-protests-spread-to-universities-as-students-take-to-the-streets/ |sernav=Iranians attack local government building on fourth day of protests, state media says |malper=The National |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=National |pêşnav=The }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voz.us/en/world/251231/32209/social-protest-grows-in-iran-university-students-join-the-cost-of-living-claim.html |sernav=Social protest grows in Iran as university students unite over rising cost-of-living |malper=VOZ News |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Hernández |pêşnav=Diane }}</ref> Raporeke din a nûçeyan hatiye weşandin ku xwendekareke li [[Zanîngeha Amirkebîr a Tehranê]] di dema tepeserkirina civînek li kampusê de ji aliya endamên milîsên Besîc ên Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî ve bi giranî birîndar bûye.<ref name=":9"/> Vîdyoyên li ser medyaya civakî nîşan didin ku xwendekar sloganên rexnegir ên li dijî hikûmetê diqîrin, nîşaneyên têkildarî ofîsa nûnerên rêberê bilind radikin û li ber deriyên zanîngehê bi hêzên rejîmê re rû bi rû dimînin.<ref name=":9"/> === 31ê kanûna pêşîn === Xelkê Îsfehan, [[Kirmaşan]] û [[Fasa]]yê di roja çarem a xwepêşandanan de li kolanan kom bûn. Li Fasê gelê bajêr li ber deriyê parêzgerê bajêr mîtîngek mezin li dar xist û li Kirmaşanê jî bazar beşdarê destjikarberdana giştî bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.siasat.com/iran-names-new-central-bank-governor-amid-soaring-inflation-3319146/ |sernav=Iran names new central bank governor amid soaring inflation |malper=The Siasat Daily |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Press |pêşnav=Associated }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cpdyl12pzjqt |sernav=آنچه گذشت؛ اعتراضات به گرانی در ایران برای روز چهارم ادامه یافت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Di dîmenên ku li ser medyayên civakî hatiye dîtin ku hêzên rejîmê Kirmaşanê bi guleyên rastîn û gaza rondikrêj êrîşê xwepêşanderan dikin. Di heman demê de li Şîrvanê mamosteyên karker û teqawîtbûyî li ber daîreya perwerdehiyê kom dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202512312593 |sernav=Protesters gather outside governor’s office in Fasa |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Li Kirmaşanê, hêzên tepeserkirinê ji qada Fîrdewsê heta garajê (nêzîkî 8 kîlometre) hatine bicihkirin û hebûna giran a hêzên rejîma Îranê hatiye dîtin. Hatiye diyarkirin ku kesekî bi navê Mehdî Samavatî li derveyî xwepêşandana li ber deriyê parêzgerê bajêr li Fasayê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7 |sernav=تکذیب کشته شدن یک نفر در حمله به فرمانداری فسا |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Ajansa nûçeyan a nîvfermî ya Mehrê ji parêzgarê Fasayê veguhestiye ku wan kuştina vî kesê red kiriye. Vîdyoyên ku li ser medyayên civakî hatine belavkirin û ji aliyê Rêxistina Micahîdên Gel a Îranê ve hatine belavkirin, pevçûnên dijwar ên di navbera xwepêşanderan û hêzên ewlehiyê de li çend bajarên ku di nav de Tehran, Îsfehan, Şîraz û Kirmaşan hene, nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foxnews.com/world/iran-shutdown-protests-intensify-amid-leadership-shake-up-deepening-crisis |sernav=Iran nears standstill as protesters charge governor's office with crowds chanting 'Death to Khamenei' {{!}} New York Post |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US }}</ref> Di 31ê kanûnê de li bajarê Kuhdeşt ê parêzgeha Loristanê, xwepêşander Emîrhesam Xudayerîfard bi guleyekê endamekî hêza rejîma Îranê ku li serê wî ketibû, hatiye kuştin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/2026/01/article-3 |sernav=Hengaw: Iran kills protester Amirhesam Khodayarifard as state media promote “Basij” claim |malper=Hengaw (hengaw.net) |tarîx= |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Ajansa nûçeyan a dewletê IRNA û rojnameya Mehr mirin piştrast kirin û diyar kirin ku Xudayerîfard endamê Besîcê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 |sernav=شهادت یک بسیجی در کوهدشت توسط اغتشاشگران |malper=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Rayedarên hikûmetê zext li malbata Xudayarifard kirin ku ew endamê Besîcê bû û bang li medyaya civakî ya serhêl kirin ku li ser vê mijarê bêdeng bimînin.<ref name=":10" /> Gulebaran di dema pevçûnên bi xwepêşanderan re çêbûye. Li gorî ajansa Mehrê, 13 polîs û endameke Besîcê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399 |sernav=At least 7 reported killed during widening protests in Iran sparked by ailing economy |malper=AP News |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Hikûmetê ji ber "hewaya sar" ferman daye ku li piraniya welêt karsaziyên li seranserê Îranê bi giştî werin girtin. Ev yek ji aliya hinek analîstan ve wekê niyeta rastîn a hikûmetê ku xwepêşandanan tepeser bikin hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202512302634 |sernav=تهران و ۲۱ استان دیگر چهارشنبه تعطیل اعلام شدند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2025-12-30 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Girtina karsaziyan ji 31 parêzgehên Îranê li 21 parêzgehan hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2025/12/31/world/middleeast/iran-shutdown-protests.html |sernav="Most of Iran Shuts Down as Government Grapples With Protests and Economy" }}</ref> Rejîma Îranê dest bi gefxwarinên li dijî xwepêşanderan kiriye û [[Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] diyar kiriye ku ew ji ber "rûbirûbûna bi çavtirsandin, tundûtûjî û girtinan" ji xwepêşanderan nîgeran in.<ref name=":11"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protests-crackdown-us-israel-support-standoff-nuclear-program/ |sernav=Iran protests draw swift crackdown as U.S. calls on Tehran to respect "rights of the Iranian people" - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US }}</ref> Dîmenên vîdyoyan nîşan didin ku xwepêşanderên wekê bazirgan, çalakvanên mafên jinan û xwendekar bi gelemperî sloganên wekê "Mirin ji bo dîktator" û "Ne Xeze û ne jî Libnan, jiyana min ji bo Îranê" diqîrin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2025-12-31 |sernav=‘We want the mullahs gone’: economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di bersiva xwepêşandanên berdewam de, hikûmeta Îranê piştî îstifaya Mihemed Reza Ferzin, Ebdulnasser Hemmatî, wezîrê berê yê aboriyê, wekî walîyê nû yê Bankeya Navendî ya Îranê erkdar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2025/12/31/middleeast/iran-mass-protests-currency-record-low-latam-intl |sernav=Iran appoints new central bank governor after mass protests as currency hits record low |malper=CNN |tarîx=2025-12-31 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> === 1ê kanûna paşîn a 2026an === Di roja pêncemîn a xwepêşandanan de, karker û karmendên bazara navendî ya fêkî û sebzeyan li Tehranê dev ji kar berdan û bi rawestandina çerxa belavkirinê tevlî serhildana seranserî bûn. Xwepêşanderan bi qîrîna sloganên "Hûn dizanin bi coş, piştgiriyê bidin piştgiriyê" bang li bazarvan û raya giştî kirin ku bi berfirehkirina destjikarberdanên xwe îradeya neteweyî ya ji bo guhertinê xurt bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranntv.com/960243-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C---%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |sernav=پنجمین روز خیزش سراسری - خروش یکپارچه ایران برای سرنگونی با پیوند اعتصابات سراسری و نبرد خیابانی |malper=www.iranntv.com |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Di heman demê de polîsên rejîmê ji bo belavkirina xwepêşanderan gaza rondikrêj bikar anîn. Li gorî raporan, Sarîra Kerîmî ku sekretera encumena fakulteyê ya Fakulteya Hiqûq û Zanistên Siyasî û endama encumena fakulteyê ya Zanîngeha Tehranê bû ku di 31ê kanûna pêşîn a 2025an de hatibû girtin, di 1ê kanûna paşîn sala 2026an de hatiye berdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cvgne2qpe8zt |sernav=آنچه گذشت؛ گزارش‌ها از «کشته شدن سه نفر» در ازنا در روز پنجم اعتراضات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Hatiye ragihandin ku xwepêşander li Mervdeştê kom bûne û li dijî hikûmeta Komara Îslamî sloganên wekê "Ev sala xwînê ye, Seyîd Elî hatiye hilweşandin".<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31 |sernav=شاهزاده رضا پهلوی: کشته‌شدگان اعتراضات، جاویدنامان خیزش ملی ایران‌اند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li Meşhedê, xwepêşander li Sstasyona Metroya Saadî kom bûne û li wir polîsên tevgera taybet hewl daye ku girseyê bi zorê belav bike.<ref name=":12" /> Li Loristanê ku nifûsa parêzgehê ji luran pêk tê, hatiye ragihandin ku xwepêşanderan li kolanan agir pêxistine û di heman demê de sloganên wekê "Ev sala xwînê ye, Seyîd Elî hatiye hilweşandin" qîr kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31#202601018722 |sernav=شاهزاده رضا پهلوی: کشته‌شدگان اعتراضات، جاویدنامان خیزش ملی ایران‌اند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li gorî agahiyan ku hatine parvekirin li Loristanê hêzên rejîma Îranê li dijî xwepêşanderan guleyên rastîn bi kar anîne. Polîsan ji bo belavkirina girseyê gaza rondikrêj bikar aniye û hatiye diyar kirin ku di navbera her du aliyan de pevçûn çêbûne. Di dema aloziyan de gelek kes birîndar bûn û hinek raporên nepiştrastkirî destnîşan dikin ku gelek kes ji aliya rejîma Îranê ve hatine kuştin.<ref name="TABNAK2026">{{Jêder-malper |url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1349312/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DB%B2-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C |sernav=جانباختگان لردگان ۲ نفر شد؛ حمله‌مسلحانه به مراکز دولتی |malper=fa |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa |paşnav=TABNAK |pêşnav=تابناک {{!}} |roja-arşîvê=2026-01-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260103191859/https://www.tabnak.ir/fa/news/1349312/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%DB%B2-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Lordeganê herî kêm sê kes ku di nav wan de kurek jî hebû, hatin kuştin. Li Qomê hêzên hikûmetê pir zêde bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/1/several-killed-as-iran-protests-over-rising-cost-of-living-spread |sernav=Several killed as Iran protests over rising cost of living spread |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/2026/01/article-7 |sernav=Three protesters, including a child, killed as Iranian forces open fire in Azna |malper=Hengaw (hengaw.net) |tarîx= |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Xwepêşanderan kolan tijî kirin û sloganên li dijî hikûmetê û ji bo Reza Pehlewî qîr kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601019209 |sernav=حمله نیروهای حکومتی و مقاومت معترضان در قم |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601010446 |sernav=مردم قم با شعار «جاوید شاه» به خیابان رفتند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> === 2ê kanûna paşîn === [[Wêne:Tasnim - Protests in Qazvin.jpg|thumb|Girseya xelkê di dema xwepêşandanên li Qezwînê di 2ê kanûna paşîn de]] Li gorî raporên ku ji aliyê medyayê ve hatine weşandin, di 2ê kanûnê de, xwepêşandan bi girseyî li Tehran, Qum, Îsfehan, Şîraz, Îlam, Meşhed, Kerec, Zencan, Hemedan û li Qeşmê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601025538 |sernav=اعتراضات مردم قم در طول شب پنجم همچنان ادامه داشت |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-02 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=fa }}</ref> Li Zahedan û Tehranê xwepêşandan dîsa berdewam bûn. Merasîmên cenazeyê xwepêşanderên ku ji aliyê hêzên rejîmê ve hatine kuştin li Fuladşehr, Kuhdeşt û Mervdeştê hatin lidarxistin, di dema merasîmê de beşdaran nerazîbûna xwe ya li dijî hikûmetê nîşan dan ku di nav de sloganên wekê "Mirin ji bo Xamineyî" hatine gotin. Di merasîma cenazeyê Xudayerîfard a li Kuhdeştê de, hêzên Besîc û yên Pasdarên Şoreşa Îslamî bi kevir û sloganan ji merasîma cenaze hatin dûrxistin. Bavê Xudayerîfard piştrast kiriye ku kurê wî ne endamê Besîcê ye.<ref name="TABNAK2026"/> === 3ê kanûna paşîn === Xwepêşandanên di 3ê kanûna paşîn de ji aliyê belavbûna erdnîgarî û hejmara xwepêşanderan ve ji rojên berê mezintir bûn û hebûna hêzên rejîma Îranê jî li gorî rojên destpêkê zêdetir bû.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-seventh-day-of-protests-increase-in-the-arrest-of-teenagers-and-broadcast-of-forced-confessions/ |sernav="Detailed Report on the Seventh Day of Protests; Increase in the Arrest of Teenagers and Broadcast of Forced Confessions" }}</ref> Konseya Berxwedana Neteweyî ya Îranê (NCRI) û Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan (HRANA) navê hinek ji cihên xwepêşandanan danîn ku di nav wan de Kazerun, Malekşahî, Kirmaşan, Şîraz, Meşhed, Erkawaz, Îsfahan, Tehran, Hefşecan, Kerec, Şehrekord û Ferdisê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/statement-iran-protest/iran-uprising-in-kazerun-and-malekshahi-regime-forces-open-fire-causing-casualties/ |sernav=Iran: Uprising in Kazerun and Malekshahi; Regime Forces Open Fire, Causing Casualties |malper=NCRI |tarîx=2026-01-03 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en-US |paşnav=Iran (NCRI) |pêşnav=Secretariat of the National Council of Resistance of }}</ref> HRANAyê ragihandiye ku ji destpêka xwepêşandanan ve bi giştî 16 kes mirine ku yek ji wan jî endamê hêzên rejîmê ye. Babetên xwepêşandanan wekî ku bi sloganên ku di 3ê kanûna paşîn de hatine gotin ku ji neheqiya aborî û pirsgirêkên rêveberiyê bigire heya bangên ji bo azadî û edaletê diguherin. HRANA armancên xwepêşandanê wekê pêşketine ku wekê "sînorê di navbera daxwazên bazirganî û rojane û daxwazên siyasî de nezelal bûye û xwepêşandanên berdewam li ser bingeha gilî û gazindên pirqatî yên berhevkirî awa girtine" dibîne.<ref name=":13" /> Piştî daxuyaniyên serokê Amerîkayê Donald Trump, rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî di 3ê kanûnê de bi gotina "Em ê teslîmî dijmin nebin" û diyar kir ku "divê serhildan li cihê xwe werin danîn".<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-nuclear-economy-cf491782ecafdc9098878e5a4e5dc384 |sernav=Iran's leader says rioters 'must be put in their place' as protest death toll reaches at least 15 |malper=AP News |tarîx=2026-01-03 |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de, Wezareta Derve ya Amerîkayê daxuyaniyek da û tepeserkirina merasîmên cenazeyên xwepêşanderan şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-05 |sernav=Iran Pushes Back At Trump As Protests Over Economic Crisis Intensify |url=https://www.rferl.org/a/iran-protests-trump-tehran-economic-crisis-currency-inflation/33639084.html |roja-gihiştinê=2026-01-05 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref> Cloudflare ragihandiye ku trafîka înternetê li Îranê ji sedî 35 kêm bûye ku bikarhênerên înternetê yên îranî qutbûnên pir caran û girêdanên hêdî radigihînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/internet-disruption-several-arrests-made-as-iran-protests-continue |sernav=Internet disruption, several arrests made as Iran protests continue |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-01-05 |ziman=en |paşnav=Motamedi |pêşnav=Maziar }}</ref> === 4ê kanûna paşîn === Di 4ê kanûna paşîn de li bazara sereke ya Tehranê hêzên rejîmê gelek hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787#202601043325 |sernav=Iran protests enter day nine as judiciary chief warns of 'no leniency' |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de herî kêm li 20 bajarên mezin û bajarokên piçûk li seranserê Îranê xwepêşandan û destjikarberdanên welatiyên Îranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-eighth-day-of-protests-222-locations-across-the-country-witness-demonstrations/ |sernav="Detailed Report on the Eighth Day of Protests; 222 Locations Across the Country Witness Demonstrations" }}</ref> === 5ê kanûna paşîn === Di roja nehan de, xwepêşandanan li seranserê Îranê berdewam kirin. Li taxa Bex-e Sepahsalar a Tehranê sloganên ji bo "Mirin ji bo Xameneyî" bilind dikirin. Li nêzîkî [[Zanîngeha Tehranê]], hêzên taybet di rewşa amadekariyê de bûn, di heman demê de raporên destjikarberdanên berfirehê li bajarê [[Mervdeşt|Marvdeştê]] ku berxwedan di jiyana rojane de belav bûye, pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |sernav=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |malper=صدای آمریکا |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref> Li bajarê Yasucê hêzên ewlehiyê bi malbatên girtiyan re li ber ofîsa parêzgar kom bûn, rû bi rû nane. Li gorî agahiyên ku hatine weşandin, xwepêşandan êdî gihîştine bajarokên biçûktir ên wekê Saman, Sangsar û Kushkê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601053878 |sernav=حمله ماموران سرکوب به خانواده بازداشت‌شدگان یاسوج |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref> Ji xeynî bajarên ku berê hatine behs kirin, li gelek deverên din ên welêt jî xwepêşandan hatine ragihandin ku di nav wan de Saman li parêzgeha Çeharmehal û Bextiyarî, Sengsar li parêzgeha Semnanê, Zahedan, Ferdis li Kerecê, Meşkan li parêzgeha Farsê û Nûrabad li Mamasaniyê xwepêşandan hatine lidarxistin. Di heman demê de xwepêşandan li Qezvîn, Hemedan, Îlam, Meşhed, Neyşabûr, Abade, Bûşehr, Babol, Bocnourd, Kushk li parêzgeha Îsfehanê, Şezendê li parêzgeha Markazî û her weha li bajarên bakur ên Reşt û Sarî jî hatine belgekirin. Li gorî raporan, xwepêşanderên li van deveran li qadên giştî kom bûn, slogan qîr kirin û nerazîbûna xwe li dijî hikûmeta Xamineyî anîn ziman ku ev yek jî nîşan dide ku aloziyên li seranserê welêt berdewam in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601050511 |sernav=Protesters chant against supreme leader at Tehran rally |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601052039 |sernav=بازاریان مرودشت اعتصاب کردند |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-06 |ziman=fa }}</ref><ref name=":14"/> === 6ê kanûna paşîn === Xwepêşanderan li bazara mezin a Tehranê çalakiyek rûniştinê li dar xistin.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e |sernav=Security forces clash with protesters in Iran's main market as toll rises to 36 |malper=AP News |tarîx=2026-01-06 |roja-gihiştinê=2026-01-07 |ziman=en }}</ref> Bazirganên li bazarê dest ji karên xwe berdan ku bi taybetî gelek dikanên li korîdorên bazarên zêr û dirav, qumaş, pêlav girrî bûn û dîkanîn alavên malê qismî an bi tevahî girtî bûn. Hatiye dîtin ku ev hewl jixweber bûn û balê dikişandin ser giliyên aborî.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/detailed-report-on-the-tenth-day-of-protests-36-dead-in-285-demonstrations/ |sernav=Detailed Report on the Tenth Day of Protests: 36 Dead in 285 Demonstrations }}</ref> Çalakiya rûniştinê careke din dîsa ji aliyê hêzên ewlehiyê ve bi bikaranîna gaza rondikrêj hatiye belavkirin.<ref name=":15" /> HRANAyê texmîn kiriye ku di deh rojan de hejmara giştî ya cihên xwepêşandanê li 27 parêzgehan li 285 cih an belav bûye û xwepêşandan li 22 zanîngehan pêk hatine. Sloganên xwepêşandanan berdewam kirin ku rêzek fireh ji gilî û gazinên aborî, civakî û siyasî vedihewînin.<ref name=":16" /> Serdegirtinên hêzên ewlehiyê yên li ser Nexweşxaneya Sîna ya li Tehranê û li ser Nexweşxaneya Îmam Xumeynî ya li bajarê Îlam a [[Rojhilata Kurdistanê]] bi armanca girtina xwepêşanderên birîndar, bala neteweyî kişandiye. Li [[Îlam]]ê, malbat û karmendên bijîşkî li hember hêzên ewlehiyê li ber xwe dan. Rêbazên êrîşa hêzên ewlehiyê li ser nexweşxaneya Îlamê avêtina gaza rondikrêj di nav avahiyan û qada nexweşxaneyê de bû. Rayedarên Îranê ji wezîrê karên hundir xwestiye ku lêkolîna serdegirtina Îlamê bike û raporekê pêşkêş bike.<ref name=":16" /> === 7ê kanûna paşîn === Li gorî HRANAyê kombûn, xwepêşandan û destjiberdana li 37 bajarên 24 parêzgehan pêk hatine ku bi vî awayî ji destpêka xwepêşandanan ve hejmara xwepêşandanan gihîştiye 348 cihan li 111 bajarên 31 parêzgehan. Di 7ê kanûnê de deh zanîngeh tevlî xwepêşandanê bûye ku bi tevahî gihiştiye 45 zanîngehan. Hejmara giştî ya lixwe mikurhatinên bi zorê ku ji aliyê kesên girtî ve li ser televîzyonê hatine weşandin gihîştiye 40 kesan. Hunermend û mamosteyan daxuyaniyên piştgirîkirina xwepêşandanan û rexnekirina zextên hêzên ewlehiyê yên li ser beşdarên xwepêşandanê weşandin.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://www.en-hrana.org/from-the-streets-to-universities-irans-protests-enter-their-eleventh-day |sernav="From the Streets to Universities: Iran's Protests Enter Their Eleventh Day" }}</ref> HRANA berdewamiya xwepêşandanan tevî girtin û tundûtûjiya hêzên ewlehiyê wekê nîşanek şîrove kir ku "beşek girîng ji civaka [îranî] lêçûna xwepêşandanê ji lêçûna bêdengî û bêçalakiyê kêmtir dîtiye". Mijarên sereke hê jî gazinên aborî û rêveberiyê bûn ku wekê "du aliyên yek pirsgirêkê" dihatin dîtin. HRANA daxuyaniyên hunermend û mamosteyan wekê ku nîşan didin ku "sektorên pîşeyî û çandî [em] xwe bi awayekî zêdetir bi vegotina protestoyê re li hev dikin" şîrove kiriye.<ref name=":18" /> Di 7ê kanûnê de çekdarên rêxistina mîlîtan a neteweperest a Belûçî ya Eniya Şervanên Gel (PFF) Mehmûd Heqîqat, serokê polîsê Îranşarê kuştin.<ref>{{Jêder-malper |tarîx=8 kanûna paşîn 2026 |sernav=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2026 |malper=caliber.az |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام "جاسوسی" برای اسرائیل اعدام شد |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |roja-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2026 |malper=DW |ziman=fa }}</ref> Medyaya girêdayî pasdarên şoreşa îslamî ragihandiye ku xwepêşanderan di xwepêşandanên li Lordeganê de du efserên fermandariya bicîhanîna qanûnê û her wiha endamekî hêzên ewlehiyê yê nediyar li Malekşahî hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-7-2026/ |sernav=Iran Update, January 7, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Noonan |pêşnav=Fiona }}</ref> Li Meşhedê xwepêşanderan alayeke mezin a Komara Îslamî ji ser stûna alayê daxistin û piştre jî alayê tîş kirine.<ref>{{Jêder |sernav=Protesters tear Iranian flag in half |url=https://www.youtube.com/shorts/uRikhcKE_zc |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> === 8ê kanûna paşîn === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Wêneyek ji xwepêşandanên ji 8ê kanûna paşîn li Tehranê]] Piştî saet 8ê êvarê dema ku Pehlewî di bangewaziyên xwepêşandanan de destnîşan kiribû, xwepêşandanên li seranserê Îranê zêde bûye.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/08/mass-protests-erupt-in-irans-capital-after-exiled-princes-call-internet-shut-off-nationwid |sernav=Iranian protests escalate as authorities cut internet amid crackdown |malper=euronews |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> Li gelek bajaran, xeta telefon û înternetê qut bûye ku ev yek berî ku ew li dijî xwepêşandanan tundîtûjî pêk bîne, li gorî pratîkeke asayî ya hikûmetê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-cutting-internet-amid-deadly-protests/ |sernav=Internet service in Iran cut off or restricted as deadly protests reach a possible tipping point - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Ott |pêşnav=Haley }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-war-nuclear-economy-ebddd998fbe7903e70ca62127250ebcb |sernav=Internet and phones cut in Iran as protesters heed exiled prince's call for mass demonstration |malper=AP News |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en }}</ref> Girseya ku li Tehranê slogan diqîrin, diyar bûye ku bi piranî alîgirê Pehlewî bûn. CBS News xwepêşandan wekî gihîştina "xaleke werçerxê ya muhtemel" wesif kiriye û li gorî Euronewsê "Ev yek nûnertiya bilindbûnek nû dike ku di tevgera xwepêşandanê de pêk hatiye."<ref name=":20" /> Xwepêşanderan li [[Qamiye]]yê peykerê [[Qasim Silêmanî]] ku fermandarê supaya pasdaran a Îranê bû ku di sala 2020an de ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hatibû kuştin û di demek kurt de ji aliyê Komara Îslamî ve wekî şehîd hatibû ragihandin, hilweşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-tehran-protests-news-n369rx2t7 |sernav=Iran protests: statue toppled and fires on 12th day as death toll rises |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en |paşnav=Correspondent |pêşnav=Samer Al-Atrush, Middle East }}</ref> Li gorî rêxistina mafên mirovan a Hengawê ku navenda rêxistinê li Norwêcê ye, du endamên hêzên bejayî yên IRGC di dema xwepêşandanên li Kirmaşanê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-8-2026/ |sernav=Iran Update, January 8, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en-US |paşnav=Glynn |pêşnav=Jordan |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260109054914/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-8-2026/ |roja-arşîvê=2026-01-09 |url-status=dead }}</ref> Polîsek li bajarê [[Malard]] a bi ser parêzgeha Tehranê piştî hewildanên kontrolkirina aloziyên herêmî bi kêrê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dawn.com/news/1965806 |sernav=Iran police officer killed in stabbing during unrest near Tehran: local media |malper=Dawn |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=en |paşnav=AFP }}</ref> === 9ê kanûna paşîn === Tevî qutkirina înternetê ji aliyê rayedarên komara Îslamî ve jî, bi hezaran xwepêşander li Tehran û seranserê Îranê di şeva 9 û 10ê çile de kom bûne û dirûşmeyên "Mirin ji bo Xameneyî" û "Bijî şah" qîriyan. Ev yek piştî banga Reza Pehlewî ji xwepêşanderan re hatiye ku navendên bajaran bigirin destê xwe û ala "şêr û roj" a berî rejîmê bilind bikin û soz daye ku ew ê di demek nêzîk de vegere Îranê. Vîdyo û raporên şahidan nîşan didin ku xwepêşander di roja înê de bi şev daketine kolanên Îranê û guh dane banga prensê sirgûnkirî Reza Pehlewî ku ev duyem şev li pey hev bû.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202601054803 |sernav=Live - Trump reviewing attack options as Iran crackdown leaves many hundreds dead |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Herwiha Pehlewî ji serokê Amerîkayê Donald Trump xwest ku piştgirîya xwepêşanderên îranî bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601097112 |sernav=Exiled prince appeals to Trump, warns blackout could lead to bloodshed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Rojnameya Economistê ragihandiye ku xwepêşandan ji sala 2009an vir ve bûye mezintirîn xwepêşandanê li Îranê ku di heman demê de "hinek çavdêrên îranî yên bi tecrûbe difikirin ku ev xwepêşandan ji dema hilweşandina şah ya di sala 1979an de vir ve mezintirîn xwepêşandan in." NDTV 24x7 ragihandiye ku jinên îranî cixareyan pêdixin ku wêneyên Xamineyî di vîdyoyan de bişewitînin û ev yek li ser platformên medyaya civakî yên wekê X, Reddit, Instagram û Telegramê hatiye parvekirin populerbûnek mezin bi dest xistiye. Ji ber ku kiryarên wiha yên şewitandina wêneyên Xameneyî li Îranê neqanûnî ne, çavdêran ev vîdyo wekî kiryarên bi zanebûn ên serhişkiyê şîrove kirine ku jin desthilata dewletê li ser azadiyên xwe yên kesane napejirînin. Ev meyl ji aliyê gelek dezgehên din ên nûçeyan ve jî hatiye tomarkirin ku bi heman awayî redkirina pîvanên hişk ên dînî û hikûmetê yên li ser jinan destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news |sernav=US News: Stay Updated with the Latest US News on Politics, Crime, and Local Stories of today |malper=Hindustan Times |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.financialexpress.com/world-news/from-viral-defiance-to-fatal-outcomes-the-real-cost-of-burning-khameneis-image-in-iran/4103037/ |sernav=From viral defiance to fatal outcomes: The real cost of burning Khamenei’s image in Iran |malper=The Financial Express |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/10/protest-creativity-iranian-women-light-cigarettes-on-burning-portrait-of-the-ayatollah |sernav=Iranian women light cigarettes on burning portrait of the ayatollah |malper=euronews |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Xameneyî di beşdarbûneke kurt a televîzyonê de li ser xwepêşandanan axiviye ku di axaftina xwe de, Xameneyî serok Trump wekî "pozbilind" bi nav kiriye<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iran-protests-live-updates-tehran-unrest-internet-cut-reza-pahlavi-khamenei-trump-january-9-news-iran-currency-rial-101767934439638.html |sernav=Iran protests highlights: Internet shut amid protests, Reza Pahlavi's ‘urgent message’ for Trump |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601096120 |sernav=Khamenei says Trump will fall, targets protesters in speech |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> û gotiye ku destên wî bi xwîna îraniyan hatine qirêjkirin û her wiha diyar kir ku Trump jî dê mîna rêberên din ên serbilind were hilweşandin.<ref name=":19"/><ref name=":21"/> Di heman demê de wî xwepêşanderan wekî kesên zirardar û serhildêr bi nav kir.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=http://www.euronews.com/2026/01/09/demonstrations-in-iran-what-are-the-possible-scenarios |sernav=Demonstrations in Iran: What are the possible scenarios? |malper=euronews |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Li ofîseke weşana komara Îslamî ya Îranê li Îsfahanê agir derketiye. Xwepêşanderan li Tehranê jî agir berdan avahiyan ku di nav de mizgeftên li taxên Gholhak û Sa'adat Abadê habûn.<ref name=":22"/> Medyaya opozisyona îranê ragihandiye ku di pevçûnên di navbera xwepêşanderan û hêzên ewlehiyê de li parêzgeha Kirmaşanê de herî kêm 10 endamên Yekîneya Nebî Ekrem a Hêzên Bejayî yên Pasdarên Şoreşa Îranê hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |sernav=Iran Update, January 9, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260111071720/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-9-2026/ |roja-arşîvê=2026-01-11 |url-status=dead }}</ref> Gholam-Hussein Mohseni-Eje'i ku serokê dadweriya Îranê ye diyar kiriye ku xwepêşander dê bi cezayên giran û bi biryar re rû bi rû bimînin ku bi tevahî qanûnê bêyî nermiyeke qanûnî dê were bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-war-economy-54e4024a0b9e6a9f3ab49153c8e28f05 |sernav=Iran supreme leader signals upcoming crackdown on protesters 'ruining their own streets' for Trump |malper=AP News |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Efserên payebilind ên îstîxbarata amerîkî ji Axios re gotiye ku helwesta wan a ku ev xwepêşandan nekarîn rejîmê bêîstîqrar bikin "ji nû ve tê nirxandin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/01/09/iran-protests-trump-us-intelligence |sernav=U.S. watching for signs Iran's protests could bring down regime |malper=Axios |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump di xwepêşandanên roja Pêncşemê de di heman demê de pesnê îraniyan da wekî "mirovên wêrek" binav kiriye, li seranserî welêt hişyarî da rayedarên Îranê ku xwenîşanderan nekuje.<ref name=":24"/> Ji 9ê kanûnê ve li hemî 31 parêzgehan bi milyonan kes li kolanan dimînim ku bi tenê li Tehranê herî kêm 217 kes mirin ku di heman demê de nexweşxaneyên li Tehran û Şîrazê ji xwepêşanderên birîndar ku gelek ji wan bi guleyan birîndar bûn, tijî bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7345092/iran-protests-death-toll-regime-crackdown/ |sernav=Doctor Says More Than 200 Reported Dead in Tehran Protests |malper=TIME |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Jamalpour |pêşnav=Fatemeh |roja-arşîvê=2026-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260113202428/https://time.com/7345092/iran-protests-death-toll-regime-crackdown/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj9rengvnp9o |sernav=Iran medics describe hospitals overwhelmed with dead and injured protesters |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en-GB }}</ref> Herwiha, bi hezaran kes di encama serkutkirina tund de hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-10 |sernav=New protests erupt in Iran as supreme leader signals upcoming crackdown |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/09/iran-supreme-leader-harsher-crackdown-protest-movement-swells |roja-gihiştinê=2026-01-11 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Hatiye hişyarkirin ku di bin qutbûna înternetê de, Komara Îslamî dibe ku xwepêşanderan bikuje.<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601098879 |sernav=Nobel laureate warns of 'massacre' in Iran under internet blackout |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en }}</ref> Tevî qutbûna înternetê jî, di 10ê çileya 2026an de, The Guardian gelek rapor belge kiriye ku hêzên ewlehiyê yên Komara Îslamî gule li xwepêşandanan reşandine ku di nav xwepêşanderan de gelek qurbanî çêbûne û şahidekî bûyerê diyar kiriye ku wan "bi sedan kesên mirî" li seranserê Tehranê dîtine.<ref name=":26"/> Nojdarên nexweşxaneyên Tehran û Şîrazê ragihandine ku hejmareke mezin ji xwepêşanderên birîndar anîne newxweşxaneyan û hinek nexweşxane ji ber zêdebûna birîndaran ku gelek ji wan birînên guleyan li serî û çavan hebûn, muayene û neştergeriyên nelezgîn rawestandine.<ref name=":25"/> Di peyameke dengî de ku ji CNNê re hatiye şandin, bijîşkekî îranî li bajarê Neyşabur diyar kirine ku hêzên ewlehiyê yên Îranê "herî kêm 30 kes" kuştine ku "di nav wan de zarok jî hebûn".<ref name="Sangal2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-protests-01-10-26 |sernav=January 10, 2026 — Iran protests spread, death toll mounts amid internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=en |paşnav=Sangal |pêşnav=Aditi }}</ref> Wan her wiha diyar kiriye ku "zarokekî 5 salî dema ku di hembêza diya xwe de bû, hatiye gulebarankirin." Li gorî danasîna bijîşkan hêzên ewlehiyê gule li peyayan û kesên ku di rê de bûn jî reşandine.<ref name="Sangal2026" /> Wan diyar kiriye ku "Nexweşxane pir tevlihev in û nexweş ji qebûlkirin û naskirina wan ditirsin, ji ber vê sedemê, em hewl didin ku mirovan agahdar bikin û wan bi awayekî taybet li klînîkan derman bikin."<ref name="Sangal2026" /> Fermandariya Giştî ya Parastina Neteweyî ya Kurdistanê ragihandiye ku yekîneyên wan ên bi navê Zagros Tornado êrîşî baregeheke supaya pasdaran a li Nûrabad a parêzgeha Loristanê kirin û 3 endamên supaya pasdaran birîndar kirine. === 10ê kanûna paşîn === Li gorî agahiyan, ji nîvê şevê heta sibehê 1ê kanûna paşîn karmendên şaredariya Tehranê hatine erkdarkirin ku qewanên fîşekên guleyan ji kolanan derxînin û berhev bikin û radestî hêzên ewlehiyê bikin.<ref name=":28">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/c4g4rprlzzgo |sernav=پیامدهای قطع اینترنت؛ اختلال فراگیر در زندگی روزمره، از بیمارستان‌ها تا بانک‌ها و ادارات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Tevî ku rayedarên Komara Îslamî girtina înternetê ferz kirine, bi hezaran xwepêşander di şeva 9 û 10ê çileyê de li Tehran û seranserê Îranê kom bûne û sloganên wekê "Mirin ji bo Xamineyî" û "Bijî şah" qîr kirin.<ref name="Christou2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran protesters tell of brutal police response as regime lashes out |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/10/iran-protesters-tell-of-brutal-police-response-deaths-and-forced-confessions |roja-gihiştinê=2026-01-12 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev yek piştî banga Reza Pehlewî yê ji xwepêşanderan re hatiye ku navendên bajaran bigirin destê xwe û ala "şêr û roj" a berî rejîmê bilind bikin, bi soza ku ew ê di demek nêzîk de vegere Îranê, qewimiye.<ref name="Christou2026" /> Astengkirina înternetê jiyana rojane, tevî danûstandinên dîjîtal û her wiha xebata nexweşxaneyan, dermanxane, bank û buroyan asteng kiriye ku ji ber vê yekê gellek karsazî venebûne.<ref name=":28"/> Qutbûna înternetê ku li tevahiya Îranê pêk hatiye rê li ber belgekirina rast a mezinahiya xwepêşandanan û her wiha asta hovîtiya polîsan a li dijî xwepêşanderan girtiye.<ref name="Christou2026" /> Xwediya Xelata Aştiyê ya Nobelê ya Îranî Şîrîn Ebadî di 9ê kanûna paşîn a 2026an de hişyariyek dabû ku li ser ihtîmala "komkujiyek di bin siya qutbûna ragihandinê ya berfireh de" ya plankirî û diyar kiribû ku wê berê şahidiyên ku behsa birîndarbûna bi sedan xwepêşanderan li nexweşxaneyek Tehranê dikirin bihîstibû.<ref name="Christou2026" /> Di 10ê kanûna sala 2026an de, The Guardian bi rêya Starlinkê raporên din wergirt ku digotin: "Em ji bo şoreşekê radiwestin, lê em hewceyê alîkariyê ne. Nîşanbaz li pişt herêma Tajrish Arg ku yek ji deverên dewlemend ên Tehranê ye, hatine bicihkirin." Xwepêşanderekî din şahidî daye ku li seranserê bajêr, gelek xwepêşander hatine gulebarankirin û got "Me bi sedan cenaze dîtin", di heman demê de şahidiya sêyem a xwepêşanderekî ev yek piştrast kiriye û got ku wan hejmareke "gelek zêde" ya xwepêşanderan dîtiye ku dema hêzên ewlehiyê gule li wan reşandine hatine kuştin.<ref name="Christou2026" /> Çalakvanên Mafên Mirovan diyar kirin ku şahidî bi raporên ku wan wergirtine re li hev dikin. Rojnameya Guardianê diyar kir ku tevî qutbûna înternetê jî, xwepêşanderan daxwaz kirine ku medyaya navneteweyî raporên zêdebûna hovîtiya polîsan veşêre û çalakvaneke gotiye "ji kerema xwe bi zelalî bibêjin ku ew bi guleyên zindî mirovan dikujin."<ref name="Christou2026" /> Li gorî The Guardian, piraniya civaka navneteweyî, tevî Yekîtiya Ewropayê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, piştgiriyek eşkere ji bo xwepêşanderan nîşan dan.<ref name="Christou2026" /> Wezîrê derve yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Marco Rubio li ser Xê nivîsî "Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê piştgiriyê dide gelê wêrek ê Îranê," û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump jî nivîsî "Îran li AZADÎYÊ dinêre, belkî wekê berê qet nebûye.<ref name="Christou2026" /> DYA amade ye ku alîkariyê bike!!!".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/trump-says-us-ready-to-help-as-protests-in-iran-persist-752d1c64 |sernav=Trump Says US 'Ready To Help' As Protests In Iran Persist |malper=barrons |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en-us |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France }}</ref> Li gorî CBS Newsê dozgerê giştî yê Îranê, Mihemed Movahedî-Azad diyar kiriye ku dibe ku xwepêşander wekê "dijminê Xwedê" an jî moharebeh, sûcek ku bi mirinê tê darizandin, werin tawanbarkirin. CBS News her wiha ragihandiye ku raporên medyaya dewletê yên li ser rêkûpêkiyê û "ti nûçeyek ji kombûn an kaosê li Tehran û piraniya parêzgehan tune" bi wêneyek xwepêşandanên berdewam ên li Se'adet Abad, Tehran ku ji aliyê Associated Press ve hatî bidestxistin û vîdyoyeke çavdêriyê ya Ajansa Nûçeyan a Farsê ku tê de xwepêşanderên li Isfahanê bombeyên benzînê diavêjin û bi kêmanî yek ji wan xuya dike ku tifingek dirêj diteqîne, berevajî bûn. Klûba Rojnamevanên Ciwan ku bi medyaya dewletê ve girêdayî ye, ragihandiye ku xwepêşanderan li Gachsaranê sê endamên milîsa Besîj a xwebexş a IRGC kuştine. Reza Pehlewî bang kiriye ku xwepêşandan heta roja yekşemê berdewam bikin, di heman demê de di daxuyaniyeke medyaya civakî de diyar kiriye ku ew "amadekariya vegera welatê xwe dike" û armanca xwepêşandanan divê desteserkirina navendên bajaran be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protests-deaths-mount-trump-warning-pahlavi-calls-for-city-takeovers/ |sernav=Iranian protests rage as deaths mount and Trump renews warning of possible U.S. intervention - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en-US |paşnav=Ott |pêşnav=Haley }}</ref> Li gorî analîzeke wêneyan ku ji aliyê BBC Persian ve hatiye kirin, xwepêşanderên li bajarên cuda heta sibehê bi hêzên hikûmetê re di pevçûnên tund de bûn.<ref name=":27">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/ckgx2px7q7nt |sernav=آنچه گذشت؛ گزارش‌ها از پانزدهمین روز اعتراضات در ایران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Vîdyoyek ji taxa Punak a Tehranê nîşan dide ku dema hikûmetê çirayên kolanan vemirandin, xwepêşanderan bi karanîna têlefonên xwe yên jîr, ji bo dijberiyê, fîşekên hewayî teqandin û deryayek ji ronahiyê afirandin.<ref name=":27" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cm24xv71rvlo |sernav=اعتراضات در پونک تهران: نورافشانی در تاریکی مطلق |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> Vîdyoyên ku ji hêla BBC Persian ve hatine weşandin, teqîn di nav xwepêşandanên li Kermanê de û dengê çekan li Meşhedê nîşan didin.<ref name=":27" /> Berevajiyê rojên berê, di roja şemiyê de ku piraniya wan ji pasdarên Îranê û Besîcê pêk hatiye hatine seferber kirin ku li gorî şahidan li Tehran û Kerecê guleyên rastîn bikar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4qkyd2j05o |sernav=اعتراضات سراسری ایران؛ روایت مخاطبان از وضعیت شهرها با بالاگرفتن تهدیدهای مقامات |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=fa }}</ref> ji ber ku hêzên ewlehiyê yên Îranê li seranserê welêt bikaranîna hêza kujer li dijî xwepêşanderan zêde kiriye, di 10ê kanûna paşîn de, Iran International ragihandiye ku herî kêm 2.000 xwepêşander tenê di 48 demjimêrên borî de ku înternet qutkirî bûye, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |sernav=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en }}</ref> === 11ê kanûna paşîn === Xamineyî û berpirsên payebilind ên îranî gotin ku ew amade ne bi xwepêşanderan re li ser pirsgirêkên aborî biaxivin lê nerazîbûnê wekê teşwîqkirina "serhildêran" bi nav kirin û gotine ku xwepêşandan ji aliyê hêzên biyanî (Dewletên Yekbûyî û Îsraîl) ve hatine fînanse kirin. Medyaya dewleta Îranê ragihandiye ku serok Mesûd Pezeşkiyan gotarek pêşkêş kiriye ku "terorîstên" biyanî bi hewijandina xwepêşandanan tawanbar kiriye; Pezeşkiyan her wiha gotiye: "Em bi biryar in û me biryar daye ku pirsgirêkên aborî bi her awayî çareser bikin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/International/iran-protests-continue-116-people-killed-activists/story?id=129099724 |sernav=Iran protests continue with 544 people killed, activists say |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |paşnav3=Tondo |pêşnav3=Lorenzo |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran warns US against attack as protest death toll reportedly soars |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/11/iran-arrests-protest-leaders-as-crackdown-intensifies-amid-threat-of-us-intervention |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Serokê parlamentoyê Mihemed Baxêr Xalîbaf di rûniştineke parlamentoyê de gotarek pêşkêş kiriye û tê de hişyarî daye ku ger Îran ji aliyê Amerîkayê ve, li gorî gefên berê yên Trump, rastî êrîşê were, dê li ser baregehên leşkerî yên Dewletên Yekbûyî û keştîyên herêmî û Îsraîl jî bersivek werbigirin. Di rûniştinê de, siyasetmedarên tundrew derketin ser dikê û bi gotina "Mirin ji bo Amerîkayê" qîrîye. Xwepêşanderan li Parîs, Vilnius û Londonê ji bo piştgiriya xwepêşandanên berdewam ên li Îranê xwepêşandanan li dar xistin û ji hikûmetên rojava xwestine ku piştgiriyê bidin gelê Îranê yên ku li azadiyê digerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/iran-threatens-to-retaliate-against-outside-intervention/video-75469943 |sernav=Iran threatens to retaliate against outside intervention |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Rojnameya New York Timesê ragihandiye ku Trump ji vebijarkên leşkerî yên li ser Îranê agahdar bûye, lê hê biryara xwe yê dawî nedaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fortinsky |pêşnav=Sarah |tarîx=2026-01-11 |sernav=Iran warns US it will target military bases as Trump threatens intervention amid nationwide protests |url=https://thehill.com/policy/international/5683370-iran-threatens-retaliation-us/ |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Forbes ragihandiye ku hikûmeta Îranê di nav qutbûna înternetê de bi serkevtî înterneta Starlink girtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Doffman |pêşnav=Zak |sernav=‘Kill Switch’—Iran Shuts Down Musk’s Starlink For First Time |url=https://www.forbes.com/sites/zakdoffman/2026/01/13/kill-switch-iran-shuts-down-starlink-internet-for-first-time/?streamIndex=0 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=Forbes |ziman=en }}</ref> Çavkaniyên din dibêjin ku Îranê bi serkevtî girêdana tora Starlink li seranserê welêt qut kiriye û radigihînin ku heta %80ê trafîka Starlink ji ber operasyonên astengkirinê yên hevrêzkirî hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/starlink-iran-china-jamming |sernav=BREAKING: Starlink Goes Dark - China’s 'Kill Switch' Just Erased the Ira |malper=JFeed |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/iran-protest-internet-blackout-kill-switch-jamming-kills-starlink-elon-musk-china-russia-technology-help-2850566-2026-01-12 |sernav=Iran uses kill switch to jam Starlink as protests rage on. Did China or Russia help? |malper=India Today |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://skylineforhuman.org/en/news/details/885/digital-darkness-in-iran-internet-blackout-shrouds-deadly-crackdown-on-nationwide-protests |sernav=Digital darkness in Iran: Internet blackout shrouds deadly crackdown on nationwide protests |malper=Skyline International for Human Rights (SIHR) |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Di 11ê kanûna paşîn de di dema mîtîngeke hevgirtinê de li Los Angelesê, kamyoneke U-Haul li Westwoodê li xwepêşanderan da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/u-haul-plows-through-crowd-of-protesters-in-westwood/3830064/ |sernav=U-Haul drives through protest against Iran government in Westwood |malper=NBC Los Angeles |tarîx=2026-01-11 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en-US |paşnav=Rendon |pêşnav=Karla |paşnav2=Soto • • |pêşnav2=Missael }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Wood |pêşnav=Bryan Dent |sernav=U-Haul drives through crowd of anti-regime protesters in LA {{!}} CNN |tarîx=2026-01-12 |url=https://www.cnn.com/2026/01/11/us/video/uhaul-truck-drives-through-crowd-la-iran-protest-digvid |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Li Îranê, şervanên eniya şervanên gelê belûçiyan di êrîşeke li ser wesayîteke dewriyeya LECê de li Wîlayeta Daştiyarî, parêzgeha Sistan û Belûçistanê efserekî fermandariya bicîhanîna qanûnê hatiye kuştin û yekî din jî hatiye birîndar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |sernav=Iran Update, January 11, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260116040031/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-11-2026/ |roja-arşîvê=2026-01-16 |url-status=dead }}</ref> === 12ê kanûna paşîn === Li Tehranê piştî ku ji aliyê serkirdeyan ve ji bo rawestandina xwepêşandanan hatin gazîkirin, bi deh hezaran kes beşdarî xwepêşandaneke ji bo piştgiriya hikûmetê bûne. Hatiye dîtin kesên ku beşdarê xwepêşandana ji bo piştgiriya hikûmetê bûne ala Îranê bilind kirine û sloganên îslamî yên wekê Heyder diqîrin ku peyva Heyder kesayetên wekê Elî Xamineyî rave dike.<ref>{{Jêder |sernav=Thousands participate in pro-government rallies across Iran |url=https://www.youtube.com/shorts/epvat-5AX-I |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Christou |pêşnav=William |paşnav2=Parent |pêşnav2=Deepa |tarîx=2026-01-12 |sernav=Iran holds pro-government rally as regime seeks to downplay protests |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jan/12/iran-protests-crackdown-toll-foreign-minister |roja-gihiştinê=2026-01-15 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Lêbelê raporên ku ji aliyê Iran Internationalê ve hatiye parvekirin de hatiye diyarkirin ku wêne û vîdyo hatine guhertin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601137586 |sernav=Iran state media rally video draws online doubts as users flag altered footage |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump piştî gefên ku wî di derbarê êrîşa li ser hikûmeta Îranê ya li ser xwepêşanderan de xwaribû, ragihandiye ku Îranê ji bo danûstandina li ser bernameya xwe ya kimyewî bi Amerîkayê re têkilî danîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/01/12/trump-iran-protests-options-tehran-crackdown-death-toll |sernav=Trump says Iran proposed nuclear deal talks, as U.S. considers military action amid protests |malper=Axios |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Her wiha Îsmaîl Beqayî ku axavtvanê wezareta karên derve ya Îranê ye bi eşkereyî piştrast kiriye ku hêzên ewlehiyê rasterast gule li ser welatiyên xwepêşandanê reşandine, ev daxuyaniya ku bal û fikarên berfireh hem li hundir û hem jî li navneteweyî kişandiye ku balkişandina ser rexneyên li ser birêvebirina xwepêşandanan ji aliyê hikûmeta Îranê ve û pirsên li ser rêjeyîbûna bersiva wê derdixe holê û ji rêxistinên mafên mirovan hatiye xwestin ku di derbarê rewşa berfireh a azadiyên sivîl û mafên bingehîn li welêt de lêkolînek berfireh were kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202601128775 |sernav=سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی «شلیک مستقیم» به شهروندان معترض را تایید کرد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |ziman=fa }}</ref> === 13ê kanûna paşîn === Di 13ê çileyê de, Iran International ragihandiye ku herî kêm 12,000 kes hatine kuştin û komkujî wekî "mezintirîn kuştina di dîroka hemdem a Îranê de" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper|sernav=At least 12,000 killed in Iran crackdown during internet blackout |url=https://www.iranintl.com/en/202601130145 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Iran International's Editorial |paşnav=Board }}</ref> CBS Newsê ragihandiye ku 12.000 kes û dibe ku 20.000 kes jî, ji ber ku xizmetên telefonê yên Îranê vedigeriyan û agahiyên nû dihatin weşandin, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Over 12,000 feared dead after Iran protests, as video shows bodies lined up at morgue - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-protest-death-toll-over-12000-feared-higher-video-bodies-at-morgue/ |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump bêyî ku hûrgilî bide, ji îraniyan xwestiye ku xwepêşandanên xwe bidomînin û diyar kiriye ku alîkarî di rê de ye. Trump di parvekirineke li ser Truth Social de gotiye: "Welatparêzên Îranî, XWEPÊŞANDANÊ BERDEWAM BIKIN - SAZIYÊN XWE DEST XISTIN!!!... ALÎKARÎ DI RÊ DE YE".<ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Trump tells Iranians 'help' on the way as reported death toll climbs into thousands |url=https://www.abc.net.au/news/2026-01-14/iran-protests-death-toll-official-says-2500-killed/106226744 |xebat=ABC News |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-AU }}</ref> Dema ku rojnamevanekî ji Turmpu pirsî ku mebesta wî bi "alîkarî di rê de ye" çi ye? Trump di bersiva xwe de dibêje "Bibore, Divê hûn bi xwe vê yekê bizanibin." === 14ê kanûna paşîn === Partiya Azadiya Kurdistanê êrîşî baregeha Supaya Pasdaran a Îranê li Kirmaşanê dike û li gorî îdiayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku êrîş bi serkevtî derbasî baregeha pasdarên Îranê bûne û bûne sedema windahiyên giran ên supaya pasdaran.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Live updates: Iran warns it’s ‘prepared’ for war as protests continue |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-protests-trump-01-13-26 |malper=CNN |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Aditi |paşnav=Sangal }}</ref> Vîdyoyek ku ji aliyê BBC Verify û BBC Persian ve hatiye analîzkirin, li gorî lêkolînên dadwerî, nêzîkî 200 cenaze di morgê de belav bûne nîşan dide ku gelek ji wan bi birînên eşkere hene ku di nav de qurbaniyeke ku temenê wî 16 salî bû hebû.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Tehran morgue videos show the brutality of Iran's crackdown on protesters |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly3xpyvxzyo |malper=BBC News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê (IHRNGO) ku navenda wê li Norwêcê ye, ragihandiye ku di navbera 8 û 12ê çile de, di dema aloziyên li Îranê de ku di lûtkeya xwe de bûn, herî kêm 3.428 xwepêşander ji aliyê hêzên ewlehiyê yên Îranê ve hatine kuştin û herî kêm 10.000 ji xwepêşanderan jî hatine girtin.<ref name=":29">{{Jêder-malper|sernav=Iran updates: 'No plan' to hang people — foreign minister |url=https://www.dw.com/en/iran-updates-no-plan-to-hang-people-foreign-minister/live-75498434 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Serokê dadweriya Îranê diyar kiriye ku ew kesên ku di xwepêşandanên seranserî de hatine girtin dê bi lez û bez werin darizandin û îdamkirin.<ref name=":29"/><ref name=":30">{{Jêder-nûçe|sernav=US and UK military withdraw some personnel from Middle East amid Iranian threats |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/14/iran-protests-erfan-soltani-donald-trump-warning-executions-hangings |xebat=The Guardian |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0261-3077 |ziman=en-GB |pêşnav=William |paşnav=Christou }}</ref> Washingtonê di derbarê vê yekê de gefa çalakiya leşkerî li ser wê yekê xwar ku rê li ber vê yekê bigire.<ref name=":30"/><ref>{{Jêder-malper|sernav=Iran at geopolitical crossroads as protests pressure regime |url=https://www.dw.com/en/iran-protests-islamic-republic-sanctions-united-states-trump-china-russia-geopolitics/a-75492953 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Leşkerên amerîkî û brîtanî ji Baregeha Asmanî ya El Udeyd li Qeterê vekişiyan.<ref name="Makoii2026">{{Jêder-nûçe|sernav=Britain closes embassy in Iran amid fears of US strike |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/01/14/iran-regime-protests-us-trump-qatar-base/ |xebat=The Telegraph |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0307-1235 |ziman=en-GB |pêşnav=Akhtar |paşnav=Makoii |pêşnav2=Kieran |paşnav2=Kelly |pêşnav3=Cameron |paşnav3=Henderson |pêşnav4=Lilia |paşnav4=Sebouai }}</ref><ref name=":31">{{Jêder-malper|sernav=US and UK pulling some personnel from Qatar military base |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c701xywwxw8o |malper=BBC News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) diyar kiriye ku vekişîn ji bo tevdbîran e.<ref name=":31"/> Dîplomatekî ji Reutersê re gotiye ku "Ew guhertineke helwestê ye û ne valakirineke fermankirî ye."<ref name="Makoii2026" /> Donald Trump li Ofîsa Oval gotiye ku ew hatiye agahdarkirin ku kuştina xwepêşanderan li Îranê rawestiyaye û ew bawer dike ku "ti plan ji bo bidarvekirinê" tune ne.<ref>{{Jêder-nûçe|sernav='Leave Iran': India's stark advisory amid threat of US attack; protests spread |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/leave-iran-indias-stark-advisory-amid-threat-of-us-attack-protests-spread/articleshow/126524206.cms |xebat=The Times of India |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |issn=0971-8257 }}</ref> Li gorî AFPê televîzyona dewletê ya Îranê dîmenên hewldana kuştina Donald Trump di mîtînga Butler, Pennsylvania ya 2024an de weşandiye, digel peyama farisî ya "Vê carê, [gule] dê negihêje" ku Senatorê Komarparêz ê Teksasê Ted Cruz û hevalbendên din ên nêzîk ên serokê Amerîkayê Trump hêrs kiriye.<ref>{{Jêder-malper |sernav=Iran issues sickening assassination threat against Trump: ‘This time it will not miss the target’ |url=https://www.aol.com/articles/iran-issues-sickening-assassination-threat-172500812.html |malper=www.aol.com |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=A. O. L. |paşnav=Staff }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper|sernav=Ted Cruz Rages At Reports Iran Is ‘Explicitly Threatening to Murder Trump’ |url=https://www.yahoo.com/news/articles/ted-cruz-rages-reports-iran-192218899.html |malper=Yahoo News |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US }}</ref> === 15ê kanûna paşîn === Hikûmeta Îranê ji bo pêşîgirtina li her cure xwepêşandanan qedexeya derketina derve li seranserê welêt ferz kiriye û hêzên ewlehiyê û tank bi cih kiriye ku li bajar û bajarokên seranserê welêt xwepêşandanan asteng bike.<ref name="Grace2026">{{Jêder-malper|sernav=Iran Update, January 15, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-15-2026/ |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Adam |paşnav=Grace }}</ref> ISW di 14ê çile û 15ê çileyê de ti xwepêşandan tomar nekiriye.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Iran Update, January 14, 2026 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-january-14-2026/ |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-01-15 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Christopher |paşnav=Solomon }}</ref><ref name="Grace2026"/> === 16ê kanûna paşîn === Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan ragihandiye ku li seranserê Îranê 22.104 xwepêşander hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Exiled crown prince urges world to help protesters topple Iran's government |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70lx085z85o |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-GB }}</ref> Li Zahedanê, piştî xutbeya nimêja înê ya dîndarê sunî Ebdulhemîd Îsmaîlzahî, ku tê de bersiva hikûmeta Îranê ya li hember xwepêşandanan şermezar kiriye û xwepêşandaneke biçûk hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Day four of Iran protests sees rallies spread and regime change calls grow |url=https://www.iranintl.com/en/202601016240 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-01 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref><ref name=":33">{{Jêder-malper|sernav=Tehran Friday prayer leader calls for execution of detained protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601166946 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-16 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref> Li Tehranê, meleyê nimêja înê, Ayetullah Ehmed Xatemî, daxwaza bidarvekirina xwepêşanderên girtî kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Iran's supreme leader acknowledges thousands killed as pressure builds on clerical rule |url=https://www.npr.org/2026/01/16/g-s1-106345/iran-protests-cleric-ayatollah-ahmad-khatami-trump-threat |xebat=NPR |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |pêşnav=Willem |paşnav=Marx }}</ref><ref name=":33"/> Tevî qedexeyan, HRANAyê diyar kiriye ku zêdebûnek sivik di çalakiya înternetê de heta %2 hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Death Toll In Iran Protests Surpasses 3,000: Rights Group HRANA |url=https://stratnewsglobal.com/west-asia/iran-west-asia/death-toll-in-iran-protests-surpasses-3000-rights-group-hrana/ |malper=StratNews Global |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en-US |pêşnav=Team |paşnav=StratNews }}</ref><ref>{{Jêder-malper|sernav=NetBlocks records slight uptick in Iran internet connectivity |url=https://www.iranintl.com/en/202601173128 |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe|sernav=Report: Internet access in Iran still only at about 2% despite protest suppression |url=https://www.ynetnews.com/article/t7slbc775 |xebat=Ynetglobal |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-01-30 |ziman=en |paşnav=ynet }}</ref> === 17ê kanûna paşîn === ISW di 17ê kanûna paşîn de di nav qedexeya derketina derve ya bi zorê de ti xwepêşandan li kolanan tomar nekiriye.<ref name="español2026">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-hack-us-aircraft-carrier-crackdown-65a7a3ee84748531387b72fa15b61456 |sernav=Hackers disrupt Iran state TV to support exiled crown prince as deaths from crackdown exceed 4,000 |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 17ê kanûna paşîn de, Iran International diyar kiriye ku hêzên ewlehiyê serdana mal û kargehan dikin da ku xwepêşanderan nas bikin û zextê li wan dikin ku dîmenên kamerayên ewlehiyê radest bikin, di heman demê de li deverên giştî xalên kontrolê danîne da ku welatiyên ku wêneyên xwepêşandanê li ser telefonên wan hatine dîtin bigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601175684 |sernav=Security forces pressure shop owners to hand over CCTV footage |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-883703 |sernav=Al Jazeera broadcasts from Tehran amid Iran media blackout {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-01-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> === 18ê kanûna paşîn === Êvara 18ê kanûnê êrîşeke sîberî li dijî IRIB ku weşana dewletê ya Îranê ye, pêk hatiye. Hackeran weşanên stasyonê desteser kirin û dîmenên ku prensê berê ya sirgûnkirî Reza Pehlewî û piştre komek zilamên ku cilên hêzên ewlehiyê li xwe kiribûn nîşan didan, weşandin û ji wan xwestin ku "çekên xwe ber bi gel ve neynin" û li cihê wî "ji bo azadiya Îranê tevlî neteweyê bibin" nîşan dane.<ref name="español2026"/> Li Cenevê, rayedarê payebilind ê nûnertiya daîmî ya Îranê li Neteweyên Yekbûyî, Elî Reza Jeyranî Hokmabad, ji Swîsreyê daxwaza penaberiyê kiriye û ji tirsa aloziyên civakî yên li wir biryar daye ku venegere Îranê.<ref name=":32">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202601186707 |sernav=Iranian diplomat in Geneva seeks asylum in Switzerland, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-01-18 |roja-gihiştinê=2026-02-20 |ziman=en }}</ref> Li gorî agahiyan, Hokmabad yek ji çend dîplomatên Îranî ye ku ji ber xwepêşandanan ji welatên ewropî daxwaza penaberiyê kiriye.<ref name=":32"/> == Xwepêşandanên li Rojhilata Kurdiatanê == Li gel xwepêşandanên li seranserê Îranê heman xwepêşamdan li gelek bajar û navendên Rojhilata Kurdistanê pêk hatiye. Xwepêşandan li bajarên Îlam û Hemedan a Rojhilata Kurdistanê bi awayeke girseyî pêk hatiye.<ref name=":16" /> Tevgera tund a rejîma Îranê ku li henberê xwepêşandanên kurd pêk hatie, bal kişandiye ku li Rojhilata Kurdistanê zêdetir bi tundî pêk hatiye û li hemberê xwepêşandanên kurd guleyên rastîn hatine bikar anîn. Di êrîşen ku ji aliyê hêzên rejîme de pêk hatiye herî kêm 8 kurd ji aliyê rejîma Îranê ve hatine kuştin<ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://rojnews.news/ku/di-xwepesandanan-de-zedetiri-8-kurd-hatine-qetilkirin/ |sernav=Di xwepêşandanan de zêdetirî 8 Kurd hatine qetilkirin |malper=Rojnews.News - Kurmancî |tarîx=2026-01-05 |roja-gihiştinê=2026-01-07 |ziman=en-CA }}</ref> û gelek kes jî birîndar bûne. Di heman xwepêşandan de herî kêm 66 kurd ji aliyê rejîma Îranê ve hatine girtin.<ref name=":17" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aboriya Îranê]] [[Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] [[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Îranê]] [[Kategorî:Dîroka Îranê]] [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:2025 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] 2fuzlpdokc40kqoskgthawxymztj9q2 0 315253 2099716 2089275 2026-10-19T22:08:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099716 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=06.03.1981|Derûn, Derûnnas, Derûnnasî, Derûnkolîner, Derûnkolînerî}} '''Brahîmê Alûcî''' (jdb. 1981ê, li gundê Alûca<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBca</ref>, li herêma Omeriya<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Omer%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)</ref>, li [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê <ref>https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view</ref> yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. <ref>https://drive.google.com/file/d/1oVbdAmz4QlOOWtbf9R2cJS6vz9sTNyDK/view</ref> == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî kurd e ku bi [[Kurmancî|kurdiya kurmancî]] dinivîse. Yek ji xebatên wî de pirtûka ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'' heye. Infowelat<ref name="infowelatcom2025">{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html |sernav=E-pirtûkek der barê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî de |malper=Infowelat |tarîx=2025-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=infowelat.com}}</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê ''Hişê Çêkirî'' û ''Hişê Giştî yê Çêkirî'' weşandiye ku di wê de behsa [[jîriya çêkirî]] û jîriya giştî yê çêkirî dike û nîşan dide ku [[zimanê kurdî]] çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat<ref name="infowelatcom2025" /> di warê derûnnasiyê Brahîm Alûcî di kovara ''The Raising of Kurds'' de jî gotarên di derbarê derûnnasiyê de nivîsiye ku yek ji gotarên wî di warê perspektîvên bindest û serdestan de, gotara ''Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest'' e. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/ |sernav=Nameya Edîtor – The Raising of Kurds |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-04-03}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" pêşkêş kiriye. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1" /> û logeke wî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://brahimaluci.blogspot.com/?m=1 |sernav=Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی |malper=brahimaluci.blogspot.com |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en}}</ref> ku tê de nivîsên wî yê li ser dîrok, çand û mijarên kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê kurd apê [[Osman Sebrî]] jî hatine weşandin.<ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html</ref> Şêx Seîdê Kal <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2025/02/sex-seide-kal-u-derunhezi.html</ref> == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" <ref name=":0">https://brahimaluci.blogspot.com/</ref>(an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> * ‘Gotinên Derûnkolerî’ ''Derûnnas û nivîskar Brahîmê Alûcî, bi e-pirtûka xwe ya nû ya bi navê “Gotinên Derûnkolerî” ku di nav Weşanxaneya Çandnameyê de derçû, berhemeke taybet bi kurdî pêşkêş kir. Pirtûk bi nêzîkayîyeke aforîzmayî balê dikişîne ser derûniya mirovê bindest, mekanîzmayên dagirkirina hiş û şîfaya ziman. Nivîskar Alûcî destnîşan dike ku ev berhem kiryareke berxwedanê ye ji bo ji nû ve avakirina "mala mirovî" yanî zimanê kurdî.''<ref>{{Jêder-malper |url=https://berwarnews.com/gotinen-derunkoleri-ebirtuka-brahim-aluci-dercu/ |sernav=E-pirtûka Nû ya Brahîm Alûcî ‘Gotinên Derûnkolerî’ Derçû |malper=Berwar News |tarîx=2026-08-27 |roja-gihiştinê=2026-08-31 |ziman=en |paşnav=News |pêşnav=Berwar}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> , Diyarname <ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=64491</ref> ,Deriyê Derûnnasiyê <ref name=":0"/> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Huner|suppress=Derûn|qid=Giyan|additional=Nasname|state=Hişê Çêkirî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Blogerên kurd]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasiya klînîkê]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Psîkolog]] 4i9hp8tnqenp5174iqx4j8c6so0x6dt 0 315332 2099699 1994911 2026-10-19T17:27:05Z MikaelF 935 2099699 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Unsentenced detainees as a proportion of overall prison population, OWID.svg|thumb|Girtiyên bêceza wekî rêjeya giştî ya nifûsa girtîgehan, 2023<ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/unsentenced-detainees-as-proportion-of-prison-population |sernav=Unsentenced detainees as a proportion of overall prison population |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=6 adar 2020 }}</ref>]] '''Binçavkirin''' an jî '''desteserkirin''', pêvajoyek e ku tê de [[dewlet]]ek an [[Welatînî|welatiyekê]] taybet kesek bi rakirina an sinordarkirina [[Azadiyên bajarwerî|azadî]] an aştiyê wan di wê demê de digire. == Pênase == Her cure sinordarkirinekê ku rê li ber derketina kesekî ji cihekî digire, an jî azadiya kesekî tê de sinordar e, dikare wekî binçavkirinê were dabeşkirin. Li gorî hin dadweriyan, kes dikarin ji aliyê polîsan ve ji bo lêpirsînê an jî ji bo pêkanîna lêgerîna kesek, cihek, an tiştekî werin binçavkirin. Kes dikarin ji aliyê kesên taybet ve jî werin binçavkirin heta ku polîs an dezgeheke din a sepandina qanûnê ya têkildar werin girtin ku pir caran wekî binçavkirina ji aliyê welatiyan tê binavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Girtîgeh]] 23hjhfzk5l6hzhog5e808x904aelpp8 0 329897 2099764 2093786 2026-10-20T07:35:29Z Kurdistanov 175167 2099764 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Lisa del Giocondo''' ({{IPA-it|ˈliːza del dʒoˈkondo}}; bi navê '''Lisa Camilla di Antonmaria Gherardini''' hatiye dinyayê [ɡerarˈdiːni]; jdb 15ê hezîrana 1479ê – mirin 14ê tîrmeha 1542an) jinikeke esîlzade ya îtalî û endameke [[malbata Gherardini]] ya [[Firenze]] û [[Toskana]] bû. Navê tabloya ''[[Mona Lîza]]'' li wê hatiye kirin. Mêrê wê fermana xêzkirina vê portreyê dabû û portre ji aliyê [[Leonardo da Vinci]] ve di serdema [[Ronesans|Ronesansa]] [[Îtalya|Italiayê]] de hatiye xêzkirin. Di derbarê jiyana Lisa de zêde agahî tine ne. Ew li Firenzeyê hat dinyayê. Dayika Lisa, Lucrezia del Caccia, keça Piera Spinelli bû. Di ciwaniya xwe de bi bazirganekî qumaş û hevrîşimê ku paşê bû berpirsyarekî herêmî re zewicî bû. Lisa şeş zarok anîn dinyayê û li got tiştê ku tê zanîn, jiyanek aram û asayî derbas kir. Ew piştî mirina mêrê xwe ku bi gelek salan jê mezintir bû, zindî ma. Di sedsalên ku piştî mirina Lisa del Giocondo de hatin, tabloya ''Mona Lîza'' bû tabloya herî navdar a cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Riding |pêşnav=Alan |tarîx=2005-04-06 |sernav=In Louvre, New Room With View of 'Mona Lisa' |url=https://www.nytimes.com/2005/04/06/arts/design/in-louvre-new-room-with-view-of-mona-lisa.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta ku bi nav û dengê xwe ev tablo jina ku di wê de hatibû xêzkirin derbas kir. Ji ber bala zanayên hunerê û hezkiriyên hunerê, ew tablo bû yek ji berhemên herî naskirî û herî biqîmet ên cîhanê. Di sala 2005an de, lêkolînên dîrokî bi awayekî qewî piştrast kirin ku Lisa del Giocondo li dor sala 1503an bû modela portre ya Leonardo da Vinci.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Times |pêşnav=The New York |tarîx=2008-01-16 |sernav=Mona Really Was a Lisa |url=https://www.nytimes.com/2008/01/16/arts/16arts-MONAREALLYWA_BRF.html |roja-gihiştinê=2026-09-11 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Bi vî awayî, baweriya ji mêj ve ku ew modela ''Mona Lîza'' ye, xurttir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ub.uni-heidelberg.de/Englisch/news/monalisa.html |sernav=Mona Lisa – Heidelberg discovery confirms identity |malper=www.ub.uni-heidelberg.de |roja-gihiştinê=2026-09-11 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[it:Lisa Gherardini]] 1vzdvd1znzyzexjdv0lqcfv1eamt21h 2 330306 2099802 2097672 2026-10-20T11:55:18Z Kurdistanov 175167 2099802 wikitext text/x-wiki {{Babîl||Kurd|Misilman|Mêr|Kurdistan|Qamişlo|Kurdistanhez|Dîrokhez|Enerjiya Paqij|ku|de-4|en-4|ar-2|footer=|fa-2|Azadîhez}} h7nffzm06585ori05rocgslpn3b0nov 0 330404 2099730 2099040 2026-10-20T04:49:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099730 wikitext text/x-wiki [[Wêne:CSIRO ScienceImage 8130 The computer lab on RV Southern Surveyor.jpg|thumb|Laborê komputurê ku li ser teknolojiyên agahiyê dihewîne.]] '''Teknolojiya agahiyê''' ('''TA''') lêkolîn an bikaranîna [[Komputer|komputuran]], sîstemên telekomunîkasyonê û amûrên din e ji bo afirandin, prosekirin, hilanîn, bidestxistin û veguhestina [[Agahî|agahiyê]].<ref>{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100003879 |title=Information Technology – Oxford Reference |website=Oxford Reference |publisher=Oxford University Press}}</ref> Her çend ew konsept bi gelemperî ji bo behskirina komputer û [[Tor (komputer)|torên komputeran]] tê bikaranîn jî, ew teknolojiyên din ên belavkirina agahdariyê, wekî [[televîzyon]] û [[Telefon|telefonan]] jî dihewîne. Teknolojiya agahiyê, serîlêdaneke [[Kompûternasî|zanista komputurê]] û [[Endezyariya komputerê|endezyariya komputurê]] ye.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fanlin |last2=Lv |first2=Jianing |last3=Zhao |first3=Xiaoyang |year=2022 |title=How do information strategy and information technology governance influence firm performance? |journal=Frontiers in Psychology |volume=13 |doi=10.3389/fpsyg.2022.1023697 |pmc=9792777 |pmid=36582310 |doi-access=free |article-number=1023697}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.apu.apus.edu/area-of-study/information-technology/resources/what-can-you-do-with-an-information-technology-degree-guide/ |title=What Can You Do With an Information Technology Degree? |website=American Public University |access-date=2026-04-12}}</ref> '''Sîstemeke teknolojiya agahiyê''' ('''sîstema TA''') bi gelemperî [[Sîstema agahiyê|sîstemeke agahiyê]], [[Sîstema komûnîkasiyon|sîstemeke komûnîkasiyonê]], an jî bi [[Komputer|sîstemeke komputurê]] re, tevî hemû [[hişkalav]], [[nermalav]] û [[Cîhaza perîfîk|cihazên periferîk]] ku ji hêla komeke sinorkirî ya bikarhênerên TAê ve tê şuxilandin, û projeyek TAê bi gelemperî behsa şuxilandin û bicihkirina sîstemeke TA dike.<ref>Forbes Technology Council, [https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2020/09/10/16-key-steps-to-successful-it-project-management/?sh=502aefc07865 16 Key Steps To Successful IT Project Management], published 10 September 2020, accessed 23 June 2023</ref> Sîstemên TA di hêsankirina rêveberiya daneyên bi tesîr, baştirkirina torên komûnîkasyonê<ref>{{cite journal |last=Li |first=Chan |last2=Peters |first2=Gary F. |last3=Richardson |first3=Vernon J. |last4=Watson |first4=Marcia Weidenmier |year=2012 |title=The Consequences of Information Technology Control Weaknesses on Management Information Systems: The Case of Sarbanes-oxley Internal Control Reports |journal=MIS Quarterly |volume=36 |issue=1}}</ref> û piştgiriya prosesên rêxistinî de roleke giring dilîzin. Projeyên TAê yên serkeftî ji bo misogerkirina fonksiyona çêtir û lihevhatina bi armancên rêxistinî re plansaziyeke baldar û lênêrîna berdewam hewce dikin.<ref>{{Cite journal |last=Hindarto |first=Djarot |date=2023-08-30 |title=The Management of Projects is Improved Through Enterprise Architecture on Project Management Application Systems |url=https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |journal=International Journal Software Engineering and Computer Science |volume=3 |issue=2 |pages=151–161 |doi=10.35870/ijsecs.v3i2.1512 |issn=2776-3242 |doi-access=free |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250426024739/https://journal.lembagakita.org/index.php/ijsecs/article/view/1512 |roja-arşîvê=2025-04-26 |access-date=2026-10-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ilham |last2=Eliyana |last3=Agustina |year=2021 |title=A Systematic Literature Review Information Technology Capital and Performance |journal=Library Philosophy and Practice}}</ref> Her çend însan ji wexta pêşxistina sîstemên nivîsê yên herî pêşîn ve agahdariyê hildigirin, vedigerînin, manîpule kirin, analîz kirin û komûnîkasyon jî,<ref name="Butler">{{citation |last=Butler |first=Jeremy G. |title=A History of Information Technology and Systems |url=http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |access-date=2 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805042711/http://www.tcf.ua.edu/AZ/ITHistoryOutline.htm |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead |publisher=University of Arizona}}</ref> kelîma teknolojiya agahiyê di maneya modern de cara yekê di gotarek sala 1958an de ku di ''[[Harvard Business Review]]'' de hatiye weşandin, derket holê; nivîskar [[Harold J. Leavitt]] û Thomas L. Whisler şirovê kirin ku "teknolojiya nû hîn navekî yekane û yê damezrandî tune. Em ê jê re teknolojiya agahiyê (TA) bibêjin."<ref name="LeavittWhisler">{{citation |last1=Leavitt |first1=Harold J. |title=Management in the 1980s |journal=Harvard Business Review |volume=11 |year=1958 |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last2=Whisler |first2=Thomas L.}}.</ref> Terîfeya wan ji sê kategoriyan pêk tê: teknîkên ji bo prosesê, sepandina metodên statîstîkî û matematîkî li ser biryardanê, û sîmulasiyona ramana asta bilind bi rêya programên komputurê.<ref name="LeavittWhisler" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kompûternasî]] 80xq0ivhm1putdi1ldi5t1dsa0cacka 1 330408 2099779 2099156 2026-10-20T09:46:12Z Avestaboy 34898 /* Jînenîgarî */ Bersiv 2099779 wikitext text/x-wiki == Jînenîgarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dema ku tu gotaran çêdikî, ji kerema xwe re beşa jiyannameyê (biyografiyê) jî çêbike. Agahiyên li jor û lîsteya bernameyan / bîbliyografî tenê nabe. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], dizanim ku bêhtir agahî meqeleyeke kalîtetir dike. Lê ew kesayet ti eleqe xwe bi kurdan re nîne, di kultura kurdan de jî giring nebû. Bo ku wîkiya kurdî jî ciheke hîn biçûk e, qanê ez meqeleyan çêbikim da ku hebin, agahiyên taybet pêk re têne. Şale ji te re ne pirsgirêk e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 07:37, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Bi rastî jî, min jî berê wisa dikir. Lê niha ez gotarên xwe yên berê yên ku kêm in berfireh dikim û sererast dikim. [[Wîkîpediya tirkî|Wîkîpediyaya tirkî]] bi gotarên xirab û kurt mezin bûye, lê ji bo [[Wîkîpediyaya kurdî]] '''kalîte''' girîng e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:08, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Kalîte tabî giring e, meqeleyên wisa kurt ne bê kalîte ne jî. Bi kerema xwe jî li ser meqeleyan agahîdank bêsebeb zêde neke, bêhtir agahî tê de tune ye û têne rewşa versiyona komputurê xirab dike, eger agahî kêm e di meqeleyê de. Ez meqeleyên mezin û kurt dinivîsim. Bila her kes li vir wisa bike, çawa ku dixwaze. Nivîsandina meqeleya kurt ne sûc e. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:49, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::PS: Baştir belkî ji te re biya ku tu meqeleyên xwe yê nîvço carek xilas bikî. Ew jî nakeve asta kalîte, eger gelek meqele ji hêla bikarhênerekî bi mehan bi şablona Xebat lê ne, ew şablon têne bo 7 rojan derbasdar e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:51, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::Armanc ew e ku wîkiya kurdî kalîte Û mezin be… ku wisa diçe wîkiya kurdî qet mezin nabe. Çawa ez wê yekê dikim dîsa li gorî nêrîna min a bi qaideyên wîkîpediyayê e. Bi normalî tu nikarî min re bibêjî meqeleyên kurt nenivîsa mîna li jor. Ku sebebek rast tune be, bi kerema xwe li ser îşê xwe binêre. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Mesela; ez ji her bikarhênerê vir memnûn im, bo ku ew kes li vir zaman û xwestina xwe dikişîne ku cihê vir mezin û kalîte bike. Ez ti sebebek li dijiya ti kesî nagerim, bila binîvîsê çito ku dixwazî an meqeleyan çêkê li gorî keyfa xwe û qaîdeyên wîkîpediyayê. Ew bes e. Ti rê din tune ye, di pêşerojê ez nedixwazin ku her hefte bo nîqaşeke bêmantiq û sebeb em gî li vir bikevina hev. Em kurdistanî ne, ji bîlî me 3-4-5 jî ti kes din li vir nedinivîsî. 3-5 kes ji 17 milyon kurmancîaxivan. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Berê jî çend nivîskar hebûn ku tenê dixwestin Wîkîpediya mezin bibe. Wan çend gotarên xirab çêkiribûn û paşê hatibûn astengkirin. ::::::Baş e ku [[Wîkîpediyaya kurdî|Wîkîpediyaya kurd]]<nowiki/>î mezin bibe, lê belê divê bi kalîte be jî. Ger gotar bi awayekî xirab an kurt bên nivîsandin, mezinbûna Wîkîpediyaya kurdî çi feyde heye? Em dixwazin ku xwendevanên Wîkîpediyê pir tiştan hîn bibin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:59, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::Ez çi dibêjim, tu dîsa bê sebeb li gorî xwe dibêjî. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] meselayên te ne baş in û bi niyeteke ne baş jî li ser însanan tên. Meqeleyên xirab, meqeleyën tê yên ku bi mehan diçin ne, meqeleyên tê ne ku di nav niqte û destpêka şiroveke nû valahî tune ye. Gelek meqeleyên ji tê bi agahî ne û di rewşeke xirab in ti kes dengê xwe nake. Ji tê re bêjim dîsa; li gorî qaîdeyên wîkîpediyayê meqeleyên ku min hinek çêkiribû, bi çavkanî, agahiyên taybet û kategorîkirin, ne bê kalîte ye û ne jî yasax e. Bi kerema xwe zaman û sebira min pirtir nekişîne, ez diwestim yawaş yawaş bi tê re, ew çawa xû ye? Bixwîne carek ez çi ji te re dinivîsim. Sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:10, 16 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] hûn çawa li ser çêkirina agahîdankan difikirin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:46, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) i45bzsgo6nbkn3f7uu5wro3a8ahl3hb 0 330427 2099721 2099335 2026-10-20T00:59:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099721 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Huseyn Javid.jpg|thumb|200px|Hüseyin Cavid]] '''Hüseyin Cavid''' (kurdî: ''Huseyin Cavîd''; jdb. 24ê cotmeha 1882yê li [[Naxçivan (bajar)|Naxçivan]] - m. 5ê berfanbara 1941ê li Şevçenko, [[Rûsya]]) şair û şanonivîsekî [[Azerbaycan|azerî]] yê bi nav û deng di sedeya 20ê de bû. Wekî nûnerê sereke yê romantîkê di [[Wêjeya azerî|edebiyata azerî]] de, ew wekî damezrînerê kevneşopiya şaira miletî û trajediya şairî tê hesibandin. Bi rêya eserên wî, ku meseleyên lîrîkên felsefî û herwiha pirsên [[Humanîzm|humanîzmê]] û [[Mirovdostî|xêrxwaziyê]] vedikolin, wî di edebiyata azeriyê de sayfeke nû avakiriye. Ew di çaxa [[Paqijkirina mezin|paqijkirinên Stalînê]] de li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hate sirgûnkirin. == Lîsteya eserên wî == === Eserên Hüseyin Cavid berî 1920ê === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0">Kirzioglu, Banichichek (2001). ''[http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 Azerbaycanın Ünlü Şair - Dram Yazarı Rasizade Hüseyin Cavid ve İki Şiiri.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413045646/http://dergipark.gov.tr/download/article-file/32679 |date=2019-04-13 }}'' (bi tirkî). A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://anl.az/el/c/ch_e2.pdf |sernav=Huseyn Javid's Work II volume (2006) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220504150419/http://www.anl.az/el/c/ch_e2.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-17 |roja-arşîvê=2022-05-04 |url-status=dead}}</ref><ref name=":2">[http://anl.az/el/emb/hc_h&y.pdf Həyat və yaradıcılığı] {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (bi azerî)</ref> !Sal !Janr |- |''Ana'' (Dayik) |1913 |Drama |- |''Maral'' |1912 |Drama |- |''Kechmish Gunlar'' (Rojên berê) (kitêb) |1913 |Şair |- |''Şeyh Sanan'' |1914 |Trajedî |- |''Sheyda'' |1916 |Drama |- |''Bahar Şəbnəmləri'' (kitêb) |1917 (tevî şairên ku di navbeya 1905-1916ê hatin nivîsin) |Şair |- |''Uçurum'' |1917 |Trajedî |- |''İblis'' |1918 |Trajedî |} === Eserên Hüseyin Cavid di çaxa Yekîtiya Sovyetê de === {| class="wikitable" !Nav<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> !Sal !Janr |- |''Peyğəmbər'' (pêxember) |1922 |Drama |- |''Afat'' |1922 |Trajedî |- |''Topal Teymur'' |1925 |Drama |- |''Knyaz'' |1929 |Trajedî |- |''Siyavush'' |1933 |Trajedî |- |''Shahla'' |1934 |Şano |- |''Khayyam'' |1935 |Trajedî |- |''İblisin intiqamı'' (Tolhildana Îblîsê) |1936 |Şano |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên azerî]] [[Kategorî:Nivîskarên azerî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1882]] [[Kategorî:Mirin 1941]] k4kg3wrrdxslggd5zs1mf134m2f7uaz 0 330434 2099728 2099490 2026-10-20T04:17:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2099728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Seba Seher''' an jî '''Saba Sahar''' (jdb. 28 tebax 1975 li [[Kabûl]]ê) lîstikvana sînemayê û derhênera jin a pêşîn a [[Efxanistan]]ê ye. == Xebat == Seherê şirketeke bi navê [[Enstîtuya Fîlman a Sabayê]] daniye û derhêneriya gelek fîlmên serbixwe kiriye. Rêzêfîlma wê ya bi navê "Komîser Amanullah" heye ku karakterên tê de jinên jêhatî û serbixwe ne. Sahara ku hem beşdarî fîlmên xwe dike û hem jî derhêneriya wan dike, nemaze li dijî hişmendiya axa û talîban, baronên tiryakê û mêrên şerxwaz rexnegir e. == Gefên taleban == Sehera ku gelek caran ji aliyê talîban ve lê dihat gefxwarin, di 25ê tebaxa 2020an de li Kabûlê gule lê hatin reşandin; Sahar û du alîkarên wê ji mirinê filitîn, lê birîndar bûn.<ref>(2021). "Jin bixwazin karin her tiştî bikin.", [[Xwebûn]], 60:2021, r. 11.</ref> == Fîlmografî == * ''Commissioner Amanullah'' (zencîrefîlma bi 24 beşan li ser polîsên efxanî)<ref>{{cite news |last1=Kleeman|first1=Jenny |title=Saba Sahar: 'Afghan women are capable of doing anything men do' |url=https://www.theguardian.com/film/2012/apr/22/afghan-films-saba-sahar-women-taliban |work=The Observer |date=22 April 2012}}</ref> * ''The Law'', 2004 * ''Passing the Rainbow'', 2008 (Seher rola polîsa jin û rêveberê dilîze)<ref>{{cite web|title=Passing the Rainbow|url=https://www.imdb.com/title/tt1413215/?ref_=nm_knf_t1|publisher=IMDb|accessdate=6 July 2017}}</ref> * ''Kabul Dream Factory'', 2011<ref>{{cite web|title=Kabul Dream Factory|url=http://german-documentaries.de/films/44006|publisher=German Documentaries|accessdate=6 July 2017|urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150919201353/http://german-documentaries.de/films/44006|roja-arşîvê=19 September 2015|url-status=dead}}</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Derhênerên Efaxanistanê]] [[Kategorî:Derhênerên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] ow2vjw9uuedo68rywkibt8cbx9ng6tm 0 330442 2099707 2099593 2026-10-19T19:54:59Z Penaber49 39672 2099707 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] kfmkkwdlph3kpebne7fs7cpp2rlxmpn 2099708 2099707 2026-10-19T20:02:04Z Penaber49 39672 2099708 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] s6fb8nzh9zcixthqxzxqjltltgkcmzw 0 330443 2099645 2099598 2026-10-19T12:40:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099645 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye. Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. e1kosoagasnx0nzmyhajpacy4xq8582 2099646 2099645 2026-10-19T12:41:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099646 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye. Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} astsmycm4ew613rgakmjyln1ibl4n4w 2099647 2099646 2026-10-19T12:42:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099647 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb]] Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye. Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} nb7uze9wop7sgid1m2kn3wlj7xzagdg 2099648 2099647 2026-10-19T12:43:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] Enerjiya nukleerî bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye. Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 6zdfkmynz670q6wppd156t4lgxrgv1e 2099649 2099648 2026-10-19T12:43:39Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn. Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin. Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê; herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye; herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne. Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e. Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye. Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 70p5yyks28khlrmbnkik4q8yf70hkb1 2099650 2099649 2026-10-19T12:45:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} tbdjr31vswbzgwk6ad47ypt9ke0mplf 2099651 2099650 2026-10-19T12:45:51Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wize]] 2099651 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] eo28qyoibqizs5be7r8s5pqrsy5zq7k 2099652 2099651 2026-10-19T12:46:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099652 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] gkrb72osfl6nivraj1uqvykjjrtyxdl 2099653 2099652 2026-10-19T12:49:15Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099653 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e. Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye. Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] n1pkmrb7n78odoba90ajwvhrbfkww5c 2099654 2099653 2026-10-19T12:51:50Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099654 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e. Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye. Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye. Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW). Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye. Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye. Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] jpqj0lwel86g5vldi6oc4pii8zhxdho 2099729 2099654 2026-10-20T04:47:49Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099729 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e. Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye. Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye. Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW). Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye. Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye. Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin. Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû. Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne. Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 6i21i6tnq4jsoioes7fbr6da0lxeg7k 2099731 2099729 2026-10-20T04:50:23Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099731 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e. Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye. Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye. Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW). Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye. Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye. Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin. Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû. Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne. Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin. Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin. Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn. Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] h0ndcknbbuuz0yipslfj7385jc0mlkq 2099732 2099731 2026-10-20T04:54:36Z Kurê Acemî 105128 2099732 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] od20j3xpb0yixp5du495i81j8gzgiu6 2099733 2099732 2026-10-20T04:55:43Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099733 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] o8yc6j38fcie8w3jo3kmtfg0j20l9qx 2099734 2099733 2026-10-20T04:57:10Z Kurê Acemî 105128 2099734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 5gzm1wv5t9nndyhdvkgy312o3ggl80j 2099735 2099734 2026-10-20T05:01:47Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099735 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] sks1wb0qxkcsf0m5qsuij2uzgo9kcrz 2099736 2099735 2026-10-20T05:03:19Z Kurê Acemî 105128 /* Produksiyon */ 2099736 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Ekonomî == == Tesîra li ser jîngehê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] nddz1pg4m431om5npdisfdxz2dv1nm9 2099738 2099736 2026-10-20T05:04:18Z Kurê Acemî 105128 /* Ekonomî */ 2099738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] sks1wb0qxkcsf0m5qsuij2uzgo9kcrz 2099739 2099738 2026-10-20T05:07:10Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra li ser jîngehê */ 2099739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] adhnfhkk0wshjhg21ek4reu4t5jyq7m 2099740 2099739 2026-10-20T05:07:35Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra li ser jîngehê */ 2099740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] b3jbhrlvxg2q5x2cahdeodkk2wbkj4u 2099744 2099740 2026-10-20T05:46:25Z Kurê Acemî 105128 /* Emîsiyonên karbonî */ 2099744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e. Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e. Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e. Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê). == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] i92g4s2t43ie79xwleq56ez8cgb56ed 2099745 2099744 2026-10-20T05:46:54Z Kurê Acemî 105128 /* Emîsiyonên karbonî */ 2099745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e. Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e. Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e. Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê). === Radiyasiyon === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] gfj4e9fmwyu5icy4xeg8k9tu6xaqteg 2099750 2099745 2026-10-20T06:34:14Z Kurê Acemî 105128 /* Radiyasiyon */ 2099750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e. Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e. Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e. Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê). === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e. Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 1pvi3m6yjhrugywx6v8519wzsvt0zr4 2099751 2099750 2026-10-20T06:35:36Z Kurê Acemî 105128 /* Radiyasiyon */ 2099751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e. Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e. Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e. Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê). === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e. Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e. Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 6jr12i3hh2k72o4mf5zwzcgy0iz43g8 2099752 2099751 2026-10-20T06:37:37Z Kurê Acemî 105128 /* Emîsiyonên karbonî */ 2099752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e. Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e. Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] j17nmqo72uvgpe02iz25tu87rlk8w3q 2099753 2099752 2026-10-20T06:38:19Z Kurê Acemî 105128 /* Radiyasiyon */ 2099753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 8i6ickoyd6sce7g6z3c00h9hedtrbcz 2099754 2099753 2026-10-20T06:40:39Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra li ser jîngehê */ 2099754 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] n6jvvu5tfra396ghqfd9n01op30eeu8 2099755 2099754 2026-10-20T06:42:35Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra li ser jîngehê */ 2099755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb|Santrala Nukleerî ya Ikata, ku reaktoreke ava bi zext e û bi rêya bikaranîna guherînereke germê ya bi ava sarker a duyê û girseyeke mezin a avê tê sarkirin; ew metodeke alternatîf a sarkirinê ye li şûna bircên mezin ên sarkirinê.]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] ihowpnjxh9qoowe1a1x1swdyqfr3fjk 2099756 2099755 2026-10-20T06:43:10Z Kurê Acemî 105128 /* Emîsiyonên karbonî */ 2099756 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb|Santrala Nukleerî ya Ikata, ku reaktoreke ava bi zext e û bi rêya bikaranîna guherînereke germê ya bi ava sarker a duyê û girseyeke mezin a avê tê sarkirin; ew metodeke alternatîf a sarkirinê ye li şûna bircên mezin ên sarkirinê.]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === [[Wêne:CO2 Emissions from Electricity Production IPCC.png|thumb]] Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] cvcpe7ksqafwldqnbkhxcfj0brssa5w 2099757 2099756 2026-10-20T06:57:56Z Kurê Acemî 105128 /* Emîsiyonên karbonî */ 2099757 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb|Santrala Nukleerî ya Ikata, ku reaktoreke ava bi zext e û bi rêya bikaranîna guherînereke germê ya bi ava sarker a duyê û girseyeke mezin a avê tê sarkirin; ew metodeke alternatîf a sarkirinê ye li şûna bircên mezin ên sarkirinê.]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === [[Wêne:CO2 Emissions from Electricity Production IPCC.png|thumb|Derdanên gazên serayê yên di tevahiya çerxa heyatè de ji bo teknolojiyên dabînkirina elektrîkê; nirxên merkez ên ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî|IPCC]] ve hatine hesabkirin. (bi inglîzî)]] Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 7shx55hpj4p7v6l34u3lcq9usvqgv7l 2099758 2099757 2026-10-20T06:58:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099758 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb|Santrala Nukleerî ya Ikata, ku reaktoreke ava bi zext e û bi rêya bikaranîna guherînereke germê ya bi ava sarker a duyê û girseyeke mezin a avê tê sarkirin; ew metodeke alternatîf a sarkirinê ye li şûna bircên mezin ên sarkirinê.]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === [[Wêne:CO2 Emissions from Electricity Production IPCC.png|thumb|Derdanên gazên serayê yên di tevahiya çerxa heyatè de ji bo teknolojiyên dabînkirina elektrîkê; nirxên merkez ên ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî|IPCC]] ve hatine hesabkirin. (bi inglîzî)]] Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 5i6nwd2mu044z47c4vyb5tdf04glsqh 2099759 2099758 2026-10-20T06:58:52Z Kurê Acemî 105128 /* Tesîra li ser jîngehê */ 2099759 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2011-05-10 18-57-46 Switzerland - Wil crop.jpg|thumb|Santrala enerjiya nukleerî li [[Leibstadt]], [[Swîsre|Îswîçre]]]] '''Enerjiya nukleerî''' bikaranîna [[Reaksiyona nukleerî|reaksiyonên nukleerî]] ye ji bo hilberandina [[Elektrîk|elektrîkê]]. Enerjiya nukleerî dikare ji reaksiyonên [[fîsyona nukleerî]], [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna nukleerî]] û [[fusiyona nukleerî]] were bidestxistin. Niha piriya elektrîkê ji enerjiya nukleerî bi dabeşkirina nukleerî ya [[uranyûm]] û [[Plutonyûm|plutonyûmê]] di [[Hêzgeha nukleerî|santralên nukleerî]] de tê hilberandin. Prosesên hilweşîna nukleerî di sepanên nişî de wekî [[Jeneratora termoelektrîkî yê radyoîzotop|jeneratorên termoelektrîkî yên radyoîzotop]] di hin sondajên fezayê de wekî ''[[Voyager 2]]'' têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/programs/radioisotope-power-systems/power-radioisotope-thermoelectric-generators/ |title=Power: Radioisotope Thermoelectric Generators - NASA Science |website=science.nasa.gov |date=8 February 2024 |access-date=2024-10-01 |language=en-US}}</ref> Reaktorên ku [[Enerjiya fusiyonê|qûweta fusiyona]] kontrolkirî hilberînin ji sala 1958ê vir ve têne şixulandin lê hîn qûweta net çênekirine û tê payîn ku di pêşeroja nêzî de ji bo bazirganiyê peyda nebin.<ref>{{cite book |title=Fusion's Promise: How Technological Breakthroughs in Nuclear Fusion Can Conquer Climate Change on Earth (And Carry Humans To Mars, Too) |last1=Moynihan |first1=M. |publisher=Springer International Publishing |year=2023 |isbn=978-3-031-22905-3 |last2=Bortz |first2=A. B. |bibcode=2023fpht.book.....M |doi=10.1007/978-3-031-22906-0}}</ref> Yekê [[Hêzgeha nukleerî|santrala nukleerî]] di salên 1950î de hate avakirin. Kapasîteya nukleerî ya cîhanî di dawiya salên 1970î de gihîşt 100 GWyî, û piştre di salên 1980î de berfireh bû, heta ku di sala 1990î de gihîşt 300 GWyî. [[Bûyera Girava Three Mile]] a sala 1979ê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Karesata Çernobîlê|kareseta Çernobîlê]] ya sala 1986ê li [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]], bûn sebeba zêdebûna rêziknameyan û bertekên gel li dijî santralên nukleerî. Santralên nukleerî di sala 2023yê de 2.602 terawatt-saet (TWh) elektrîk hilberandin ku ew yek kiriye nêzî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê;<ref name="PerformanceReport">{{Cite report|title=World Nuclear Performance Report 2024|date=2024|url=https://world-nuclear.org/images/articles/World-Nuclear-Performance-Report-2024.pdf|access-date=2024-11-10|publisher=World Nuclear Association|pages=3–5}}</ref> herwiha, piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]], ew çavkaniya duyê a herî mezin a enerjiyê bû ku karbona kêm derdixe. Ji mijdara 2025ê ve, li Dunyayê 416 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a giştî 376 GW ye;<ref name=":3">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/pris/home.aspx |title=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-10 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> herwiha 63 reaktor di qonaxa avakirinê de ne û 87 reaktor jî di qonaxa plansaziyê de ne ku kapasîteyên wan bi rêzê ve 66 GW û 84 GW ne.<ref name="WNA">{{cite web |url=https://www.world-nuclear.org/information-library/facts-and-figures/world-nuclear-power-reactors-and-uranium-requireme.aspx |title=World Nuclear Power Reactors & Uranium Requirements |access-date=2024-11-10 |publisher=World Nuclear Association}}</ref> Dewletên Yekbûyî xwediyê herî pir a reaktorên nukleerî li seranserê Dunyayê de ye; ew welat di saleke nêzî 800 TWh elektrîkê hildiberîne û rêjeya kapasîteya wê ya merkezî %92 ye. Rêjeya kapasîteya merkezî ya Dunyayê %89 e.<ref name=":3" /> Piriya reaktorên nû yên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşa sêyê (nifşa III) ne û li Asyayê cih digirin. Enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya ewle û domdar e ku belavbûna karbonê kêm dike. Hilberîna enerjiya nukleerî dibe sebeba yek ji astên herî nizm ên mirinan li gorî çavkaniyên din ên enerjiyê li gorî yekîneya enerjiya ku tê hilberandin. Lêkolînek texmîn kir ku her santrala nukleerî ya ku tê çêkirin dikaribû 800.000 salên heyatê xilas bike ji ber ku ji ber [[qirêjiya hewayê]] ya ji santralên elektrîkê yên bi sotemeniya fosîl dûr ketiye.<ref>{{Cite web |url=https://reason.com/2024/11/29/nuclear-power-saves-lives/ |title=Nuclear energy prevents air pollution and saves lives |website=Reason.com |date=2024-11-29 |access-date=2024-12-05 |language=en-US |last=Bailey |first=Ronald}}</ref> Komir, petrol, [[gaza xwezayî]] û hîdroelektrîk her yek ji ber qirêjiya hewayê û qezayan bûne sebeba mirinan li gorî yekîneya enerjiyê. Santralên nukleerî herwiha gazên serayê dernaxin û di encamê de belavbûna karbonê ya çerxa heyatê ji çavkaniyên hevpar ên enerjiya nûjenkirî kêmtir dibe. Xetereyên radyolojîk ên bi enerjiya nukleerî ve girêdayî motîvasyonên sereke yên tevgera dij-nukleerî ne ku îdia dike ku enerjiya nukleerî ji bo însan û heyatgehê gefan çêdike, û potansiyela qezayan wekî [[karesata nukleerî ya Fukuşîmayê]] li [[Japon]] di 11ê adara 2011ê de temsîl dike, û wexta ku bi çavkaniyên enerjiya domdar ên alternatîf re were berhev kirin, pir biha ye ku were bikaranîn. == Produksiyon == [[Wêne:Nuclear power station.svg|thumb|350px|Ew xerîte santralên Dunyayê li gorî dewletan temsîl dike.{{legend|#3b74bc|Santralên aktîv, santralên nû çêdikin}} {{legend|#5db6e9|Santralên aktîv, plankirina santralên nû}} {{legend|#4a9e06|Santral tune, santralên nû çêdikin}} {{legend|#96d167|Santralan tune, nû tên plankirin}} {{legend|#d4aa00|Santralên aktîv, saxlam}} {{legend|#ef2929|Santralên aktîv, îfade kirin bo qonaxên girtîkirina wan}} {{legend|#000000|Santralên nukleerî yê sivîl}} {{legend|#b9b9b9|Santral tune ye}}]] Di sala 2023yê de, enerjiya nukleerî ya sivîl 2.602 terawatt-saet (TWs) elektrîk dabîn kir ku ew yek bi qasî %9ê hilberîna elektrîkê ya Dunyayê ye û piştî enerjiya [[Hîdroelektrîk|hîdroelektrîkê]],<ref name="IEA2019">{{Cite web |url=https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |title=Steep decline in nuclear power would threaten energy security and climate goals |date=2019-05-28 |access-date=2019-07-08 |publisher=International Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012154515/https://www.iea.org/newsroom/news/2019/may/steep-decline-in-nuclear-power-would-threaten-energy-security-and-climate-goals.html |archive-date=2019-10-12}}</ref> duyê çavkaniya herî mezin a enerjiyê ya kêm-karbon e.<ref name="PerformanceReport" /> Beşdariya enerjiya nukleerî di hilberîna enerjiya dunyayî de di sala 2023yê de nêzî %4 bû. Ew rêje hinekî zêdetirî enerjiya bayê ye ku di sala 2023yê de %3,5ê enerjiya dunyayî dabîn kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/energy-consumption-by-source-and-country |title=Energy consumption by source, World |access-date=2024-11-10 |publisher=Our World in Data}}</ref> Para enerjiya nukleerî di hilberîna elektrîkê ya dunyayê de ji %16,5a sala 1997ê daketiye; sebeba sereke ya wê ew e ku rewşa ekonomiyê ya enerjiya nukleerî zehmettir bûye.<ref name="ft-20180903">{{cite news |last=Butler |first=Nick |date=3 September 2018 |title=The challenge for nuclear is to recover its competitive edge |url=https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/fa6ca7ac-ab9a-11e8-89a1-e5de165fa619 |archive-date=2022-12-10 |access-date=9 September 2018 |newspaper=Financial Times}}</ref> Ji mijdara 2024ê ve, li dunyayê 415 reaktorên fisyonê yên sivîl hene ku kapasîteya wan a elektrîkê ya giştî digihîje 374 [[Watt|gîgawatt]] (GW).<ref name=":3" /> Herwiha, 66 reaktorên nukleerî di qonaxa avakirinê de ne û ji bo 87 reaktorên din jî plan hatine çêkirin; kapasîteya wan reaktoran bi rêzê 72 GW û 84 GW ye.<ref name="WNA" /> Dewletên Yekbûyî xwediyê hejmara herî mezin a reaktorên nukleerî ye ku salane zêdetirî 800 TWs elektrîkê hildiberînin û rêjeya kapasîteya wan a merkezî %92 ye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |title=What's the Lifespan for a Nuclear Reactor? Much Longer Than You Might Think |website=Energy.gov |date=16 April 2020 |access-date=2020-06-09 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609230342/https://www.energy.gov/ne/articles/whats-lifespan-nuclear-reactor-much-longer-you-might-think |archive-date=2020-06-09}}</ref> Piriya reaktorên ku niha tên avakirin, reaktorên nifşê sêyê ne û li Asyayê cih digirin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |title=Under Construction Reactors |access-date=2019-12-15 |publisher=International Atomic Energy Agency |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122202635/https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/UnderConstructionReactorsByCountry.aspx |archive-date=2018-11-22}}</ref> Cudahiyên herêmî di warê bikaranîna enerjiya nukleerî de mezin in. Dewletên Yekbûyî di cîhanê de herî zêde enerjiya nukleerî hildiberîne ku %19ê elektrîka ku tê xerckirin ji enerjiya nukleerî tê dabînkirin; li aliyê din, [[Fransa]] rêjeya herî bilind a enerjiya xwe ya elektrîkê ji reaktorên nukleerî bi dest dixe, di sala 2023yê de ew rêje %65 bû.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/WorldStatistics/NuclearShareofElectricityGeneration.aspx |title=Nuclear Share of Electricity Generation in 2023 |website=Power Reactor Information System |access-date=2024-11-11 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Di [[Yekîtiya Ewropayê]] de, heta sala 2022yê, %22ê elektrîkê ji enerjiya nukleerî hatiye dabînkirin. Enerjiya nukleerî li Dewletên Yekbûyî çavkaniya herî mezin a elektrîka kêm-karbonî e<ref name="issues">{{Cite web |url=https://issues.org/apt-3/ |title=Promoting Low-Carbon Electricity Production |date=January 1, 1970 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927013232/http://www.issues.org/23.3/apt.html |archive-date=September 27, 2013 |last1=Apt |first1=Jay |last2=Keith |first2=David W. |last3=Morgan |first3=M. Granger}}</ref> û nêzî nîvê elektrîka kêm-karbonî a Yekîtiya Ewropayê pêk tîne.<ref name=":0" /> Siyasetên derbarê enerjiya nukleerî de di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji hev cuda ne; hin welat, wekî [[Awistirya]], [[Estonya]], [[Komara Îrlendayê|Îrlanda]] û [[Îtalya]], xwedî santralên nukleerî yên aktîv nînin.<ref>{{cite web |url=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryStatisticsLandingPage.aspx |title=PRIS - Country Statistics |website=pris.iaea.org |access-date=5 September 2025 |publisher=International Atomic Energy Agency}}</ref> Herwiha, nêzî 140 keştiyên deryayî yên ku bi enerjiya nukleerî dixebitin di xizmetê de bûn; ew keştî bi nêzî 180 reaktoran dihatin şuxilandin.<ref>{{cite web |url=http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |title=What is Nuclear Power Plant – How Nuclear Power Plants work &#124; What is Nuclear Power Reactor – Types of Nuclear Power Reactors |access-date=2013-06-14 |publisher=EngineersGarage |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215527/http://www.engineersgarage.com/articles/nuclear-power-plants?page=2 |archive-date=2013-10-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |title=Naval Nuclear Propulsion |access-date=2015-06-04 |quote=As of 2001, about 235 naval reactors had been built. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226055625/http://www.ewp.rpi.edu/hartford/~ernesto/F2010/EP2/Materials4Students/Misiaszek/NuclearMarinePropulsion.pdf |archive-date=2015-02-26 |author=Ragheb |first=Magdi}}</ref> Di nav wan de hem keştiyên leşkerî û hem jî hin keştiyên sivîl hene, mesela keştiyên şikandina qeşayê yên ku bi enerjiya nukleerî dişuxilîn.<ref>{{Cite news |date=2003-06-20 |title=Nuclear Icebreaker Lenin |url=http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015031630/http://www.bellona.org/english_import_area/international/russia/civilian_nuclear_vessels/icebreakers/30131 |archive-date=October 15, 2007 |access-date=2007-11-01 |publisher=Bellona}}</ref> Lêkolînên navmiletî di derbarê bikaranînên din ên germahiya ku di prosesan de derdikeve holê berdewam in; mesela ji bo [[hilberîna hîdrojenê]] (ji bo piştgirîkirina ekonomiya hîdrojenê), şîrînkirina ava deryayê, û bikaranîna wê di sîstemên germkirina herêmî de.<ref>{{cite book |title=Non-electric Applications of Nuclear Power: Seawater Desalination, Hydrogen Production and other Industrial Applications |publisher=International Atomic Energy Agency |date=2007 |isbn=978-92-0-108808-6 |url=https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327040900/https://www.iaea.org/publications/7979/non-electric-applications-of-nuclear-power-seawater-desalination-hydrogen-production-and-other-industrial-applications |archive-date=27 March 2019 |url-status=live |access-date=21 August 2018}}</ref> == Tesîra li ser jîngehê == [[Wêne:Ikata Nuclear Powerplant.JPG|thumb|Santrala Nukleerî ya Ikata, ku reaktoreke ava bi zext e û bi rêya bikaranîna guherînereke germê ya bi ava sarker a duyê û girseyeke mezin a avê tê sarkirin; ew metodeke alternatîf a sarkirinê ye li şûna bircên mezin ên sarkirinê.]] Ji ber ku enerjiya nukleerî çavkaniyek enerjiyê ya kêm-karbonî ye û pêdiviyên karanîna erdê nisbeten kêm in, dikare tesîreke erênî li ser jîngehê bike. Tesîrên wê yên neyînî yên potansiyel ên herî mezin li ser jîngehê dibe ku ji xetereyên wê yên nifşî yên ji bo belavbûna çekên nukleerî derkevin holê ku dibe ku xetereyên karanîna wan di pêşerojê de zêde bikin, xetereyên ji bo pirsgirêkên têkildarî rêveberiya bermayiyên radyoaktîf ên wekî qirêjbûna ava binê erdê, xetereyên ji bo qezayan û xetereyên ji bo curyeyên cuda yên êrîşan li ser cihên hilanîna bermayiyan an santralên ji nû ve hilberandin û elektrîkê.<ref name="repr">{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |title=Nuclear Reprocessing: Dangerous, Dirty, and Expensive |access-date=26 January 2020 |publisher=Union of Concerned Scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115202035/https://www.ucsusa.org/resources/nuclear-reprocessing-dangerous-dirty-and-expensive |archive-date=15 January 2021}}</ref><ref name="wi1">{{cite web |url=https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |title=Is nuclear power the answer to climate change? |access-date=1 February 2020 |publisher=World Information Service on Energy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422202713/https://wiseinternational.org/nuclear-energy/nuclear-power-answer-climate-change |archive-date=22 April 2020}}</ref><ref name="worldnuclearwastereport">{{cite web |url=https://worldnuclearwastereport.org/ |title=World Nuclear Waste Report |access-date=25 October 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230615183744/https://worldnuclearwastereport.org/ |archive-date=15 June 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ahearne |first1=John F. |date=2000 |title=Intergenerational Issues Regarding Nuclear Power, Nuclear Waste, and Nuclear Weapons |journal=Risk Analysis |volume=20 |issue=6 |pages=763–770 |bibcode=2000RiskA..20..763A |doi=10.1111/0272-4332.206070 |pmid=11314726}}</ref> Lêbelê, hejmareke biçûk ji karesatan li santralên nukleerî bi tesîrên giring li ser jîngehê çêbûne ku bi pirî reaktorên bi sêwiranên kevintir ve girêdayî ne. === Emîsiyonên karbonî === [[Wêne:CO2 Emissions from Electricity Production IPCC.png|thumb|Derdanên gazên serayê yên di tevahiya çerxa heyatè de ji bo teknolojiyên dabînkirina elektrîkê; nirxên merkez ên ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî|IPCC]] ve hatine hesabkirin. (bi inglîzî)]] Enerjiya nukleerî yek ji metodên sereke yên hilberîna [[Elektrîk|elektrîkê]] ye karbona kêm derdixe; herwiha, eger em li gorî yekeya enerjiya hilberandî li tevahiya çerxa heyatê û belavbûna gazên serayê binêrin, asta belavbûna wê bi [[enerjiya venûker]] re wekhev e an jî kêmtir e.<ref name="Nrel.gov">{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |title=Nuclear Power Results – Life Cycle Assessment Harmonization |date=2013-01-24 |access-date=2013-06-22 |publisher=nrel.gov |quote=Collectively, life cycle assessment literature shows that nuclear power is similar to other renewable and much lower than fossil fuel in total life cycle GHG emissions. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702205635/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_nuclear.html |archive-date=2013-07-02 |author=[[National Renewable Energy Laboratory]] (NREL)}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |title=Life Cycle Assessment Harmonization Results and Findings. Figure 1 |access-date=2016-09-08 |publisher=NREL |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506114117/http://www.nrel.gov/analysis/sustain_lca_results.html |archive-date=2017-05-06}}</ref> Di analîzeke sala 2014ê de ku ji aliyê [[Panela guhertina klîmayê ya navhikûmetî]] (IPCC) ve li ser edebiyata şopa karbonê hatiye kirin û hat diyarkirin ku di tevahiya çerxa heyatê de, asta merkez a belavbûna gazan ji bo enerjiya nukleerî 12 g CO2eq/kWs e; ew jî di nav hemû çavkaniyên bazirganî yên enerjiyê yên bingehîn de, asta herî kêm e.<ref name="IPCC 2014 Annex III">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex III: Technology–specific cost and performance parameters |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164438/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |archive-date=2018-12-14 |year=2014 |at=table A.III.2}}</ref><ref name="report.mitigation2014.org">{{cite web |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |title=IPCC Working Group III – Mitigation of Climate Change, Annex II Metrics & Methodology. |access-date=2019-01-19 |publisher=IPCC |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423212531/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-ii.pdf |archive-date=2021-04-23 |year=2014 |at=section A.II.9.3}}</ref> Ew yek li gorî [[komir]] û [[gaza xwezayî]] tê pîvan ku di wan de ev rêje bi rêzê 820 û 490 g CO2eq/kWs e.<ref name="IPCC 2014 Annex III" /><ref name="report.mitigation2014.org" /> Li gorî raporekê, heta sala 2021ê, reaktorên nukleerî yên li seranserê Dunyayê ji sala 1970ê ve alîkar bûne ku pêşî li belavbûna 72 milyar ton [[Karbondîoksîd|karbondîoksîdê]] were girtin (li gorî hilberîna elektrîkê ya bi komirê).<ref name="Kharecha Pushker A 2013 4889–4895">{{cite journal |last1=Kharecha |first1=Pushker A. |last2=Hansen |first2=James E. |year=2013 |title=Prevented Mortality and Greenhouse Gas Emissions from Historical and Projected Nuclear Power |journal=Environmental Science & Technology |volume=47 |issue=9 |pages=4889–4895 |bibcode=2013EnST...47.4889K |doi=10.1021/es3051197 |pmid=23495839 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=2060/20140017100}}</ref><ref>{{cite web |url=https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |title=World nuclear performance report 2021 |access-date=2022-04-19 |publisher=World Nuclear Association |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403142850/https://world-nuclear.org/getmedia/264c91d4-d443-4edb-bc08-f5175c0ac6ba/performance-report-2021-cop26.pdf.aspx |archive-date=2022-04-03}}</ref> === Radiyasiyon === Li ser asta dunyayî, doza merkezî ya ji radyasyona piştperdehî a hawirdorê salê 2.4 [[Sievert|mîlîsievert]] (mSv/sal) e. Ew mîqdar, bi giranî li gorî taybetmendiyên jeolojîk ên cihê, di navbera 1 mSv/sal û 13 mSv/sal de diguhere. Li gorî [[Neteweyên Yekbûyî]], xebata asayî ya santralên nukleerî, tevî çerxa sotemeniya nukleerî, di asta dunyayî de dibe sebeb ku mîqdara radyasyona ku gel jê re rûbirû dimîne, bi qasî 0.0002 mSv/sal zêde bibe. Doza merkezî ya ku ji ber xebata santralên nukleerî digihîje gelê li derdora wan santralan, ji 0.0001 mSv/sal kêmtir e.<ref name="UNSCEAR_GA">{{cite web |url=http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |title=UNSCEAR 2008 Report to the General Assembly |access-date=2012-05-17 |publisher=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105222241/http://www.unscear.org/docs/reports/2008/09-86753_Report_2008_GA_Report_corr2.pdf |archive-date=2019-01-05 |year=2008}}</ref> Ji bo berawirdkirinê, doza merkezî ya ku digihîje kesên di nav dûrahiya 50 mîl (80 km) ji santraleke elektrîkê ya bi komirê de dijîn, zêdetirî sê qatê wê mîqdarê ye, yanî 0.0003 mSv/sal e.<ref>{{cite web |url=http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |title=National Safety Council |access-date=18 June 2013 |publisher=Nsc.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012025401/http://www.nsc.org/resources/issues/rad/exposure.aspx |archive-date=12 October 2009}}</ref> Çernobîl bû sebeba ku nifûsa derdorê ya herî zêde tesîrdar û karmendên sererastkirinê yên mêr di nav çend wext an hefteyan de bi navînî 50 heta 100 mSv werbigirin, di eynî çaxê de mîrata gerdûnî ya mayî ya qezaya santrala nukleerî ya herî xirab di nav rêjeya rûdana navînî de 0.002 mSv/sal e û bi rêjeya kêmbûnê berdewam dadikeve, ji asta herî bilind a destpêkê ya 0.04 mSv serê kesî ku bi navînî li ser tevahiya nifûsa Nîvkada Bakur di sala qezayê de di sala 1986ê de bû.<ref name="UNSCEAR_GA" /> == Binêre == * [[Guherîna avhewayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 9qcd4gkltdzm8kuht8i2bkeeismyr9l 0 330444 2099689 2099617 2026-10-19T16:51:53Z MikaelF 935 2099689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari'' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] m3k7zd0ayhqs7p2iz8jxrezkyfehzat 2099691 2099689 2026-10-19T17:17:56Z MikaelF 935 2099691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 9gya7fuygfs0o3kfhndehnjg795pm4g 2099692 2099691 2026-10-19T17:18:32Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gohdar Zêbarî]] weke [[Guhdar Zêbarî]] guhart 2099691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 9gya7fuygfs0o3kfhndehnjg795pm4g 0 330445 2099697 2099612 2026-10-19T17:21:52Z MikaelF 935 2099697 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] dszqujv30dvqnlpu97vg008mt0d4yvd 2099703 2099697 2026-10-19T19:30:42Z MikaelF 935 2099703 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 8g1jutrlnax5f5wshm939kj7hc6mrgz 0 330446 2099695 2099613 2026-10-19T17:20:16Z MikaelF 935 2099695 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] m9pk0g6izlrl7o10uxlswnw0frgau1u 2099704 2099695 2026-10-19T19:31:19Z MikaelF 935 2099704 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] q8dorg9tdplci1blzb64m7o7t0cnn2i 0 330447 2099696 2099614 2026-10-19T17:21:09Z MikaelF 935 2099696 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e ku li Badînan dixebite. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 934cxyt3mdukk6qymbg58i5g13nidb2 2099705 2099696 2026-10-19T19:32:01Z MikaelF 935 2099705 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] kf4baq1wtfetf2363x9vgk9hkr5ir0i 0 330448 2099694 2099616 2026-10-19T17:19:17Z MikaelF 935 2099694 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd ê badînî ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 6qfyle4calisvgejolvxtzbh91j11mn 2099706 2099694 2026-10-19T19:32:52Z MikaelF 935 2099706 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] m97qd8duhu6yex3voegs886alaz0g29 0 330449 2099643 2099637 2026-10-19T12:24:56Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Bismilê]] 2099643 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> lê piştî demeke kurt hate berdan.<ref>http://eutcc.net/?page_id=1867</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Bismilê]] p4n4azpuq7rqybi1fyk8iiyfttng4ww 2099644 2099643 2026-10-19T12:25:05Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] 2099644 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekarê unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> lê piştî demeke kurt hate berdan.<ref>http://eutcc.net/?page_id=1867</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Bismilê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] 3m7flcagecstyeqs94q2gbbu4li7wvz 2099675 2099644 2026-10-19T13:12:53Z MikaelF 935 2099675 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekara unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> lê piştî demeke kurt hate berdan.<ref>http://eutcc.net/?page_id=1867</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Bismilê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] pr0f7vwitkni2jk0pi0uf56yhlxpgag 2099676 2099675 2026-10-19T13:17:30Z MikaelF 935 2099676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Dersim Dağ Mezopotamya Ajansı.jpg | sernavê_wêne = Dersim Dag (2023) }} '''Dersim Dag''' an jî '''Dersim Dağ''' siyasetmedareke kurd e ku di 2ê sibata 1996an de li gundê [[Darloya Jêr]] ser navçeya [[Bismil]]ê ya Diyarbekirê hatiye dinyayê. == Kurtejiyan == Dagê beşa kurdolojiyê ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] kuta kiriye. Hîn xwendekara unîversîteyê bû, di hilbijartinên parlamenteriyê yên sala 2018an de, wek nûnera [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ([[HDP]]) ya Amedê hat hilbijartin. Dag di wê demê de yek ji parlamenterên herî ciwan bû û [[hevberdevk]]a [[Komîsyona Şopandina Nexşerêya Kurdî]] (2021) û [[Meclîsa Ciwan a HDPyê]] (2022) bû.<ref>[[Felat Niştiman]] (2021). "Rexnedayîn: fêrbûn, axaftin û nivîsîna bi kurdî ye. Kurdî wêbibe zimanê bingehîn.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 4.</ref><ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/turkey/1283575</ref> Di 31ê kanûna paşîn a 2025an de Dag li [[Balafirgeha Sabiha Gökçen]] a Stembolê hate desteserkirin<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/middleeast/849007</ref> lê piştî demeke kurt hate berdan.<ref>http://eutcc.net/?page_id=1867</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Parlamenterên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Bismilê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] k4g5r1dorypeokbea3tpvsd4k4ne31z 0 330451 2099677 2099640 2026-10-19T13:25:47Z MikaelF 935 2099677 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Keleha Çeqçeqo''', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', [[keleh]]eke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov, Stewr|Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne.<ref>[[Feratê Dengizî]] (2021). "Keleha Çeqçeqo.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 5.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên Mêrdînê]] pdnh9qraxn6hdw5hh4ff90f9gts2pk3 2099678 2099677 2026-10-19T13:32:46Z MikaelF 935 2099678 wikitext text/x-wiki '''Keleha Çeqçeqo''', anku '''Keleha Çeqçeqo Govê''', [[keleh]]eke li [[Delavê Dengiza]] ye ku bajarekî kevnare jî ye, şikeft tê de hene, [[xeşîb]]a ji kelehê tê û diçe ber avê. Ji [[Gov, Stewr|Gov]]ê û heta [[Stewr]]a [[Mêrdîn]]ê 5,5 [[km]] ye; 500 metre nêzîkî [[Delav]]ê [[Dengiza]] ye û ji navenda Mêrdînê ber bi bakur ve 41 km ye. Stewr ber bi bakur, ber bi Bismilê ve jî, nezîkî 10 km tev warên kevnare ne.<ref>[[Feratê Dengizî]] (2021). "Keleha Çeqçeqo.", [[Xwebûn]], 64:2021, r. 5.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên Mêrdînê]] 611mk92nqh3l5429vmum9aa3xhio4c0 0 330452 2099655 2026-10-19T12:57:12Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099655 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099656 2099655 2026-10-19T13:00:29Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê bû. sbv3u452wnp9b41hjugwfee8welhfah 2099657 2099656 2026-10-19T13:01:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099657 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair, nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. q1j9uu7nw689htbdnu0t57i5vrsgsld 2099658 2099657 2026-10-19T13:01:26Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099658 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. 8fhghr1fj346sheczyl7zej07ieqnzm 2099659 2099658 2026-10-19T13:04:37Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099659 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. 49yu6dazkc46yzisxtov3hdoircd4vs 2099660 2099659 2026-10-19T13:05:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099660 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe dişuxilî, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de hatiye kuştin. sbferu48scno6rwpwkw624gaes2bw8f 2099661 2099660 2026-10-19T13:06:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099661 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de hatiye kuştin. 8c849dqjptmorin56flptoqtn220lmh 2099662 2099661 2026-10-19T13:07:10Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099662 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de hatiye kuştin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. ibzxp5z98zcm5e24usgp6i0ngmy0ukf 2099663 2099662 2026-10-19T13:07:46Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de hatiye kuştin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} 403ilrr9gv7b30lorx1swx49szpuszd 2099664 2099663 2026-10-19T13:08:04Z Kurê Acemî 105128 /* Eser */ 2099664 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de hatiye kuştin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} d1pm9q733bsx3nvglfs3jc56aj085ca 2099665 2099664 2026-10-19T13:08:36Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099665 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) şair û nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} jmyewh08tuav77l9uf1l3kkpeaeu2or 2099666 2099665 2026-10-19T13:09:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099666 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} krufeu5s8az47vsppxwstaxzfj4hoge 2099667 2099666 2026-10-19T13:09:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Taoma Audo.jpg|thumb]] Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} atcgqiteu9arer1viwh1hcwk9933k55 2099668 2099667 2026-10-19T13:10:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Taoma Audo.jpg|thumb|Toma Audo]] Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} k1884reau3zut76b3zla8j2lql4b0g5 2099669 2099668 2026-10-19T13:10:41Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099669 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar Toma Audo (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3qlj5ai5got7hmafvtmiwrx1t846ce0 2099670 2099669 2026-10-19T13:11:02Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar '''Toma Audo''' (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} qur58s9ubzraswtgtdthyvaruylm23i 2099671 2099670 2026-10-19T13:11:25Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] 2099671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar '''Toma Audo''' (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] ooxdwc95z2t9le2qv3au416wpa58bex 2099672 2099671 2026-10-19T13:11:37Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1918]] 2099672 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar '''Toma Audo''' (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû. Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin. * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1918]] kk75c9wqwgoxw5vhlv2cu7lpsv5cuxy 2099673 2099672 2026-10-19T13:12:17Z Kurê Acemî 105128 2099673 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar '''Toma Audo''' (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû.<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/baudot.html Archbishop Thomas Audo] catholic-hierarchy.org</ref> Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin.<ref name="LundbergFine2012">{{cite book |title=Puzzling Out the Past: Studies in Northwest Semitic Languages and Literatures in Honor of Bruce Zuckerman |last1=Lundberg |first1=Marilyn J. |publisher=BRILL |date=2012-05-03 |pages=110– |isbn=9789004227163 |url=https://books.google.com/books?id=9VQzAQAAQBAJ&pg=PP110 |access-date=8 February 2016 |last2=Fine |first2=Steven |last3=Pitard |first3=Wayne T.}}</ref> * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1918]] pxh0dpyktb1lmar49y7abxqnlt635f3 2099674 2099673 2026-10-19T13:12:31Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099674 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} Mar '''Toma Audo''' (bi [[Zimanê suryanî|suryanî]]: ܬܐܘܡܐ ܐܘܕܘ; jdb. 10ê cotmeha 1854ê li [[Elkîş]] - m. 27ê tîrmeha 1918ê li [[Ûrmiye]]) nivîskarê suryanî bû ku serpîskoposê [[Dêra Katolîk a Keldanî]] di navbeya salên 1890ê û 1918ê jî bû.<ref>[http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/baudot.html Archbishop Thomas Audo] catholic-hierarchy.org</ref> Ew di 10ê cotmeha 1854ê de li Elkîşê jidayik bû. Apê wî alîkar kir ku ew li [[Roma|Romayê]] dersên di derbarê [[Katolîk|katolîkiyê]] werbigire. Piştî temamkirina dersan ew di sala 1880ê de bû keşiş û di sala 1890ê de wekî serpîskoposê Dêra Katolîk a Keldanî hatibû bijartin. Ew heta dawiya emrê xwe di wê de xizmet kir, Toma Audo di 27ê tîrmeha 1918ê de di wexta [[Seyfo|Jenosîda Suryaniyan]] de li [[Ûrmiye|Ûrmiyeyê]] hatiye qetîl kirin. == Eser == Esera sereke ya Toma Audo ferhengeke raveker a [[Zimanê suryanî|suryanî]] bû, ku ji du cildan pêk dihat; cilda yekê di sala 1897ê de, û ya duyê jî di sala 1901ê de hatin çapkirin.<ref name="LundbergFine2012">{{cite book |title=Puzzling Out the Past: Studies in Northwest Semitic Languages and Literatures in Honor of Bruce Zuckerman |last1=Lundberg |first1=Marilyn J. |publisher=BRILL |date=2012-05-03 |pages=110– |isbn=9789004227163 |url=https://books.google.com/books?id=9VQzAQAAQBAJ&pg=PP110 |access-date=8 February 2016 |last2=Fine |first2=Steven |last3=Pitard |first3=Wayne T.}}</ref> * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=1 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela01audo}} * {{Cite book |title=Dictionnaire de la langue Chaldêenne |last=Audo |first=Thomas |author-link=Toma Audo |publisher=Imprimerie des pères dominicains |year=1897 |volume=2 |location=Mossoul |language=syr |url=https://archive.org/details/dictionnairedela02audo |orig-year=1901}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1854]] [[Kategorî:Mirin 1918]] ns238kkca5kkcxrsq6dui6cpi0q1lpr 0 330453 2099679 2026-10-19T14:12:18Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Taha Xelîl''' rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û Tûni..." hat çêkirin 2099679 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''' rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] gcrm44v219r2tezi28t8tzoblepm2o2 2099680 2099679 2026-10-19T14:19:30Z MikaelF 935 2099680 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''' rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 3hl6s620otyn1omtdvl2oj3cek07rvj 2099681 2099680 2026-10-19T14:27:15Z MikaelF 935 2099681 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''' rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] pugv3jdz30puizn1fdign08io87ly1d 2099682 2099681 2026-10-19T14:34:31Z MikaelF 935 2099682 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''', wek '''Taha Khalil''' jî tê naskirin,<ref>https://worldliteraturetoday.org/author/taha-khalil</ref> rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 8zhspaso6bv1w9vxey2q47l60qxybkz 2099683 2099682 2026-10-19T14:37:06Z MikaelF 935 /* Girêdanên derve */ 2099683 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''', wek '''Taha Khalil''' jî tê naskirin,<ref>https://worldliteraturetoday.org/author/taha-khalil</ref> rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html * https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/three-poems-rojava-syria-taha-khalil {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 4mc1g22hjle5chnr5qdwispln74lf2y 2099684 2099683 2026-10-19T14:39:52Z MikaelF 935 /* Girêdanên derve */ 2099684 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Taha Xelîl''', wek '''Taha Khalil''' jî tê naskirin,<ref>https://worldliteraturetoday.org/author/taha-khalil</ref> rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye. == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * {{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/three-poems-rojava-syria-taha-khalil * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/i-can-least-be-stumbling-block-conversation-taha-khalil-david-shook-zedan-xelef {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 577ikoclo169puq99hpqyfpwwlthquk 2099685 2099684 2026-10-19T14:49:21Z MikaelF 935 2099685 wikitext text/x-wiki '''Taha Xelîl''', wek '''Taha Khalil''' jî tê naskirin,<ref>https://worldliteraturetoday.org/author/taha-khalil</ref> rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2021). "Helbest nema dikarin henekê xwe bi xelkê bikin. Romana kurdî tune ye!", [[Xwebûn]], 65:2021, r. 4.</ref> == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * {{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/three-poems-rojava-syria-taha-khalil * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/i-can-least-be-stumbling-block-conversation-taha-khalil-david-shook-zedan-xelef {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 720oqcrdomm5ixfmpxfe0haj3a74got 2099686 2099685 2026-10-19T14:50:25Z MikaelF 935 2099686 wikitext text/x-wiki '''Taha Xelîl''', wek '''Taha Khalil''' jî tê naskirin,<ref>https://worldliteraturetoday.org/author/taha-khalil</ref> rojnamevan, nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di sala 1963yan de li bajarê [[Qamişlo]]kê ji dayika xwe bûye. == Jînenîgar == Xelîl li [[Zanîngeha Şamê]] beşa ziman û wêjeya erebî xwendiye. Heta niha (2021) pênc pirtûkên wî yên helbestan hatine weşandin. Romaneke wî bi almanî jî hatiye weşandin. Her wiha ew [[şêwekar]] e û bi tabloyên xwe tev li gelek pêşengehên li Qamişlo, [[Beyrût]], [[Swîsre]] û [[Tûnis]]ê bûye. Endamê [[Yekitiya Nivîskarên Swîsreyê]] û endamê rûmetê yê [[Nivîskarên Awistiryayê]] ye.<ref>[[Rizoyê Xerzî]] (2021). "Helbest nema dikarin henekê xwe bi xelkê bikin. Romana kurdî tune ye!", [[Xwebûn]], 65:2021, r. 4.</ref> == Dîwan == * ''Şûna wê'', [[weşanên çapxaneya Hîro|weşanên Hîro]], 2012<ref>http://semakurd.net/node/237</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * {{ku}} https://www.dengeamerika.com/a/3093538.html * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/three-poems-rojava-syria-taha-khalil * {{en}} https://worldliteraturetoday.org/2020/winter/i-can-least-be-stumbling-block-conversation-taha-khalil-david-shook-zedan-xelef {{şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] jhs0q23g1x9fdw7mrohz5twpvdpfei6 0 330454 2099693 2026-10-19T17:18:32Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Gohdar Zêbarî]] weke [[Guhdar Zêbarî]] guhart 2099693 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Guhdar Zêbarî]] 2o30xqelzs75ansdz1o1iltz0m6mpz2 14 330455 2099698 2026-10-19T17:24:37Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Girtîgeh]]" hat çêkirin 2099698 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Girtîgeh]] q8ft9ep2g9spmwj5itw7luo44if748d 1 330456 2099747 2026-10-20T05:59:22Z ~2026-56037-19 188729 /* Xebatên Raman Ahmad */ beşeke nû 2099747 wikitext text/x-wiki == Xebatên Raman Ahmad == Ev gotar ne ji bo reklamê hatiye nivîsandin, lê ji bo belgekirina xebat û beşdariya Raman Ahmad di warê zimanê kurdî de hatiye amadekirin. Raman Ahmad bi zimanê kurdî, bi taybetî bi varyantên Kurmancî û mijarên têkildarî teknolojiyên zimanê kurdî, mijûl dibe. Xebatên wî yên di warê ziman û teknolojiya zimanê de dikarin ji bo belgekirina van mijaran girîng bin. Ji kerema xwe, berî ku ev gotar were jêbirin, ji min re derfet bidin ku ez çavkaniyên serbixwe û agahiyên pêbawer zêde bikim û gotarê li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê sererast bikim. Armanca min reklamkirina kesekî nîne, lê pêşkêşkirina agahiyên rast, bêalî û bi çavkaniyên pêbawer e. [[Taybet:Beşdarî/~2026-56037-19|~2026-56037-19]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-56037-19|talk]]) 05:59, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) b3fazx1t9wvf4f7zlwebtfglhs0o741 0 330457 2099760 2026-10-20T07:01:40Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099761 2099760 2026-10-20T07:06:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. eawqckbma8syu9yw39dez15sclcrtgj 2099762 2099761 2026-10-20T07:10:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. i37akh5xanawbaxi3u7tkey7tev02h6 2099763 2099762 2026-10-20T07:11:13Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099763 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. lhp66og3i288poudjhamjwcw190hl5g 2099765 2099763 2026-10-20T07:38:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099765 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == mc1i6o25svxc1e95nhsjllg3chekdm7 2099766 2099765 2026-10-20T07:39:16Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wê */ 2099766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} o3apwknc4ztuf8bj0yeb7z1ze9r7twj 2099767 2099766 2026-10-20T07:40:01Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wê */ 2099767 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Band 1: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 == Çavkanî == {{Çavkanî}} tw7t1lfec8tu62mzsk32ihlybk0rp03 2099768 2099767 2026-10-20T07:40:21Z Kurê Acemî 105128 2099768 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Band 1: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7t16f7d5yni546bp383lapf3aakdzl5 2099769 2099768 2026-10-20T07:41:02Z Kurê Acemî 105128 /* Pexşan */ 2099769 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Band 1: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Band 2: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} qypwop5v5gosrhhl3usgog0o8mygfey 2099770 2099769 2026-10-20T07:41:19Z Kurê Acemî 105128 2099770 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} hvg2m9uzl896mxi53fe3m730uhyntl1 2099771 2099770 2026-10-20T07:42:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099771 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] Elisabet “Betti” Alver (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3m06la4pu2z7by12t0rs3sc7t5oahlh 2099772 2099771 2026-10-20T07:42:27Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} ql2o0zxfompbypj8b2ka5l1i2euyuvy 2099773 2099772 2026-10-20T07:42:54Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] 2099773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] nzox4nsr1vv3dxtkqp7ugaotrxfqibh 2099774 2099773 2026-10-20T07:43:02Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1989]] 2099774 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye. Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da. Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir. Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin. == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] m4mucw4dcsgg79eo5cabnwj0pdfoknm 2099775 2099774 2026-10-20T07:44:11Z Kurê Acemî 105128 2099775 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] 0lrili6h9mu6q5aluwdspqryqzuc9cv 2099776 2099775 2026-10-20T07:44:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099776 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] 93b8imvsgff7rqh5ts9dqp7e654e8u5 2099777 2099776 2026-10-20T09:11:36Z MikaelF 935 2099777 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê [[Tartu]]yê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê [[Heiti Talvik]] ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] tvechxu89w6y32uyhzsc8ioje9icum9 2099778 2099777 2026-10-20T09:13:10Z MikaelF 935 2099778 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê de]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê [[Tartu]]yê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê [[Heiti Talvik]] ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] c8wtdrm7niotunta161pdkl2etdhh7a 2099780 2099778 2026-10-20T10:54:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ lînka dubar 2099780 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê de]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê [[Tartu]]yê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] adhi9osqc09h2f6njgio8s7o2orgs81 2099781 2099780 2026-10-20T10:55:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ @MikaelF, lînkên dubar 2099781 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Betti Alver.jpg|thumb|Betti Alver di sala 1930ê de]] '''Elisabet “Betti” Alver''' (jdb. 23ê mijdara 1906ê li [[Jõgeva]], berê [[Împeratoriya Rûsî]] - m. 19ê hezîrana 1989ê li [[Tartu]], [[Komara sovyet a sosyalîst a Estonyayê|KSS a Estonyayê]]) yek ji şairên herî bi nav û deng a [[Estonya|Estonyayê]] bû. Alver di nav nifşa yekê de bû ku di mektebên Estonyaya serbixwe de perwerde dîtine. Wê li bajarê Tartuyê li mektebê xwendiye.<ref>{{cite web |url=http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |title=Estonian Literary Magazine |accessdate=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100911071329/http://elm.einst.ee/issue/23/soothsayer-mother-song-divine-hooligan-betti-alver/ |archive-date=11 September 2010}}</ref> Wê di destpêkê de wekî nivîskara [[Pexşan|pexşanê]] derket pêş. Wê bi endamtiya di nava koma ''Arbujad'' ("Pêşbîn") de hat naskirin; ew komeke biçûk a şairên estonî yên bitesîr bû ku kesên wekî [[Bernard Kangro]], [[Uku Masing]], [[Kersti Merilaas]], [[Mart Raud]], [[August Sang]], [[Heiti Talvik]] û [[Paul Viiding]] di nav de bûn. Piştî şer, mêrê wê Heiti Talvik ji aliyê sovyetan ve hat girtin û li [[Sîbîrya|Sîbîryayê]] heyata xwe ji dest da.<ref>{{cite web |url=http://estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=10495 |title=Estonian Literature Information Centre |access-date=8 November 2021}}</ref> Wê, wekî şair, ji bo protestokirina desthilata sovyetê du-sê dehsalan bêdeng ma, lê di salên 1960î de dîsa dest bi aktîvîteyên xwe kir. Di wê çaxa duyê de, esera bi navê ''Tähetund'' (ango "Saeta Stêrkî") ku di sala 1966ê de hatiye weşandin, cihê balê ye. Wê herwiha roman nivîsî û îşê tercimeyê jî kir.<ref>{{cite book |title=Shifting Borders: East European Poetries of the Eighties |last1=Cummins |first1=W.M. |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=1993 |pages=32–33 |isbn=978-0-8386-3497-4 |url=https://books.google.com/books?id=EVKUVb1QpmUC&pg=PA32 |last2=Debeljak |first2=A. |last3=Haderlap |first3=M. |last4=Ihan |first4=A. |last5=Potokar |first5=J. |last6=Šalamun |first6=T. |series=Foreign Policy; 9}}</ref> Di salvegera sedê a jidayikbûna wê de, li bajarê Jõgeva muzexaneyek ji bo bîranîna wê hat vekirin.<ref>{{cite web |url=http://www.jogevalv.ee/index.php?lang=eng&main_id=307,2681 |title=Jõgeva site |access-date=30 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609120442/http://www.jogevalv.ee/index.php?main_id=307,2681&lang=eng |archive-date=9 June 2007}}</ref> == Eserên wê == === Lîrîk === * Lugu valgest varesest, 1931 * Tolm ja tuli, 1936 * Luuletused ja poeemid, 1956 * Mõrane peegel, 1962 * Tähetund, 1966 * Uued luuletused ja poeemid, 1968 * Eluhelbed, 1971 * Tuju, 1976 * Lendav linn, 1979 * Korallid Emajões, 1986 * Werke, Banda 1ê: Üle aegade Assamalla; Luuletusi ja poeeme 1931–1988, 1989 * Üle sõnade serva, 2004 === Pexşan === * Tuulearmuke, 1927 (Roman) * Invaliidid, 1930 (Roman) * Viletsuse komöödia, 1935 (Pexşan) * Werke, Banda 2ê: Tuulearmuke; Invaliidid; Viletsuse komöödia; Kõmpa; Proosa 1927–1976, 1992 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1906]] [[Kategorî:Mirin 1989]] flroivr0h9w712jgnshsvso0yohe9j9 0 330458 2099782 2026-10-20T10:56:17Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099782 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099783 2099782 2026-10-20T10:57:35Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099783 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye. berh7pcnhe1l6rhpbxt50ssb0xecua5 2099784 2099783 2026-10-20T10:57:58Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099784 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yekê, paytext [[Tallinn]]. obef2rvintpxbupk5zjzxhzlnhqspnp 2099785 2099784 2026-10-20T10:58:06Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099785 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. km3dri6tweiztmsojuvchox4vngqmxb 2099786 2099785 2026-10-20T10:59:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099786 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. 2ypvdgs1h7hthx0yjoui0ze2ksgscxj 2099787 2099786 2026-10-20T11:02:43Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099787 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî Dorpat dihat naskirin. 5tu329u06c2h6qj5rdo86w6oit9nwi3 2099788 2099787 2026-10-20T11:03:52Z Kurê Acemî 105128 2099788 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî Dorpat dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} taluf5msbzy5isiap3ztiie67w5z110 2099789 2099788 2026-10-20T11:04:23Z Kurê Acemî 105128 /* Nifûs */ 2099789 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî Dorpat dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} 8c4wbt0ntzi3n046ov4snmt1yx4u5vh 2099790 2099789 2026-10-20T11:04:53Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} Tartu (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî Dorpat dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} mi8audm33zqx5wym1nq6wkrn0arfbhv 2099791 2099790 2026-10-20T11:05:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099791 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: Tarto) duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} qn1cllz5sd4wdlvrao08us8lyibnk9g 2099792 2099791 2026-10-20T11:05:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} daq8n4ffx2jdnyr6hue9iuk09gszett 2099793 2099792 2026-10-20T11:05:58Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Eston]] 2099793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e. Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] 2o929b8j1tblac4ove2yckr6yvt4fgm 2099794 2099793 2026-10-20T11:06:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] bjowcf3ir7syvo37zm1k2n98g0zw4ea 2099795 2099794 2026-10-20T11:16:33Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] 2099795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî yê yekê, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] r784s3wkozrx60akl4okez26nb97utm 2099796 2099795 2026-10-20T11:24:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî bajarê herî mezin, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] cd60wfgeugv3eojvozwcr9n3a99lb90 2099797 2099796 2026-10-20T11:25:04Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099797 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî bajarê herî mezin, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Di tarîxê de, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] 87g1mm9wd63h41l79vn9fikwe2bugn9 0 330459 2099798 2026-10-20T11:25:31Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Eniya Şervanên Gel''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: جبهه مبارزین مردمی, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Jabheh-yi Mubarizin-i Mardumi'', bi kurtî '''EŞG''') rêxistineke çekdar a neteweperest a [[belûç]] e ku bi piranî li parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]], li başûrê rojhilatê [[Îran|Îranê]], çalak e. Ev rêxistin di dawiya sala 2025an de wekî encama yekbûna çend mîlîs..." hat çêkirin 2099798 wikitext text/x-wiki '''Eniya Şervanên Gel''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: جبهه مبارزین مردمی, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Jabheh-yi Mubarizin-i Mardumi'', bi kurtî '''EŞG''') rêxistineke çekdar a neteweperest a [[belûç]] e ku bi piranî li parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]], li başûrê rojhilatê [[Îran|Îranê]], çalak e. Ev rêxistin di dawiya sala 2025an de wekî encama yekbûna çend mîlîsên belûçên [[Sunîtî|sunnî]], di nav de [[Ceyş el-Edl]], hate damezrandin û beşdarî serhildana çekdarî ya li Sîstan û Belûçistanê bûye. Berdevkê ''Eniya'' ''Şervanên Gel'' [[Mehmûd Belûç]] e. Piştî destpêkirina [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê]] [[Şerê Îranê 2026|di sala 2026an]] de, Eniya Şervanên Gel soz da ku şerê xwe yê li dijî Îranê bidomîne. Ji hezîrana 2026an ve, ev rêxistin gelek caran bi hêzên Îranê re ketiye pevçûnê. Hatiye ragihandin ku di van pevçûnan de ji her du aliyan gelek kes hatine kuştin. [[Kategorî:Rêxistinên Belûçî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] 41wmz6kit744mffa6lg9891kfarsjgn 2099799 2099798 2026-10-20T11:26:40Z Kurdistanov 175167 2099799 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Eniya Şervanên Gel''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: جبهه مبارزین مردمی, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Jabheh-yi Mubarizin-i Mardumi'', bi kurtî '''EŞG''') rêxistineke çekdar a neteweperest a [[belûç]] e ku bi piranî li parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]], li başûrê rojhilatê [[Îran|Îranê]], çalak e. Ev rêxistin di dawiya sala 2025an de wekî encama yekbûna çend mîlîsên belûçên [[Sunîtî|sunnî]], di nav de [[Ceyş el-Edl]], hate damezrandin û beşdarî serhildana çekdarî ya li Sîstan û Belûçistanê bûye. Berdevkê ''Eniya'' ''Şervanên Gel'' [[Mehmûd Belûç]] e. Piştî destpêkirina [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê]] [[Şerê Îranê 2026|di sala 2026an]] de, Eniya Şervanên Gel soz da ku şerê xwe yê li dijî Îranê bidomîne. Ji hezîrana 2026an ve, ev rêxistin gelek caran bi hêzên Îranê re ketiye pevçûnê. Hatiye ragihandin ku di van pevçûnan de ji her du aliyan gelek kes hatine kuştin. [[Kategorî:Rêxistinên Belûçî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] mpyi0em8fnw9bpmc233y3u9h8eai5c5 2099800 2099799 2026-10-20T11:33:36Z Kurdistanov 175167 2099800 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | navê_rastî = جبهه مبارزین مردمی | wêne = Flag_of_the_People's_Fighters_Front.svg | dewlet = [[Îran]] | welat = [[Belûçistan]] | serok = [[Ebdulrehman Belûç]] | berdevk = [[Mehmûd Belûç]] }} '''Eniya Şervanên Gel''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: جبهه مبارزین مردمی, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Jabheh-yi Mubarizin-i Mardumi'', bi kurtî '''EŞG''') rêxistineke çekdar a neteweperest a [[belûç]] e ku bi piranî li parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]], li başûrê rojhilatê [[Îran|Îranê]], çalak e. Ev rêxistin di dawiya sala 2025an de wekî encama yekbûna çend mîlîsên belûçên [[Sunîtî|sunnî]], di nav de [[Ceyş el-Edl]], hate damezrandin û beşdarî serhildana çekdarî ya li Sîstan û Belûçistanê bûye. Berdevkê ''Eniya'' ''Şervanên Gel'' [[Mehmûd Belûç]] e. Piştî destpêkirina [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê]] [[Şerê Îranê 2026|di sala 2026an]] de, Eniya Şervanên Gel soz da ku şerê xwe yê li dijî Îranê bidomîne. Ji hezîrana 2026an ve, ev rêxistin gelek caran bi hêzên Îranê re ketiye pevçûnê. Hatiye ragihandin ku di van pevçûnan de ji her du aliyan gelek kes hatine kuştin. [[Kategorî:Rêxistinên Belûçî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] 16rl9xsa26w369yp2h7i70v3n9thmql 2099801 2099800 2026-10-20T11:38:22Z Kurdistanov 175167 2099801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | navê_rastî = جبهه مبارزین مردمی | wêne = Flag_of_the_People's_Fighters_Front.svg | dewlet = [[Îran]] | welat = [[Belûçistan]] | serok = [[Ebdulrehman Belûç]] | berdevk = [[Mehmûd Belûç]] }} '''Eniya Şervanên Gel''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: جبهه مبارزین مردمی, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Jabheh-yi Mubarizin-i Mardumi'', bi kurtî '''EŞG''') rêxistineke çekdar a neteweperest a [[belûç]] e ku bi piranî li parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistanê]], li başûrê rojhilatê [[Îran|Îranê]], çalak e. Ev rêxistin di dawiya sala 2025an de wekî encama yekbûna çend mîlîsên belûçên [[Sunîtî|sunnî]], di nav de [[Ceyş el-Edl]], hate damezrandin û beşdarî serhildana çekdarî ya li Sîstan û Belûçistanê bûye. Berdevkê ''Eniya'' ''Şervanên Gel'' [[Mehmûd Belûç]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/iranian-baluch-separatist-factions-establish-popular-fighters-front-coalition/ |sernav=Iranian Baluch separatist factions establish Popular Fighters Front coalition |malper=FDD |tarîx=2025-12-12 |roja-gihiştinê=2026-10-20 |ziman=en |paşnav=Sayeh |pêşnav=Janatan}}</ref> Piştî destpêkirina [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê]] [[Şerê Îranê 2026|di sala 2026an]] de, Eniya Şervanên Gel soz da ku şerê xwe yê li dijî Îranê bidomîne. Ji hezîrana 2026an ve, ev rêxistin gelek caran bi hêzên Îranê re ketiye pevçûnê. Hatiye ragihandin ku di van pevçûnan de ji her du aliyan gelek kes hatine kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Rêxistinên Belûçî]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] jna4gjt5csrnybm1yfxffz31pzd0xj6