Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 17503 2099892 2096210 2026-10-21T04:07:33Z Biyolojiyabikurdi 31567 2099892 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratuvaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratuvaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratuvaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serkî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyê çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayî ya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arsteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cih guherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî minak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekî zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihêje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîn e. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratuvarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîn e. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, bisinor e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyê xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwerên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qabareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratuvaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyê çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîn e û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratuvarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] k1iih1z12ghk6yqs8nlgqm00f7xkfi7 2099896 2099892 2026-10-21T04:19:57Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Escherichia coli, wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê */ 2099896 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serkî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyê çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayî ya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arsteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cih guherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî minak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekî zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihêje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîn e. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîn e. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, bisinor e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyê xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwerên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qabareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyê çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîn e û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 04rr9b8cl72v1myo1lvcmat6whwwivr 2099899 2099896 2026-10-21T04:27:54Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Escherichia coli, wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê */ 2099899 wikitext text/x-wiki [[Wêne:E coli at 10000x, original.jpg|thumb|300x300px|Wêneyê bakteriyên E.coli 10000 car hatî mezinkirin.]] '''Bakterî''' (bi latînî: yekjimar; ''bacterium'', pirjimar; ''bacteria'') zîndewerên tekxaneyî yên prokaryotî ne. Hemû [[cor]]ên bakteriyan zîndewerên tekxaneyî ne û [[navik]] û [[endamok]]ên bi parzûn pêçayî lixwe nagirin, loma di nav navikseretayî (prokaryot) de cih digirin. Li gel jorecîhana bakteriyan, hemû endamên jorecîhana [[arkea]]yan jî ji xaneyek prokaryotî pêk tên. Ango hemû zîndewerên bi xaneya navikseretayî, tekxaneyî ne. Li seranserê dinyayê de zîndewerê bi hejmara herî zêde, bakterî ne. Bakterî hema di hemû habîtatên jîngehan de dikarin bijîn. Kapasîteya metabolîzmayê di nav endamên jorecîhana bakteriyan de cihêreng e û bakterî dikarin hema hemû awêteyên endamî û hin awêteyên neendamî wekî çavkaniya xurekê bi kar bînin.<ref name="Encyclopedia Britannica">Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 27 Jan. 2025, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 28 January 2025. </ref> Hin bakterî hokarên nexweşiyê ne, gava mirov, [[Heywan|ajal]] an jî riwek tûşî van bakteriyan dibin, bi nexweşiyê dikevin. Lê piraniya bakteriyan xeternak nîn in û ji ber zîndeçalakiyên wan ên di jîngehê de, ji bo zîndewerên din jî derfetên jiyanê ava dibe.Hinek bakterî jî bi zîndewerk din re (ajal, riwek an jî karok) jîyanek hevbeş ava dikin, ko wekî sîmbiyosîs tê navkirin. Heke bakterî nebûna, di jîngehê de têkşikestin û hilweşîna awêteyên endamî, pir hêdî rû dida. Bakterî paşmayiyên riwek û ajalan dubare digerînin. Wekî mînak, dubaregerîna nîtrojen û karbonê. Hinek bakterî ji bo çêkirina [[xurek]], hin madeyên kîmyayî û dijezîndeyî (antîbiyotîk) tên bikaranîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Peyva bakteriyê ji peyva grekî ya “bakterion” çêbûye. Wateya bakterion, “gapolê piçûk” e. Ji ber ko cara pêşîn di bin mîkroskobê de bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî hatine dîtin, ev nav li wan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vocabulary.com/dictionary/bacterium |sernav=Bacterium - Definition, Meaning & Synonyms |malper=Vocabulary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Beşa mîkrobiyolojiyê ya li ser bakterî û têkiliyên wan ên bi bijîşkiyê, pîşesaziyê û çandiniyê re mijûl dibe, wekî bakterîzanî (bi înglîzî: ''bacteriology'') tê navkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/bacteriology |sernav=Definition of BACTERIOLOGY |malper=www.merriam-webster.com |tarîx=2025-02-16 |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Zanyarên ko di warê bakterîzaniyê de xebat dikin, wekî bakterîzan (bi înglîzî: ''bacteriologist'') tên navkirin. == ''Escherichia coli'', wekî bakteriya model ji bo xebatên zanistiyê == [[Wêne:Escherichia coli 2.jpg|thumb|300x300px|''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene.]] Bijîşk û zanyarê alman Theodor Escherich, di sala 1884ê de gava li ser bandora bakteriyan a li ser herisa xurekan û nexweşiyên [[coga herisê]] de xebat dikir, bakteriyek ko gelek bi lez [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] dibû dît û navê ''Bacterium coli commune'' lê kir.<ref>Blount ZD. The unexhausted potential of E. coli. Elife. 2015 Mar 25;4:e05826. doi: 10.7554/eLife.05826. PMID: 25807083; PMCID: PMC4373459.</ref> Lê ji ber ko bakterî ji aliyê wî ve hatibû keşifkirin, paşnavê wî dan bakteriyê û bakterî wekî ''Escherichia coli'' (''E.coli'') hat navkirin. Bakteriya ko herî zêde li ser wê xebat hatine kirin û pêkhateya wê baş hatiye femkirin, ''Escherichia coli'' ye. Di piraniya taqiyên girîng ên wekî [[Derbirîna gen|derbirînan genan]] û çêkirina [[proteîn]]an de, di xebatên teknolojîya dubarepêkhatina ADN-yê (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') de, wekî zîndewera model ev bakterî hatine bikaranîn. ''E.coli'' bakteriyek Gram negatîv e, bi şêweyî çîlkeyî ye û 5 heta 10 qamçîyên wê hene. Genoma ''E.coli'' li gor zîndewerên din piçûk e û ji 4500 heta 5500 cotên bazan pêk tê (genoma mirov bi qasî 3 mîlyar coten baz lixwe digire). Habîtata ''E.coli'' rûviyên ajalên xwîngerm (memikdar û balînde) e. ''E.coli'' zîndewerê hilbijêrî nehewayî ye (bi înglîzî: ''facultative anaerobic''), loma ''E.coli'' dikare di hawirdora bêoksîjenî de jî bijî û geşe bibe.<ref name="leland" /> Gelek guhertoyên (bi înglîzî: ''variant-strain'') ''E.coli'' hene. Guhertoyên ko di laboratiwaran de ji bo xebatên zanistî tên bikaranîn, bakteriyên patojen nînin. Piraniya ''E.coli''yan bêzirar in û ziyanbexş nînin, lê hin guhertoyên ''E.coli'' di rûviyan de dibin sedema nexweşiyên corbicor.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> Hawirdora ko karbon û çavkaniya enerjiyê ya wekî [[glukoz]] û hin xweyên neendamî lixwe digire, wekî hawira mînîmal tê navkirin. ''E.coli'' dikare hemû enzîmên ji bo çêkirina asîdên amînî û nukleotîdan kod bike. Loma ''E.coli'' dikare di hawirek mînîmal de bijî, ji hinek awêteyên bingehîn ên hawirdorê, hemû awêteyên endamî berhem bike. Di hawira mînîmal de ''E.coli'' serê saetê carek dabeş dibe, ango di rojê de hejmara xwe 24 car duqat dike. Ango hejmara bakteriyek dibe 224 bakterî. Di hawirek bi [[karbohîdrat]] û asîdên amînî ve dewlemend de ''E.coli'' dikare her 20 xulekê de dabeş bibe. Ango saetek de sê caran dabeş dibe û hejmara bakteriyek dibe 8 bakterî (23= 8) û di rojek de 72 car hejmara xwe duqat dike (272). Heke ''E.coli'' du rojan di hawirek dewlemend de bêsinor dabeş biba, giraniya bakteriyan hema dibû bi qasî giraniya dinyayê. Yek taybetmendiyek ''E.coli'' jî ev ko, ev bakterî di laboratiwaran de bi hêsanî tên çandin. Hemû bakterî di laboratiwaran de bi çandinê pir nabin. Di hawirek destkarî de, di demek kurt de pirbûna ''E.coli'', yek ji sedemên serekî ye ko zanyar van bakteriyan di xebatên xwe de bi kar tînin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes">Hartwell, L. and Al, E. (2017) Genetics : from genes to genomes. Toronto: Mcgraw-Hill Education. </ref> == Şêweyê bakteriyan == [[Wêne:Shapes of bacteria and size comparisons ku.jpg|thumb|300x300px|Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî, çîlkeyî an jî lûlpêçî. ]] Bi gelemperî piraniya bakteriyan yek ji sê şêweyan in; gogî (bi înglîzî: ''spherical'' (''coccus'')), çîlkeyî (bi înglîzî: ''rodlike (bacillus)'') an jî lûlpêçî (bi înglîzî: ''spiral-shaped (spirillum)''). Qebareya bakteriyek asayî, wekî mînak, ya bakteriya bi şeweyî çîlkeyî ya ''Escherichia coli'', bi dirêjiya 2 mîkrometre (μm) û bi berayiya 0.5 μm ye. (mîkron ji metreyê mîlyon car piçûktir e). Xaneya bi şêweyî gogî ya bakteriya ''Staphylococcus aureus'' bi tîreya 1 μm ye. Hin bakterî piçek gir in. Wekî mînak, tîreya bakteriya ''Azotobacter'' dibe ko 5 μm an jî zêdetir be. Hin bakterî jî ewqas gir in ko mirov dikare bi çavên tazî bibîne. Wekî mînak, bakteriya ''Thiomargarita magnifica'' bi berayiya 700 μm û bi dirêjiya 1 cm ye.<ref>Kadner, Robert J. and Rogers, Kara. "bacteria". Encyclopedia Britannica, 22 Dec. 2024, [https://www.britannica.com/science/bacteria.] Accessed 17 January 2025.</ref> == Pêkhateya xaneya bakteriyan == {{Gotara bingehîn|Pêkhateya xaneya bakteriyan}} [[Parzûna xaneyê]], sîtoplazma, [[rîbozom]] û yek an jî zêdetir [[kromozom]] ji bo zîndeçalakiyên bakteriyê pêwîst in û di hemû cor bakteriyan de hene. Herçiqas di xaneya piraniya bakteriyan de dîwarê xaneyê hebe jî, lê di hin bakteriyan de diwarê xaneyê tune. Wekî mînak di bakteriyên liqa ''Mycoplasmatota'' de diwarê xaneyê tune.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> Parzûna Xaneyê ji du çînên fosfolîpîd û proteînên parzûnê pêk tê. Parzûn, xaneyê dipêçîne û xaneyê ji hawirdorê cihê dike. Navbera hawirdor û xaneyê de alûgorkirina madeyan kontrol dike. Rîbozomên bakteriyan jî wekî mîna rîbozomên navikrasteqînan, ji proteîn û ARN-ya rîbozomî pêk tên, lê pêkhateya rîbozomên bakteriyan ji yên êkaryotan cuda ye. Di bakteriyan de hemû rîbozom di nav sîtoplazmayê de serbest in û wekî rîbozomên 70S tên navkirin. Binebeşa mezin a rîbozomê 50S, a piçûk jî 30S e.<ref>Byrgazov K, Vesper O, Moll I. Ribosome heterogeneity: another level of complexity in bacterial translation regulation. Curr Opin Microbiol. 2013 Apr;16(2):133-9. doi: 10.1016/j.mib.2013.01.009. Epub 2013 Feb 14. PMID: 23415603; PMCID: PMC3653068.</ref> Binebeşa piçûk a rîbozomê ji ARN-rîbozomî ya 16S û 19 proteînan pêk tê.<ref>Schluenzen, Frank; Tocilj, Ante; Zarivach, Raz; Harms, Joerg; Gluehmann, Marco; Janell, Daniela; Bashan, Anat; Bartels, Heike; Agmon, Ilana (2000-09-01). "Structure of Functionally Activated Small Ribosomal Subunit at 3.3 Å Resolution". Cell. 102 (5): 615–623. [https://doi:10.1016/S0092-8674(00)00084-2.]{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}PMID 11007480</ref> Genoma bakteriyê ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya kromozom (bi înglîzî: ''chromosome DNA'') û ADN-ya plazmîd (bi înglîzî: ''plasmid DNA'') pêk tê. Kromozoma bakteriyê bi eslê xwe molekulek bazinî ya ji ADN-ya cotşerîdî ye. Bi gelemperî di bakteriyê de yek kromozom cih digire, lê di hin bakteriyan de genom ji çendan kromozoman pêk tê. Wekî mînak bakteriya ''Brucella'' û ''Vibrio cholerae'', ne yek lê çendan kromozom lixwe digirin. Herwiha di hinek corên bakteriyan de jî kromozom ne bi şêweyê bazineyî lê bi şêweyê xêzî ne. Wekî mînak, kromozomên ''Borrelia burgdorferi'' û ''Agrobacterium tumefaciens'', kromozomên xêzî ne.<ref>Jakob Frimodt-Møller, Thias Oberg Boesen, Godefroid Charbon, Anders Løbner-Olesen,Chapter 14 - Bacterial chromosomes and their replication, Molecular Medical Microbiology (Third Edition), Academic Press,2024,Pages 279-307, ISBN 9780128186190, [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00007-1.]</ref> Di nav sîtoplazmaya xaneya bakteriyê de beşa ko kromozoma bakteriyê cih digire, wekî nukleoîd tê navkirin. [[Wêne:Bacterial cell structure ku.png|thumb|300x300px|Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye.]] Plazmîd parçeyek ADN-yê ye û di sîtoplazmayê de bi awayekî serbest cih digire. Di piraniya bakteriyan de plazmîd heye. Plazmîd, beyî ko ji aliyê kromozoma bakteriyê ve were kontrolkirin, dikare bi tena serê xwe duhende bibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di plazmîda bakteriyê de hin genên plazmîdê, bakteriyê ji madeyên jehravî diparêzin, hin [[gen]] jî ji bo bêbandorkirina dermanên dijezîndeyî (dijebakterî) kar dikin.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes" /> Di piraniya bakteriyan de parzûna xaneyê bi dîwarê xaneyê ve pêçayî ye. Beşa sereke ya dîwarê xaneyên bakteriyan re tê gotin peptidoglîkan (an jî mureîn). Petîdoglîkan tenê di bakteriyan de tê dîtin. Peptîdoglîkan pêkhateyek aloz e û ji zincîrên du cor [[şekir]]ên neasayî (şekirên amînî) û tetrapeptîd an jî pentapeptîdan pêk tê. Zincîrên polîsakkarîd (şekir) û olîgopeptîd bi awayekî çeprastî bi hev re girêdayî ne û wekî qefesek, parzûna xaneyê ji aliyê derve dipêçin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/peptidoglycan |sernav=Peptidoglycan definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en }}</ref> Li gor stûriya çîna peptîdoglîkanên dîwarê, bakterî di nav du beşan de tên polenkirin; bakteriyên Gram pozîtîv û bakteriyên Gram negatîv. Stûriya dîwarê xaneyê di bakteriyên Gram pozîtîv de gelek zêde ye û madeya serekî ya dîwarê jî peptîdoglîkan e. Dîwarê xaneyên Gram negatîv ji du çînan pêk tê; çînek tenik a peptîdoglîkan û çîna stûr a derveyî. Çîna derveyî dişibe parzûna xaneyê, lê polîsakkarîdên bi çewrî ve girêdayî lixwe digire ko wekî lîpopolîsakkarîd (bi înglîzî: ''lipopolysaccharide'') tên navkirin.<ref name="Biology" /> Qamçî, pîlus, gendemû, qepsul, çîna lîncî, înkluzyon, [[peykerê xaneyê]] û [[endospor]] tenê di hin bakteriyan de hene, ango evana ji bo hemû bakteriyan pêkhateyên hevbeş nîn in.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di xaneya bakteriyê de [[endamok]]ên wekî [[mîtokondrî]], [[lîzozom]], [[kloroplast]] hwd ên bi parzûn pêçayî tinin.Di hinek bakteriyan de ji bo xwepêvegirêdanê bi rûxarek ve, pêkhateyên bi navê gendemû (bi îngîlîzî: ''fimbriae'') tên bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Gendemû, ne yek û du, lê bi gelek hejmaran in û hema ji hemû rûyên xaneyê ve ber bi derve wekî mîna borîkeyên pir zirav dirêj dibin. Tayên gendemûyê ji proteîna pîlî pêk tên. Di serê gendemûyan de ji bo hêsankirina girêdanê, pêkhateyek nûsek heye. Ev beşa nûsek bakteriyê bi rûxarek ve an jî bi xaneyek ve girê didin. Di hin çavkaniyan de ji bo gendemûyê peyva “pîlusên kurt” jî tê bikaranîn. Hinek bakterî dema [[Konjugasyona bakteriyan|konjugasyonê]] (bi înglîzî: ''conjugation'') de ji bo guhaztina plazmîdan, pêkhateyên bi navê pîlus (bi înglîzî: yekjimar; ''pilus'', pirjimar; ''pili'') bi kar tînin. Pîlus pêkhateyêk mîna borî ye, ji proteîna pîlînê pêk tê. Pîlus ji aliyê parzûna xaneyê ve tê çêkirin. Bi navbeynkariya pîlusan di navbera sîtoplazmayên du bakteriyan de girêdan ava dibe ko madeyên bomaweyî, di nav pîlusê de, ji xaneyek derbasî xaneya din bibin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Pîlus jî mîna gendemûyan ji parzûna xaneyê dirêjê derve dibin û girêdana xaneyê bi rûxarek an jî bi xaneyek din ve rêk dixin. Lê pîlus ji gendemûyan dirêjtir in û hejmara wan jî ji ya gendemûyan gellek kêmtir e. === Pêkhateya qemçiyê === Qamçî (bi înglîzî: ''flagellum'') rîşalek mîna tayê por e û di dîwarê xaneyê de bi kompleksa motora proteîn ve girêdayî ye. Bakterî qamçiyê bi şeweyî xûleyî (çerxî) badidê û cih diguhere. Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin. Qamçî pêkhateyek aloz e, bi qasî 30 parçeyên proteînan lixwe digire û di sê beşên serekî de tê dabeşkirin: rîşal (bi înglîzî: ''filament''), qulp (bi înglîzî: ''hook'') û tenê binçîne (bi înglîzî: ''basal body'') Rîşala dirêj û lûlpêçî bi navbeynkariya qulpê bi tenê binçîneyê ve girêdayî ye. Rîşal ji proteîna flagellîn (FliC) û qulp jî ji proteîna qulpê (FlgE) pêk tên. Her rîşalek hema bi qasî 30000 binebeşên flegellînê lixwe digire û bi qasî 15 μm dirêj dibe. Gava motora tenê binçîneyê dizivire, rîşala lûlpêç, mîna perwaneyek dizivire. Pêkhateya qulpê bi qasî 130 binebeşên FlgE lixwe digire. Dirêjiya qulpê bi qasî 55 nm ye. Qulp hêza badanê (tork) ya ji aliyê tenê binçîne ve hatiye çêkirin, digihîne rîşala qamçiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Structure, Function and Assembly of Flagellar Axial Proteins |paşnav=Vonderviszt |pêşnav=Ferenc |weşanger=Landes Bioscience |tarîx=2013 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6250/ |paşnav2=Namba |pêşnav2=Keiichi }}</ref> Tenê binçîne motorek lixwe digire. Enerjiya bo zivirîna motorê, di parzûna xaneyê de ji hêza handerê îyonan (bi înglîzî: ''ion motive force'') tê bidestxistin.<ref>Y.Tang, M.Hindiyeh, D.Liu, A.Sails, P.Spearman, J.Zhang. Molecular Medical Microbiology (Third Edition),Academic Press,2024,Pages 97-126,ISBN 9780128186190,[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818619-0.00045-9.]</ref> Zivira motora tenê binçîneyê dualî ye (zivira arasteya saetê û zivira pêçewaneyê arasteya saetê). Motor li gor rewşê arsteya xwe diguherîne, gava zivira motorê pêçewaneyê arasteya saetê be, bakterî ber bi pêş ve cih diguhere.<ref name="General Microbiology"/> ==== Rêzbûna qamçiyê di xaneyê de ==== [[Wêne:Flagella.svg|thumb|Di hin bakteriyan de yek qamçî heye, lê dibe ko di hinek bakteriyan de zêdetir qamçî hebin.]] Bakterî li gor hejmar û cihê qamçiyê, di çar beşan de tên polenkirin.<ref>Ruan J, Kato T, Santini CL, Miyata T, Kawamoto A, Zhang WJ, Bernadac A, Wu LF, Namba K. Architecture of a flagellar apparatus in the fast-swimming magnetotactic bacterium MO-1. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012 Dec 11;109(50):20643-8. doi: 10.1073/pnas.1215274109. Epub 2012 Nov 26. PMID: 23184985; PMCID: PMC3528567.</ref> A. Monotrîkus (di yewnanî de; ''monotrichous -'' “mono” tek” û “trichous” mû (tayê porê)): di bakteriyê de ji bo livînê yek qamçiyek heye. B. ''Lofotrîkus'' (lophotrichous) (di yewnanî de “lopho” gurz û “trichous” mû ) ne yek lê gurzek qamçî di beşek bakteriyê de derdikevin. C. Amfîtrîkus (''amphitrichous''): (di yewnanî de “amphi” herdu, “trichous” mû), li herdu serên (aliyên) bakteriyê de qamçiyek heye. D. Perîtrîkus (peritrichous) (di yewnanî de “peri” derdor û “trichous” mû ye) li her aliyê rûyê xaneya bakteriyê de qamçî dirêj dibin. === Peykerê xaneyê === Peykerê xaneyê proteînên taybet in ko kar dikin bo parastina şiklê xaneyê, dabeşbûna xaneyê û hevgirtina dîwarê xaneyê. Peykerê xaneyê ji sê cor proteînan pêk tê; FtsZ, MreB û krîssentîn.<ref name="General Microbiology"/> FtsZ (bi înglîzî: ''filamentation temperature-sensitive protein Z'') proteînek homologê proteîna tubîlînê ya peykerê xaneya êkaryotî ye. Di dema dabeşbûna xaneya bakteriyê de FtsZ di naverasta xaneyê de xelekek çêdike. Proteînên din ber bi xelekê ve dikişîne ko bi dabeşbûna xaneyê, di navbera herdu xaneyên nû da navbirek were çêkirin.<ref name="General Microbiology"/> MreB, homologê proteîna aktînê ya peykerê xaneyê êkaryotî ye, di bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî û lûleyî de hene. Şêweyê (şiklê) xaneyê ji ber hebûna proteîna MreB peyda dibe. MreB di nav sîtoplazmayê de bi awayekî lûlpêçî xuya dibe. Proteîna MreB bandor li ser çêkirina peptîdoglîkanê dike ko şiklê xaneyê neguhere û xane bi şeweyî gogî nebe. Krîssentîn (bi înglîzî: ''crescentin'') homologê proteînên lamîn û keratîn ên xaneyên êkaryotî ye û di xaneyên bi şêweyî lûleyî de heye. Di nav xaneyê de bi dirêjkî cih digire, xaneyê diçemîne û şêweyî dawî ya xaneyê diyar dike.<ref name="General Microbiology">Linda Bruslind, (2019) General Microbiology. Oregon State Universuty Corvallis, OR. ISBN 978-1-955101-17-2</ref> == Livîn û cihguhertin di bakteriyan de == Zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorê bertek nîşan didin, bi gelemperî berteka wan, livîn û cihguhertin e. Livîn yek ji taybetmendiyên serekî yên zîndeweran e. Bakterî jî dilivin û herwisa cih jî diguherin. Ji bo xwarinê, bakterî ber bi xurekê dilivin. Pêdiviya bakteriyên fotosentezî bi ronahiyê heye, loma hertim ber bi cihê ronî ve cih diguherin. Bakteriyên bi karlêkên bahenaseyê ATP bi dest dixin, ber bi cihê têroksîjenî ve cih diguherin. Ji ber gefên ji hawirdorê jî bakterî cih diguherin û xwe ji rewşa xeternak dûr dixin. Bakterî ji bo cihguhertinê, bi çendan corên livê dilivin. Liva bi qamçî, cora livîna serekî ye di nav bakteriyan de. Li gel qamçiyê, hin bakterî jî pêkhateyên din jî ji bo cihguhertinê bi kar tînin, wekî mînak, hin bakterî bi pîlusan dilivin. Pîlus ji qamçiyê kurtir, ziravtir in û gelek in. === Livîna bi awayî avjenî === Bi livîna xûleyî ya qamçiyê, bakterî dilive û bi avjeniyê cih diguhere. Dema avjenîkirina bakteriyê de, protonên li derveyî parzûna xaneyê de hatine komkirin, di kunikan (bi înglîzî: ''pores'') de diherikin nav proteînên Mot (bi înglîzî: ''Mot proteins'') û bandor li bargeya proteînên xelekê (bi înglîzî: ''ring'' ''proteins'') dikin. Ji ber bandora protonan, tenê binçîne dizivire û rîşala qamçiyê jî bi wê re dizivire. Zivira rîşalê di xulekeke de 200 heta 1000 ger rû dide ( 200-1000 rpm). Ji ber zivira qamçiyê, bakterî di çîrkeyek de bi qasî dirêjiya 60 xaneyê, cih diguhere (leza bakteriyê = dirêjiya 60 xaneya bakteriyê/çîrke) ev lez gelek zêde ye, wekî mînak, leza herî zêde ya çîtayê (bi înglîzî: ''cheetah'') di çîrkeyeke de dirêjiya 25 laş e (leza çîtayê= dirêjiya 25 çita/çîrke).<ref name="General Microbiology"/> === Livîna bi awayî xijbûnê === Di livîna xijbûnê de (bi înglîzî: ''gliding motility'') pêdivî bi qamçiyê tune. Wekî mînak, hin corên bakteriyên bi şêweyî çîlkeyî bi vî awayî cih diguherin. Bakterî li ser rûxareki req de ye û lîncemade derdide, xwe li ser rûxarê req de di nav lîncemadeyê de xij dike. Bakteriyên di hawirdora kêmav de dijîn bi gelemperî bi vî awayî cih diguherin. Wekî mînak, bakteriya bi navê Myxococcus xanthus bi xijbûnê cih diguhere.<ref>Spormann AM. Gliding motility in bacteria: insights from studies of Myxococcus xanthus. Microbiol Mol Biol Rev. 1999 Sep;63(3):621-41. doi: 10.1128/MMBR.63.3.621-641.1999. PMID: 10477310; PMCID: PMC103748.</ref> === Livîna lûlpêçî === Hin bakteriyên bi şêweyî lûlpêçî, yên wekî spîroçîtes (''Spirochetes'') tên zanîn, ji ber şikl û qamçiyên wan ên needetî, bi livîna bi şêweyî tîrbuşon (bi înglîzî: ''corkscrew motility'') cih diguherin. Di van bakteriyên Gram negatîv de, qamçî di binê parzûna derve de (perîplazma) dirêj dibe, ango qamçî di nav dîwarê xaneyê de ye. Gava ev qamçî dizivire, xane ya bakteriyê tê badan. Livîna lûlpêçî, bi taybetî di nav şilemeniyên tîr de hê pirtir bibandor e. === Kîmotaksîs === Bakterî dikarin guherînên li hawirdora xwe hest bikin û bi cihguherînê bertek nîşan bidin.Di bakteriyan de li ser parzûna xaneyê de wergirên proteînî hene û wekî kîmîkewergir tên navkirin.<ref>Yasuo IMAE, Takafumi MIZUNO, Molecular Biology of Bacterial Taxis, Seibutsu Butsuri, 1985, Volume 25, Issue 6, Pages 235-244, Released on J-STAGE May 25, 2009, Online ISSN 1347-4219, Print ISSN 0582-4052, https://doi.org/10.2142/biophys.25.235, [https://www.jstage.jst.go.jp/article/biophys1961/25/6/25_6_235/_article/-char/en] </ref> Kîmîkewergir taybet in ji bo molekulên diyarkirî. Gava molekulek bi kîmîkewergirek ve tê girêdan, bakterî ji molekulê agahdar dibe. Her wiha bakterî dikare xestiya molekulê jî tesbît bike ko arasteya livîna xwe rêk bixe. Ji ber kartêkirên hawirdorê, cihguhertina bakteriyê wekî taksîs tê navkirin. Heke cihguhertin ji ber kartêkirek kîmyayî be, wekî kîmotaksîs (bi înglîzî: ''chemotaxis'') tê navkirin. Heke arasteya cih guherînê ber bi hişyarkerê (kartêkir) be, wekî “kîmotaksîsa pozîtîv” tê navkirin. Heke cihguherîna zîndewerê pêçewaneyê arasteya hişyarkerê be, ango heke zîndewer hewl bide ko xwe ji kartêkirê dûr bixe, vê gavê ev cihguherin wekî “kîmotaksîsa negatîv” tê navkirin. Bakterî bi gelemperî bi livîna kîmotaksîsa pozîtîv, ber bi xurekê, an jî oksîjenê cih diguherînin. Herwiha bakterî bi kîmotaksîsa negatîv, xwe ji madeyên jehrî dûr dixin.<ref name="General Microbiology"/> Cihguhertina bakteriyê ya ji ber kartêkiria ronahiyê, wekî fototaksîs (bi înglîzî: ''phototaxis'') tê navkirin. Bakteriyên fotosentezî, ji bo karlêkên fotosentezê, ber bi cihê ronî ve cih diguherin, loma ev cihguhertin fototaksîsîsa pozîtîve e (bi înglîzî: ''positive phototaxis''). == Habîtata bakteriyan == Cih an jî hawirdora ko zindewereke diyarkirî bi asayî tê de dijî, wekî habîtata wê zîndewerê tê navkirin.<ref name="THE NEW PENGUIN dictionary of biology">M. Abercrombie, M. Hickman, M. L. Johnson, M. Thain.. The new penguin dictionary of biology.Eighth edition (1990) </ref> Di hemû habîtatan de yek ji endamên herî girîng ê habîtatê, bakterî ne. Bakterî li ser rûyê erdê hema di hemû cihan de dijîn. Bakterî li her derê ne. Di nav germavan de, di nav cemedên cemseran de, li serê çiyan de, li binê okyanusan de, di nav axa daristanan de, di atmosferê de, di laşê ajal û riwekan de bakterî hene. Di be ko hin caran bakterî ji bo wê habîtatê sûdbexş be, lê dibe ko hin bakterî jî ji bo habîtatê ziyanbexş bin. Bakterî dikarin hemû madeyên endamî û hinek madeyên neendamî hilweşînîn.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bi vî awayî endamên din ên habîtatê, wekî mînak, riwek û ajal, van madeyên hilweşiyayî ji bo zîndeçalakiyên xwe dubare bi kar tînin. Wekî minak, di demsala payîzê de piraniya daran, pelên xwe diweşînin, bakterî û karok wan pelan wekî çavkaniya xurekê bi kar tînin. Bakterî pelan hildiweşînin û ji bo karlêkên metabolî bi kar tînin, paşmayiyên ji hilweşandina pelan jî, tevlê axê dibe. Bi vî awayî ax ji aliyê madeyên endamî û neendamî ve dewlementir dibe. Riwek madeyên nav axê bi regên xwe digirin û ji bo geşebûnê bi kar tînin. Bakteriyên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') xurekên xwe bi karlêkên fotosentez an jî kîmosentezê ji madeyên neendamî berhem dikin. Her wiha ji bo berhemhênan, peyva xwejîn (bi înglîzî: ''autotrophs'') jî tê bikaranîn. Bakteriyên xwejîn girîng in bo avakirin û berdewamiya zincîra xurekê (bi înglîzî: ''food'' ''chain'') di habîtatê de. Di [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisê]] ya ajalan de ji bo heriskirina [[seluloz]]ê enzîm tune. Ajalên kawêjker (bi înglîzî: ''ruminant animals'') ên wekî pez û dewar bi alîkariya bakteriyan, selulozê diherisînin. Wekî mînak, di ûrika çêlekan de hin bakterî hene, gava çêlek giha dixwe, bakterî seluloza xaneyên giha hildiweşînin û diguherînin bo asîdên çewrî û [[Asîda amînî|asîdên amînî]].<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Ev herdu cor asîd jî xurekên binyatî ne. Wekî mînak, çêlek van xurekan ji bo çêkirina şîr bi kar tînin. Gellek corên bakteriyan di ava çem û golan de dijîn. Dibe ko di nav avê de bi hejmareke hindik bakterî hebin. Ji ber hebûna hinek bakteriyan, mirov nikare bibêje ew av qirêj e û divê neyê bikaranîn. Lê heke di avê de bakteriyên wekî ''E.coli'' hebin, dibe ko ev avek qirêj be. Habîtata bakteriyên ''E.coli'' coga herisê ya mirov û ajalan e. Di avê de hebûna E. Coli, destnîşan dike ko paşmayiyên ji destavê (tualet) têkilê avê bûne. Herçiqas ''E.coli'' ji bo mirov hokara nexweşiyê nebe jî, hebûna ''E.coli'', egera hebûna bakteriyên din ên patojen (zîndewerên dibin sedema çêbûna nexweşiyê) zêde dike, loma ava ko tê de bakteriyên ''E.coli'' hene, wekî ava qirêj tê hesîbandin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Bakteriyên nav axê, madeyên cihêreng diguherînin bo humus û mîneralan, bi vî awayî pêkhateya axê diguherînin û bandor li ser karlêkên biyokîmyayî dikin. Elementên wekî karbon, nîtrojen û sulfur ji aliyê bakteriyan ve, ji awêteyên gaz ên neendamî ve tên guhertin bo madeyên sûdbexş û ji aliyê riwek û ajalan ve tên bikaranîn. == Metabolizma == Tevahiya karlêkên biyokîmyayî yên di xaneyê de rû didin, wekî metabolîzma tê navkirin. Dibe ko hin karlêk ji bo hilweşandina awêteyan û bidestxistina enerjiyê rû bide, an jî dibe ko hin karlêk ji bo çêkirina awêteyên nû kar bikin û enerjî xerc bikin. [[Henaseya xaneyê]], [[genîn]], [[fotosentez]], kîmosentez mînakên serekî ne ji bo metabolîzmaya bakteriyan. Herwisa ji bo geşebûna bakteriyê û berdewamiya jiyana wê, xebatên ji bo wergirtin û bikaranîna awêteyên endamî û neendamî jî beşek metabolîzmayê ye.<ref name="Jurtshuk1996">{{Jêder-kitêb |sernav=Bacterial Metabolism |paşnav=Jurtshuk |pêşnav=Peter |weşanger=University of Texas Medical Branch at Galveston |tarîx=1996 |isbn=978-0-9631172-1-2 |çap=4 |cih=Galveston (TX) |paşnavê-edîtor=Baron |pêşnavê-edîtor=Samuel |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK7919/ |pmid=21413278 }}</ref> === Corên henaseya xaneyê di bakteriyan de === Li gor pêwistiya oksîjenê 3 cor bakterî hene: * Bakteriyên nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe''): Divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Ev bakteriyan tenê di hawirdora bêoksîjenî de dijîn. Wekî mînak, bakteriyên ''Clostridium tetani'' û ''Clostridium botulinum'' di hebûna molekula osîjenê de dimirin, loma divê di hawirdora van bakteriyan de oksîjen tune be.<ref name="Jurtshuk1996" /> Bakteriyên nehewayî neçarî bi karlêkên nebahenaseya xaneyê [[Adenozîna trîfosfat|ATP]] bi dest dixin. Bakterî di karlêkên nebahenaseyê de, di kotahiya [[zincîra guhaztina elektronan]] de li dewsa oksîjenê, madeyên wekî CO₂, NO₃^– û SO₄^2– wekî wergirê elektronan bi kar tînin. * Bakteriyên nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe''): Di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn. Bakteriyên nehewayî hilbijêrer di hebûna oksîjenê de, bi bahenaseyê ATP berhem dikin. Lê heke di hawirdorê de oksîjen tune be, vê gavê bi rêçeya [[genîn]]ê (bi înglîzî: ''fermentation'') ATP berhem dikin. Wekî mînak,  ''Escherichia coli'' bakteriyên nehewayî hilbijêrer in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "facultative anaerobe". Encyclopedia Britannica, 22 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/facultative-anaerobe.] Accessed 8 February 2025.</ref> * Bakteriyên hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate aerobe''): Divê di hawirdora bakteriyan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. Bakteriyên hewayî neçarî, bi [[Henaseya xaneyê|bahenaseyê]] ATP berhem dikin. Wekî mînak ''Mycobacterium tuberculosis'' bakteriyek hewayî neçarî ye û di coga henaseya mirov de cih dibin. === Xwarin === Di warê metabolîzmayê de di navbera bakteriyan de gelek cudahî hene. Bi taybetî, rêçeyên bi destxistina enerjî û karbonê li cem bakteriyan de corbicor in. Hin bakterî xwejîn in (bi înglîzî: ''autotroph''), karbona xwe ji karbona dîoksîda neendamî dabîn dikin. Zîndewerên xurekên endamî ji awêteyên neendamî çêdikin, wekî zîndewerên berhemhên (bi înglîzî: ''producers'') tên navkirin. Hin corên bakteriyan, hin corên protîstan, [[kevz]] û riwek berhemhên in. Gellek corên bakteriyan jî xwenejîn (bi înglîzî: ''heterotroph'') nin, karbona xwe ji awêteyên endamî bi dest dixin. Zîndewerên xurekên xwe ji zîndewerên din an jî ji awêteyên endamî dabîn dikin, wekî zîndewerên bikarhên (bi înglîzî: ''consumers'') tên navkirin. Li gor rêbaza dabînkirina enerjiyê, bakteriyên xwejîn du cor in; bakteriyên ronahiyexwejîn û bakteriyên kîmîkexwejîn.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên ronahiyexwejîn (bi înglîzî: ''photoautotrophs- phototrophic bacteria''), enerjiya ronahiyê ji bo çêkirina molekulên endamî bi kar tînin. Ango bakteriyên fotosentezî, berhemhênên ronahiyexwejîn in. Sîyanobakterî di fotosentezê de [[Klorofîl|klorofîla a]]-yê ji bo mijîna ronahiyê û H₂O jî ji bo danerê elektronan bi kar tînin. Oksîjen jî wekî madeya bermayî peyda dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bakteriyên sulfure yên binefşî û kesk jî di fotosentezê de, ji bo mijîna tîrojên ronahiyê bakteriyoklorofîl, ji bo danerê elektronan jî H₂S bi kar tînin. Di fotosenteza van bakteriyan de sulfur wekî madeya bermayî çêdibe.<ref name="Text book of microbiology" /> Bakteriyên kîmîkexwejîn (bi înglîzî: ''chemoautotrophs - chemosynthetic bacteria''), enerjiya xwe ji oksandina madeyên neendamî bi dest dixin. Bakteriyên kemîkexwejîn enrjiya xwe bi rebaza kimosentezê dabîn dikin. Wekî mînak, bakteriyên nîtrîtkirinê, bi oksandina amonyak an jî nîtrîte enerjî dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"/> Hin bakterî enerjiyê ji awêteya endamî bi dest dixin, ji van bakteriyên kîmîkexwejînan re bi înglîzî “''chemoorganotrophs''” tê gotin, ango bi kurdî kîmîkeendamexwejîn. Hin bakteriyên kîmîkexwejîn jî enerjiyê ji awêteyên neendamî dabîn dikin, ji van bakteriyan re jî tê gotin kîmilîtoxwejîn (bi înglîzî: ''chemolitotrophs'')<ref name="OpenStax, Biology"/> Bakteriyên xwenejîn jî du cor in; ronahiyexwenejîn (bi înglîzî: photoheterotrophs) û kîmîkexwenejîn (bi înglîzî: ''chemoheterotrophs''). Bakteriyên binefşî yên nesulfurî (bi înglîzî: ''purple nonsulfur bacteria'') karbonên xwe ji zîndewerên din dabîn dikin, lê enerjiya xwe, bi klorofîl û pîgmentên din ên fotosentezê, ji tîrojên rojê werdigirin.<ref name="VILLEE"/> Piraniya bakteriyan, kîmîkexwenejîn in. Hem ji bo çavkaniya karbonê, hem jî ji bo enerjiyê, molekulên endamî bi kar tînin. Gelek ji bakteriyên kîmîkexwenejîn karbon û enerjiya xwe ji tiştên mirî bi dest dixin, ji van bakteriyan re tê gotin genîxwer (bi înglîzî: ''saprophyte''). Bakteriyên nexweşker (patojen) jî kîmîkexwenejîn in. Hin ji bakteriyên kîmîkexwenejîn jî bo xanexwê ya xwe sûdbexş in. Wekî mînak, ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin, laşê mirov ji van vîtmînan sûd digire.<ref name="VILLEE"/> == Pirbûn û geşebûna bakteriyan == Di piraniya bakteriyan de zanyariyên bomaweyî di tek kromozomek bazineyî de cîh digirin. Bakterî bi kromozomek nikare bi dabeşbûna miyozî gamet çêbike.<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Loma bakterî bi gelemperî bi [[dabeşbûna nîvekî]] (bi înglîzî: ''binary fission'') zêde dibin. Dabeşbûna nîvekî corek [[pirbûna nezayendî]] ye. Ango ji bilî [[mutasyon]]an, bakteriyên nû kopiyên hev in. Ji bo dabaşbûnê, divê xaneya bakteriyê bi têra xwe geşe bibe û derfetên jîngehê jî guncav bin.Pêşî [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-ya bakteriyê duhende dibe û her ADN-yek ber bi cemserek xaneyê ve tê kişandin, paşê [[parzûna xaneyê]] û dîwarê xaneyê ber bi nav sîtoplazmayê dirêj dibin û [[sîtoplazma]]yê dabeşê du paran dikin. Bi vî awayî du xaneyên nû peyda dibe, ji van xaneyan re tê gotin xaneyên keç (bi înglîzî: ''daughter cells''). Xaneyên keç kopiyên hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> [[Wêne:Binary Fission 2 ku.svg|thumb|300x300px|Gelemperiya bakteriyan bi dabeşbûna nîvekî pir dibin.]] Pirbûna bakteriyan a bi dabeşbûna nîvekî pir bilez e. Dibe ko bakterî her 20 xulekan de carek dabeş bibe û hejmara xwe bike du qat.<ref name="Concepts and Applications" /> Wekî mînak, dibe ko bi şeş dabeşbûnên li pêy hev (di du saetan de) hejmara bakteriyê, ji yekî zêde bibe bo 64 bakteriyan.(1,2,4,8,16,32,64). Ango dibe ko di çendan rojan de hejmara bakteriyê bigihêje milyaran. Lê di rastiyê de pirbûna bakteriyan bêdawî û bêsînor nîn e. Wekî mînak, bakteriya ''Escherichia coli'' di laboratiwarê de di bin şert û mercên îdeal (guncav) de, dikare serê 20 xulekê carek dabeş bibe û hejmara xwe zêde bike. Rûviyên mirov ji bo ''E.coli'' jîngeha siruştî ye. ''E.coli'' di rûviyên mirov de di 12 heta 24 saetan carek dabeş dibe.<ref name="Campbell" /> Ango ji bo bakteriyan şertên hawirdorê hertim bi awayekî %100 guncav nîn e. Gava di jîngehek de hejmara bakteriyan zêde dibe, tengasiya xurekan rû dide an jî paşmayiyên bakterî li jîngehê kom dibin û bakterî bi jehrê dikevin. Hin caran jî ji bo hemû bakteriyan cih namîne, an jî bakterî ji aliyê zîndewerên din ve tên nêçîrkirin û hwd. Ango pirbûna bakteriyan ji ber berteka jîngehê, bisinor e.<ref name="Campbell"/> Li gel dabeşbûna nîvekî, hinek bakterî jî bi [[gopikkirin]] (bi înglîzî: ''budding'') û parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') pir dibin.Di pirbûna bi gopikkirinê de, piştî duhendebûna ADN-yê, beşek xaneyê ber bi derve gir dibe. Piraniya bakteriyên gopikkirinê, piçek ji sîtoplazmaya xwe ber bi derveyê xaneyê dirêj dikin û xaneyek nû çêdikin. Di gopikkirinê de xaneya keç ji xaneya makê piçûktir e, lê zanyariyên bomaweyî di herdu xaneyan de jî heman in. Bakteriyên ji tuxma (bi înglîzî: ''genus'') ''Caulobacter'', tuxma ''Hyphomicrobium'' û tuxma ''Stella'' mînak in bo bakteriyên gopikkirinê.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "budding bacterium". Encyclopedia Britannica, 20 Jul. 1998, [https://www.britannica.com/science/budding-bacterium.] Accessed 18 February 2025.</ref> Hin bakteriyên ji liqa siyanobakteriyan, bi şêweyî parçebûnê pir dibin. Di parçebûnê de di nav xaneya makê de dîwerên xaneyê tên avakirin, xane tê dabeşkirin bo çendan xaneya.<ref name="VILLEE"/> Peyva girbûna bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial growth'') ne tenê ji bo xaneyek bakteriyê, lê ji bo hejmar û qabareya bakteriyên koloniyê tê bikaranîn. Bakterî gava di hawira destkarî de, wekî mînak, gava di laboratiwaran de, di firaqên Petrî de tên çandin, bakteriyên keç ji hev dûr nakevin. Her ko dabeşbûn didome ji tek bakteriyek loda bakteriyên bi şêweyê çerxî ya bi çavê tazî tê dîtin, peyda dibe, ji vê koma bakteriyan re tê gotin kolonî (bi înglîzî: ''colony''). Hemû bakteriyên koloniyê heman kopiyê ADN-yê lixwe digirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> == Endospor (spora navekî) == {{Gotara bingehîn|Endospor}} [[Wêne:Bacterial sporulation ku.png|thumb|300x300px|Endospor di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de çêdibe.]] Gava di hawirdorê de xurek pir hindik dibe, an jî hawirdor bi awayekî neasayî pir germ dibe, an pir sar dibe, ziwa dibe, an jî pêkhateya kîmyayî ya hawirdorê bi awayekî neyînî biguhere, hin bakterî li dij van guherînên hawirdorê bertek nîşan didin. Di nav xaneya bakteriyê de, bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa bêdengî de xaneyek tê çêkirin ji vê pêkhateyê re tê gotin endospor an jî spora navekî (bi înglîzî: ''endospore'').<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Hemû bakterî endospor çênakin, bi gelemperî di nav bakteriyên Gram pozîtîv de çêbûna endospor hê pirtir rû dide.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di dirêjiya pêvajoya endosporê de bakterî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormant state'')de ye,<ref name="VILLEE" /> bakterî ji bo demek dirêj bêyî bidestxistina xurek û av, bêdeng dimîne. Bi kurtî, bakterî bi çêkirina spora navekî, xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêzin.<ref name="Microbiology" /> Hejmara bakteriyê bi endosporê pir nabe, tenê xwe ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze. Gava şert û mercên hawirdorê ji bo bakteriyê guncav bûn, bakterî ji endosporê diguhere bo xaneya asayî. == Pêwendiyên bakteriyan bi zîndewerên din ve == Bakterî bi zîndewerên din re di nav têkiliyê de ne. Wekî mînak, bakteriyên li reg û pelên riwekan de dijîn, xurekên xwe ji riwekê dabîn dikin. Lê li gel bidestxistina xurekê, bakterî jî hin made berhem dikin û derdidin. [[Riwek]] bi wan madeyan ji patojenan tên parastin. Lê belê hin corên bakteriyan jî ji bo riwekan patojen in. Çawa ko hin bakterî ji bo mirov û ajalên din hokarên nexweşiyê ne, bi heman awayî, hin bakterî jî nexweşiyê tûşê riwekan dikin. Ango dibe ko hevkariya bakteriyan bi zîndewerên din re bi erênî an jî bi awayekî neyînî be. Koma zîndewerên ko ji heman corê ne û di herêmek diyarkirî û sinordarkirî de dijîn, wekî komeleya zîndeyê (bi înglîzî: ''population'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Wekî mînak, bakteriyên ''E.coli'' di rûviyê mirov de dijîn, koma ''E.coli'', wekî komeleya zîndeyî ya ''E.coli'' tê navkirin. Di herêmek diyarkirî û sinordarkîrî de hebûn û karlêkirina koma komeleyên zîndeyî yên ji hev cuda, wekî komelgeha zîndeyê (bi înglîzî: ''community'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li ser çermê mirov de gelek komeleyên zîndeyî yên bakteriyan hene û di çerm de komelgeha zîndeyî pêk tînin. Wekî mînak, bakteriyên ''Staphylococcus epidermidis'' û ''staphylococcus aureus'' endamên vê komelgehê ne. Di sîstema jîngehî (bi înglîzî: ''ecosystem'') de pêwendiyên komeleyên zîndeyî dibe ko bi awayekî hevkarî be û ji bo komeleyên zîndeweran sûdbexş be, an jî bi awayekî pêşbirkî be.Di pêwendiyên pêşbazîyî (pêşbirkî) de, di komelgeha zîndeyî de, di navbera komeleyên zîndeyî de ji bo bidestxistina xurek, oksîjen, ronahî û hwd de hevrikî heye. Di komelgeha zîndeyî de, karlêkirinên (pêwendiyên) di navbera zîndewerên bi corên cuda yên komelgehê de, wekî sîmbiyoz (hevguzeranî) tê navkirin. Karlêkirina hevguzeranî dibe ko herî kêm ji bo corek zîndewerê sûdbexş an jî ziyanbexş be. Di sîmbiyoza (bi înglizi: ''symbiosis'') bakteriyan de bi gelemperî çar cor karlêkirin rû dide. === Sûdgorke (bi înglîzî: ''mutualism'') === Heke di karlêkirina sîmbiyozê de, herdu cor jî ji vê hevratiyê sûd bigirin, ev hevguzeranî wekî sûdgorke (mutualîzm) tê navkirin.<ref name=" Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, di navbera mirov û hin çeşîdên bakteriya ''E.coli'' de hevguzeraniya sûdgorke heye. ''E.coli'' di coga herisa mirov de dijîn û dibin şirîkê xurekên mirov. Coga herisa mirov ji bo bakteriyê hawirdorek ewle ye. ''E.coli'' hemû pêdiviyên xwe ji xurekên mirov bi dest dixin. Lê bakteriyên ''E.coli'' vitamînên wekî B2 û K2 berhem dikin û derdidin nav coga herisê. Bi taybetî vîtamîna K2 ji bo çêkirina hokara xwînmeyînê girîng e. Ango hem mirov hem jî bakterî ji vê hevratiyê sûd digirin.<ref name="Microbiology"/> === Hevjiyanî (bi înglîzî: ''commensalism'') === Heke di karlêkirina navbera du corên zîndeweran de, zîndewerek sûd bigire lê zîndewera din ji vê bihevrebûnê tu sûd an jî ziyan negire, ev cora sîmbiyozê wekî hevjiyanî (komensalîzm) tê navkirin. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Staphylococcus'' ''epidermidis'' li ser çermê mirov de dijîn û bi xaneyên mirî yên çerm xwedî dibin. Bakterî ji ber ko xurek bi dest dixe ji vê sîmbiyozê sûd digire. Lê çalakiya bakteriyan tu bandor li ser mirov nake. Jixwe heke bakterî wan xaneyên mirî nexwariya jî, xane ji çerm diweşiyan.<ref name="Microbiology"/> === Mişexwerî (bi înglîzî: ''parasitism'') === Di corek sîmbiyozê de zîndewerk ji karlêkirinê sûd digre, lê ziyan digihîje ya din. Ev sîmbiyoz wekî mişexwerî (parazîtîzm) tê navkirin. Têkiliya navbera mirov û bakteriyên patojen, mînak e bo hevguzeraniya mişexwerî. Ji ber ko bakteriyên patojen laşê mirov dagir dikin, madeyên jehravî derdin û mirov bi nexweşiyê dixin, bakteriyên hokarê nexweşiyê, wekî mişexwer tên hesibandin. Nexweşiyên wekî tetenoz (bi înglîzî: ''tetanus''), tuberkuloz (bi înglîzî: ''tuberculosis'') ji ber karlêkirina mirov û bakteriyan rû didin. === Amensalîzm (bi înglîzî: ''amensalism'') === Yek ji corên sîmbiyozê jî amensalîzm e. Di amansalîzmê de ji karlêkirina di navbera du komeleyên zîndeyî de, komeleyek a dinê dikuje, lê ew bixwe ji vê sîmbiyozê sûd an jî ziyan nagire. Wekî mînak, bakteriyên bi navê ''Lucilia sericata'' li ser çermê mirov de dijîn û proteînek bakterikuj berhem dikin û derdidin. Ev proteîn bakteriyên bi navê ''Staphylococcus aureus'' têk dişkînin. ''Staphylococcus aureus'' jî li ser çermê mirov dijîn û ji bo mirov patojen in (hokarê nexweşiyê ne). Têkşikestina ''Staphylococcus aureus'' tu bandorek li ser jiyana ''Lucilia sericata'' nake.<ref name="Microbiology"/> == Bakterî û çerxa nîtrojenê == {{Gotara bingehîn|Çerxa nîtrojenê}} [[Wêne:Ciclo del nitrógeno ku.svg|thumb|300x300px|Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂)]] Çerxa nîtrojenê pênc karlêkên sereke lixwe digire: çespandina nîtrojenê, nîtrîkirin, amonîkirin, asîmîlekirin, û dijenîtrîkirin.<ref name="Foundations in microbiology" /> Di hemû karlêkan de bakterî kar dikin. Hin bakterî dikarin ji atmosferê molekula nîtrojena serbest (N₂) bigirin û biguherînin bo awêteyên nîtrojenî yên wekî amonyak (NH₃), nîtrît (NO₂^-) û nîtratan (NO₃^–). Li ser rûyê erdê, zêdetirê ji %90ê çespandina nîtrojenê, ji aliyê bakteriyan ve pêk tê. Bakterî li gel molekula nîtrojena atmosferê, dikarin hemû şiklê nîtrojenê bi kar bînin.(NO₂^-,NO₃^–,NH₄⁺ û N₂).<ref name="Foundations in microbiology"/> Bakteriyên çespandina nîtrojenê, bi navbeynkariya [[enzîm]] û ATP-yên xwe, sê bendên navbera atomên molekula nîtrojenê dişkînin û atomên nîtrojenê ji bo çêkirina amaonyakê (NH₃) bi kar tînin. Paşê amonyak jî tê guhertin bo amonyum (NH₄⁺) û nîtratê (NO₃^–) ev herdu xweyên nîtrojenî di avê de dihelin. Riwek, NO₃^– û NH₄⁺ bi regên xwe dimijînin û ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî, bi kar tînin. Ango ji bo riwekan çavkaniya nîtrojenê, awêteyên neendamî yen nîtrojenî ne. Bakteriyên ji xêzana ''Nitrosomonas'', bo karlêkên kemosentezê, NH₃-yê oksan dikin bo nîtrîtê (NO₂^-). Nîtrîta oksandî jî ji aliyê bakteriyên xêzana ''Nitrobacter'' ve tê oksandin bo nîtratê (NO₃^–). Nîtrat ji aliyê riwek, karok û bakteriyan ve bi çendan rêçeya tê asîmîlekirin û ji bo çêkirina awêteyên endamî tê bikaranîn.Di nav hin axan de bakteriyên nîtrîkirinê kêm in, ji bo van axan, bo berhemanîna madeyên nîtrojenî, çavkaniya sereke amonyakirin e.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Miriyên riwek û ajal di axê de dirizin. Rizîna wan bi gelemperî ji ber enzîmên hin corên bakterî, karokan e. Ji van zîndeweran re tê gotin zîndewerên rizîker (bi înglîzî: ''decomposer'').Bakteriyên rizîker dikarin xane û şaneyên riwek û ajalên mirî têkbişkînin, biherisînin û wekî xurek di zîndeçalakiyên xaneyê de bi kar bînin. Bi zîndeçalakiyên bakteriyan, ji hilweşîna xurekên nîtrojenî yên wekî proteîn, ADN, ARN hwd, wekî madeya paşmayî amonyak peyda dibe. Bakterî amonyakê ji xaneya xwe dûr dixin, amonyak tevlê axê dibe, ji vê kirdarê tê gotin amonyakirin (kirdara berhemanîna amonyakê) Di nav axê de bakteriyên kemosentezî hene, amanonyakê bi kar tînin. Di kiryara çêkirina molekulên endamî de, tevlêbûna madeyên neendamî wekî asîmîlekirin tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de zîndewer NH₃ , NH₄⁺ û NO₃^– ên ko di qonaxên çespandina nîtrojenê, amonyakirin û nîtrîkirinê de hatibûn çêkirin, asîmîle dike bo çêkirina molekulên endamî yên nîtrojenî. Riwek dikarin madeyên nîtrojenî yên neendamî bi regên xwe bigirin û di xaneyên xwe de ji bo çêkirina awêteyên endamî yên nîtrojenî bi kar bînin. Bi asîmîlekirinê, êdî nîtrojen tevlê zîncîra xurekê dibe û bi şêweyî xurekên endamî yên nîtrojenî ji riwekan derbasî ajalan dibe. Kêmkirina nîtratê (NO₃^–) bo molekula nîtrojenê wekî dijenîtrîkirin (bi înglîzî: ''denitrification'') tê navkirin. Di çerxa nîtrojenê de, nîtrojena hatiye çespandin û tevlê madeyên xaneya zîndewerê bûyê, bi alikariya bakteriyan, dubare tê guhertin bo gaza nîtrojenê û tevlê atmosferê dibe.Bakteriyên wekî ji tuxma ''Pseudomonas'' û ''Clostridium'' di karlêkên nebahenaseya xaneyê de ji bo wergirtina elektronan, nîtratê wekî wergira kotahî bi kar tînin, loma nîtrat diguhere bo molekula nîtrojenê.<ref name="Microbiology"/> == Bomawe == === Kromozoma bakteriyê === Genên bakteriyan di pêkhateya bi navê kromozoma bakteriyê (bi înglîzî: ''bacterial chromosome'') de cih digirin. Bi gelemperî, di xaneya bakteriyê de tek çeşîdek kromozom heye, lê dibe ko ji yekî zêdetir kopiyên wê kromozomê hebe. Hejmara kopiyên kromozoma bakteriyê li gor cora bakteriyê û jîngeha wê ya pirbûnê diyar dibe. Bi gelemperî bakterî yek heta çar kopiyên kromozomê lixwe digirin.<ref name="Biology"/> Kromozoma bakteriyê di beşa nukleoîd a bakteriyê de bi awayekî şidayî paketkirî ye. Nukleoîd bi parzûnek pêçayî nîn e û rasterast bi sîtoplazmayê ve di têkiliyê de ye.Kromozoma bakteriyê li gel ADN-ya cotşerîdî, gelek proteînên cuda jî lixwe digire. Kromozoma gelemperiya bakteriyan bi şeweyî bazineyî ye, û ji çend milyon cotên bazan pêk tê. Wekî mînak, kromozoma ''Escherichia coli'' ji 4,6 mîlyon cotên bazan, kromozoma Haemophilus influenzae jî ji 1,8 mîlyon cotên bazan pêk tê. Bo miqayesekirinê; kromozomek asayî ya mirov zêdetirî 100 mîlyon cotên bazan lixwe digire.<ref name="Biology"/> Kromozomek asayî ya bakteriyê bi qasî çend hezar genên yekane lixwe digire. Genoma bakteriyan haploîd e. Piraniya kromozoma bakteriyê ji genen kodkirinê bo çêkirina proteînan pêk tê. Ji bilî genên kodkirina proteînan, rêzeya nukleotîdên kromozomê, kar dikin bo duhendebûna ADN-yê, derbirîna genan û pêkhateya kromozomê. Di rêzeya nukleotidan de beşa destpêka duhendebûnê (bi înglîzî:origin of replication) jî cih digire.<ref name="Biology"/> Di pêkhateya kromozoma bakteriyê de proteînên hîstonê tune. === Plazmîd === Di hinek bakteriyan de li gel kromozoma bakteriyê, plazmîd jî heye. Plazmîd parçeyek bazinî ya ADN-yî ye. ADN-ya plazmîdê cotzincîrî ye. Qebareya plazmîdên bakteriya ne yek e. Plazmîdên herî piçûk ji çend hezar cotên bazan pêk tên û yek an jî du genan lixwe digirin. Plazmîdên herî gir, ji 100,000 heta 500,000 cotên bazan pêk tên û dibe ko bi sedan gen lixwe bigirin. Her wekî mîna kromozoma bakteriyê, di plazmîdê de jî despêka duhendebûnê heye û rê dide plazmîdê ko bi tena serê xwe dabeş bibe.<ref name="Biology"/> Li gor erkên xwe ne yek lê zêdetir corên plazmîdan hene. Bi gelemperî plazmîd di pênc beşan de tên dabeşkirin; * Plazmîdên bergiriyê an jî bi navê din hokarên R (bi înglîzî: ''R factors''): Di van plazmîdan de ji bo dabînkirina bergiriya li dij jehran û dijezindeyiyan genên taybet hene. * Plazmîdên hilweşîner (bi înglîzî: ''degradative plasmid''): Bakterî bi genên van pîlazmîdan madeyên neasayî hildiweşîne û ji bo metabolîzmaya xwe bi kar tîne. * Plazmîdên kol (bi înglîzî: ''col-plasmids''): Genên ji bo kodkirina kolîsînan (bi înglîzî: ''colicins'') lixwe digirin. Kolîsîn proteînên taybet in, bo kuştina bakteriyên din tên bikaranîn. * Plazmîdên vîrulans: Genên van plazmîdan bakteriyê diguherine bo bakteriya tuşker (patojen) * Plazmîdên bipîtî an jî hokarên F (bi înglîzî: ''fertility plasmids- F factors''): Bi rêbaza konjugasyonê, bi van plazmîdan, genên bakteriyek tê guhaztin bo bakteriya din. == Guhaztina genan di navbera bakteriyan de == Di xwezayê de guhaztina genan ji zîndewerek bo zîndewera din gelek girîng e û dibe sedema peydabûna guhertoyên nû. Guhaztina genan bi du awayî rû dide, bi guhaztina stûnî û bi guhaztina asoyî. Di guhaztina stûnî de gen ji bavanan diguhazin bo weçeyê.<ref name="VILLEE" /> Di [[pirbûna zayendî]] de gen bi stûnî tên guhaztin. Wekî mînak, mirov genoma xwe ji dê û bavê xwe digire, ango di genoma zarokê de hem genên bavê hem jî genên dayikê cih digirin. Zarok dibe ko piçek bişibe bavê xwe an jî diya xwe, lê zarok kopiyên dêûbavên xwe nîn in. Bakterî bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin, loma piştî dabeşbûna nîvekî, ji makexaneyek du xaneyên kopiyên hev peyda dibe. Ango makexane û xaneyên keç kopiyên hev in, bi pirbûnê, di bakteriyan de çeşîddariya bomaweyî rû nade. Ji xeynî mutasyonan, guhaztina genan a bi şêweyî asoyî jî di genoma bakteriyan de guherîn çêdike, bi vî awayî guhertoyên (bi înglîzî: ''variant'') nû peyda dibe. Di guhaztina genan a asoyî (bi înglîzî: ''horizontal gene transfer'') de, genên nû ji bavanan derbasî wêçeyê nabin, gen di navbera zîndewerên hemî corê de tên guhaztin an jî di navbera zîndewerên ji corên cuda de tên guhaztin. Di bakteriyan de di navbera xaneya daner û xaneya wergir de guhaztina genan bi yek aliye, ango xaneya wergir parçeyek ADN-yê werdigire, li dewsa wê beşek ji ADN-ya xwe nade bakteriya daner. Bi guhaztina genan her carê xaneya wergir %3 an jî hê kêmtir ji ADN-ya xaneya daner werdigire.<ref name="General Microbiology"/> Bakterî dikarin bi sê awayî ji bakteriyek gen biguhazînin bo bakteriyek din; gorankari (bi înglîzî: ''transformation'' ), guhaztinî (bi înglîzî: ''transduction'') û konjugasyon (bi înglîzî: ''conjugation'').<ref name="Genetics-From Genes to Genomes"/> Di hersê corên guhaztina genan de jî, xaneyek, xaneya daner e (bi înglîzî: ''donor'') ji bo guhaztinê gen dabîn dike. Xaneya duyemîn jî xaneya wergir e, genan (ADN) werdigire. === Gorankarî === [[Wêne:Gene transfer by transformation ku.png|thumb|300x300px|Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû]] Bakteriyek zindî, beşek ADN-ya bakteriya mirî têkilê ADN-ya xwe dike. Bi kiryara gorankariyê, bakterî bêyî ko bi bakteriyek din ve têkilî ava bike, dibe xwediyê genên nû. Ango genên nû ne rasterast ji bakteriyek, lê ji hawirdorê tên girtin. Di gorankariyê de xaneya daner hilweşiyayê û ADN-ya xwe serbest berdaye, xaneya wergir dikare ji derve vê ADN-yê bigire nav xaneyê, û tevlê genoma xwe bike.<ref name="General Microbiology" /> Xaneya wergir di laboratiwarê de bi awayekî destkarî jî dikare were hankirin bo wergirtina ADN-yê. Lê di xwezayê de, ji hawirdorê wergirtina ADN-yê ji ber bomaweya xaneya wergir rû dide.Gava li hawirê hejmara xaneyan zêde ye lê xurek sinordar e, ji aliyê xaneyan ve proteînên taybet tên çêkirin. Wekî mînak, proteîna girêdana ADN-yê, ADN-translokaz (bi înglîzî: ''DNA translocase''), proteînên cogî yên parzûna xaneyê û endonukleaz. Ji xeynî vana, bakteriyên [[Boyaxa Gram|Gram negativ]] enzîma otolizin (bi înglîzî: ''autolysin'') jî çêdikin. Bi vê enzîmê ji bo derbasbûna ADN-yê hin beşên dîwarê derve tê hilweşandin. Heke ADN-ya serbest a li hawirdora xaneya wergir, bi tesadufî rastê wergirên li aliyê derveyî xaneyê were, bi wergir ve tê girêdan. Paşê, ADN ji aliyê ADN-translokaz ve di nav cogên proteînî de tê guhaztin bo hundirê xaneya wergir. Ji bo piçûkkirina qebareya ADN-yê, enzîma endonukleaz tê bikaranîn. Di vê gavê de dibe ko parçeyek ADN-yê di nav xaneyê de têkilê kromozoma xaneya wergir bibe. ADN-ya ko parçeyên ADN-yên zîndewerên din lixwe digire, wekî ADN-ya dubarepêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA'') tê navkirin.<ref name="Microbiology"/> Kiryara gorankariyê cara pêşîn di sala 1928ê de ji aliyê bakterîzanê brîtanî Frederick Griffith ve hat ragîhandin. Griffith bi xebatên xwe nîşan kir ko bakteriya ''Streptococcus pneumoniae'' ya nepatojen dikare parçeyên ADN-ya bakteriyek patojen a mirî bigire nav xaneya xwe û tevlê genoma xwe bike, bi vî awayî ''Streptococcus pneumoniae'' jî biguhere bo bakteriya patojen.<ref name="Microbiology"/> === Guhaztinî === [[Wêne:Transduction (genetic) ku.svg|thumb|301x301px|Genên bakteriyê bi navbeynkariya bakteriyofajê tê guhaztin bo bakteriya wergir.]] Kiryara guhaztinî bi navbeynkariya [[bakteriyofaj]]ê de rû dide. Di guhaztinî de ADN-ya danerê di nav bergê proteînî ya bakteriyofajê de tê paketkirin û gava [[vîrus]] tuşê bakteriyek dibê, parçeya ADN-ya bakteriya danerê, diguhazîne bakteriya wergir. Du corên guhaztinî hene; guhaztiniya gelemperî û guhaztiniya taybet ==== Guhaztiniya gelemperî ==== Guhaztiniya gelemperî (bi înglîzî: ''generalized transduction'') ji aliyê bakteriyofajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phages'') ve pêk tê.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Bakteriyofajên tundrew bi [[çerxa şîbûnê]]yê de duhende dibin. Ango di nav xaneya xanexwê de kopiyên bakteriyofajê zêde dibin. Di xaneya bakteriyê de kopiyên ADN-yên vîrusê tên çêkirin û enzîmên taybet, ADN-yan di nav poşere proteînî de paket dikin. Hin caran enzîm li dewsa ADN-yên vîrusê, parçeyên ADN-yên ji kromozoma bakteriyê qetiyane, paket dikin nav poşerê proteînî. Li dawiya dawî xaneya bakteriyê hildiweşe û vîrus belavê hawirdorê dibin. Tevî ko ADN-ya vîrusê di nav poşerê proteînî de tune ye, lê dîsa jî ew wekî bakteriyofajek dikare tûşê xaneyek nû bibe û ADN-ya bakteriya danerê biguhazîne bo bakteriya wergir.<ref name=" Essential Microbiology">Hogg, Stuart (2005) Essential microbiology. New York : Wiley, 2005.</ref> Di guhaztiniya gelemperî de parçeyên ADN-ya xaneya xanexwe bi awayekî tesadufî tên paketkirin.<ref name="Foundations in microbiology"/> Ango guhaztin ne ji bo beşek taybet e, dibe ko her beşek ADN-yê bi vî awayî were guhaztin. ==== Guhaztiniya taybet ==== Di çerxa jiyana bakteriyofajê de, duhendebûna bi çerxa têkilbûnê de guhaztiniya taybet (bi înglîzî: ''specialized transduction'') rû dide. Gava genoma bakteriyofajê dikeve nav xaneyê, ADN-ya bakteriyofajê têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Genoma bakteriyofajê ji bo demek, di bakteriyê de bêdeng dimîne. Her ko bakterî dabeş bibe, ADN-ya xwe duhende dike. Paşê genoma bakteriyofajê ji ADN-ya bakteriyê cihê dibe û qonaxa çerxa şîbûneyê dest pê dike. Lê gava ADN-ya bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, hincaran, parçeyek ADN-ya bakteriyê jî bi xwe re dibe. Bi vî awayî dibe ko genek an jî du genên bakteriyê têkilê genoma bakteriyofajê bibin. Dema bakteriyofaj tuşê bakteriyek din dibe, li gel genoma xwe genên bakteriya danerê jî diguhazîne bakteriya nû. Bi vî awayî ji bakteriya daner, gen tên guhaztin bo bakteriya wergir. Ango di guhaztiniya taybet de, genoma bakteriyofajê têkilê kromozoma bakteriyê dibe, gava genoma bakteriyofajê ji kromozoma bakteriyê cihê dibe, tenê genên nezikê xwe, bi xwe re dibe . === Konjugasyon === {{Gotara bingehîn|Konjugasyona bakteriyan}} [[Wêne:Konjugasyon ku.png|thumb|Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.]] Konjugasyon kiryara guhaztina genan e ko pêdivî bi temasa rasterast a herdu xaneyan heye. Ji bo konjugasyonê, xaneya daner pîlus çêdike, bi pîlusê, xwe bi xaneya wergir ve girê dide. Bi girjbûna pîlusê herdu xane ber bi hev ve tên kaşkirin, û nezîkê hev dibin. Ji plazmîda xaneya wergir, zîncîrek vedibe û bi navbeynkariya pîlusê derbasî xaneya wergir dibe. Di xaneya daner û ya wergir de zîncîra plazmîdê wekî qalip tê bikaranîn û zîncîra temamker tê çêkirin. Bi vî awayî êdî xaneya wergir jî dibe xwediyê plazmîd. Ne hemû corên bakteriyan, lê gelek bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin. Di bakteriyê de hebûna pîlazmîdê, li dij madeyên jehravî û dijezîndeyî bergirî dabîn dike. == Karlêka bakteriyan li dijî boyaxa Gram == [[Wêne:Boyaxkirina Gram ku.png|thumb|300x300px|Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. ]] Boyaxa Gram an jî boyaxkirina Gram (bi înglîzî: ''Gram stain- Gram staining'') di warê bakterîzaniyê de rêbazek rengkirina bakteriyan e ji bo naskirina bakteriyan û meyla tûşbûna bakteriyan. Bingeha rêbaza boyaxkirina Gram, li ser cudahiya di stûriya dîwarê xaneyên bakteriyan de ava bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gram stain |paşnav=Bell |pêşnav=Daniel |weşanger=Radiopaedia.org |tarîx=2020-05-10 |ziman=en |url=https://radiopaedia.org/articles/77306 |doi=10.53347/rid-77306 }}</ref> Di hinek bakteriyan de dîwarê xaneyê stûr e û tek qat e, lê di hin bakteriyan de dîwar ji du çînên cuda pêk tê. Li gor karlêka bakteriyê a li dij boyaxa Gram, bakterî du kom in; bakteriyên Gram negativ û bakteriyên Gram pozîtîv.<ref name="OpenStax, Biology" /> === Dîrok === Di sala 1884ê de bijîjkê Danîmarkî yê bi navê Hans Christian Joachim Gram, da nîşankirin ko bi boyaxkirina dîwarê bakteriyê, mirov dikare herdu corên bakteriyan ji hev derxe.<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica. "Gram stain". Encyclopedia Britannica, 27 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/science/Gram-stain. Accessed 18 March 2025.]</ref> Ji ber ko rêbaza boyaxkirinê ji aliyê wî ve hat keşfkirin, ev rêbaz bi paşnavê wî hat navkirin. Rebaza boyaxkirina Gram ji serî heta dawî bi qasî 5 xulekan de rû dide. Ango di demek kurt de mirov dikare encamên taqîkirinê bi dest bixe.<ref name="Essential Microbiology"/> ==== Gavên rêbaza boyaxkirinê ==== * Bakterî li ser şûşeya silaydê tên raxistin. * Silayd li ser agir de tê gerandin û bakteriyên ser silaydê tên sabîtkirin. Bi vî awayê gava boyax an jî av li silaydê tê dilopkirin, bakterî li cihê xwe de dimînin û nalivin. * Boyaxa binefşî ya krîstalî li ser bakteriyan tê dilopkirin, boyax bi qasî xulekek di silaydê de dimîne, paşê silayd bi avê tê şûştin. * Îyod li ser bakteriyan tê dilopkirin. Îyod bi qasî xulekek li ser silaydê dimîne. Îyod bi boyaxa binefşî ya krîstalî ve tê girêdan, û pêkhateyek gir a ji binefşiya krîstalî - îyod peyda dibe. Ji ber qebareya xwe, boyaxa binefşî ya krîstalî di nav dîwarê xaneyê de asê dimîne û xaneyê naterikîne. Di vê qonaxê de hemû xane bi rengê binefşî xuya dibin. * Ji bo bêrengkirina boyaxan, alkol an jî aseton li ser bakteriyan tê dilopkirin. Di vî gavê de boyaxên di dîwarê bakteriyên Gram negativ de, di nav alkolê de reng didin û bakteriyên Gram negatîv bêreng xuya dibin. * Silayd bi avê tê şûştin, paşê bi boyaxa safranî an jî boyaxa fuşîn (bi înglîzî:fuchsin stain) li ser bakteriyan tê dilopkirin û bi qasî xulekek şûn ve silayd bi avê tê şûştin. Bakteriyên Gram negatîv bi boyaxa safranî, bi rengê pembeyî tên boyaxkirin. * Silayd tê ziwakirin û di bin mîkroskobê de tê kontrolkirin. ==== Encam ==== Di destpêkê de hemû bakterî boyaxa binefşî ya krîstalî werdigirin. Di bakteriyên Gram negatîv de dîwarê xaneyê ji du çînan pêk tê, dîwarê navî ji peptîdoglîkanê pêk tê lê tenik e. Çîna derweyî ya diwarê bakteriyên Gram negatîv ji çewriyê pêk tê. Alkol (an jî aseton) dîwarê çewerî hildiweşîne. Bi hilweşîna dîwarê derve, boyaxa binefşî ya li ser diwarê navî, ji dîwar cihê dibe û dîwarê tenik, bêreng dike. Lê bi dilopkirina safranînê, dîwarê bakteriyên Gram negatîv safranînê dimijînin û bi rengê pembeyî xuya dibin.<ref name="Foundations in microbiology">Talaro, K.P. and Chess, B. (2012) Foundations in microbiology. 8 th. New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-337529-8</ref> Dîwarê xaneya bakteriyên Gram pozîtîv ji peptîdoglîkanê pêk tê, stûr e û boyaxa binefşî ya krîstalî baş dimijîne. Alkol nikare dîwarê stûr hilbiweşîne, lê ava xaneyê kêm dike. Bi kêmbûna ava xaneyê, kunikên (por, qulik) di diwarê xaneyê de tên girtin. Ev rewş rê li ber boyaxa binefşî û îyodê digire ko ji xaneyê dernekevin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562156/]</ref> Loma heke li ser silaydê ji bakteriyên Gram pozîtiv hebin, bi rengê binefşî an jî şîn xuya dibin. === Bikaranîna rêbaza boyaxkirina Gram === Ev rêbaz ji bo naskirin û polenkirina bakteriyên nexweşker (patojen) tê bikaranîn. Herwisa ji bo diyarkirina hestiyariya bakteriyan a li dij dijezîndeyiyan jî rêbaza boyaxa Gram tê bikaranîn. Ji hev derxistina bakteriyên Garm pozîtiv û Gram negatîv, ji bo çareserkirina hin nexweşîyan gelek girîng e. Wekî mînak, dijezîndeyî ya bi navê penîsîlîn, di xaneya bakteriyê de rê li ber çêkirina peptîdoglîkanê digire, loma dîwarê xaneyê tenik dimîne û nikare xaneyê biparêze. Ango, heke bi rêbaza boyaxa Gram were fehmkirin ko hokarê nexweşiyê bakteriyek Gram pozîtiv e, bi bikaranîna penîsîlîn, rê li ber pirbûna bakteriyê tê girtin û saxbûna nexweş hêsantir dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dîwarê derve yê bakteriyên Gram negatîv, bakteriyê ji dijezîndeyiyan diparêze. Dîwarê derve rê li ber derbasbûna dermanan digire, loma li dij dijezîndeyiyan, bergiriya bakteriyên Gram negatîv, li gor yên Gram pozîtîv xurttir e.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Bakteriyên nexweşker == Hin corên bakteriyan, bakteriyên nexweşker (patojen) in, gava tûşê mirov dibin û di laş de pir dibin, nexweşî rû dide. Bi bakterî gava tuşê laşê mirov dibe, bi çendan rêyan mirov bi nexweşiyê dixîn. Hin caran bakterî bi lez dabeş dibin, ji ber qabereya koma bakteriyan, cihê xane û şaneyên laş teng dibe, loma xane û [[Şane (biyolojî)|şane]] nikarin xebata xwe ya asayî bi rê ve bibin. Hin bakterî enzîmên herisker der didin, enzîm [[parzûna xaneyê]] an jî şaneyên laşê mirov diruxîne û lawaz dike. Hin bakterî jî rasterast xane û şaneyan dikujin. Hin caran jî bakterî jehr berhem dikin, jehra bakteriyan dibe ko bibe sedema îflîcbûna xaneyê an jî karlêkên metabolî yên xaneyê têk bişkîne. Herwiha hin bakterî jî, hestiyariya bergiriya laş didin zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=How Infection Works |paşnav=Drexler |pêşnav=Madeline |weşanger=National Academies Press (US) |tarîx=2010 |ziman=en |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK209710/ |paşnav2=Medicine (US) |pêşnav2=Institute of }} </ref> Hokarên gellek nexweşiyên mirov, bakteriyên nexweşker in. Çend mînakên nexweşiyên bakteriyî vana ne: * Di nav xurekan de hebûna bakteriyên wek ''Salmonella'' û ''Clostridium'' ''botulinum'' dibin sedema nexweşiya bi xurek jehrîbûnê. * Di mirov de nexweşiya kolera ji ber tûşbûna bakteriyên ''Vibrio cholerae'' rû dide. * Nexweşiya tetanoz (derdekopan) ji ber tûşbûna bakteriya ''Clostridium tetani'' peyda dibe. * Bakteriyên ''Microbacterium tuberculosis'' mirov bi nexweşiya sîl (tuberkîloz) dixin. * Li dij bakteriyan, dermanê dijezîndeyî (antîbiyotîk) tê bikaranîn. Dijezîndeyî dixaneya bakteriyê de çar cihên serekî dikin armanc; dîwarê xaneyê, parzûna xaneyê, rêçeya çêkirina asîdên nûkleyî û [[rîbozom]]. Ev beşên bakteriyê ji beşên xaneyên mirov cuda ne, loma dijezîndeyî li ser xaneyên mirov bandorek neyînî nakin. Lê hin bakterî li dijî dijezîndeyiyan bergirî ava dikin.<ref>Doron S, Gorbach SL. Bacterial Infections: Overview. International Encyclopedia of Public Health. 2008:273–82. doi: 10.1016/B978-012373960-5.00596-7. Epub 2008 Aug 26. PMCID: PMC7149789.</ref> == Polenkirina bakteriyan == Di demên kevn de bakterî li gor hin taybetmendiyên xwe dihatin polenkirin. Wekî mînak; * Karlêka bakteriyê li dij [[boyaxa Gram]]: hin bakterî Gram pozîtîv in, henek jî Gram negatîv in. * Cihguhertin: Bi gelemperî bakterî cih diguherin. Şêweyê cihgurinê ne yek e. * [[Endospor|Sporbûn]]: Hin bakterî spor çêdikin ên din çênakin. * Şêwaza xwarinê: Bakterî xurekên xwe çawa bi dest dixin? Li gor xwarinê; bakteriyên xwejîn û xwenejîn hene. Du cor bakteriyên xwejîn hene ronahiyexwêjîn, kîmîkexwêjîn. * Bakterî li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê: Gelo pêdiviya bakteriyê bi oksîjenê heye, an na? * Bakteriyên nexweşker û bakteriyên sûdbexş.<ref name="McGraw-Hill" /> * Şiklê xaneyê: Bakterî dibe ko bi şêweyê gogî, çîlkeyî an jî lûlpeçî bin. * Bakterî li gor xanexwê yê: bakteriyên ajalan, bakteriyên riwekan hwd. === Polenkirina bakteriyan li gor pêkhateya molekulên bakteriyê === Bi pêşveçûnên di warê bomawezani û nêrînên ser pêkhateya molekulên bakteriyan, pêdivî bi polenkirinek nû çêbû. Di polenkirinên berê de bakterî ne li gor bavanek hevpar û ne li gor rêzeya genên hevşib hatibûn polenkirin, loma gelek kêmasî û şaşiyên polenkirina berê hebû. Di polenkirina nû ya zanistî de: * Rêzeya asîdên amînî yên proteînên taybet, * Rêjeya bazên guanîn û sîtozîn di rêzeya asîdên nûkleyî de, * Duregkirina asîdên nukleyî, (Du cor bakterî tên bikaranîn, ji her corek bakteriyê zincîrek ADN-yê tê girtin, ji herdu zinciran ADN-yek dureg tê bi destxistin. Di ADN-ya dureg de rêjeya bazên temamker tên diyarkirin. Bazên temamker çiqas pir bin, herdu cor bakterî hê pirtir dişibin hev û dibe ko di demek kurt de ji bavanek hevpar pêk hatibin.) * Rêzeya genoma bakteriyê û bi taybetî di ARN-rîbozomî (16S) de rêzeya genan tê lêkolînkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> * Li gor zanyariyên hatine bi destxistin bakterî tên polenkirin. === Navandina bakteriyan (bi înglîzî: ''bacterial nomenclature'') === Di polenkirina zanistî de navên bakteriyan ji du peyvan pêk tê. Peyva pêşîn navê tuxmê (bi înglîzî: ''genus''), peyva duyem jî navê corê (bi înglîzî: ''species'') ye. Herdu peyv di nav nivîsê de bi awayekî ''îtalîk'' (ber bi milê rastê piçek xwar) tên nîşankirin. Navê tuxmê bi tîpa girdek dest pê dike û bi gelemperî bi latînî ye. Navê corê bi tîpên hûrdek tê nivîsandin. Bi gelemperî navê corê, hin taybetmendiyên bakteriyê diyar dike. Wekî mînak, di navê bakteriya ''Escherichia coli'' de, ''Escherichia'' navê tuxmê ye, ''coli'' navê corê ye. Ev bakterî di ruviyên (bi înglîzî: ''colon'') ajalên memikdar (şîrder) û balîndeyan de dijî. {| class="wikitable" | colspan="2" | '''<big>Polenkirina zanistî bo ''E.coli''</big>''' |- |'''Jorecîhan (''domain'')''' |'''Bacteria''' |- |'''Liq (''phylum'')''' |'''Proteobacteria''' |- |'''Pol (''class'')''' |'''Zymobacteria''' |- |'''Kom (''order'')''' |'''Enterobacteriales''' |- |'''Xêzan (''family'')''' |'''Enterobacteriaceae''' |- |'''Tuxm (''genus'')''' |'''Escherichia''' |- |'''Cor (''species'')''' |'''coli''' |} == Bakterî di pîşesaziyê de == Di warê pîşesaziyê de, bi taybetî di pîşesaziya kîmyayî de, di gelek cihan de bakterî tên bikaranîn. Hin mînakên bikaranîna baktariyan wekî yên li jêr in. Bi karlêkên hin bakteriyan alkol tê oksandin bo asîda asetî û ji wê jî sirke (bi înglîzî: ''vinegar'') tê çêkirin. Bi karlêkên genînê yên hin corên bakteriyên ''Clostridium'', bi rêjeyek zêde awêteyên endamî yên wekî aseton û asîda butrî tên çêkirin.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Koma bakteriyên [[Genîna asîda laktî|asîda laktî]] yên ji tuxma ''Carnobacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Lactobacillus, Lactococcus , Leuconostoc, Oenococcus, Pediococcus, Streptococcus, Tetragenococcus, Vagococcus,'' û ''Weissella'' di çêkirina penêr, mast, tirşî û hin xurekên din de tên bikaranîn.<ref>Doyle, M.P., Steenson, L.R., Meng, J. (2013). Bacteria in Food and Beverage Production. In: Rosenberg, E., DeLong, E.F., Lory, S., Stackebrandt, E., Thompson, F. (eds) The Prokaryotes. Springer, Berlin, Heidelberg. [https://doi.org/10.1007/978-3-642-31331-8_27]</ref> Herwiha, bakterî û karokên havênê di çêkirina vexwarinên [[Genîna alkolî|alkolî]] yên wekî [[şerab]] û [[bîra]] de tên bikaranîn. Li derveyî xaneyên mirov, [[Însulîn|hormona însulîn]] û [[hormona geşê]] di bakteriyan de tên çêkirin û wekî derman tên bikaranîn. Di çêkirina dijezîndeyî û hin enzîman de jî bakterî tên bikaranîn.Wekî mînak, dijezîndeyî yên bi navê streptomîsîn (bi înglîzî: ''streptomycin'') û erîtromîsîn (bi înglîzî: ''erythromycin'') bi navbeynkariya bakteriyan tên çêkirin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Hin gavên sereke di dîroka bakterîzaniyê de == Bakterî cara pêşîn di sala 1676ê de ji aliyê Antony Van Leeuvenhoek (1632-1723) ve hatin dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gest |pêşnav=H. |tarîx=2004-05-22 |sernav=The discovery of microorganisms by Robert Hooke and Antoni van Leeuwenhoek, Fellows of The Royal Society |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsnr.2004.0055 |kovar=Notes and Records of the Royal Society of London |cild=58 |hejmar=2 |rr=187–201 |doi=10.1098/rsnr.2004.0055 }}</ref> Leeuvenhoek mîkroskobên bi mezinkirina 50 heta 300 carî çêkir. Heta wê demê di bin destê zanyaran de mîkroskobên wisa tûne bûn. Leeuvenhoek bi van mîkroskoban li gel bakteriyan li ser protîstayan jî xebat kir xebatên xwe di pirtûka bi navê “ajalok” (bi latînî: ''animalcules'') de parve kir.<ref name=" Text book of microbiology">Trivedi, P.C., Pandey, S. and Bhadauria, S. (2010) Text book of microbiology. Jaipur: Aavishkar. </ref> Cara pêşîn peyva bakterî di sala 1829ê de ji aliyê zanyarê alman Christian Gottfried Ehrenberg (1795 –1876)  ve bi wateya “gapolê piçûk” hat bikaranîn. Bijîşkê hungarî Ignaz Semmelweis (1818–1 865) di sala 1861ê de ji xebatên xwe yên li ser mirina jinan ên ji ber taya piştî zarokanînê, diyar kir ko hokarên nexweşiyê ji destên qirêj belav dibe. Loma divê bijîjşk destên xwe baş bişon. Heta wê demê haya mirovahî ji hokarên nexweşiyan tune bû, nizanîbûn ko zîndewrên pir piçûk hene û tûşê mirov dibin.<ref>Opal SM. A Brief History of Microbiology and Immunology. Vaccines: A Biography. 2009 Nov 10:31–56. doi: 10.1007/978-1-4419-1108-7_3. PMCID: PMC7176178.</ref> Kîmyagerê frensî Louis Pasteur di sala 1860ê de bakteriyan di hawirdorek destkarî de çand û ji bo xebatên xwe bi kar anî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonnet |pêşnav=M. |paşnav2=Lagier |pêşnav2=J. C. |paşnav3=Raoult |pêşnav3=D. |paşnav4=Khelaifia |pêşnav4=S. |tarîx=2020-03-01 |sernav=Bacterial culture through selective and non-selective conditions: the evolution of culture media in clinical microbiology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2052297519301192 |kovar=New Microbes and New Infections |cild=34 |rr=100622 |doi=10.1016/j.nmni.2019.100622 |issn=2052-2975 |pmc=6961714 |pmid=31956419 }}</ref> Ji bilî wê, Pasteur di sala 1879ê de li ser nexweşiya kolereya mirîşkan de xebat kir. Pasteur diyar kir ko hokara nexweşiyê bakterî ye û li dij nexweşiyê kutav (vaksîn) çêkir.<ref>Ullmann, Agnes. "Louis Pasteur". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025,[https://www.britannica.com/biography/Louis-Pasteur.] Accessed 16 February 2025.</ref> Di sala 1876ê de bijîşkê alman Robert Koch (1843-1910) di xebatên xwe de têkiliya bakteriya Bacillus û nexweşiya birîna reş, ango şarbona çêlekan (bi înglîzî: ''anthrax''), bi awayekî zanistî îspat kir.<ref name="Essential Microbiology"/> Robert Koch wekî damezrînerê bakterîzaniyê tê zanîn. Bakteriya bi navê ''Tubercle bacillius'' a hokara nexweşiya tuberkulozê (êşa zirav), di sala 1882yê de ji aliyê Koch ve hat keşfkirin. Di heman salan de Koch li ser nexweşiya kolerayê jî xebat kir û diyar kir ko nexweşî, ji ber bakteriyên nav av û xurekên qirêj, tûşê mirov dibe. Ji ber xebatên wî yên li ser nexweşiya tuberkulozê, Koch di sala 1905ê de bi [[Xelata Nobelê|xeleta Nobelê]] ya di warê bijîşkî an jî fîzyolojiyê de hat xelatkirin.<ref>Stevenson, Lloyd Grenfell. "Robert Koch". Encyclopedia Britannica, 13 Feb. 2025, [https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch]. Accessed 16 February 2025.</ref> Bakterizanê danmarkî Hans Christian Gram (1853-1938) di sala 1882yê de ji bo ji hev derxistina bakteriyan, rêbaza boyaxkirinê keşf kir. Êdî bakterî li gor pêkhateya dîwarên xwe, wekî bakteriyên gram pozîtîv an jî bakteriyên gram negatîv hatin polenkirin.<ref>Tripathi N, Sapra A. Gram Staining. 2023 Aug 14. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 32965827.</ref> Zanistê alman Paul Ehrlich (1854-1915) û bakterîzanê japon Sahachiro Hata (1873-1938) di sala 1909ê de li dijî nexweşiya sîfîlîsê (bi înglîzî: ''syphilis'') dermanê dijebakterî yê bi navê ''Salvarsan'' çêkirin.<ref>Valent P, Groner B, Schumacher U, Superti-Furga G, Busslinger M, Kralovics R, Zielinski C, Penninger JM, Kerjaschki D, Stingl G, Smolen JS, Valenta R, Lassmann H, Kovar H, Jäger U, Kornek G, Müller M, Sörgel F. Paul Ehrlich (1854-1915) and His Contributions to the Foundation and Birth of Translational Medicine. J Innate Immun. 2016;8(2):111-20. doi: 10.1159/000443526. Epub 2016 Feb 5. PMID: 26845587; PMCID: PMC6738855.</ref> Di sala 1928ê de zanistê brîtanî Alexander Fleming (1881-1955) li dij bakteriyan, dermanê dijebakterî (dijezîndeyî) yê bi navê penîsîlînê (penicillin) keşf kir.<ref name="Modern Biology"/> Di sala 1946ê de du bomawezanistên amerîkî, Joshua Lederberg û Edward Tatum bi xebatên xwe yên li ser ''E.coli'' de, nişan kirin ko bakterî bi konjugasyonê gen diguhazînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1958/lederberg/facts/ |sernav=Joshua Lederberg – Facts |malper=NobelPrize.org |roja-gihiştinê=2025-04-15 |ziman=en-US }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakterî| ]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Termînolojiya biyolojiyê]] 0k0ipx5ic7q93r3a30qs9b277ze1ll1 0 49916 2099944 1773747 2026-10-21T11:21:11Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Dolû]] weke [[Dolu]] guhart 1773747 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dolû | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = [[Astara (navçe)|Astara]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 343 | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = {{Koord|38|32|0|N|48|37|0|E|display=inline, title}} }} '''Dolû''' navê gundekî û şaredariyeke di navçeya [[Astara (navçe)|Astara]] de li başûrê [[Azerbaycan]]ê ye. Gundê [[Sîpiyyed]] bi Dolû ve girêdayî e. {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] mj9y1rhkv0f3zpwkcve2jjhf4d41g85 2099946 2099944 2026-10-21T11:22:03Z MikaelF 935 2099946 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dolu | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = [[Astara (navçe)|Astara]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 343 | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = {{Koord|38|32|0|N|48|37|0|E|display=inline, title}} }} '''Dolu''' navê gundekî û şaredariyeke di navçeya [[Astara (navçe)|Astara]] de li başûrê [[Azerbaycan]]ê ye. Gundê [[Sibiyyət]] bi Dolu ve girêdayî e. {{Çk}} {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] 3xyi2hghn3as4yl6mv8b7cqkp0pbuf8 2099947 2099946 2026-10-21T11:23:29Z MikaelF 935 2099947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Dolu | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = [[Astara (navçe)|Astara]] | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 343 | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = {{Koord|38|32|0|N|48|37|0|E|display=inline, title}} }} '''Dolu''' navê gund û şaredariyeke li navçeya [[Astara (navçe)|Astara]] ya [[Başûrê Azerbaycan]]ê ye. Gundê [[Sibiyyət]] bi Dolu ve girêdayî e. {{Çk}} {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] kxo1dw1ia4qetfht1e1tuduue5357n1 0 49917 2099939 1653023 2026-10-21T10:39:56Z Kurdistanov 175167 2099939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Sîpiyyed | navê_din = | navê_fermî = Sibiyyət | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = Astara | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = }} '''Sîpiyyed''' navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Sîpiyyed bi gundê [[Dolû]] girêdayî ye. {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] 3c5tqmhcefxjj002ka30zhph3ba3r51 2099940 2099939 2026-10-21T11:12:02Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Sîpiyyed]] weke [[Sibiyyət]] guhart 2099939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Sîpiyyed | navê_din = | navê_fermî = Sibiyyət | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = Astara | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = }} '''Sîpiyyed''' navê gundekî di navçeya Astara li başûrê Azerbaycanê ye. Sîpiyyed bi gundê [[Dolû]] girêdayî ye. {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] 3c5tqmhcefxjj002ka30zhph3ba3r51 2099942 2099940 2026-10-21T11:18:20Z MikaelF 935 2099942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Sibiyyət | navê_din = Sybijət | navê_fermî = Sibiyyət | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = Astara | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = }} '''Sibiyyət''' (bi [[talişî]]: ''Sybijət'') navê gundekî di navçeya [[Astara]] li başûrê Azerbaycanê ye. Sibiyyət ser gundê [[Dolû]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] eo3392kbqulv8ujb8nvhn1zp7aq337h 2099943 2099942 2026-10-21T11:19:26Z MikaelF 935 2099943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Sibiyyət | navê_din = Sybijət | navê_fermî = Sibiyyət | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Talişistan]] | dewlet = [[Azerbaycan]] | etîketa_binebeşê = | navê_binebeşê = | etîketa_binebeşê1 = | navê_binebeşê1 = | navçe = Astara | nahiye = | hejmara_mezrayan = | nifûs = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Azerbaycan | koordînat = }} '''Sibiyyət''' (bi [[talişî]]: ''Sybijət'') navê gundekî li navçeya [[Astara]] ya [[Başûrê Azerbaycanê]] ye. Sibiyyət ser gundê [[Dolû]] ye. {{Çk}} {{Bajar û gundên Astarayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Astara, Azerbaycan]] m6x5trboc9kd0lsjw30fsmv1eayblor 0 55840 2099926 1697813 2026-10-21T09:32:48Z Kurdistanov 175167 2099926 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Korea-Seoul-Han River-01.jpg|thumb|250px|Robarê Han]] '''Han''', ango '''çemê Han''' an jî '''robarê Han''' (bi [[korêyî]] ''한강'', ''Han Gang''; bi [[înglîzî]] ''Han River'') [[rûbar|robarekê]] welatê [[Korêya Başûr]] e ko bi nav [[Sêûl]]a paytextê welatî da derbaz dibit. Ev robar ji hevgirtina du tayên bakur û başûr her bi vî navî pêk dihêt. Tayê başûr ji [[Çiyayê Dêdûk]] û tayê bakur jî ji [[Çiyayê Gumgang]] dizêt. Herdu ta hev digirin û bi nav bajarê Sêûlê da derbaz dibit û dirijit nav [[Deryaya Zer]]. Dirêjiya robarê Han 514 [[km]] in. {{Kategoriya Commonsê|Han River}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Kore]] [[Kategorî:Çemên Asyayê]] 63b6d2rhavw0co3z3txn9gmj1te70go 0 132691 2099856 2099700 2026-10-20T15:31:14Z ~2026-56037-19 188729 /*girêdana sepana hat rakirin */ 2099856 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Reklam.}} {{Agahîdank mirov | nav = Raman Ahmad | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = Kobanî, Sûriye (texmînî) | esil = Kurd | pîşe = Pêşdebirê fullstack û lêkolînerê NLP | sedema_navdarbûnê = Lêkolîna devoka Kobanîyî, modelên wergerê makîneyî, pirtûka fonolojî û morfolojî | malper = [https://raman-ahmad.de/ raman-ahmad.de] }} Nivîskarê [https://ne-np.facebook.com/mishtenurfm/photos/a.809378566087991/1433658756993299/?type=3 pirtûka] Analîza<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rebaznews.net/ku/node/13445 |sernav=Nivîskar Raman Ehmed pirtûkeke nû bi navê Analîza Devoka Kobaniyê der xist |malper=www.rebaznews.net |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> [https://www.kurdistan24.net/kmr/story/52284-Pirt%C3%BBka-%E2%80%9CAnal%C3%AEza-Devoka-Koban%C3%AEy%C3%AE%E2%80%9D-ya-Raman-Ehmed-derket Devoka] [https://www.youtube.com/watch?v=yCVx_IT0-vw Kobanîyî]. '''Raman Ahmad''' lêkolînerekî di warê '''pêvajoya zimanê xwezayî (NLP),''' mamosteyekî zimanê kurdî û xwediyê sepana Zimanzan e. Ew bi taybetî li ser devokên kêm-dane yên kurdî (bi giranî devoka Kobanî ya Kurmanjiyê) dixebite û gelek model û weşanên zanistî afirandiye. == Jiyan û perwerde == Raman Ahmad ji Kobanî (Rojava) e û niha li Almanyayê dijî. Wî li '''Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg (HAW Hamburg)''' lîsansa bachelor xwend. Teza wî ya lîsansê li ser '''wergera makîneyî ya devoka Kobanîyî''' bû û du modelên nû li ser platforma Hugging Face hatine weşandin. == Kar û lêkolîn == Ew wekî pêşdebirê fullstack dixebite û di heman demê de lêkolînên NLP dike. Bala wî ya sereke li ser zimanên kêm-dane ye û devokên kurdî ye. Di sala 2024an de wî di projeya '''CRAMT''' (Cross-Lingual Resource Aggregation of Low-Resource Machine Translation) de cih girt û di EXPO ya Zanîngeha Hamburgê de cihê 3yemîn bi dest xist. == Weşan û konferans == * '''Pirtûk''': ''Analîza Devoka Kobanîyî – Fonolojî û Morfolojî'' (2021, AVA Verlag, Kobanî) – Yekemîn analîza zanistî ya fonolojî û morfolojiya devoka Kobanîyî. * Du poster li '''ICKL-6''' (2023). * Beşdariya di '''ICKL-7''' (2025) de. (Xebatake zimannasî) * Gotara zanistî: ''Dialectal Filtering: Synthesizing Kurdish Corpora for Low-Resource Varieties by Utilizing “Noise” in Large Textual Data'' (bi Christian Schuler, Ānrán Wáng, Daniil Gurgurov û yên din re) – Qebûlkirî ji bo '''LREC 2026''' (konferansa navneteweyî ya mezin a ziman û çavkaniyên zimanî). == Modelên Hugging Face == Ji teza lîsansê wî ev model hatine afirandin û weşandin: * nllb-distilled-600m-eng-to-kob_Latn * Modela berevajî (kob-to-eng) == Kanalê YouTube == Wî kanala '''Kurdî bi hêsanî''' afirandiye ku kursên zimanê kurdî û hevpeyivînên li ser çand û zimanê kurdî dihewîne. == Çavkaniyên bikaranîn == * [https://raman-ahmad.de/ Malpera fermî] * [https://www.dfki.de/web/forschung/projekte-publikationen/publikation/17051 DFKI – LREC 2026 Paper] * [https://www.uni-saarland.de/en/department/lst/news/numerous-papers-accepted-at-lrec-2026-43971.html Zanîngeha Saarland – Nûçe ya LREC] * [https://ickl-conference.org/wp-content/uploads/Program-ICKL-7.pdf Bernameya ICKL-7] * [https://www.inf.uni-hamburg.de/en/inst/basecamp/blog/24-03-27-expo2024.html EXPO 2024 – CRAMT Projeya] * {{Çavkanî}} {{Çavkanî}}{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} kpqlua2luwxhstac47aho0tt1rzqslm 3 309977 2099866 2094406 2026-10-20T16:18:39Z Penaber49 39672 /* Zimanê standard ê Wîkîpediyayê */ beşeke nû 2099866 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) == Jêbirin == Silav! Dema ku tu şablona Jêbirinê tevlî gotaran dikî tu dikarî gotarê vala mekî ji ber ku bikarhênerên din nivîsa ku tê jêbirin nawînin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:17, 16 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], temam, divê ez êdî wiha bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 15:24, 16 îlon 2026 (UTC) == Zimanê standard ê Wîkîpediyayê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên te yên berdewam spas dikim. Min di du gotarên te yên dawî de dît ku te hinek peyvên li derveyî standardan bikar aniye. Pêwîst e her ku diçe em asta kalîteya Wîkîpediyayê bilindtir bikin. Ji kerema xwe bike bila armanca te yê herî girîng gotarên bi kalîteya bilind û zimaneke zelal be, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:18, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) pv3syln2sfr8cu5gzv5oejssnl0wzb8 2099867 2099866 2026-10-20T16:29:11Z Kurê Acemî 105128 /* Zimanê standard ê Wîkîpediyayê */ Bersiv 2099867 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) == Jêbirin == Silav! Dema ku tu şablona Jêbirinê tevlî gotaran dikî tu dikarî gotarê vala mekî ji ber ku bikarhênerên din nivîsa ku tê jêbirin nawînin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:17, 16 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], temam, divê ez êdî wiha bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 15:24, 16 îlon 2026 (UTC) == Zimanê standard ê Wîkîpediyayê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên te yên berdewam spas dikim. Min di du gotarên te yên dawî de dît ku te hinek peyvên li derveyî standardan bikar aniye. Pêwîst e her ku diçe em asta kalîteya Wîkîpediyayê bilindtir bikin. Ji kerema xwe bike bila armanca te yê herî girîng gotarên bi kalîteya bilind û zimaneke zelal be, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:18, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas bo mesaja te. Ez gelek şa im ku kesekî mîna te li vir heye ku ewqas dîsîplîn di wan salên dawîn li vir xerc kiriye. Bê te wîkîpediyaya kurdî cihekî pir biçûktir biya. :Armanca min kalîte kirina wîkîpediyayê e, lê kelîmeyên ku ez bikar tînim jî yên te cuda ne. Gelo, ew kelîmeyên ku ez bikartînim derbasdar in, çima te jêbir? Gorî ku ez dizanim her kes li vir dikare wan kelîmeyan bikar bîne, heta ku wan jî kurmancî ne û di xeberkirina rojane de hene. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:29, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) p2u8wzioqv5l9vz857034165ndkaiax 2099871 2099867 2026-10-20T16:48:46Z Penaber49 39672 /* Zimanê standard ê Wîkîpediyayê */ Bersiv 2099871 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) == Jêbirin == Silav! Dema ku tu şablona Jêbirinê tevlî gotaran dikî tu dikarî gotarê vala mekî ji ber ku bikarhênerên din nivîsa ku tê jêbirin nawînin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:17, 16 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], temam, divê ez êdî wiha bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 15:24, 16 îlon 2026 (UTC) == Zimanê standard ê Wîkîpediyayê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên te yên berdewam spas dikim. Min di du gotarên te yên dawî de dît ku te hinek peyvên li derveyî standardan bikar aniye. Pêwîst e her ku diçe em asta kalîteya Wîkîpediyayê bilindtir bikin. Ji kerema xwe bike bila armanca te yê herî girîng gotarên bi kalîteya bilind û zimaneke zelal be, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:18, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas bo mesaja te. Ez gelek şa im ku kesekî mîna te li vir heye ku ewqas dîsîplîn di wan salên dawîn li vir xerc kiriye. Bê te wîkîpediyaya kurdî cihekî pir biçûktir biya. :Armanca min kalîte kirina wîkîpediyayê e, lê kelîmeyên ku ez bikar tînim jî yên te cuda ne. Gelo, ew kelîmeyên ku ez bikartînim derbasdar in, çima te jêbir? Gorî ku ez dizanim her kes li vir dikare wan kelîmeyan bikar bîne, heta ku wan jî kurmancî ne û di xeberkirina rojane de hene. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:29, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] li gorî sedsal sede nivîsibû. Ev gelek li derveyî standardan e ku nayê fem kirin. Erê ev çend sal e ku livir im. Di vê heyamê de min gelek lêkolîn li ser zimanê kurdî û zimanên din ên malbata zimanên Îranî kiriye. Ji bo zimanê kurdî pêwîst e em di nav hewildanên parastina xwezayî ya zimanê de bin. Zimanê kurdî ji peyvên ne rûniştî yên biyanî biparêzin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:48, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 6pubygn1iob8a87jt1dmzu6mp4k0w4n 2099872 2099871 2026-10-20T16:49:53Z Penaber49 39672 2099872 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC) == Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye. Di vê rewşê de em dikarin çibikin? * Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e) * Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin. * Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin. * Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC) ::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC) == Bikarabîna şablona nifûsê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên "Nifûsa tarîxî/wd" û "Çepê paqij bike" bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona "Nifûsa tarîxî/wd" li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC) :Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC) == Guhertina navan û girênada nav zimanî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC) :Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC) == Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC) == Navê Dêrsimê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061 ::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf ::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC) ::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC) ::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC) :::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC) == Tû ji kû dêr î? == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16023-59|&#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC) :Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC) == Pêşniyarî == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC) == Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. :Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC) == Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC) :Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC) == Mollusca == Silav kurê Acemî, Min nivîsa te ya bi sernavê "mollusca" dit. Pisporiya min li ser biyolojiyê ye. Min nivîsa te xwend, lê mixabîn jê fam nekir. Ez nizanim gelo di warê biyolojiyê an jî zanistê de pisporiya te heye an na, Gelo te vê nivîsê bi navbeynkariya google wergerê çêkir? Peyvên pir ecêb hene ko min nebihistiye û di çavkaniyên berdestên min de jî ev peyv xuya nabin. Gava em rûpelek nû çêdikin, divê hemû kurd bikaribin bi hêsanî nivîsa rûpelê bixwînin û jê sûd bigirin. Heke zimanê gotarê neyê famkirin tu qîmeta gotarê tune. Di nivîsa te di beşa “anatomiyê” de gelek şaşî û kêmasî hene, min peyv û hevokên nayên famkirin an jî yên şaş hatine bikaranîn bi rengê zer nîşan kir. https://drive.google.com/file/d/1q0j9RCBPukW-RIRhRCIp5UJtRCVZhQfj/view?usp=drive_link Ji kerema xwe bi kurdiyek sade û pak vê gotarê ji nûve binivîse. Tu dikarî ji ferhenga biyolojiyê jî sûd bigirî. Bimîne nav xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 20:08, 14 tîrmeh 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], ne ez ne pisporê wan mijaran me, bibore. Dizanim ku min gelek kelîmeyan bi şaşî wergirtiye, ji ber ve yekê ez gelek zaman dikişînim ji bo temam kirina wê gotarê. Gelek sipas ji wê re ku hûn kelîmeyên çewtî jî nîşandan ji bo min. Lê gelek alîkar jî be ku hûn wê gotarê bixwe jî ji kelîmeyên şaşî serrast bikin. Armanca min ew bû ku lîsteya -> [[Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in]] temam bikim, lê ew gelek zehmet dikişîne. Min ne dixwazî bû jî 100 gotarên şitil çêkim. Alîkarî gelek baş dibû. Lê ezê ber xwe bidim û herwiha pirtir zehmet lê kim. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 05:13, 15 tîrmeh 2026 (UTC) == Vîdeoyên derbarê babetên kîmyayê == Silav@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên derbarê kîmyê, tu dikarî van vîdeoyên mamosteyê kîmyayê temaşe bikî û jê sûd bigirî. Bîmîne nav xêr û xweşiyê de. https://www.youtube.com/watch?v=YD4bYFFWORI&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=19 https://www.youtube.com/watch?v=IukwwAnkXIU&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=21 https://www.youtube.com/watch?v=X7GO4hugDWo&list=PL7H0L2CfBTeqruzezJHHyuqmIhn-oDHtV&index=24 [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:46, 7 tebax 2026 (UTC) :Şev baş @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], sipas ji bo pêşniyara te. Di rojên tênî ew dikare be gelek alîkar ji min ra. Min bixwe bêrî mesaja tê eser/vîdyoyên di derbara meseleya kîmyayê bi kurdî gerî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 18:55, 7 tebax 2026 (UTC) == Şitil == Merheba, tu çima şitilan bi riya cat-a-lot [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%AErewmeran&curid=55125&diff=2092643&oldid=2028620] kopî dikî? Ev ne tiştekî baş e, jkx tiştên wisa neke. Jixwe [[:Kategorî:Şitilên gundên Îranê]] binkategoirya [[:Kategorî:Şitilên erdnîgariya Îranê]] ye loma du car ne hewce ye tiştekî wisa bikî. Qewet be. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:30, 5 îlon 2026 (UTC) :Merheba, wexta ku min wer kir wê zaman ne tam rast e. Min fikiriye ku ew dîsa jî derbasdar e, lê ku binkategorî tê de heye ew ne pir mentiqî ye, min diqat nekir. Sipas dikim bo hişyarkirine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:42, 6 îlon 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] heval pirsek min jî hebû. Botekî heye ku bi dehan gotaran ser yek çêdike. Ew çawa dişuxilî? Yanî ez çawa dikarim formateke çêkim bi kelîmeyên min û dûr ve wan gotaran bi çêkirin bidim? Eleqeya min bi zêdekirina futbolvanan û lîgayên futbolê re hebû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:22, 6 îlon 2026 (UTC) :::Berê ev hatibû nîqaşkirin. Li vira admîn nahêlin meqale bi riya botan werin çêkirin. Feqat Dikarî [[:en:Wikipedia:CSVLoader]] bi [[Wîkîpediya:AutoWikiBrowser]] bi kar bînî ji bo destpêkê. Dûre dikarî ji AIyê pirs bikî çawa bi [[:mw:Pywikibot]] bot tê hazirkirin û bikaranîn [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:25, 6 îlon 2026 (UTC) ::::Ezê di pêşarojê çaw li ser bidim. Belkî ne ewqas hêsan e jî. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:28, 6 îlon 2026 (UTC) :::::[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/PAWS PAWS] jî heye, ne hewceye tiştekî install bikî, [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 10:45, 6 îlon 2026 (UTC) ::::::Ez dikarim skrîptekê çêkim ji bo ku bêyî botê sayfeyên nû çêkî, lîsteyek heye di destê te de? Tu rûpelên çito dixwazî çêkî? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:24, 6 îlon 2026 (UTC) :::::::Min fikir kir ku gotarên wê [[:en:Category:La Liga seasons]] kategoriyê û lîgayên welatên din jî li ser wîkîpediyaya kurdî çêkim. Bila têne agahiyên taybet tê de hebin (mesela kîçan taxim di wê salê qezenc kiriye an lîstikvanê bi golên herî pir…) û îlam ne mezin bin. Lê heval tecrubeya min ter tune di wê de. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 10:40, 7 îlon 2026 (UTC) ::::::::Silav. Erê, tu dikarî agahiyên (tablo, sal, encam, ....) li ser en.wikipediayê bigirî û li gor şablonê te rûpelê çêkî. Nizanim tu înformatîkê hez dikî an na, feqet bi min pêşta bi xwe çêke/biceribîne (niha AI jî heye, alîkariya te dike), ji ber ku bi min hewce ye ku pirr bikarhêner tiştên vitira hu bikin. Paşê jî dema ku te nekanî alîkarî bixwaz. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:13, 10 îlon 2026 (UTC) :::::::::Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], lê sebeb ew e ku ez nizanim ka li ku destpê bikim, lînkek heye bo wê botê? Herwiha ez bi piranî li ser telefona mobîl dişuxilim, ma ew bi wê ve dibe? Minê hez kiriya ku wê hu bim, minê pir bi wê re bişuxilî. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 10 îlon 2026 (UTC) ::::::::::Bi mobîlê zor e, ekraneke dirêj hewce ye û herwiha li vira problem çêkirina bot nîne. ::::::::::Pêşta ji bo ceribandinê tenê rûpelekê çêke bi [[JavaScript|JS]] û AIyê (mk. [[:en:1929–30 La Liga]]). ::::::::::Bi AIyê: ez le ser ku.wikipediya me, kodeke JavaSctiptê dixwazim. Ez tere sernavê rûpela en.wikipediya didim tu jî bi wan agahiyan nivîsekê çêdikî û tevlî rûpela [[Bikarhêner:Kurê Acemî/Ceribandin]] dikî. API-ya Wîkîpediyayê bi kar bîne, ... ::::::::::Paşê jî daxwazin (prompt) xwe binivîsê, bo mînak: here ser rûpela "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=1929%E2%80%9330_La_Liga&action=edit 1929–30 La Liga], di nav infobox-a "<code>Infobox football league season</code>" de parametreyên "<code>season</code>", "<code>winners</code>", "<code>matches</code>" bigir. Paşê bi van parametreyan nivîseke vitira çêke: "<code>Di sezona {season} de {matches} maç hatine lîstin ...</code>" ::::::::::Paşê koda JSê tevlî vira bike: [[User:Kurê Acemî/common.js]] ::::::::::Dema ku her tişt li gor daxwaza te bû, bot tê çêkirin... Nizanim, daxwaza te ew bû? ::::::::::Eger tu naxwazî serê xwe biêşînî, jixwe li jor Wikihez gotiye ku alîkariye te dike. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:34, 11 îlon 2026 (UTC) :::::::::::Temam, yanî piraniya îşê bi AIyê ye, wextê ku min skrîptekî jî çêkir ezê hewl bidim di rojên tênî, biborin ku çewtiyan çê dibin. :::::::::::Min resimekî ji mesaja te şand AIyê û ew jî gorî gotinên te çêkir (ez difîkirim), bi komputurê ezê çêkim. Ku pirsên min wiha hene çito çi dibe ezê pirs bikim, gelek sipas. Daxwaza min tim hebû ku wê jî hu bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:27, 11 îlon 2026 (UTC) == Jêbirin == Silav! Dema ku tu şablona Jêbirinê tevlî gotaran dikî tu dikarî gotarê vala mekî ji ber ku bikarhênerên din nivîsa ku tê jêbirin nawînin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:17, 16 îlon 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], temam, divê ez êdî wiha bikim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 15:24, 16 îlon 2026 (UTC) == Zimanê standard ê Wîkîpediyayê == Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo xebatên te yên berdewam spas dikim. Min di du gotarên te yên dawî de dît ku te hinek peyvên li derveyî standardan bikar aniye. Pêwîst e her ku diçe em asta kalîteya Wîkîpediyayê bilindtir bikin. Ji kerema xwe bike bila armanca te yê herî girîng gotarên bi kalîteya bilind û zimaneke zelal be, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:18, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas bo mesaja te. Ez gelek şa im ku kesekî mîna te li vir heye ku ewqas dîsîplîn di wan salên dawîn li vir xerc kiriye. Bê te wîkîpediyaya kurdî cihekî pir biçûktir biya. :Armanca min kalîte kirina wîkîpediyayê e, lê kelîmeyên ku ez bikar tînim jî yên te cuda ne. Gelo, ew kelîmeyên ku ez bikartînim derbasdar in, çima te jêbir? Gorî ku ez dizanim her kes li vir dikare wan kelîmeyan bikar bîne, heta ku wan jî kurmancî ne û di xeberkirina rojane de hene. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:29, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] te li gorî sedsal, sede nivîsibû. Ev gelek li derveyî standardan e ku nayê fem kirin. Erê ev çend sal e ku livir im. Di vê heyamê de min gelek lêkolîn li ser zimanê kurdî û zimanên din ên malbata zimanên Îranî kiriye. Ji bo zimanê kurdî pêwîst e em di nav hewildanên parastina xwezayî ya zimanê de bin. Zimanê kurdî ji peyvên ne rûniştî yên biyanî biparêzin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:48, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) me4cc73jc8xsykerwsp6fj4roggoi7w 3 329531 2099868 2097688 2026-10-20T16:31:32Z Penaber49 39672 /* Spasî */ beşeke nû 2099868 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) == Kurdîkirina navan == Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC) :Rêz û silav, başe ezê navê wan yê orjînal bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 06:44, 21 îlon 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], xweş e ku tu li vir î û sipas bo çêkirina meqelên te. Ez bi heftan li meqelên tê dinêrim, daxwaz bûm ku te hişyar bikim ku di pêşerojê de baştir be ku tu bixwe meqelên xwe girêdayî Wîkîdata bikî, ku pêwîst e agahîdank an çavkaniyeke jî zêde bikî, kelîmeyên makîneya tercimekirinê serrastbikî, mesela ''kurd'' di makîneya tercimekirinê wekî gir tê nivîsîn '''''K'''urd'', heta ku ew ne destpêka şirovê ye, ew li vir biçûk tê nivîsîn. Hîn jî kerem bike û meqelan bi kategoriyan zêde bike. Ez wan tiştên ji te re hişyar dikim bo ku meqelên kalîte ji destpêkê ji dest te jî pêş bikevin. Gelek sipas bo eserên te, her kes li vir giring e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:15, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mirov [[Ç (tîp)|ç]]<nowiki/>awa dikare gotaran bi wîkîdata re girê bidê? Heger maf hebe ez ê bikarbînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 11:04, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spasî == Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ji bo xebatên te yên hêja spas dikim. Li gorî bikarhênereke nû xebatên te baş in. Lê dixwazim di derbarê xebatên me yên li ser Wîkîpediyaya kurdî hinek agahiyan bidim. Wek ku dizanî Wîkîpediya kurdî yekem ensîklopediya dîjîtal a kurdî ye û ensîklopediya herî mezin e. Li hemî bikarhêner û dilsozên Wîkîpediya kurdî di nav hewlên bilind kirina asta kalîteya Wîkîpediyaya kurdî de ne. Zimanê gotaran çiqas zimaneke zelal, ensîklopedîk (zimanê bê alî û herikîn) û standard were nivîsandin ewqas asta kalîteya Wîkîpediyayê bilind dibe. Dema ku mirov gotareke nivîsî ji zimanê ensîklopedîk û zelal bigire heya dîtina sîmetrîk a gotarê hemiyan difikirim û li ser vê yekê xebatan dimeşînim. Ji bo vê keda te ya pîroz careke din dîsa spas dikim, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:31, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) 1qlxhst4pe0xdeam3ehy1mhsr14z8hu 2099869 2099868 2026-10-20T16:33:42Z Penaber49 39672 2099869 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) == Kurdîkirina navan == Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC) :Rêz û silav, başe ezê navê wan yê orjînal bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 06:44, 21 îlon 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], xweş e ku tu li vir î û sipas bo çêkirina meqelên te. Ez bi heftan li meqelên tê dinêrim, daxwaz bûm ku te hişyar bikim ku di pêşerojê de baştir be ku tu bixwe meqelên xwe girêdayî Wîkîdata bikî, ku pêwîst e agahîdank an çavkaniyeke jî zêde bikî, kelîmeyên makîneya tercimekirinê serrastbikî, mesela ''kurd'' di makîneya tercimekirinê wekî gir tê nivîsîn '''''K'''urd'', heta ku ew ne destpêka şirovê ye, ew li vir biçûk tê nivîsîn. Hîn jî kerem bike û meqelan bi kategoriyan zêde bike. Ez wan tiştên ji te re hişyar dikim bo ku meqelên kalîte ji destpêkê ji dest te jî pêş bikevin. Gelek sipas bo eserên te, her kes li vir giring e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:15, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mirov [[Ç (tîp)|ç]]<nowiki/>awa dikare gotaran bi wîkîdata re girê bidê? Heger maf hebe ez ê bikarbînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 11:04, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spasî == Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ji bo xebatên te yên hêja spas dikim. Li gorî bikarhênereke nû xebatên te baş in. Lê dixwazim di derbarê xebatên me yên li ser Wîkîpediyaya kurdî hinek agahiyan bidim. Wekê ku tu dizanî Wîkîpediya kurdî yekem ensîklopediya dîjîtal a kurdî ye û ensîklopediya herî mezin ê kurdî ye û di heman demê de li vir hemî bikarhêner û dilsozên Wîkîpediya kurdî di nav xebat û hewlên bilind kirina asta kalîteya Wîkîpediyaya kurdî de ne. Gotar çiqas bi zimaneke zelal, ensîklopedîk (zimanê bê alî û herikîn) û standard were nivîsandin ewqas asta kalîteya Wîkîpediyayê bilind dibe. Dema ku mirov gotareke nivîsî ji zimanê ensîklopedîk û zelal bigire heya dîtina sîmetrîk a gotarê hemiyan difikirim û li ser vê yekê xebatan dimeşînim. Ji bo vê keda te ya pîroz careke din dîsa spas dikim, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:31, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) t3yd686vwyp3in7tjgzdllcmtq97zcz 2099870 2099869 2026-10-20T16:36:15Z Penaber49 39672 2099870 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) == Kurdîkirina navan == Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC) :Rêz û silav, başe ezê navê wan yê orjînal bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 06:44, 21 îlon 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], xweş e ku tu li vir î û sipas bo çêkirina meqelên te. Ez bi heftan li meqelên tê dinêrim, daxwaz bûm ku te hişyar bikim ku di pêşerojê de baştir be ku tu bixwe meqelên xwe girêdayî Wîkîdata bikî, ku pêwîst e agahîdank an çavkaniyeke jî zêde bikî, kelîmeyên makîneya tercimekirinê serrastbikî, mesela ''kurd'' di makîneya tercimekirinê wekî gir tê nivîsîn '''''K'''urd'', heta ku ew ne destpêka şirovê ye, ew li vir biçûk tê nivîsîn. Hîn jî kerem bike û meqelan bi kategoriyan zêde bike. Ez wan tiştên ji te re hişyar dikim bo ku meqelên kalîte ji destpêkê ji dest te jî pêş bikevin. Gelek sipas bo eserên te, her kes li vir giring e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:15, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mirov [[Ç (tîp)|ç]]<nowiki/>awa dikare gotaran bi wîkîdata re girê bidê? Heger maf hebe ez ê bikarbînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 11:04, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spasî == Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ji bo xebatên te yên hêja spas dikim. Li gorî bikarhênereke nû xebatên te baş in. Lê dixwazim di derbarê xebatên me yên li ser Wîkîpediyaya kurdî hinek agahiyan bidim. Wekê ku tu dizanî Wîkîpediya kurdî yekem ensîklopediya dîjîtal a kurdî ye û ensîklopediya herî mezin ê kurdî ye û di heman demê de li vir hemî bikarhêner û dilsozên Wîkîpediya kurdî di nav xebat û hewlên bilind kirina asta kalîteya Wîkîpediyaya kurdî de ne. Gotar çiqas bi zimaneke zelal, ensîklopedîk (zimanê bê alî û herikîn) û standard were nivîsandin ewqas asta kalîteya Wîkîpediyayê bilind dibe. Dema ku mirov gotareke nivîsî, ji zimanê ensîklopedîk û zelal bigire heya dîtina sîmetrîk a gotarê, pêwîste hemiyan bifikire û li ser vê yekê xebatên xwe bimeşîne. Ji bo vê keda te ya pîroz careke din dîsa spas dikim, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:31, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) haz7waw8cvba2nsr9lb5bzehssxjwz7 2099901 2099870 2026-10-21T04:50:10Z Kurdistanov 175167 /* Spasî */ Bersiv 2099901 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:57, 27 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Xwedê xêrê bi te de û ji te re razî be [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 08:41, 2 îlon 2026 (UTC) == Kurdîkirina navan == Silav, tu bi xêr hatî Wîkîpediya kurdî! Navên kesên ku navên wan bi tîpên latînî tên nivîsandin di Wîkîpediyê de nayên kurdîkirin. Qewet be! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:56, 11 îlon 2026 (UTC) :Rêz û silav, başe ezê navê wan yê orjînal bi kar bînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 06:44, 21 îlon 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]], xweş e ku tu li vir î û sipas bo çêkirina meqelên te. Ez bi heftan li meqelên tê dinêrim, daxwaz bûm ku te hişyar bikim ku di pêşerojê de baştir be ku tu bixwe meqelên xwe girêdayî Wîkîdata bikî, ku pêwîst e agahîdank an çavkaniyeke jî zêde bikî, kelîmeyên makîneya tercimekirinê serrastbikî, mesela ''kurd'' di makîneya tercimekirinê wekî gir tê nivîsîn '''''K'''urd'', heta ku ew ne destpêka şirovê ye, ew li vir biçûk tê nivîsîn. Hîn jî kerem bike û meqelan bi kategoriyan zêde bike. Ez wan tiştên ji te re hişyar dikim bo ku meqelên kalîte ji destpêkê ji dest te jî pêş bikevin. Gelek sipas bo eserên te, her kes li vir giring e. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:15, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mirov [[Ç (tîp)|ç]]<nowiki/>awa dikare gotaran bi wîkîdata re girê bidê? Heger maf hebe ez ê bikarbînim [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 11:04, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spasî == Silav @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ji bo xebatên te yên hêja spas dikim. Li gorî bikarhênereke nû xebatên te baş in. Lê dixwazim di derbarê xebatên me yên li ser Wîkîpediyaya kurdî hinek agahiyan bidim. Wekê ku tu dizanî Wîkîpediya kurdî yekem ensîklopediya dîjîtal a kurdî ye û ensîklopediya herî mezin ê kurdî ye û di heman demê de li vir hemî bikarhêner û dilsozên Wîkîpediya kurdî di nav xebat û hewlên bilind kirina asta kalîteya Wîkîpediyaya kurdî de ne. Gotar çiqas bi zimaneke zelal, ensîklopedîk (zimanê bê alî û herikîn) û standard were nivîsandin ewqas asta kalîteya Wîkîpediyayê bilind dibe. Dema ku mirov gotareke nivîsî, ji zimanê ensîklopedîk û zelal bigire heya dîtina sîmetrîk a gotarê, pêwîste hemiyan bifikire û li ser vê yekê xebatên xwe bimeşîne. Ji bo vê keda te ya pîroz careke din dîsa spas dikim, serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:31, 20 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav û gelek spas ji bo peyama te ya xweş û bo nirxandina te ya erênî. Ez kêfxweş im ku dikarim di pêşxistina Wîkîpediyaya kurdî de beşdar bibim. Ez bi tevahî bi te re hemfikir im ku zimanê zelal, standard, ensîklopedîk û bêalî di bilindkirina kalîteya gotaran de roleke girîng dilîze. Armanca me hemûyan ew e ku Wîkîpediyaya kurdî bibe çavkaniyeke pêbawer, dewlemend û bi kalîte ji bo hemû xwendevanan. :Ez ê hewl bidim ku di xebatên xwe de van rêberiyan li ber çavan bigirim û her tim ji bo baştirkirina nivîsên xwe bixebitim. Ez bawer im ku bi hevkariya hevdu, guherîna ezmûnan û xebata bi hev re em dikarin asta Wîkîpediya kurdî bilindtir bikin. :Careke din, ji bo şîret û gotinên te yên hêja gelek spas. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov#top|gotûbêj]]) 04:50, 21 çiriya pêşîn 2026 (UTC) kfod32pg8jgwum7sv2w7i2fc6jyxurm 0 330248 2099879 2099446 2026-10-20T21:19:20Z Schizo1900 185541 Navê dosyaya dengî hate rojanekirin (li Commonsê ji nû ve hate barkirin) 2099879 wikitext text/x-wiki <!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --> {| class="infobox biography vcard" style="width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;" |- ! colspan="2" class="fn notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;" | Elî Babaçahî |- ! colspan="2" class="notheme" style="font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;" | <span lang="fa">علی باباچاهی</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]] |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên kesane |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Bernav | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | E. Feryad (di ciwaniya xwe de) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Jidayikbûn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 11ê çiriya paşîn a 1942an [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Mirin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 23ê sibata 2026an (83 salî) [[Kerec]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Sedema mirinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Rawestana dil |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihê goristanê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Netewe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Îranî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihên rûniştinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[Bûşehr]]; [[Kerec]] |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Hevjîn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Ferxunde Bextiyarî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zarok | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xezel û Behreng |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Perwerde |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zanîngeh | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên profesyonel |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Pîşe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Salên çalak | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Rêxistin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Komeleya Nivîskarên Îranê |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Xelat | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar) |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Berhem |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zimanê nivîsînê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Farisî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Tevgerên wêjeyî | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de» |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Berhema sereke | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ''In keştî-ye pur-esrar'' |- | colspan="2" style="text-align:right; font-size:90%;" | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]] |} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Babaçahî yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:شعرخوانی علی باباچاهی از مجموعهٔ «جهان متوجه شد».ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.<ref name="noushazar" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane</div> </div> <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''Cehan muteweccih şud'''''<br />(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|center|290px|alt=Bergê berhevoka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî|Bergê ''Cehan muteweccih şud'' («Helbestên Protestoyê») ya Elî Babaçahî]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Li gorî weşanxaneyê 58 helbest</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)</div> </div> Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»<br />10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|center|253px|alt=Posterê sor ê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, bi masiyekî şîn û dareke kesk; sêwirandin ji aliyê Buzurg Xizrayî ve|Posterê «Deh Şevên Goethe»]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran</div> </div> ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî» # «Strana welatê xwe» # «Di pesindana evîndarên cîhanê de» # «Di qada axûxweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''<br />Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ Vîdyoyê bibîne</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons</div> </div> Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')<br />Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:This Mysterious Ship.jpg|center|200px|alt=Bergê berhevoka helbestan a bi farisî In keştî-ye pur-esrar ya Elî Babaçahî|Bergê In keştî-ye pur-esrar («Ev Keştiya Bi Raz») ya Elî Babaçahî]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû</div> </div> * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] 5zh9a7efrudouv4zfnj9drakr89uuga 2099881 2099879 2026-10-20T22:39:31Z Schizo1900 185541 2099881 wikitext text/x-wiki <!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --> {| class="infobox biography vcard" style="width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;" |- ! colspan="2" class="fn notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;" | Elî Babaçahî |- ! colspan="2" class="notheme" style="font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;" | <span lang="fa">علی باباچاهی</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]] |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên kesane |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Bernav | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | E. Feryad (di ciwaniya xwe de) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Jidayikbûn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 11ê çiriya paşîn a 1942an [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Mirin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 23ê sibata 2026an (83 salî) [[Kerec]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Sedema mirinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Rawestana dil |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihê goristanê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Netewe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Îranî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihên rûniştinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[Bûşehr]]; [[Kerec]] |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Hevjîn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Ferxunde Bextiyarî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zarok | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xezel û Behreng |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Perwerde |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zanîngeh | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên profesyonel |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Pîşe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Salên çalak | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Rêxistin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Komeleya Nivîskarên Îranê |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Xelat | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar) |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Berhem |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zimanê nivîsînê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Farisî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Tevgerên wêjeyî | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de» |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Berhema sereke | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ''In keştî-ye pur-esrar'' |- | colspan="2" style="text-align:right; font-size:90%;" | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]] |} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Babaçahî yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:شعرخوانی علی باباچاهی از مجموعهٔ «جهان متوجه شد».ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.<ref name="noushazar" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane</div> </div> <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''Cehan muteweccih şud'''''<br />(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|center|290px|alt=Bergê berhevoka Cehan muteweccih şud (Helbestên Protestoyê) ya Elî Babaçahî|Bergê ''Cehan muteweccih şud'' («Helbestên Protestoyê») ya Elî Babaçahî]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Li gorî weşanxaneyê 58 helbest</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)</div> </div> Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»<br />10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|center|253px|alt=Posterê sor ê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, bi masiyekî şîn û dareke kesk; sêwirandin ji aliyê Buzurg Xizrayî ve|Posterê «Deh Şevên Goethe»]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran</div> </div> ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî» # «Strana welatê xwe» # «Di pesindana evîndarên cîhanê de» # «Di qada axûxweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''<br />Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ Vîdyoyê bibîne</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons</div> </div> Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')<br />Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:This Mysterious Ship.jpg|↗ Bergê "In keştî-ye pur-esrar" li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû</div> </div> * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] btpjjuz4l567hppyr6rukjedxqgzalf 2099882 2099881 2026-10-20T22:44:54Z Schizo1900 185541 2099882 wikitext text/x-wiki <!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --> {| class="infobox biography vcard" style="width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;" |- ! colspan="2" class="fn notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;" | Elî Babaçahî |- ! colspan="2" class="notheme" style="font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;" | <span lang="fa">علی باباچاهی</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]] |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên kesane |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Bernav | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | E. Feryad (di ciwaniya xwe de) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Jidayikbûn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 11ê çiriya paşîn a 1942an [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Mirin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 23ê sibata 2026an (83 salî) [[Kerec]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Sedema mirinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Rawestana dil |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihê goristanê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Netewe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Îranî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihên rûniştinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[Bûşehr]]; [[Kerec]] |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Hevjîn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Ferxunde Bextiyarî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zarok | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xezel û Behreng |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Perwerde |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zanîngeh | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên profesyonel |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Pîşe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Salên çalak | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Rêxistin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Komeleya Nivîskarên Îranê |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Xelat | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar) |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Berhem |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zimanê nivîsînê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Farisî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Tevgerên wêjeyî | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de» |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Berhema sereke | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ''In keştî-ye pur-esrar'' |- | colspan="2" style="text-align:right; font-size:90%;" | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]] |} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Babaçahî yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:شعرخوانی علی باباچاهی از مجموعهٔ «جهان متوجه شد».ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.<ref name="noushazar" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane</div> </div> <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''Cehan muteweccih şud'''''<br />(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|↗ Bergê pirtûkê li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Li gorî weşanxaneyê 58 helbest</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)</div> </div> Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»<br />10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|center|253px|alt=Posterê sor ê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, bi masiyekî şîn û dareke kesk; sêwirandin ji aliyê Buzurg Xizrayî ve|Posterê «Deh Şevên Goethe»]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran</div> </div> ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî» # «Strana welatê xwe» # «Di pesindana evîndarên cîhanê de» # «Di qada axûxweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''<br />Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ Vîdyoyê bibîne</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons</div> </div> Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')<br />Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:This Mysterious Ship.jpg|↗ Bergê "In keştî-ye pur-esrar" li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû</div> </div> * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] cqokjd5ypyvn027yf1kqgxawm38mlg9 2099883 2099882 2026-10-20T22:46:32Z Schizo1900 185541 2099883 wikitext text/x-wiki <!-- Versiyona kurmancî bi hevdîtina versiyonên îngilîzî, fransî û almanî hatiye çêkirin; dema weşandinê dîroka rûpelê biparêze û ji bo wergeran li gorî CC BY-SA di kurtahiya guhartinê de çavkanî bide. --> {| class="infobox biography vcard" style="width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;" |- ! colspan="2" class="fn notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;" | Elî Babaçahî |- ! colspan="2" class="notheme" style="font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;" | <span lang="fa">علی باباچاهی</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=Wêneyeke reş û spî ya Elî Babaçahî, bi porên spî yên dirêj, kirasê xêz û çaketê|Babaçahî di sala 2011an de]] |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên kesane |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Bernav | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | E. Feryad (di ciwaniya xwe de) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Jidayikbûn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 11ê çiriya paşîn a 1942an [[Bender Kengan|Kengan]], [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Mirin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 23ê sibata 2026an (83 salî) [[Kerec]], Îran |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Sedema mirinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Rawestana dil |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihê goristanê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Goristana Beheşt-e Sekîne, Kerec |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Netewe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Îranî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Cihên rûniştinê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[Bûşehr]]; [[Kerec]] |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Hevjîn | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Ferxunde Bextiyarî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zarok | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xezel û Behreng |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Perwerde |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zanîngeh | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Fakulteya Wêjeyê ya {{Girêdan|Zanîngeha Şîrazê|fa|دانشگاه شیراز|en|Shiraz University}} |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Agahiyên profesyonel |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Pîşe | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbestvan, rexnegirê wêjeyî, lêkolîner û nivîskar |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Salên çalak | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | 1961–2026 (1340–1404 li gorî salnameya Îranê) |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Rêxistin | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Komeleya Nivîskarên Îranê |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Xelat | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (2016, hevpar) |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | Berhem |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Zimanê nivîsînê | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Farisî |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Tevgerên wêjeyî | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | Helbesta piştî-nîmayî; «helbest di rewşeke din de» |- ! style="text-align:left; width:33%;" | Berhema sereke | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ''In keştî-ye pur-esrar'' |- | colspan="2" style="text-align:right; font-size:90%;" | [[d:Q5962487|Li ser Wîkîdaneyê biguhêre]] |} '''Elî Babaçahî''' (bi farsî: علی باباچاهی, ''Ali Babachahi'') jdb. 11 çiriya paşîn 1942 – m. 23 sibat 2026; li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] 20 aban 1321 – 4 esfend 1404) [[helbestvan]], [[Rexneya wêjeyî|rexnegirê wêjeyî]], lêkolîner û [[nivîskar]]ekî îranî bû.<ref name="bbc-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Farisî|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Babaçahî yek ji rûyên naskirî yên helbesta nûjen a farisî ya nifşê piştî [[Nîma Yûşîc|Nîma]] tê hesibandin; di salên 1990î de bû yek ji teorîsyen û rexnegirên herî nîqaşbar ên helbesta hevdem a Îranê û têgehên «helbesta piştî-nîmayî» (''şi'r-e pesa-nîmayî'') û paşê «helbest di rewşeke din de» (''şi'r der vez'iyet-e dîger'') danîn holê.<ref name="khabar">{{cite web|language=fa|author=Zeyneb Kazimxah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babaçahî, wêrek li dijî dubarebûnê / Xatirxwestin ji rizgarbûyekî bûyera otobusa hunermendan li Ermenistanê / Şeş dehsalên serhildan û nûbûnê|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Nêzîkî hejdeh salan li [[Bûşehr]]ê mamostetiya wêjeyê kir û di sala 1967an de li wir kovara wêjeyî ''Tekapû'' damezrand, ku di bin zexta [[SAVAK]]ê de hate girtin. Di çiriya pêşîn a 1977an de li Tehranê di «{{Girêdan|Deh Şevên Goethe|fa|شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|lt=Deh Şevên Goethe}}» de helbestên xwe xwendin. Piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşê]], di sala 1983an de bi zorê teqawît kirin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{cite web|language=fa|author=Hisam Mehcûbî|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=Dema li dijî Elî Babaçahî dirûşm didan: «Dîktator, lez bike, helbestên me çap bike!»|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Farisî|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Gelek salan rûpelên helbestê yên mehnameya ''{{Girêdan|Adîne (kovar)|fa|آدینه (نشریه)|lt=Adîne}}'' birêve birin. Endamê {{Girêdan|Komeleya Nivîskarên Îranê|fa|کانون نویسندگان ایران|en|Writers' Association of Iran}} bû û yek ji rêwiyên wê otobusê bû ku di {{Girêdan|Bûyera otobusa Ermenistanê|en|Assassination attempt on the Iranian writers' bus|lt=bûyera otobusa Ermenistanê}} ya sala 1996an de dixwestin bavêjin newalekê.<ref name="kanoon">{{cite web|language=fa|author=Komeleya Nivîskarên Îranê|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li ser mirina Elî Babaçahî|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Îran Emrûz|date=24 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di sala 2016an de berhevoka wî ya helbestan ''{{Girêdan|In keştî-ye pur-esrar|fa|این کشتی پراسرار|lt=In keştî-ye pur-esrar}}'' («Ev Keştiya Bi Raz») bi hevparî wekî xelatgirê yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû hate ragihandin.<ref name="zamaneh2016">{{cite web|language=fa|author=Mihemed Tengistanî|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Elî Babaçahî: Ev Keştiya Bi Raz|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane|date=10 kanûna paşîn 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Wî zêdetirî sî pirtûk di warên helbest, rexne û lêkolînê de weşandin.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == Jiyannameya wî == === Zarokatî û ciwanî === Elî Babaçahî di 11ê çiriya paşîn a 1942an de li [[Bender Kengan|Kengan]]a [[Bûşehr (parêzgeh)|Parêzgeha Bûşehrê]] ji dayik bû û zarokatiya xwe li gundê Cofreyê derbas kir. Ew zarokê herî biçûk ê malbata xwe bû. Li gorî gotina wî, cara yekem bi rêya firoşkarekî gerok ku li kolanên Cofreyê [[helaw]] û pirtûk difirotin bi helbestê re nas bû; di nav wan pirtûkan de ''Mûş-o gorbe'' («Mişk û Pisîk») ya Ubeydê Zakanî jî hebû. Bi rêya birayên xwe jî bi pirtûkên siyasî yên Partiya Tûdeyê û kovarên wekî ''Omîd-e Îran'', ''Sepîd-o siyah'' û ''Roşenfikr'' re nas bû.<ref name="mahjoubi" /> Xwendina navîn û amadeyî li Bûşehrê qedand; li wir şagirtê Menûçehr Ateşî û Mihemedreza Nimetîzade bû, û paşê ya duyem wekî kesê ku di avakirina hesta wî ya helbestî de roleke diyarker lîstiye didît. Li gorî gotina wî, di 13 an 14 saliya xwe de helbesteke bi navê «Baran» («Baran») ji Ateşî re xwend, û Ateşî jê xwest ku wê ji tevahiya polê re bixwîne; wî ev bûyer wekî «destpêka wê serpêhatiyê ku ew kir helbestvan» didît. Di pêşbirka wêjeyî ya xwendekarên amadeyî de li Bûşehrê û paşê li [[Şîraz (bajar)|Şîrazê]] bû yekem, û heta dawiya amadeyiyê helbestên wî yên yekem bi navê wêjeyî «E. Feryad» di kovarên ''Omîd-e Îran'' û ''Zen-e rûz'' de dihatin weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Piştî ku ''Omîd-e Îran'' yek ji helbestên wî wekî «baştirîn helbesta hefteyê» hilbijart, dest bi weşandina berhemên xwe bi navê xwe yê rastîn kir.<ref name="khabar" /> === Zanîngeh û mamostetî === Babaçahî di sala 1961an de, di 19 saliya xwe de, kete Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Şîrazê<ref name="mahjoubi" /> (hin çavkanî sala 1960î nivîsîne<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). Li wir bi helbestvanên wekî Elîreza Tebayî û Mensûr Ûcî re nas bû, û wan li qehwexaneyeke li Kuçeya Zendê ya Şîrazê helbestên xwe ji hev re dixwendin. Babaçahî di dema xwendekariyê de çîrokên kurt jî dinivîsîn, lê dema ku nivîskarê şîrazî Mihemed Muezzin jê re got ku ew «ne pexşannivîsekî baş e», dev ji çîroknivîsînê berda û xwe da helbest û rexneya helbestê. Weşandina helbestên wî di heftenameya ''Ferdewsî'' de di salên 1963 û 1964an de rêya wî ya wêjeyî diyar kir.<ref name="mahjoubi" /> Piştî xwendinê û leşkeriya mecbûrî, di sala 1966an de li Bûşehrê wekî mamosteyê wêjeyê hate tayînkirin<ref name="mahjoubi" /> û nêzîkî hejdeh salan li dibistanên wî bajarî ders da.<ref name="khabar" /> Di sala 1969an de, sê sal piştî destpêkirina karê xwe, zewicî.<ref name="mahjoubi" /> Jina wî, Ferxunde Bextiyarî, mamosteya dibistanên amadeyî yên Bûşehrê bû;<ref name="artebox">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Hunermend – Elî Babaçahî|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> keçeke wan bi navê Xezel û kurekî wan bi navê Behreng hebûn.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (ji ÎSNAyê)|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === ''Tekapû'' û salên berî şoreşê === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Ji berhevoka ''Cehan muteweccih şud''</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:شعرخوانی علی باباچاهی از مجموعهٔ «جهان متوجه شد».ogg|center|290px|Tomara dengî ya Elî Babaçahî ku ji berhevoka Cehan muteweccih şud dixwîne]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Radyo Zemane di 23ê sibata 2026an de weşand.<ref name="noushazar" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 2 xulek û 14 çirke · Çavkaniya dengî: Radyo Zemane</div> </div> <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Berhevoka helbestan a dawî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''Cehan muteweccih şud'''''<br />(«Cîhan Têgihîşt. Helbestên Protestoyê»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:Jahan Motavajeh Shod . Book cover for Ali Babachahi English.jpg|↗ Bergê pirtûkê li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Li gorî weşanxaneyê 58 helbest</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Aftab, Norwêc, 1401 hicrî ya rojî (2022–2023)</div> </div> Di payîza 1967an de Babaçahî li Bûşehrê bû sernivîserê kovara wêjeyî ''Tekapû'' («Hewl û Têkoşîn»).<ref name="khabar" /><ref name="anon1">{{cite book|language=fa|author1=Seyîd Qasim Haşimî|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=Sed Salên Çapemeniya Bûşehrê|page=300}}</ref> Ev kovar di nav derdorên rewşenbîrî yên [[Tehran]]ê de bi germî hate pêşwazîkirin: ''Xûşe'', kovara ku [[Ehmedê Şamlû]] sernivîserê wê bû, nivîsên wê ji nû ve weşandin û nivîskarên wê wekî «hosteyên helbesta îro ya Îranê» bi nav kirin. Lê belê ''Tekapû'' di sala 1968an de, piştî tenê sê hejmaran, di bin zexta saziyên ewlehiyê de û bi hincetê nebûna destûrê hate qedexekirin.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> Berhevoka wî ya yekem, ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de»), jî di sala 1967an de bi pereyê wî bi xwe çap bû; tê de helbestên bi kêşên nîmayî hebûn. Li pey wê ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1970), ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1974) û ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1977) hatin; di heman demê de du pirtûkên helbestan ji bo zarokan jî weşandin.<ref name="mahjoubi" /> Helbestên wî di weşanên rewşenbîrî yên wê demê de, bi taybetî ''Xûşe'' û ''Ferdewsî'', dihatin çapkirin,<ref name="kanoon" /> û bi kovarên wekî ''Roşenfikr'' û ''Rûdekî'' re jî hevkarî dikir.<ref name="bbc-obit" /> Di van salan de Babaçahî rexneya helbestê jî dinivîsî. Nivîsa wî ya rexneyî ya yekem, ku di ''Ferdewsî'' de derket, bersivek bû ji gotareke Reza Berahenî re; paşê gotarên tund li dijî helbesta Yedullah Royayî nivîsîn. Wê demê dijberekî hişk ê tevgerên «helbesta qebareyê» (''şi'r-e hecm'') û «pêla nû» (''mewc-e no'') bû, û paşê li ser wê qonaxê got: «Wê demê ez hinekî îdeolojîk bûm, an jî ruhê serdemê ez dikişandim»; nêrîna wî ya li hember van tevgeran, bi taybetî helbesta qebareyê, di dehsalên paşê de guherî.<ref name="mahjoubi" /> Di îlona 2022an de, di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA) re bi boneya mirina Royayî, ew wekî helbestvanekî pêşeng ê «bi nirx» bi nav kir ku «têra xwe bi helbesta îranî û fransî zanibû», got ku bawerî bi hebûna wî ya wêjeyî tîne û «her tim helbestên wî ecibandine», lê manîfestoya helbesta qebareyê wekî «gelekî mezinnimayî» û şêweya derbirîna wê wekî «nezanistî û helbestvanî» bi nav kir.<ref name="isna1401">{{cite web|language=fa|author=Neda Welîpûr|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Elî Babaçahî: hinekan bi helbestên Royayî re li hev nedikir|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=17 îlon 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214091105/https://www.isna.ir/news/1401062619032/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%86%D8%AF|archive-date=14 kanûna pêşîn 2022|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî gotina wî, çalakiya wî ya siyasî, ku berî şoreşê tenê çandî bû, bi nêzîkbûna şoreşê re şêweyeke «berbiçavtir û pratîktir» girt.<ref name="mahjoubi" /> === «Deh Şevên Goethe» (çiriya pêşîn 1977) === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Posterê «Deh Şevên Goethe»</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê»<br />10–19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:Ten Nights of Goethe poster 1977.png|↗ Posterê li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Navê Babaçahî di bernameya '''yekşemê, 16ê çiriya pêşîn''' (şeva heftem) de cih digire.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Sêwirandin: Buzurg Xizrayî · Enstîtuya Goethe, Tehran</div> </div> ==== Rêxistin û girîngî ==== Ji 10 heta 19ê çiriya pêşîn a 1977an (18–27ê mehrê 1356), Komeleya Nivîskarên Îranê bi hevkariya Enstîtuya Goethe deh şevên gotar û xwendina helbestan bi navê «Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê» li baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û [[Almanya]]yê, li Kuçeya Pehlewî (Kuçeya Weliyesr a îro) li [[Tehran]]ê li dar xistin; ev rêzeşev paşê bi navê «Deh Şevên Goethe» hatin naskirin.<ref name="azadi-dahshab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)|date=19 kanûna pêşîn 2022|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260123200757/https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|archive-date=23 kanûna paşîn 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 kanûna pêşîn 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319095301/https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute|archive-date=19 adar 2025}}</ref> Li gorî ''[[Encyclopædia Iranica]]'', di salên berê de jî li enstîtuyê şevên helbestê hatibûn lidarxistin, lê di sala 1977an de cara yekem bû ku hevkarê îranî ne Civata Wêjeyî ya Tehranê ya girêdayî dewletê, lê Komeleya Nivîskaran a opozîsyonê bû, ku di çarçoveya vebûna siyasî ya serdema Serokwezîr Cemşîd Amûzgar de destûr wergirtibû ku dîsa civînan bike. Baxçeyê komeleya çandî hate hilbijartin, ji ber ku cihê enstîtuyê bi xwe ji bo temaşevanên ku dihatin hêvîkirin biçûk dihat dîtin.<ref name="iranica-goethe" /> Endamên komeleyê li ser vê yekê hemfikir in ku fikir ji helbestvan Celal Serferaz hatibû, ku berpirsê rûpela helbestê ya rojnameya ''Keyhan'' bû; karên lojîstîkî jî spartin {{Girêdan|Îslam Kazimiye|fa|اسلام کاظمیه}}.<ref name="iranchehr2013">{{cite web|language=fa|author=M. X.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê, 10–19 çiriya pêşîn 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Îrançehr|date=26 nîsan 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423041324/http://iranchehr.com/?p=2567|archive-date=23 nîsan 2025}}</ref> Serferaz paşê nivîsî ku modela wî şevên helbestê yên kovara ''{{Girêdan|Xûşe (kovar)|fa|خوشه (مجله)|lt=Xûşe}}'' bûn ku di bin serperiştiya [[Ehmedê Şamlû]] de dihatin lidarxistin, û ku baxçe li ser pêşniyara rêveberê enstîtuyê Hans Becker şevê bi 4.000 timenan hatibû kirêkirin.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{cite web|language=fa|author=Celal Serferaz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=Helbestên Deh Şevên Goethe çawa hatin organîzekirin|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=BBC Farisî|date=22 tîrmeh 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012090315/https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|archive-date=12 çiriya pêşîn 2025}}</ref> Li gorî ''Iranica'', di şeva yekem de elalet ewqas zêde bû ku rijiya kuçeyên derdorê, û li wir bilindgo hatin danîn; di şevên destpêkê de heta deh hezar kes amade bûn, û piştî ku baran dest pê kir hejmar daket nêzîkî sê hezar kesan. Zêdetirî pêncî nivîskar, helbestvan, şanonivîs, rexnegir û wergêr li ser [[sensûr]]ê, azadiya ramanê, berpirsiyariya rewşenbîran, newekhevî û zilmê axivîn, «û bi vî awayî bûyereke wêjeyî kirin bûyereke siyasî».<ref name="iranica-goethe" /> Malpera ''Azadî'' hejmara amadeyan di navbera deh û panzdeh hezar kesan de texmîn dike,<ref name="azadi-dahshab" /> û gotareke «M. X.» di kovara serhêl ''Îrançehr'' de hejmara axaftvan û helbestvanan 57 kes dide.<ref name="iranchehr2013" /> Komele û enstîtuyê li hev kiribûn ku axaftvan li şûna «sensûr»ê peyva ''mumeyyizî'' («kontrol»), ku têgeha destûrê bû, bi kar bînin; lê belê di şeva sêyem de {{Girêdan|Şems Al-e Ehmed|fa|شمس آل احمد}} hema di destpêka axaftina xwe de ev peymana veşartî eşkere kir û gelek caran peyva «sensûr» bi kar anî.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Di şeva pêncem de, piştî axaftineke {{Girêdan|Baqir Mumînî|fa|باقر مؤمنی}}, ku li gorî malpera ''Azadî'' zêdetirî sed caran peyva «sensûr» bi kar anî, û xwendina helbestan a Seîd Sultanpûr, heyecana elaletê gihîşt lûtkeyê û Becker qîriya ku helbestvan dev ji dikê berde. Hingê biryar hate dayîn ku axaftin bên rakirin, lê rêkxistina nû rastî nerazîbûna amadeyan hat û piştî danûstandinên nû yên di navbera komele û enstîtuyê de, axaftin ji şeva şeşem ve ji nû ve dest pê kirin. Di dawiya şeva nehem de telegrafeke piştgiriyê ya komek nivîskar û ramanwerên fransî, di nav wan de [[Jean-Paul Sartre]], [[Simone de Beauvoir]] û [[Michel Foucault]], hate xwendin. Di şeva dawî de serokê komeleyê, Behazîn (Mehmûd Îtimadzade), ji elaletê re got: «Deh şevan hûn hatin, bi elaletên ku pir caran digihîştin deh hezar kesan an zêdetir [...] û we guh da axaftvanan. We çi bihîst? Azadî, û azadî, û azadî...»; peyama dawî ya komeleyê jî ji aliyê Hûşeng Gulşîrî ve hate xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> ''Iranica'' dibêje ku her çend wesayîtên zirxî yên leşkerî derdor dorpêç kiribûn jî, tu tundî çênebû, û Deh Şev bûn «yekem xeleka rêzeke civînên protestoyê yên girseyî ku bi Şoreşa 1979an bi dawî bû».<ref name="iranica-goethe" /> Poster ji aliyê Buzurg Xizrayî, grafîkerê rojnameya ''Ittilaat'', ve hate sêwirandin: masiyekî spî yê biçûk ku bi gotina sêwiranerê wî «qîrîna têkoşînê li dijî sensûr û zordariyê» bilind dike.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> Li gorî Serferaz, sansûrvanan destûr nedan ku navê komeleyê li ser posterê cih bigire, û poster du caran hate sansûrkirin; her wiha nivîsiye ku ferman ji rojname, radyo û televîzyonê re hatibû dayîn ku tu nûçe û raporan neweşînin, û tenê {{Girêdan|Sîrûs Elînejad|fa|سیروس علی‌نژاد}} piştî şeva yekem di ''Ayendegan'' de raporek weşand ku ew xiste tengasiyê.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> Vegotina ''Îrançehr'', ku xwe dispêre rojnameyên wê demê, hinekî cuda ye: li gorî wê, çar rojnameyên neteweyî di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de poster û bername weşandin, û ''Ittilaat'', ''Keyhan'' û ''Rastaxîz'' heta şeva şeşem bi kurtî nûçeyên şevan dan, û piştî wê ji bilî ''Ittilaat'' hemû bêdeng bûn.<ref name="iranchehr2013" /> Kasetên Deh Şevan hatin kopîkirin û bi hezaran li hundir û derveyî Îranê hatin firotin, û metnên axaftin û helbestan di sala 1978an de ji aliyê weşanxaneya Emîr Kebîr ve bi navê ''Deh şeb'' («Deh Şev»), bi amadekirina {{Girêdan|Nasir Muezzin|fa|ناصر مؤذن}}, hatin çapkirin.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Serferaz, kasetên esil ên axaftin û xwendinan, û her wiha kasetên rûniştinên pirs û bersivan, paşê ji ber xemsariyê winda bûn;<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> lê kopî man, û di salên 2022–2023an de malpera ''Azadî'' pelên dengî yên xwendin û axaftinan, li gel poster û kopiyeke dîjîtal a pirtûkê, weşandin.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== Xwendina Babaçahî di şeva heftem de ==== <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] Xwendina Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">Deh Şevên Goethe – '''şeva heftem'''<br />Yekşem, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356)<br />Baxçeyê Komeleya Têkiliyên Çandî ya Îran û Almanyayê, Tehran</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|Tomara dengî ya xwendina Elî Babaçahî di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Helbestên wî di pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456):''' # «Silav li kulîlka sor a ku ji kasa Rojhilatê bişkivî» # «Strana welatê xwe» # «Di pesindana evîndarên cîhanê de» # «Di qada axûxweliyê de» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Demaj: 3:35 · Çavkaniya dengî: Azadî (azadi.art)</div> </div> Babaçahî, ku wê demê li Bûşehrê dijiya, berî ku organîzator bikaribin bi wî re têkiliyê deynin, wekî beşdar hate ragihandin. Di 4ê çiriya pêşîn a 1977an de ''Keyhan'' nivîsî: «Her çend navên {{Girêdan|Mensûr Ûcî|fa|منصور اوجی}}, Elî Babaçahî, Behmen Salihî û Mensûr Bermekî di lîsteya beşdaran de hene jî, organîzatoran nekarîne bi wan re têkiliyê deynin, ji ber ku li bajarên derveyî paytextê dijîn.» Li gorî «M. X.», komeleyê, ku navnîşanên hin ji van helbestvanan tunebûn, navên wan weşandin da ku nûçe bigihîje wan û werin; di 10ê çiriya pêşîn de ''Keyhan'' ragihand ku ew hatine agahdarkirin û amadebûna xwe ya beşdarbûnê diyar kirine. Ji van her çar kesan, Salihî û Bermekî beşdar nebûn.<ref name="iranchehr2013" /> Posterê navê Babaçahî, li gel Îslam Kazimiye, M. Azad, Cewad Mucabî, Celal Serferaz û Betûl Ezîzpûr, ji bo bernameya yekşemê, 16ê çiriya pêşîn a 1977an (24ê mehrê 1356), ango şeva heftem, nivîsandibû.<ref name="azadi-poster">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Posterê Şevên Nivîskar û Helbestvanên Îranê (10–19 çiriya pêşîn 1977), sêwirandina Buzurg Xizrayî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadî (azadi.art)|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090300/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî pelên dengî yên ku malpera ''Azadî'' weşandine, şeva heftem bi axaftineke Kazimiye bi sernavê «Azadî di destûrê de û lidarxistina şevên helbestvanan» dest pê kir; paşê Daryûş Aşûrî li ser «Helbest azadî ye» axivî, wergirtina Ebbas Celalî Sûsenabadî wekî endamê komeleyê hate ragihandin, û {{Girêdan|Cefer Kûşabadî|fa|جعفر کوش‌آبادی}}, Elî Babaçahî, Cewad Mucabî û M. Azad helbestên xwe xwendin.<ref name="azadi-dahshab" /> Heman şevê peyameke wergêr Mihemed Qazî, ku piştî emeliyata gewriyê nedikarî biaxive, ji aliyê keça wî Meryemê ve hate xwendin.<ref name="iranchehr2013" /> Çavkanî li ser pêkhateya beşdarên wê şevê cuda ne: pirtûka ''Deh şeb'' Betûl Ezîzpûr û Celal Serferaz jî di nav helbestvanên şeva heftem de dinivîse,<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> lê di pelên dengî yên ''Azadî'' de xwendina Serferaz û helbestên Ezîzpûr (bi dengê Serferaz) aîdî şeva heştem in.<ref name="azadi-dahshab" /> Helbestên Babaçahî di beşa şeva heftem a pirtûka ''Deh şeb'' de (r. 447–456) hatine çapkirin: «Selam ber şukûfe-ye surxî ke ez piyale-ye meşriq demîd» («Silav li wê kulîlka sor a ku ji kasa rojhilatê bişkivî»), «Sirûd-e bûmî» («Strana xwecihî»), «Der wesf-e aşiqan-e dunya» («Di pesnê evîndarên cîhanê de») û «Der qelemrew-e xakister» («Di welatê xweliyê de»). Helbesta yekem bi van rêzan dest pê dike: «Silav li rojê û li evînê / Ey ruhê bêaram ê bender / Ey lûtkeya rûmet û dînitiyê».<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Nasir Muezzin|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Deh Şev: şevên nivîskar û helbestvanan li Komeleya Çandî ya Îran û Almanyayê|publisher=Emîr Kebîr (ji bo Komeleya Nivîskarên Îranê)|location=Tehran|date=1978|edition=yekem|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090541/https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Tomareke dengî ya xwendina wî ya wê şevê, bi dirêjahiya 3 deqîqe û 35 çirkeyan, li ser malpera ''Azadî'' heye.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Elî Babaçahî (xwîner)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî (16 çiriya pêşîn 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Tomara dengî, 3 deqîqe û 35 çirke|publisher=Azadî (azadi.art)|date=2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003090323/https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|archive-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Piştî şoreşê === Di sala 1980î de Babaçahî berhevoka ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê») weşand. Di sala 1983an de, piştî hejdeh salan mamostetiyê, bi zorê û berî wextê xwe teqawît kirin; paşê got ku ew «bi îhtimaleke mezin» ji aliyê wan kesan ve ku xwe wekî «xwediyên rastîn ên şoreşê» didîtin «hatiye dûrxistin». Paşê Bûşehr terk kir û li [[Kerec]]ê bi cih bû.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî Elî Mesûdînia, piştî ku ji mamostetiyê hate dûrxistin, bi salan xwe da lêkolînên rexneyî yên li ser helbesta îranî.<ref name="masoudinia">{{cite web|language=fa|author=Elî Mesûdînia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Valahiyan bixwînin / Li ser Elî Babaçahî|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=XeberOnline|date=23 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li Kerecê, bi navbeynkariya şanonivîs Xusrew Hekîm-Rabit, bi radyoyê re wekî nivîskarê şanoyên radyoyî xebitî.<ref name="mahjoubi" /> Ji sala 1989an ve, di bin rêveberiya Nesrullah Pûrcewadî de, ji bo Navenda Weşanên Zanîngehê (''Merkez-e neşr-e danişgahî'') xebitî; li wir yanzdeh an diwanzdeh salan bi edîtoriya pirtûkan û lêkolîna li ser metnên klasîk ên farisî re mijûl bû, heta ku beşa ferhenga farisî ya navendê hate girtin.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha tê gotin ku ji bo weşanxaneyên wekî Papîrûs û Pîşbord xebitiye û berpirsê beşa helbest û rexneyê ya kovara ''Nafe'' bûye.{{Çavkanî hewce ye}} Ji sala 1988an ve Babaçahî di mehnameya ''Adîne'' de gotar li ser rêbazên helbesta hevdem weşandin;<ref name="ensani">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Elî Babaçahî (lîsteya gotaran)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Portala Zanistên Mirovî (Ensanî)|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji hejmara 35an ve berpirsiyariya rûpelên wê yên helbestê girt ser milê xwe û nêzîkî deh salan ew birêve birin; li gorî wî, berî wî Eşkewerî di vî karî de bû.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> Di hejmara 36an de berhemên Ehmedê Şamlû, Ferrux Temîmî, Seyîd Elî Salihî, Elî Mihemed Heqşinas û Hurmuz Elîpûr weşandin. Hişkiya hilbijartinên wî bû sedem ku hin helbestvanên ku helbestên wan nehatibûn qebûlkirin li dijî wî dirûşmeya henekî «Dîktator, lez bike / helbestên me çap bike!» bibêjin.<ref name="mahjoubi" /> Li gorî ''XeberOnline'', wî ji vê postê helbestvanên ciwan dan nasîn û di heman demê de rêbazên helbestî yên serdest bi awayekî eşkere rexne kirin; di vê serdemê de bû ku «helbesta piştî-nîmayî» û paşê «helbest di rewşeke din de» formule kir.<ref name="khabar" /> Mesûdînia ''Adîne'' wekî yek ji weşanên herî bibandor ên salên 1990î di gelek waran de, di nav wan de helbest, dibîne.<ref name="masoudinia" /> === Komeleya Nivîskarên Îranê === Piştî teqawîtbûna xwe, Babaçahî bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya Komeleya Nivîskaran bû. Ew yek ji îmzekarên «Daxuyaniya 134 Nivîskaran» (metna «Em Nivîskar in», 1994) bû û, wekî endamê derdora şêwirmendiyê, paşê ji bo zindîkirina Komeleya Nivîskarên Îranê xebitî. Piştî ku serdema sêyem a komeleyê di sibat–adara 1999an de hate avakirin, bû endamê fermî û heta dawiya jiyana xwe endam ma; beşdarbûna wî ya dawî di civîna giştî ya komeleyê de di sala 2023an de bû.<ref name="kanoon" /> === Bûyera otobusa Ermenistanê === Di tebaxa 1996an de Babaçahî yek ji bîst û yek nivîskar, helbestvan û rojnamegeran bû ku li ser vexwendina Yekîtiya Nivîskarên [[Ermenistan]]ê bi otobusê ber bi Ermenistanê ve bi rê ketin.<ref name="bbc2015">{{cite web|language=fa|author=Cemşîd Berzeger|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Salvegera «rêwîtiya mirinê»: otobuseke ku êdî naçe?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Farisî|date=6 tebax 2015|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=Kuştinên zincîreyî piştî heft salan, beşa sêyem: otobusa mirinê|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radyo Farda|date=24 çiriya paşîn 2005|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Radyo Fardayê, Mensûr Kûşan, ku berpirsê koordînasyona rêwîtiyê bi nivîskaran re bû, lîsteyeke kesayetiyên wêjeyî amade kiribû; ji van, Ehmedê Şamlû, Hûşeng Gulşîrî û Reza Berahenî her yek ji ber sedemên cuda vekişiyan, û di dawiyê de van bîst û yek kesan rêwîtî kirin: Mihemedelî Sepanlû, Cewad Mucabî, Mesûd Behnûd, Sîrûs Elînejad, Emîr Hesen Çiheltin, Bîjen Bîjarî, Bîjen Necdî, Mihemed Mihemedelî, Şehriyar Mendenîpûr, Şapûr Corkeş, Mesûd Tûfan, Elî Babaçahî, Hesen Esxerî, Menûçehr Kerîmzade, Kamran Celîlî, Mehmûd Teyyarî, Ferec Serkûhî, Ferîşte Sarî, Mecîd Daniş-Araste, Elî Sedîqî û Mensûr Kûşan.<ref name="radiofarda" /> Di berbanga 6ê tebaxa 1996an de şofêr du caran hewl da ku otobusê li Gelîyê Heyranê ji qeraxa newalê bavêje xwarê, û her carê bi xwe ji wesayîtê baz da; hişyariya Mesûd Tûfan û Şehriyar Mendenîpûr rêwî xilas kirin. Paşê li [[Astara, Îran|Astarayê]] hatin girtin û lêpirsîn, û sibeha din hatin berdan.<ref name="bbc2015" /> Li gorî BBC Farisî, vegotina herî berfireh a vê bûyerê ya Mensûr Kûşan e di pirtûka wî ''Hedîs-e teşne û ab'' de, û Mihemed Mihemedelî di destpêka salên 2000î de li Îranê yekem nivîs li ser vê mijarê weşand.<ref name="bbc2015" /> Bûyer paşê wekî plana [[VEVAK|Wezareta Îstîxbaratê]] ji bo tunekirina nivîskarên rexnegir hate naskirin û bi {{Girêdan|Kuştinên zincîreyî yên Îranê|fa|قتل‌های زنجیره‌ای|en|Chain murders of Iran|lt=kuştinên zincîreyî}} re hate girêdan.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> Babaçahî her tim behsa wê wekî «ezmûneke tirsnak» dikir.<ref name="kanoon" /> === Salên dawî û mirin === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] Vîdyoya ISNAyê li ser Elî Babaçahî</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«Ji bo Elî Babaçahî: dengekî cuda di helbesta hevdem a Îranê de»'''<br />Duşem, 23ê sibata 2026an, roja mirina helbestvan</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=Elî Babaçahî li ser maseyê pirtûk dixwîne; ji bo dîtina vîdyoya ISNAyê bitikîne]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ Vîdyoyê bibîne</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''Têbînî:''' Vegêrê vîdyoyê dîroka mirinê bi şaşî wekî «4ê behmenê» (23ê çile) dibêje; dîroka rast 4ê esfenda 1404an e (23ê sibata 2026an).<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Vîdyo: ISNA (bi farisî) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|Wêne]]: Wikimedia Commons</div> </div> Di hevpeyvînekê de ku di 77emîn rojbûna xwe de (çiriya paşîn 2019) da, Babaçahî got ku pirtûka xwe ya dawî, berhevoka ''Yûsif, to murexxesî'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî», Mania Hunar, 2018), bi binsernavê «Çalakiya hêmana civakî» û pêşgotineke 33 rûpelî weşandiye, da ku bersivê bide wan rexnegiran ku helbesta wî ne-civakî didîtin. Wî got ku tu pirtûkeke wî di amadekirinê de tune ye, ku piraniya dema xwe bi xwendina felsefe û romanan derbas dike, û ku ji bo têkiliya bi nifşê ciwan re li ser medyaya civakî çalak e, û li wir, wekî rojên ku rûpelên ''Adîne'' birêve dibirin, helbestên kesên din diweşîne. Got ku bi salan atolyeyeke helbestê jî birêve biriye; li gorî Mesûdînia, ev atolye ji salên 2000î ve hebû û çend ji beşdarên wê bûn helbestvanên naskirî.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Elî Babaçahî: Ez li medyaya civakî wekî ku li kovara ''Adîne'' dinêrîm dinêrim / Ez hîn li ser piyan im|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 çiriya paşîn 2019|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di heman gotarê de ÎBNA ew wekî yek ji helbestvanên pêşîn ên «dibistana helbestê ya Bûşehrê» bi nav kir.<ref name="ibna1398" /> Berhevoka dawî ya Babaçahî, ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)»), li gorî rûpela sernavê di sala 1401ê hicrî ya rojî de (2022–2023), wekî çapa yekem, ji weşanxaneya Aftab li [[Norwêc]]ê derket; li gorî weşanxaneyê 58 helbest tê de hene. Weşanxane metnan wekî «berê sed rojên têkoşînê li kolanê» û «meşa hevpar a helbestvan û peyvê bi protestoya gel re» dide nasîn.<ref name="aftab">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Neşr-e Aftab|location=Norwêc|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Radyo Zemane wê wekî berhevokeke 136 rûpelî bi pêşgotineke kurt û 54 helbestan bi nav dike û weşana wê dide bihara 2023an.<ref name="zamaneh2023">{{cite web|language=fa|author=Îsfendiyar Kûçe|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=«Cîhan Têgihîşt»: helbestên protestoyê yên Elî Babaçahî|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radyo Zemane|date=12 gulan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Huseyn Nûşazer, ku ji bo heman medyayê dinivîse, jî wê dide sala 2023an û wê «di bin bandora tevgera Jin, Jiyan, Azadî de» dibîne.<ref name="noushazar">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Nûşazer|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=«Cîhan Têgihîşt» ya Elî Babaçahî: dema Mehbûbe diqîre|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radyo Zemane|date=24 sibat 2026|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê tê de vegotina helbestî ya Babaçahî ya [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|tevgera protestoyê ya 2022an]] dibîne.<ref name="kanoon" /> Di pêşgotinê de Babaçahî dinivîse ku protesto û bêîtaetiya sivîl penageha gel e li dijî xizanî û zordariyê, û ku «ev nayê wê wateyê ku rewşenbîr dikarin xwe ji van bedbextiyan dûr bigirin»; ew «helbestvanên têr» ên ku «li pişt mecaz û sembolê îdiaya azadî û edaletê dikin» rexne dike, û her wiha nêzîkatiya xwe wekî dijderketinekê li hember «qaîdeyên damezrandî» yên helbestê pênase dike.<ref name="aftab" /> Di nîsana 2023an de kovara wêjeyî ''Bang'' sê helbest ji vê berhevokê, ku helbestvan bi xwe hilbijartibûn, weşand, di nav wan de «Ey…!» bi dengê nivîskar.<ref name="baang">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Elî Babaçahî: «Ey…» û du helbestên din|url=https://baangnews.net/14468|website=Kovara wêjeyî ya Bang|date=20 nîsan 2023|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî Nûşazer, «Ey…!» di sala 2020an de wekî bersivek ji {{Girêdan|Xwepêşandanên Îranê yên 2019–2020|fa|اعتراضات آبان ۱۳۹۸|en|2019–2020 Iranian protests|lt=protestoyên çiriya paşîn a 2019an}} re hatiye nivîsandin û cara yekem di sala 2023an de hatiye weşandin; Radyo Zemane helbest bi dengê nivîskar di bernameya xwe ya radyoyî ya 23ê sibata 2026an de, li gel nûçeya mirina wî, weşand.<ref name="noushazar" /> Piştî demeke nexweşiyê, Elî Babaçahî di piştî nîvroya duşemê, 23ê sibata 2026an de li nexweşxaneyeke Kerecê ji ber rawestana dil, di 83 saliya xwe de, çû ser dilovaniya xwe.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, di 83 saliya xwe de mir|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radyo Farda|date=23 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew di sibeha pêncşemê, 26ê sibata 2026an de li goristana Beheşt-e Sekîne ya Kerecê, li ber çavên malbata xwe û kesayetiyên wêjeyî yên wekî Hurmuz Elîpûr, Mihemed Qasimzade, Şehab Muqerrebîn, Hafiz Mûsewî û Muzeffer Royayî, bi dengê ''demam''ê, defeke başûrê Îranê, hate veşartin.<ref name="ibna2026">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafiz Mûsewî: Babaçahî helbestvanekî serhildêr bû ku li tu qonaxê nesekinî|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê di daxuyaniyekê de wekî «nivîskarekî serbixwe û parêzvanekî dilsoz ê azadiya raman û derbirînê» rêz jê girt.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == Helbest û helbestnasî == Di nav dehsalan de şêwaza Babaçahî ji romantîzma civakî û helbesta nîmayî ber bi helbesta piştî-nîmayî ve çû.<ref name="bbc-obit" /> Behzad Xacat berhemên wî li du serdeman, berî û piştî salên 1990î, dabeş dike û wî di nav pêşengên rêbazekê de dihesibîne ku di wê dehsalê de têgihîştina adetî ya helbestê serobino kir.<ref name="ie-obit">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Elî Babaçahî, helbestvan û rexnegirê wêjeyî, çû ser dilovaniya xwe|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Îran Emrûz|date=23 sibat 2026|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Komeleya Nivîskarên Îranê wî wekî «helbestvanekî ezmûngir» bi nav dike ku di heft dehsalên çalakiya wêjeyî de du caran şêwaza xwe ji nû ve nirxand.<ref name="kanoon" /> Di merasîma veşartina wî de Hafiz Mûsewî got ku Babaçahî «tam di wê kêliyê de ku di lûtkeya navdarî û pêgeha xwe de bû», bi weşandina ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im») di salên 1990î de rûyekî bi tevahî cuda nîşan da.<ref name="ibna2026" /> Di gotara «Firehiya Bêsînor a Wateyê» de, ku di kovara ''Rûdekî'' de (hejmar 22, 2008) hate weşandin,<ref name="ensani" /> Babaçahî dibêje ku metna wêjeyî, û bi taybetî helbesta hevdem, xwediyê wateyeke sabît û ji berê ve diyarkirî nîne, û ku wate di pêvajoyeke dînamîk a di navbera metn û xwîner de tê avakirin. Li gorî wî, nezelalî, sekinîn û qetbûnên zimanî ne qelsî ne, lê çavkanî ne ku qada şîroveyê fireh dikin.<ref name="mahjoubi" /> Di gotara «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê» de (mehnameya ''Ferheng-e tewse'e'', gulan–hezîran 2001)<ref name="ensani" /> dinivîse: «Krîz, bi wateya xwe ya giştî, belkî îşaret bi tiştekî derveyî helbestê dike. Ji ber vê yekê, girêdana krîzê bi helbesta hevdem re dê ne dadperwer be.»<ref name="mahjoubi" /> Wî bingehên helbesta piştî-nîmayî di gotara «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî» de (kovara ''Karname'', adar–gulan 1999) diyar kirin.<ref name="ensani" /> ''XeberOnline'' prensîbên teoriya «helbest di rewşeke din de» wiha kurt dike: «zimanîbûna helbestê» (ziman wekî armanca helbestê, ne amûra wê), «paşxistina wateyê», «revîn ji hevoksaziyê», û «henek û parodî».<ref name="khabar" /> Di hevpeyvîna ÎSNAyê ya ku li jor hate behskirin de, Babaçahî «helbest di rewşeke din de» ji «helbesta din» (''şi'r-e dîger'') a salên 1960î cuda dike; li gorî wî, helbestvanên wekî Bîjen Îlahî û {{Girêdan|Hûşeng Çalengî|fa|هوشنگ چالنگی}} aîdî vê rêbazê ne, û helbesta Royayî nêzîkî wê ye. Li gorî wî, «helbesta din» rêzê li yekîtiya xwe ya organîk digire û «avakirî û navendgir» e, lê «helbest di rewşeke din de» «aîdî serdema gumanê ye»: navendrev e, ji «vegotinên pirjimar» pêk tê ku guh didin «ezên hundirîn ên cuda yên mirov», û dawiyên wê vekirî ne. Ew helbesta Royayî wekî «strukturalîst» û «helbest di rewşeke din de» wekî «post-strukturalîst», «di xuyangê de perçebûyî, bi vegotinên pirjimar» û «xwîner-navend» bi nav dike.<ref name="isna1401" /> Di hevpeyvînekê de bi Ajansa Nûçeyan a Mehrê re (2006) eleqeya helbestvanên îro bi «struktura kûr a derûnî» wekî «cureyek ji mîstîsîzmê» bi nav kir,<ref name="mehr">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Elî Babaçahî: eleqeya helbestvanên îro bi struktura kûr a derûnî cureyek mîstîsîzm e|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Ajansa Nûçeyan a Mehr|date=17 çiriya pêşîn 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303130900/http://www.mehrnews.com:80/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|archive-date=3 adar 2012|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di hevpeyvînekê de bi Radyo Zemaneyê re (2008) hebûna jinê di helbesta xwe de wekî «xwestina celebek teziyê, cureyek zindîtiyê» şirove kir.<ref name="zamaneh2008">{{cite web|language=fa|author=Mucteba Pûrmuhsin|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Ma evîndarbûn tawanbarî ye? Ez wê qebûl dikim (hevpeyvîna bi Elî Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radyo Zemane|date=15 sibat 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625013317/https://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|archive-date=25 hezîran 2024|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ew bawer bû ku helbest piştî çûna helbestvan jî rêya xwe didomîne.<ref name="mahjoubi" /> Her wiha got ku helbestên xwe deyndarê «fikaran» e ku, bi gotina wî, «bi tundî dorpêç dikin», û lê zêde kir ku di nav van hemûyan de «henek tê hawara min».<ref name="zamaneh2023" /> Li gorî Huseyn Nûşazer, Babaçahî «helbesta protestoyê» ji «dirûşm» an «qîrîn»a sade cuda dikir û li ser aliyê wê yê hunerî israr dikir: li gorî wî, divê helbesta protestoyê rastiyên civakî yên tal kopî neke, lê bi xeyal, raman û amûrên zimanî wan biguherîne «rastiya hunerî». Wî henekê grotesk û hostetiya peyvan a helbesta xwe wekî berê rûbirûbûna bi felaketê re didît, israr dikir ku divê helbestvan bi nêzîkatiyeke dekonstruktîf xwe ji îdealîzmên kevn û ji gotarên desthilatê veqetîne, û hem [[sensûr]]a fermî û hem xwesansûrê wekî du belayên karê afirîner didît.<ref name="noushazar" /> == Rexneya wêjeyî û nîqaş == Babaçahî wekî rexnegir xwediyê pênûseke tûj bû. Pirtûka wî ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê»), ku helbestvanan rêz dike û hin rêbazan bi awayekî eşkere rexne dike, gelek bertek derxistin. Nîqaşa wî ya teorîk a herî naskirî bi Reza Berahenî re bû û wekî «şerê Tehran–Torontoyê» tê bîranîn. Her wiha rêbaza «sadebûnê» di helbestê de (''sade-nivîsî''), bi taybetî nêrînên Mihemed Şems Lengerûdî û Seyîd Elî Salihî, rexne kir.<ref name="khabar" /> Li gorî Elî Mesûdînia, Babaçahî, bi taybetî di salên 1990 û 2000î de, bi rexnegir û helbestvanên din re her tim di nîqaşê de bû, carinan heta asta «tundiya devkî»; Mesûdînia pevçûnên wî bi Reza Berahenî û Menûçehr Ateşî re wekî «bîranînên bi nirx» ên demekê dibîne ku helbest hîn mijara nîqaş û gengeşeyê bû, û tîne bîra me ku Babaçahî paşê gotibû: «Êdî ez bersiva kesê ji Berahenî jêrtir nadim!»<ref name="masoudinia" /> Li ser polemîka Şapûr Corkeş li dijî teoriyên Babaçahî û bersiva Reza Berahenî ji Corkeş re, li [[#Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê|jêrê]] binêre. == Pêşwaziya rexneyî == Mihemed Şems Lengerûdî di ''Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû'' de berhevoka yekem a Babaçahî, ''Der bî-tekyegahî'', wekî helbesteke hestyarî û tije wêne, bi armanceke civakî û bi xemgîniyeke xwewêranker barkirî pênase dike, ku her çend hestyarî û «ciwanane» bû jî, hem derdorên siyasî û hem jî parêzvanên «huner ji bo hunerê» kişandin û navdar bû.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=3|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=462}}</ref> Li gorî wî, di berhevoka duyem, ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', de Babaçahî bi dengekî xîtabî û tije wêne, di bin bandora Forûx Ferruxzad de, heman rê domand,<ref name="anon2">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> û ya sêyem, ''Ez nesl-e aftab'', ji bilî kêşê guherîneke kalîteyî ya mezin nîşan nade; di kêşê de, li gorî Lengerûdî, destkeftiyên Ferruxzad û M. Azad berfireh dike û gavekê ji kêşên nîmayî ber bi helbesta azad ve davêje.<ref name="anon3">{{cite book|language=fa|author1=Mihemed Şems Lengerûdî|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Dîroka Analîtîk a Helbesta Nû|volume=4|publisher=Neşr-e Merkez|location=Tehran|page=349}}</ref> Xusrew Gulsurxî jî rexneyek li ser ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' nivîsî.{{Çavkanî hewce ye}} Li gorî Îsfendiyar Kûçe, ku ji bo Radyo Zemaneyê dinivîse, Menûçehr Ateşî di kovara ''Dunya-ye suxen'' de Babaçahî û du helbestvanên din wekî alahilgirên helbesta pêşeng a salên 1990î bi nav kiribûn.<ref name="zamaneh2023" /> Kûçe di rexneya xwe ya li ser ''Cehan muteweccih şud'' de pêşgotinê wekî «tiştekî wekî manîfestoyê» dibîne ku helbesta protestoyê pênase dike, û destnîşan dike ku helbestvan, li pey [[Edward Said]], bawer dike ku helbestvan û nivîskar xwedî erka wê ne ku li hember bûyerên dora xwe, di nav de protestoyên kolanan, bêxem nemînin. Li gorî wî, di vê berhevokê de, «bi gurbûna şoreşa gelê Îranê», lîstikên zimanî yên Babaçahî kêmtir dibin, wêne «tazîtir» dibin, û helbestên bi dîroka 2022an «dînamîktir û balkêştir» xuya dikin. Kûçe balê dikişîne ser referansên dîrokî û wêjeyî yên di van helbestan de: ji rêzeke Ehmedê Şamlû («Li xwîna li ser peyarêyê binêre»), ji bûyerên Şoreşa Destûrî û Howard Baskerville, ji Wezîr Hesenek û ''Tarîx-e Beyheqî'', û ji dirûşm û dewriyeyên komîteyên şoreşgerî yên salên 1980î. Di heman demê de, ew cihgirtina sê helbestên bi vegotin û peyvsaziya hema hema wekhev («Protesto 3», «Protesto 8» û «Protesto (çîroka kurt)») di nav qelsiyên berhevokê de dihesibîne.<ref name="zamaneh2023" /> Nûşazer di xwendina xwe ya helbesta «Ey…!» de dinivîse ku helbestvan «bi şêweya Derrida» bi cînavan dilîze da ku tundiya veşartî ya desthilatê eşkere bike, û ku rêza «Mehbûbe navê min ê din bû» nasnameyeke jinane dide vegêr û, li gorî wî, helbestê salek berî teqîna tevgera Jin, Jiyan, Azadî nêzîkî wê dike.<ref name="noushazar" /> Elî Mesûdînia di notekê de ku di roja mirina Babaçahî de li ser ''XeberOnline'' hate weşandin, «xala bingehîn» a berhemên wî wekî «meyla wî ya domdar» a afirandina helbesteke «pêşniyarker û dijî herikê» dide nasîn. Li gorî vegotina wî, Babaçahî di salên 1960î de li Bûşehrê bi helbesta nîmayî dest pê kir û di heman demê de xwe wekî rexnegirekî ciddî da qebûlkirin, û di dawiya salên 1970î û destpêka salên 1980î de bi nêzîkatiyeke nû li hember kêşên pêkhatî û prosodiya nîmayî xwe ji hevdemên xwe cuda kir. Lê lûtkeya projeya wî ya helbestî û rexneyî di salên 1990î de hat, dema ku pêşî berê xwe da helbesta azad û paşê, bi lêgerîna di teoriya wêjeyî û ramanên [[Postmodernîzm|postmodern]] de, di ''Nem-nem-e baranem'' û ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in») de tevneke zimanî û nasnameyeke şeklî ya taybet bi xwe dît, û hewl da ku helbestnasiya xwe bi «helbest di rewşeke din de» û «helbesta piştî-nîmayî» rave bike. Mesûdînia wekî taybetmendiyên vê helbestê van tiştan rêz dike: hilweşîna dekonstruktîf a piştgirên mijarî, qetbûna hevoksaziyê û guherînên asta axaftinê, herikbariya hişekî ku li ser hevgirêdanê ava bûye, taybetmendiyeke wekî [[kolaj]]ê, pirbûna valahiyên ku divê werin xwendin, û «henekekî wêrek û reş»; û lê zêde dike ku Babaçahî paşê helbesta kurt, [[haikû]] û şêweyên sadetir û vegotinîtir jî ceribandin. Ew hezkirina ji ezmûnê wekî taybetmendiyeke «ne asayî di nav helbestvanên nifşê wî de» dibîne, rêbaza rexneyî ya Babaçahî «gelekî eklektîk û ne kevneşopî» lê afirînerê «metnên rexneyî yên bi nirx» dinirxîne, û ''Gozare-ha-ye munferid'', ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro») û ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel») wekî pirtûkên ku di analîza helbesta hevdem a Îranê de beşdariyeke «ne biçûk» kirine destnîşan dike. Ji bo Mesûdînia, ku berê nivîsek bi sernavê «Gladyatorê Tenê û Rûtirş» ji wî re veqetandibû, helbesta Babaçahî «baş nehatibû xizmetkirin», û ew bi xwe, tevî pêgeha xwe wekî kesayetiyeke bibandor û teorîsyenê wêjeya îranî, «li gorî nirxa xwe ya rastîn nehat nirxandin»; ew vê yekê hinekî bi wê yekê ve girê dide ku Babaçahî helbesta xwe «bi serhişkî» û «bi hemû hebûna xwe» diparast.<ref name="masoudinia" /> Li gorî ''Îran Emrûz'', nivîsên rexneyî yên li ser berhemên wî tekez kirine ku hin helbestên wî xwe dispêrin ezmûna formalîst û lîstika bi strukturên zimên re, lê yên din rexneya wî ya civakî, henekê wî û xemên wî yên siyasî nîşan didin.<ref name="ie-obit" /> Behzad Xacat di hevpeyvînekê de bi ÎBNAyê re piştî mirina wî, Babaçahî wekî kesayetiyeke «gerdûnî» bi nav kir û got ku, her çend belkî kes di firehiya çalakiyê de nagihîje Şamlû, Babaçahî «hilbijartineke hêjayî balê ye ku dikare li kêleka kesayetiyeke mezin a wekî Şamlû an jî, di asoyeke din de, li kêleka Reza Berahenî raweste». Li gorî Xacat, teoriyên Babaçahî atmosfera pirdengî ya piştî salên 1990î û zivirîna helbestê ber bi «navendîbûna zimên» ve «eşkere û akademîk kirin», û helbesta wî her tim bingeha teoriyên wî bû. Berevajî gelek hevdemên wî yên ku ji bo parastina «prestîja kevneşopî» ya xwe bi fikar bûn, wî xetereya «helbesta ezmûnî» girt ser xwe û, bi taybetî dema ku rûpelên helbestê yên ''Adîne'' birêve dibirin, bi derxistina helbestvanên ciwan bo ronahiyê bi nifşê nû re girêdaneke kûr ava kir. Xacat henekê «helbest di rewşeke din de» wekî amûrek ji bo dijderketina li hember «vegotinên pîroz ên mezin» dibîne: bi vî awayî, li gorî wî, yar, ku di helbesta kevneşopî de tiştekî pîroz û negihîştbar e, di berhemên Babaçahî de dibe karakterekî asayî û rojane.<ref name="ibna-khajat">{{cite web|language=fa|author=Merziye Nigehban Merwî|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Elî Babaçahî: dildariya zimanekî xemgîn (hevpeyvîna bi Behzad Xacat re)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=24 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Sîmîn Behbehanî û Ebdulelî Destxeyb === {{Girêdan|Sîmîn Behbehanî|fa|سیمین بهبهانی|en|Simin Behbahani}} gotarek bi sernavê «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî» ji helbestên wî re veqetand, ku di hejmara 23an a kovara wêjeyî ya dumehane ''Çame'' de (nîsan–hezîran 2022) hate weşandin.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Sîmîn Behbehanî|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=Nêrînek li çend helbestên Babaçahî|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> {{Girêdan|Ebdulelî Destxeyb|fa|عبدالعلی دستغیب|en|Abdolali Dastgheib}} gelek caran li ser helbesta Babaçahî nivîsî, bi taybetî di gotara «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ku di ''Cehan-e kitab'' de (cild 15, hejmar 3–4, hejmara rêzê 254, gulan–tîrmeh 2010) hate weşandin,<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernîzm di helbestên Babaçahî de|journal=Cehan-e kitab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=gulan–tîrmeh 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û di gotara «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne» de, ku di ''Çame'' de (2022) derket.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ebdulelî Destxeyb|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=Nûbûnên helbesta Babaçahî bêtir yên vê derê ne|journal=Çame|issue=23|date=nîsan–hezîran 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî rapora ''Cam-e Cem Online'' li ser rûniştineke ku çend roj piştî mirina wî li Komeleya Neteweyî ya Rexnegirên Wêjeyî ji berhemên Babaçahî re hate veqetandin, Destxeyb helbest ji ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne») û ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de») xwendin. Wî got ku rexnegir bêtir bi «pile û girêdana» helbestvanan re eleqedar in ji naskirina wan û helbesta wan, lê kalîteya helbestê di şiyana xwîner a ketina cîhana wê de ye; cîhaneke ku, di rewşa Babaçahî de, li gorî wî «carinan komîk, carinan ciddî, carinan lîrîk» e. Li gorî Destxeyb, helbesta Babaçahî heta dawiya salên 1990î di ruhê helbesta nîmayî de ma; piştî wê peyvsazî, têkiliyên ku li cîhana helbestê serdest in, «awayê rêzkirina peyvan» û şêweya ketina nav helbestê guherîn. Di nav taybetmendiyên vê helbestê de belavbûna hevokan (ku li gorî wî wateya sereke li pişt wan derbas dibe), îşaretên herêmî, referansên ji gotinên pêşiyan, stranên zarokan û çîrokên gelêrî, nasîna wêjeya klasîk, grotesk û henek destnîşan kirin, û rêza «Hîçê hîçê ji hîçê çêtir e» wekî mînaka lîstika helbestvan bi zimên re nîşan da. Destxeyb aliyê helbestî yê ''Feqet ez periyan-e deryayî...'' bihêztir û aliyê teorîk ê ''Pîkaso...'' diyartir dît, û tekez kir ku helbesta Babaçahî «bi tu awayî ne revîna ji wateyê ye»: êş û azarên mirovê hevdem li pişt şeklê wê yê nû veşartî ne. Di encamê de got ku tiştê ku Babaçahî di helbesta xwe de dibêje «ne teqlîd e û ne jî bandora pirtûkên din ên postmodern e» û ku wî «postmodernîte baş fêm kiriye… û di helbesta xwe de baş bi kar tîne».<ref name="jamejam1404">{{cite web|language=fa|author=Seyîd Muhyeddîn Huseynî Ersencanî|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babaçahî postmodernîte baş fêm kiribû|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Cam-e Cem Online|date=27 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Ferec Serkûhî === Di çiriya pêşîn a 2011an de {{Girêdan|Ferec Serkûhî|fa|فرج سرکوهی|en|Faraj Sarkohi}}, ku bi xwe jî rêwiyê otobusa Ermenistanê bû, di stûna «Heft Roj, Pirtûk» a BBC Farisî de, ku wê carê ji ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî») re hatibû veqetandin, berhemên Babaçahî di du serdeman de nirxandin. Li gorî wî, Babaçahî di salên 1960 û 1970î de, bi helbesta navdar «Ez ji Avgeha Beqên Bedeng Têm» û helbestên din ên ''Der bî-tekyegahî'', xwe wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên helbesta wê demê da qebûlkirin. Helbestên nîmayî yên vê serdemê amûrên serdest ên helbesta nîmayî bi kar dianîn û, bi «rexne û nefîkirina nîzama heyî», çarçoveyên civakî, siyasî û çandî yên serdest red dikirin; helbestên ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'' û hin ji yên ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê») aîdî heman çarçoveyê ne. Serdema duyem, li gorî Serkûhî, bi guherînên salên 1990î ve girêdayî ye, ku ew wan wekî «dehsala krîza helbesta farisî» bi nav dike û tê de pêlên wekî helbesta piştî-nîmayî, «helbest di rewşeke din de», helbesta dekonstruktîf û helbesta postmodernîst derketin holê. Serkûhî dinivîse ku Babaçahî yek ji pêşengên guherandina struktur, şekl û zimanê helbesta nîmayî û yek ji helbestvanên bibandor ên wê dehsalê bû, û ku wî hewl da bingehên teorîk ên pêşniyarên xwe di nivîsên xwe yên ne-helbestî de, bi taybetî ''Gozare-ha-ye munferid'', diyar bike. Li gorî wî, di demekê de ku «xizaniya teorîk» rexneya wan salan bi pejirandina têgehên ku bi wergera yek-du berhemên ramanwerên postmodern belav bûbûn sînordar dikir, helbesta Babaçahî «ji dubarekirina van pêşveçûnan wêdetir çû». Bi meyla xwe ya ber bi pirdengî, kêşên pêkhatî, rêjeyîtî û redkirina mutleq û vegotinên mezin; bi ezmûnên nû di şekl, ziman û dengî de; û bi dekonstruksiyon û xerîbkirinê, grotesk û «avakirina helbestê li ser dijberî û paradoksê», hewl da perspektîfên nû lê hîn jî helbestî biafirîne. Ji ber ku helbesta wî xwe dispart nasîna çand û helbesta klasîk, helbesta nîmayî û ya bi şêweya Şamlû û «ezmûn û behreya» wî bi xwe, ji tiştên ku wekî «lîstikên zimanî û lîstikên strukturî» yên wê dehsalê dihatin binavkirin dûr ma. Serkûhî helbestên ''Gul-baran-e hezar-rûze'' wekî berdewamiya vê rêyê dibîne û dihesibîne ku berhemên vê serdemê cihê Babaçahî «wekî yek ji çend helbestvanên gihîştî yên vê pêlê an rêbazê» xurt dikin.<ref name="sarkouhi1390">{{cite web|language=fa|author=Ferec Serkûhî|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Heft Roj, Pirtûk: helbesta Babaçahî, şanoyeke Ustad-Mihemed û helbesta tirkî ya Selahî|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Farisî|date=27 çiriya pêşîn 2011|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevrêwiyên otobusa Ermenistanê === Gelek rêwiyên din ên otobusa Ermenistanê hevkar, endamên heman derdorên wêjeyî an rexnegirên Babaçahî bûn. Li gorî Komeleya Nivîskarên Îranê, ew bi berdewamî beşdarî civînên çarşemê yên li mala Mihemedelî Sepanlû dibû, û bi vê rêyê tevlî derdora şêwirmendiyê ya komeleyê bû.<ref name="kanoon" /> Babaçahî bi xwe bîr dianî ku berî şoreşê li gel Mihemed Muxtarî, Cewad Mucabî, Feramerz Suleymanî, Ezîz Xelîlî, Îsmaîl Raha, Mihemed Mihemedelî û çend kesên din beşdarî civînên «Sêşemên Helbestê» bûye, û gazinde dikir ku Mucabî, dema ku bîranînên xwe yên wê serdemê di pirtûkekê de vegotine, navê wî jê derxistiye; got ku nizane çima.<ref name="ibna1396">{{cite web|language=fa|author=Şehab Darabiyan|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Şamlû helbestên ku jê hez nedikir diweşandin / Di her kêliyê de me dikarî serobino bikin!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=1 kanûna paşîn 2018|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mucabî di ''Ayîne-ye bamdad'' de, berhevokeke nivîs û hevpeyvînên wî yên li ser Ehmedê Şamlû, axaftineke li ser Şamlû bi helbestvanên wekî Menûçehr Ateşî, Mihemed Huqûqî, Mihemedelî Sepanlû û Babaçahî ji nû ve weşand;<ref name="taaghche-mojabi">{{cite web|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Cewad Mucabî: jiyanname û danasîna pirtûkan (Ayîne-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taqçe|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> her wiha li mala Şamlû beşdarî merasîma yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû bû, ku tê de ''In keştî-ye pur-esrar'' a Babaçahî yek ji du xelatgiran bû.<ref name="zamaneh2016" /> Di nivîsekê de ku piştî mirina Mucabî (2026) di ''Independent Farisî'' de hate weşandin, Daryûş Me'mar rêwîtiya helbestî ya Mucabî bi ya Babaçahî re dide ber hev: li gorî wî, helbestvanên wekî Reza Berahenî û Babaçahî «di hin serdemên jiyana xwe ya helbestî de bi ezmûnên bingehîn ên li ser ziman, hevoksazî û şekl re mijûl bûn», û carinan valahiyeke berbiçav di navbera serdemên xwe yên cuda de vekirin, lê Mucabî di bingeh de di nav kevneşopiya nîmayî û helbesta azad a Şamlû de ma.<ref name="independent1405">{{cite web|language=fa|author=Daryûş Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Cewad Mucabî, nivîskarek ku bi yek sernavî nayê kurtkirin|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Farisî|date=6 îlon 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji sala 1997an ve romannivîs Mihemed Mihemedelî bi Babaçahî re sê hejmarên taybet ên ''Adîne'' yên ji helbest û çîroka kurt re hatibûn veqetandin bi hev re amade kirin,<ref name="bbc-mohammadali">{{cite web|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mihemed Mihemedelî: «Baweriyên Şil ên Miriyekî» û romanên mîtolojîk ên bi raz|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Farisî|date=14 îlon 2023|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û Babaçahî hevkariya wan a li ''Adîne'' wekî «serdemeke gelekî baş» bi nav kir.<ref name="ibna1396" /> Mihemedelî û Mesûd Behnûd di nav wan kesan de ne ku di belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pûriya Sûrî|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=«Ev Rûyê Bi Guman» dibe belgefîlm|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Rojnameya Şerq|date=9 çiriya pêşîn 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archive-date=11 hezîran 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Kovara wêjeyî ''Bang'', ku Şehriyar Mendenîpûr yek ji edîtorên wê ye, di nîsana 2023an de sê helbest ji berhevoka protestoyê ya Babaçahî weşandin.<ref name="baang" /> Rexnegir Şapûr Corkeş, rêwiyekî din ê otobusê, yek ji dijberên herî hişk ên teoriyên Babaçahî bû. Di hevpeyvînekê de bi Mehyar Zahid re, ku bi sernavê «Nêrîna li Pêşerojê» di rojnameya ''Îtimad'' de (hejmar 1545, 21 çiriya paşîn 2007) hate weşandin, wî Babaçahî wekî «rojnameger û helbestvanê hevdem» bi nav kir û îdia kir ku Babaçahî di rûpela 771ê ya ''Gozare-ha-ye munferid'' de pênc rêz daye pirtûka wî ''Hûş-e sebz'' ku tê de nînin. Corkeş got: «Birêz Babaçahî, ku qebûl dike ku populîzma xwe ya wêjeyî ya muhtemel deyndarê salên 1990î ye, dikare bi vî celebê destbaziyê her bandora muhtemel a Şamlû ya li ser xwe înkar bike», û lê zêde kir: «belkî mafê min heye ku teoriyeke wiha bêhemd û nerast wekî yek ji sedemên asêbûna helbesta salên 1990î bibînim».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mehyar Zahid|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Nêrîna li pêşerojê (rêbazên rexneya wêjeyî, hevpeyvînek bi Şapûr Corkeş re)|journal=Îtimad|issue=1545|date=21 çiriya paşîn 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî ''Îtimad'', vê hevpeyvînê «dengvedaneke fireh» çêkir, û Reza Berahenî di bersiveke dirêj de bi sernavê «Ji Nifşê Bêtemen ê Sibê re» (''Îtimad'', hejmar 1567, 17 kanûna pêşîn 2007) parastina Babaçahî kir: «Herkes dizane ku birêz Babaçahî helbestvan û rexnegirê wêjeyî ye. Ev cara yekem e ku kesek wî 'rojnameger' bi nav dike.» Ji bo Berahenî, Corkeş bi danîna peyva «rojnameger» berî «helbestvan» xwestibû Babaçahî «biçûk bixe» û deyndarê lêborînê bû hem ji rojnamegeran û hem ji Babaçahî, ji ber ku «her tiştê ku heta niha nivîsiye û weşandiye aîdî helbest û rexneya helbestê ye».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Berahenî|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Bersiv ji Şapûr Corkeş re / Ji nifşê bêtemen ê sibê re|journal=Îtimad|issue=1567|date=17 kanûna pêşîn 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolînên akademîk === Helbesta Babaçahî bûye mijara gelek xebatên akademîk. Heta çiriya pêşîn a 2026an, danegeha Elmnet di bin peyva sereke «Elî Babaçahî» de zêdetirî 70 belgeyên zanistî (gotarên kovaran, gotarên konferansan, tezên masterê û doktorayê, û pirtûk) rêz dike, ku hin ji wan ji aliyê Babaçahî bi xwe ve hatine nivîsandin.<ref name="elmnet-kw">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Gotarên girêdayî Elî Babaçahî (peyva sereke)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Herî kêm heşt tezên masterê û doktorayê, ku di navbera 2010 û 2016an de li zanîngehên wekî Erak, Zabul, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê û Zanîngeha Payam-e Nûr hatine parastin, aliyên cuda yên helbesta wî lêkolîn dikin: pêşxistin (foregrounding), wêneyê yarê, dijberiyên dualî, hêmanên herêmî û herêmîbûn, henek û grotesk, û hêmanên postmodernîst.<ref name="khazaei1389">{{cite web|language=fa|author=Sara Xezayî|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Pêşxistin di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Erakê, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{cite web|language=fa|author=Tahire Bezzî|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Wêneyê yarê di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{cite web|language=fa|author=Tahire Haşimî|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{cite web|language=fa|author=Mehmûd Palaş|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{cite web|language=fa|author=Ebdulresûl Turabî|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Bikaranîna henekê û şêweyên wî di helbestên Elî Babaçahî de (teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Metnîtî di helbesta hevdem de, li ser bingeha helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî (teza doktorayê, Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'' de (2012), Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî bêxemiya li hember rêza demî di nav taybetmendiyên helbesta salên 2000î û helbesta Babaçahî de dihesibînin: li gorî wan, helbestvan serdemên cuda tevlihev dike, metneke ne-xêzikî diafirîne û bi zanebûn azadiyê bi rastiyên dîrokî re digire, taybetmendiyek ku ew bi ramanên post-strukturalîstan û Jacques Derrida ve girê didin.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Celîl Behadirî|author2=Hesen Zulfeqarî|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Rêza demî di helbestê de ji perspektîfeke post-strukturalîst (bi referansa helbesta Elî Babaçahî)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|issue=13|date=payîz 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Îbrahîm Muhibbî û hevnivîskarên wî (2019), bi nêzîkatiyeke stîlnasiya mehrîfî, «xeşimandina strukturî» û şikandina şemaya «derdan û cih» wekî taybetmendiyên şêwazî yên helbesta wî destnîşan dikin ku, li gorî wan, encama wan «şemayeke rîzomî» ye; ew stîlnasiya kevneşopî ji bo analîzkirina helbestên wiha bêşiyan dibînin.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Îbrahîm Muhibbî|author2=Mezahir Nîkxah|author3=Mihemed Hekîmazer|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=Xwendina du helbestên Elî Babaçahî li ser bingeha teoriya şemayê di stîlnasiya mehrîfî de|journal=Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)|issue=3|date=payîz 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî (2021) Babaçahî wekî «yek ji temsîlkarên herî pêşketî yên postmodernîzmê li Îranê» bi nav dikin û di helbesta wî de hêmanên wekî revîna ji hevoksaziyê, struktura bêrêz a zimên, redkirina eqlê û nebûna hevgirtin û piştrastiyê lêkolîn dikin.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî|author2=Mihemed-Reza Serfî|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babaçahî û hêmanên zimanî yên helbesta postmodern|journal=Mutale'at-e belaxî|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=bihar 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Behzad Xacat (2021), bi danberhevkirina yek ji helbestên wî bi helbesteke Mihemed Şems Lengerûdî re li ber ronahiya teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze, Babaçahî wekî temsîlkarê helbesta postmodernîst û Şems Lengerûdî wekî temsîlkarê rêbaza bi navê «sadebûnê» dide nasîn.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Xacat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=Lêkolîneke berawirdî ya helbesteke Elî Babaçahî û yeke Şems Lengerûdî li ser bingeha teoriya rîzomî ya Gilles Deleuze|journal=Qend-e parsî|volume=4|issue=13|date=zivistan 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Elî Mihemedî û Tahire Qasimî (2022), bi lêkolîna sernavên helbestên wî, pêşveçûna wî ji destpêkên ku bi mora [[Nîma Yûşîc|Nîma]] û realîzmê ve bûn heta ketina wî ya nav helbesta postmodern bi ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne») dişopînin.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Elî Mihemedî|author2=Tahire Qasimî|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=«Sernav» di helbestên Elî Babaçahî de, ji realîzmê heta postmodernîzmê|journal=Tefsîr û tehlîl-e mutûn-e zeban û edebiyat-e farsî (Dehxuda)|volume=14|issue=51|date=bihar 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ronak Cewherzade û hevnivîskarên wê (2022) di heman du berhevokan de pirbûna hêmanên wekî nepiştrastî, «xwendina valahiyan», «mirina nivîskar» û paradoksê destnîşan dikin, û alî bihêz û qels ên vî celebê helbestê di astên zimanî, mijarî û wêjeyî de lêkolîn dikin.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Cewherzade|author2=Şahrux Hikmet|author3=Mecîd Ezîzî|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=Analîza estetîk a diyardeyên postmodernîst di du berhevokên Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Li gorî lêkolîna Zekiye Mihemedlû û hevnivîskarên wê (2022), teşbîh şêweya herî berbelav a lada wateyî di helbesta Babaçahî de ye, lê metafor kêmtir tê bikaranîn.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zekiye Mihemedlû|author2=Berat Mihemedî|author3=Seyfeddîn Ebbarîn|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=Lêkolîn, rexne û analîza şêweyên lada wateyî di helbesta Elî Babaçahî de|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=52|date=havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Mehbûbe Şîrgerdûn (2022), bi lêkolîna heft berhevokên wî, helbesta wî bi giranî li ser wesf û teşbîhê ava dibîne, bi bikaranîna fireh a hêmanên xwezayî, û dubarekirinê wekî hunera herî zêde tê bikaranîn destnîşan dike.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehbûbe Şîrgerdûn|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Diyardeyên estetîk di helbestên Elî Babaçahî de (lêkolîna heft berhevokan)|journal=Zîbayî-şinasî-ye edebî|volume=13|issue=53|date=payîz 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Lêkolînên din helbesta «Pasingahî 2» ji nêrîna jeorexneyê (geocriticism) û teoriya Michel Collot a «struktura asoyê» analîz dikin,<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mihran Elîwend|author2=Kazim Dizfûliyan|author3=Qudretullah Tahirî|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=Analîza dîmena rojavabûnê di helbesta «Pasingahî 2» ya Elî Babaçahî de li ber ronahiya teoriya Michel Collot a struktura asoyê|journal=Edebiyat-e parsî-ye mu'asir|volume=12|issue=1|date=bihar–havîn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û helbesta «Dûrî û...» li gorî teoriya Paul Werth a «cîhanên metnê»;<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ferrux Letîfnejad Rûdsarî|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=Rola cîhana deiktîk di naskirina cîhana epîstemîk a helbesta «Dûrî û...» ya Babaçahî de, li ser bingeha helbestnasiya mehrîfî ya cîhanên metnê ya Paul Werth|journal=Neqd û nezeriye-ye edebî|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> helbesta wî li gel ya Kiyûmers Munşîzade bi modela Geoffrey Leech jî hatiye lêkolînkirin.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asiye Huseynelîzade|author2=Haniye Sedrî Mecd|author3=Şahperek Ferehbexş Isfehan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=Rexneyeke formalîst a helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî li ser bingeha modela Geoffrey Leech|journal=Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî|volume=2|issue=1|date=bihar 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotarekê de di kovara demsalî ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'' de (2024), Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî Babaçahî û Reza Berahenî di nav helbestvanên mezin ên «dehsala heftêyan» (salên 1990î) de dihesibînin û «pirdengî»yê di berhemên wan de wekî yek ji nîşaneyên [[postmodernîzm]]ê lêkolîn dikin. Li gorî vê lêkolînê, pirdengî di helbesta wan de ji kêş û muzîkê, cudahiyên zimanî û dijberiya di navbera asta fermî û ya devkî de, «nivîsîna belavker» û «nivîsîna dîn», û hebûna karakterekî şîzofren derdikeve, û dibe sedema «revîna ji zordariya monologê», qetbûna vegotinê û redkirina tewera vertîkal û yekîtiya mijarî.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Pirdengî di helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li hember teşbîhê di hunerên dîtbarî yên hevdem de|journal=Mutale'at-e hunar-e îslamî|volume=21|issue=54|date=havîn 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Di gotareke din de, ku di ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'' de (sibat–adar 2025) hate weşandin, heman lêkolîner «helbesta belavker» a Babaçahî lêkolîn dikin, têgehek ku, li gorî vegotina wan, ji «belavkirin» (dissemination) a Derrida hatiye û di helbesta salên 1990î de ji xwendina metnê heta hilberandina wê hatiye berfirehkirin. Ew wekî hêmanên wê yên sereke pirdengî, xwendina valahiyan û beşdariya xwîner, ji cih derketina zimên û nivîsîna dîn, henek û parodî, tevlihevkirina deman, wêneyê pirjimar ê evîndar û yarê, û navmetnîtiyê destnîşan dikin. Li gorî wan, di piraniya helbestên «serdema çarem» a kariyera xwe de Babaçahî, bi awayekî nepenî an eşkere, hin ji peyv û têgehên xwe ji metnên kevn, stran, beyt û gotinên pêşiyan ên gelêrî wergirtine.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leyla Emînî|author2=Şahîn Ocaq Elîzade|author3=Seyîde Mendana Haşimî|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Helbesta belavker di salên 1990î de, bi referansa helbestên Elî Babaçahî|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=17|issue=106|date=sibat–adar 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Ji bilî gotarên akademîk, çend pirtûk jî ji helbesta Babaçahî re hatine veqetandin, di nav wan de ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî») ya Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ku helbesta wî li gel ya Menûçehr Ateşî lêkolîn dike;<ref name="ramnaram1397">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Kedî û nekedî: Ateşî – Babaçahî (pirtûk, Şelek, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî'' ya Îbrahîm Muhibbî, li ser şêwaza helbesta wî û ya Ebbas Seffarî;<ref name="mohebbibook1400">{{cite web|language=fa|author=Îbrahîm Muhibbî|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Ber bi rûyên cuda: analîza şêwazî ya helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî li ser bingeha teoriya mehrîfî (pirtûk, Patîze, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş'' ya Huseyn Baqirî, li ser «dekonstruksiyonê» di deh berhevokên wî yên salên 2010an de;<ref name="bagheribook1402">{{cite web|language=fa|author=Huseyn Baqirî|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=Lêdana nikilê teyrê li nermika guh: dekonstruksiyon di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Patîze, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' ya Cawîd Tekawerân.<ref name="takavaran1403">{{cite web|language=fa|author=Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (pirtûk, Xired-e Cawîd, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Xelat û rêzlêgirtin == <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:ltr;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''In keştî-ye pur-esrar''''' (''Ev Keştiya Bi Raz'')<br />Elî Babaçahî · Weşanxaneya Negah, Tehran, 1393 hicrî ya rojî (2014)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[:en:File:This Mysterious Ship.jpg|↗ Bergê "In keştî-ye pur-esrar" li Wîkîpediyaya îngilîzî bibînin]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">Bi hevparî xelatgira yekem a Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (1394 hicrî ya rojî) bû, li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' ya Mihemed Şems Lengerûdî.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">Merasîm: 18ê deyê 1394an (8ê kanûna paşîn a 2016an), li mala Ehmedê Şamlû</div> </div> * Hevpar bi dest xistina yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû (di kanûna paşîn a 2016an de hate dayîn) ji bo berhevoka ''In keştî-ye pur-esrar'' (Negah, 2014), li gel ''Menzûme-ye bazgeşt û eş'ar-e dîger'' a Mihemed Şems Lengerûdî. Merasîm di 8ê kanûna paşîn a 2016an de li mala Ehmedê Şamlû hate lidarxistin.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * Rêzlêgirtin (14 adar 2012): koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê merasîmek ji bo rêzgirtina Babaçahî li dar xist, ku tê de belgefîlma ''In qiyafe-ye meşkûk'' cara yekem hate nîşandan.<ref name="ibna2012">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=Merasîma rêzgirtina Elî Babaçahî tê lidarxistin|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=11 adar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919011313/http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|archive-date=19 îlon 2016|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> == Berhem == Li gorî daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê, Babaçahî bîst û heft berhevokên helbestan, heft pirtûkên rexne û teoriya wêjeyî û pênc berhemên lêkolînê weşandin.<ref name="kanoon" /> ''XeberOnline'' behsa zêdetirî sî û pênc cildan dike.<ref name="khabar" /> Sal li gorî [[Salnameya îranî|salnameya hicrî ya rojî]] hatine dayîn, û li pey wan sala zayînî ya hevber tê (sala hicrî ya rojî li dora 21ê adarê dest pê dike û ji ber vê yekê du salên zayînî digire nav xwe). === Berhevokên helbestan === Lîsteya jêrîn li ser bingeha çavkaniyên çapemeniyê ye:<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> * ''Der bî-tekyegahî'' («Di Bêpiştgiriyê de», 1346/1967) * ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'' («Cîhan û Ronahiyên Xemgîn», 1349/1970) * ''Ez nesl-e aftab'' («Ji Nifşê Rojê», 1353/1974; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1352/1973) – Mihrdad, Roz<ref name="nlai851887">{{cite web|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Ez nesl-e aftab / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Seda-ye şen'' («Dengê Qûmê», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, [[Tewrêz]] * ''Ceşn-e cunûn'' («Cejna Dînitiyê», 1359/1980) * ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'' («Roj Ji Axa Me Hiltê», 1360/1981) – Behnam, Tewrêz * ''Ava-ye derya-merdan'' («Strana Mêrên Deryayê», 1368/1989) – Esr-e cedîd<ref name="nlai576639">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye derya-merdan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1369/1990, Weys; çapa 2an 1372/1993, Dursa) * ''Nem-nem-e baranem'' («Ez Nermebaran im», 1375/1996, Darînûş; çapa 2an, Neşr-e Çeşme) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{cite web|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nem-nem-e baranem (Neşr-e Çeşme, çapa 2an, 1390/2011, 183 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'' («Qonaxên Deryayê Bê Şop in», 1376/1997, Tekapû; çapa nû 1400/2021, Patîze) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{cite web|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est (Patîze, 1400/2021, 114 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Eql ezabem mî-dehed'' («Eql Min Diêşîne», 1379/2000, Hemrah; çapa 2an 1392/2013, Zawûş) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (Zawûş, çapa 2an, 1392/2013, 235 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'' («Rûyê Min Bi Rastî Gelekî Bi Guman e», 1381/2002) – Nawîd-e Şîraz û Raşîn * ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' («Ez Çûbûm Nêçîra Nehengan», 1382/2003) – Panda, [[Meşhed]] * ''Guzîne-ye eş'ar'' («Helbestên Bijartî», 1383/2004; çapa 4em 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Guzîne-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Merwarîd, çapa 4em, 1391/2012, 225 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars'' («Pîkaso di Avên Kendava Farisî de», 1388/2009; çapa 2an 1390/2011) – Salis {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{cite web|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars (Salis, çapa 2an, 1390/2011, 164 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Feqet ez periyan-e deryayî zexm-e zeban nemî-xured'' («Tenê Perî yên Deryayê Ji Tîrên Zimên Ewle ne», 1388/2009) – Nawîd-e Şîraz * ''Gul-baran-e hezar-rûze'' («Barana Kulîlkan a Hezar Rojî», 1390/2011; çapa 2an 1393/2014) – Merwarîd {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gul-baran-e hezar-rûze (Merwarîd, çapa 2an, 1393/2014, 160 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st'' («Hiş û Hesta Kulîlka Şevbûyê Bes e Ji Bo Min», 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hûş-o hewas-e gul-e şeb-bû bera-ye men kafî-st (Salis, 1395/2016, 224 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Dunya iştibah mî-kuned'' («Dinya Şaş Dibe», 1391/2012) – Zawûş {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Dunya iştibah mî-kuned (Zawûş, 1391/2012, 216 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Biya gûş-mahî cem' kunîm'' («Were Em Sedefan Berhev Bikin», helbestên kurt, 1391/2012) – Salis {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Biya gûş-mahî cem' kunîm (Salis, 1392/2013, 96 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend'' («Bi Awayê Xwe Evîndar Dibin», helbestên evînê, 1391/2012) – Merwarîd {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{cite web|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be şîwe-ye xodeşan aşiq mî-şewend (Merwarîd, 1394/2015, 229 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Bax-e enar ez în teref est'' («Baxê Henaran Li Vî Alî ye», helbestên 1390–1391; 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (Negah, 1392/2013, 136 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bax-e enar ez în teref est (1390–1391) / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Der xar-ha-ye pur ez nergis'' («Di Şikeftên Tije Nêrgiz de», 1392/2013) – Negah {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Der xar-ha-ye pur ez nergis (Negah, 1392/2013, 175 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Mecmû'e-ye eş'ar'' («Helbestên Komkirî», cild 1, 1392/2013; çapa 2an 1400/2021, 1.056 r.) – Negah {{ISBN|9789643518356}}; berhevokên ''Der bî-tekyegahî'', ''Cehan û roşenayî-ha-ye xemnak'', ''Ez nesl-e aftab'', ''Seda-ye şen'', ''Ez xak-eman aftab ber-mî-ayed'', ''Ava-ye derya-merdan'', ''Ba gul-e narinc'' («Bi Kulîlka Narincê»), ''Menzil-ha-ye derya bî-nîşan est'', ''Nem-nem-e baranem'', ''Eql ezabem mî-dehed'', ''Qiyafe-em ke xeylî meşkûk est'', ''Refte bûdem be seyd-e neheng'' û ''Xerqî-ha'' («Xeniqî») tîne cem hev<ref name="ik9053">{{cite web|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Mecmû'e-ye eş'ar-e Elî Babaçahî (Negah, çapa 2an, 1400/2021, 1.056 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''In keştî-ye pur-esrar'' («Ev Keştiya Bi Raz», 1393/2014) – Negah {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In keştî-ye pur-esrar (Negah, 1393/2014, 176 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In keştî-ye pur-esrar / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Otaq ber ab rah mî-rewem'' («Ode, Ez Li Ser Avê Dimeşim», 1394/2015) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem (Serzemîn-e Ahurayî, 1394/2015, 116 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{cite web|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otaq ber ab rah mî-rewem / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Qeşengî-ye dunya be hemîn est'' («Bedewiya Dinyayê Ev e», 1395/2016) – Darîçe {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{cite web|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Qeşengî-ye dunya be hemîn est (Darîçe, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Adem-ha der xurûb ism nedarend'' («Mirov Di Êvarê de Bênav in», 1395/2016) – Negah {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend (Negah, 1395/2016, 152 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adem-ha der xurûb ism nedarend / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ewra û dîgeran-e men'' («Ewra û Yên Min ên Din», 1395/2016) – Patîze {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Ewra û dîgeran-e men (Patîze, 1395/2016, 122 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Ewra û dîgeran-e men / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed'' («Ev Pirtûk Jî Mirov e! Evîndar Dibe», 1397/2018; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1396/2017) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In kitab hem adem est! Aşiq mî-şewed (Serzemîn-e Ahurayî, 1397/2018, 131 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In kitab hem adem est, aşiq mî-şewed / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Yûsif, to murexxesî!'' («Yûsif, Tu Dikarî Biçî!», antolojiyek ku helbestvan bi xwe ji hemû berhevokên xwe hilbijartiye, bi gotarekê bi sernavê «Çalakiya Civakî»; 1397/2018, 274 r.) – Mania Hunar {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{cite web|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Yûsif, to murexxesî! (Mania Hunar, 1397/2018, 274 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Cehan muteweccih şud (şi'r-ha-ye i'tiraz)'' («Cîhan Têgihîşt (Helbestên Protestoyê)», çapa 1em 1401) – Neşr-e Aftab, [[Norwêc]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> Di sala 1403/2024an de weşanxaneya Kitab-e Hurmuz ''Der bî-tekyegahî'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Der bî-tekyegahî (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> û ''Eql ezabem mî-dehed''<ref name="hormoz2">{{cite web|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Eql ezabem mî-dehed (helbestvan: Elî Babaçahî, Kitab-e Hurmuz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ji nû ve çap kirin, û di sala 1404/2025an de cildek bi navê ''Der xar-ha-ye nergisî'' («Di Şikeftên Nêrgizê de»), bi amadekirina Ebdullah Suleymanî, weşand ({{ISBN|9786228365824}}).<ref name="hormoz3">{{cite web|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Der xar-ha-ye nergisî (helbestvan: Elî Babaçahî, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Kitab-e Hurmuz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Helbest ji bo zarok û ciwanan === * ''Sewxat-e behar: yek şi'r-e bulend bera-ye kûdekan û nocewanan'' («Diyariya Biharê: Helbesteke Dirêj Ji Bo Zarok û Ciwanan», Tewrêz; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1337/1958)<ref name="anon4">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Sewxat-e behar: helbesteke dirêj ji bo zarok û ciwanan / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archive-date=25 kanûna paşîn 2020|access-date=1 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Çe kesî der-e qefes ra baz kerd?'' («Kê Deriyê Qefesê Vekir?», 1356/1977) – Ibn-e Sîna, Tewrêz<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === Rexne û teoriya wêjeyî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''Gozare-ha-ye munferid'' («Pêşniyarên Tenê», lêkolîneke rexneyî ya li ser helbesta îro ya Îranê), cild 1 (1376/1997, Narinc); cild 2 (1380/2001, Sepenta); çapa sê cildî (1389/2010, Dîbaye; {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozare-ha-ye munferid, sê cild (Dîbaye, 1389/2010, 2.384 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Se dehe şa'iran-e herfeyî'' («Sê Dehsalên Helbestvanên Profesyonel», 1381/2002, 488 r.) – Wîstar<ref name="ik9101">{{cite web|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se dehe şa'iran-e herfeyî (Wîstar, 1381/2002, 488 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Aşiqane-terîn-ha'' («Yên Herî Evîndarane», hilbijartin û lêkolîna helbestên ji 1300 heta 1380 [1921–2001]; 1384/2005) – Salis * ''Bîrûn perîden ez sef'' («Ji Rêzê Derbazbûn», hevpeyvîn, rexne û gotar, bi berhevkirina Mazyar Neyistanî; 1385/2006, Mifreq-nigar; çapa nû 1397/2018, Patîze) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Bîrûn perîden ez sef (Patîze, 1397/2018, 334 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' («Helbesta Îro, Jina Îro», hilbijartin û lêkolîn; 1386/2007, 528 r.) – Wîstar<ref name="ik9100">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz (Wîstar, 1386/2007, 528 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Gozare-ha-ye peywest'' («Pêşniyarên Girêdayî», nod salên helbesta nû ya farisî; 1393/2014, 622 r.) – Dîbaye {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{cite web|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozare-ha-ye peywest (Dîbaye, 1393/2014, 622 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Te'emmulat; ez sifr'' («Raman; Ji Sifirê», rexne û gotar; çapa 2an 1398/2019, 255 r.) – Negah {{ISBN|9786003762176}}; li gorî pêşgotina Babaçahî, sernav sernavê rêzenivîsên ku berê bi vî navî di kovareke wêjeyî de hatibûn weşandin û paşê di ''Bîrûn perîden ez sef'' de hatibûn komkirin dubare dike, lê tu ji wan nivîsan di vê pirtûkê de cih nagirin.<ref name="ik9063">{{cite web|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Te'emmulat; ez sifr (Negah, çapa 2an, 1398/2019, 255 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Lêkolîn û antolojî === Çavkaniyên vê lîsteyê:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''Şerwe-serayî der cunûb-e Îran'' («Stranbêjiya ''Şerwe''yê li Başûrê Îranê», 1369/1990, Iqbal-e Lahûrî; çapa nû 1396/2017, Patîze) {{ISBN|9786009618422}}; lêkolînek li ser ''şerwe''yê<ref name="ik97695">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Şerwe-serayî der cunûb-e Îran (Patîze, 1396/2017, 306 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Helbestên bijartî yên Menûçehr Şeybanî (hilbijartin û lêkolîn; 1373/1994) – Merwarîd * ''In bang-e dilawîz'' («Ev Dengê Dilkêş», jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî; 1380/2001; çapa 2an 1398/2019) – Salis {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e dilawîz (Salis, çapa 2an, 1398/2019, 532 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz: jiyan û helbesta Ferîdûn Tewellulî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nlai6012194">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e dilawîz / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Helbestên bijartî yên {{Girêdan|Menûçehr Neyistanî|fa|منوچهر نیستانی}} (1384/2005) – Merwarîd * ''Zîbatir ez cunûn'' («Ji Dînitiyê Bedewtir», jiyan û helbesta Îsmaîl Şahrûdî; 1387/2008; çapa 5em 1403/2024) – Salis {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{cite web|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zîbatir ez cunûn (Salis, çapa 5em, 1403/2024, 328 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Gotarên bijartî === * «Pêla Sêyem: Pênaseyeke Nezelal û Sekinî», ''Adîne'', hejmar 24, gulan–hezîran 1988 * «Pêncî û Heft Salên Helbesta Nû ya Farisî», ''Adîne'', hejmar 25, hezîran–tîrmeh 1988 * «Rêbazên Helbestî Ji Salên 1960î Heta Îro», ''Adîne'', hejmar 26, tîrmeh–tebax 1988 * «Kêşa Wêneyan û Kelecana Hestyarî ya Peyvan», ''Adîne'', hejmar 28, îlon–çiriya pêşîn 1988 * «Teweran û Taybetmendiyên Helbesta Piştî-nîmayî», ''Karname'', hejmar 4, adar–gulan 1999 * «Krîza Helbestê û Rêyên Derketina Jê», ''Ferheng-e tewse'e'', hejmar 49, gulan–hezîran 2001<ref name="nlai189097">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=Krîza helbestê û rêya derketina jê / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Hafiz û Çanda Lîstikên Zimanî», ''Salname-ye Hafiz-pejûhî'' («Salnameya Lêkolînên [[Hafizê Şîrazî|Hafiz]]»), hejmar 6, 2003 * «Firehiya Bêsînor a Wateyê», ''Rûdekî'', hejmar 22, 2008<ref name="ensani" /> * «Mîr Carinan Ji Proletaryaya Kedkar Kêmtir Bi Kompleks in», ''Mihrname'', hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012<ref name="mehrnameh1391">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Mîr carinan ji proletaryaya kedkar kêmtir bi kompleks in (Mihrname, hejmar 26, çiriya pêşîn–çiriya paşîn 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Li Ser Helbesta 'Bîranînên Min' a Ehmedreza Ehmedî», ''Berg-e hunar'', hejmar 32, zivistana 2021–2022<ref name="bargehonar1400">{{cite web|language=fa|author=Elî Babaçahî|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=Li ser helbesta «Bîranînên Min» a Ehmedreza Ehmedî (Berg-e hunar, hejmar 32, zivistana 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Hevpeyvîn === ==== Bi şêweya pirtûkê ==== * ''Tarîx-e şefahî-ye edebiyat-e mu'asir-e Îran'' («Dîroka Devkî ya Wêjeya Hevdem a Îranê»), cild 5 (hevpeyvîna Ebdullah Sadat-Medenî bi Elî Babaçahî re; edîtorê giştî Mihemed-Haşim Ekberiyanî; 1384/2005) – Rûznigar<ref name="oralhist1384">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Elî Babaçahî (amadekirina Ebdullah Sadat-Medenî, bi serperiştiya Mihemed-Haşim Ekberiyanî, Rûznigar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Derî be otaq-e munaqeşe'' («Derek Ber Bi Odeya Gengeşeyê», berhevoka hevpeyvînên ku Babaçahî di nêzîkî sî û pênc salên çalakiya wêjeyî de dane; nêzîkî 500 r.; 1394/2015) – Negah {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Elî Babaçahî: rewşa wêjeyê xemgîn e|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=Ajansa Nûçeyan a Xwendekarên Îranê (ÎSNA)|date=7 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babaçahî: di Newrozê de ''Mirin bi Navberan'' a Saramago bixwînin|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=22 adar 2016|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> Pirtûka ''Bîrûn perîden ez sef'' (1385/2006), ji bilî rexne û gotaran, çend hevpeyvînên wî jî dihewîne (li [[#Rexne û teoriya wêjeyî|Rexne û teoriya wêjeyî]] binêre). ==== Di kovar û rojnameyan de ==== * «Helbesta Qebareyê: Texmîn Bike Kî Tê Ku 'Qebareyê' Pênase Bike!» (maseya giftûgoyê bi {{Girêdan|Şems Aqacanî|fa|شمس آقاجانی}}, Elî Babaçahî, Muzeffer Royayî û Yezdan Selahşûr re), ''Baya'', hejmar 41, 2006<ref name="baya1385">{{cite web|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Helbesta qebareyê: texmîn bike kî tê ku «qebareyê» pênase bike! (maseya giftûgoyê, Baya, hejmar 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Ava Şêlo ya Helbestê» (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de li ser rewşa helbesta niha, beşa yekem), ''Şerq'', hejmar 1882, 17 çiriya paşîn 2013, r. 9<ref name="shargh1392">{{cite web|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=Ava şêlo ya helbestê (maseya giftûgoyê ya di navbera Elî Babaçahî û Mihemed Şems Lengerûdî de)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Rojnameya Şerq|date=17 çiriya paşîn 2013|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir:80/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|archive-date=26 çiriya paşîn 2013|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * «Postmodernîstbûn Ne Xewna Min a Dilsoj e!» (hevpeyvîna {{Girêdan|Elî Ebdullahî|fa|علی عبداللهی}} bi Babaçahî re), ''Sînema û edebiyat'', hejmar 39, zivistana 2013–2014<ref name="abdollahi1392">{{cite web|language=fa|author=Elî Ebdullahî|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Postmodernîstbûn ne xewna min a dilsoj e! Hevpeyvînek bi Elî Babaçahî re (Sînema û edebiyat, hejmar 39, zivistana 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Ajansên nûçeyan, malper û medyayên din ==== * «Eleqeya Helbestvanên Îro bi Struktura Kûr a Derûnî Cureyek Mîstîsîzm e», Ajansa Nûçeyan a Mehr, 17 çiriya pêşîn 2006<ref name="mehr" /> * «Şamlû Helbestên Ku Jê Hez Nedikir Diweşandin / Di Her Kêliyê de Me Dikarî Serobino Bikin!» (hevpeyvîna Şehab Darabiyan bi Babaçahî re li ser pêncî salên wî yên helbestê), ÎBNA, 1 kanûna paşîn 2018<ref name="ibna1396" /> * «Ez Li Fezaya Sîber Wekî ku Li ''Adîne'' Dinêrîm Dinêrim / Ez Hîn Li Ser Piyan im» (hevpeyvîn di 77emîn rojbûna wî de), ÎBNA, 11 çiriya paşîn 2019<ref name="ibna1398" /> * «Hinekan Bi Helbestên 'Bi Şêweya Royayî' re Li Hev Nedikir» (hevpeyvîna Neda Welîpûr bi Babaçahî re li ser Yedullah Royayî), ÎSNA, 17 îlon 2022<ref name="isna1401" /> * «Vegotina Elî Babaçahî ya Rêwîtiya Helbesta Hevdem / Mecbûriya Cuda Nivîsînê» (hevpeyvîna Şîrzad Bestamî bi Babaçahî re ku, li gorî ÎBNAyê, di nîvê salên 2010an de li kêleka kongreyeke helbestê li [[Xurremabad]]ê hatiye kirin û piştî mirina wî hatiye weşandin), ÎBNA, 26 sibat 2026<ref name="ibna547535">{{cite web|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Vegotina Elî Babaçahî ya rêwîtiya helbesta hevdem / Mecbûriya cuda nivîsînê|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Ajansa Nûçeyan a Pirtûkan a Îranê (ÎBNA)|date=26 sibat 2026|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref> ==== Hevpeyvîn û xwendin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de ==== * «Ma Evîndarbûn Tawanbarî ye? Ez Wê Qebûl Dikim» (hevpeyvîna Mucteba Pûrmuhsin bi Babaçahî re li ser rola evînê di helbestê de), Radyo Zemane, 15 sibat 2008<ref name="zamaneh2008" /> * Xwendin ji bo Radyo Zemaneyê: piştî merasîma xelatdayînê ya yekem Xelata Helbestê ya Ehmedê Şamlû, Babaçahî du helbest ji berhevoka xwe ya xelatgir ''In keştî-ye pur-esrar'' ji bo vê medyayê xwendin (rapora Mihemed Tengistanî, 10 kanûna paşîn 2016).<ref name="zamaneh2016" /> * «Ey…» û du helbestên din: sê helbest ji berhevoka protestoyê ''Cehan muteweccih şud'' ku, li gorî kovara wêjeyî ''Bang'' (kovareke serbixwe ku li derveyî Îranê ji aliyê Şehriyar Mendenîpûr û Huseyn Nûşazer ve tê weşandin), helbestvan bi xwe ji bo kovarê hilbijartine (20 nîsan 2023).<ref name="baang" /> === Tomar (xwendin) === * ''Imza-ye yadigarî: guzîde-ye eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Îmzeya Bîranînê: Helbestên Bijartî yên Elî Babaçahî», bi dengê helbestvan; 1388/2009) – Tehqîqat-e nezerî, [[Îsfehan]]<ref name="nlai1846576">{{cite web|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Imza-ye yadigarî: helbestên bijartî yên Elî Babaçahî / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''In-torî fikr mî-kuned'' («Wiha Difikire», bi dengê helbestvan; helbest ji ''Pîkaso der ab-ha-ye Xelîc-e Fars''; 1391/2012) – Mu'essese-ye şebeke-ye sewtî-ye Xoş-beyan * Xwendin di şeva heftem a Deh Şevên Goethe de (16 çiriya pêşîn 1977; tomara dengî, 3:35), li ser malpera Azadî hatiye weşandin<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === Werger === Helbestên Babaçahî bo zimanên wekî îngilîzî, holendî, kurdî û erebî hatine wergerandin.<ref name="artebox" /> * ''In hem yek şûxî bûd'' (''This Too Was a Joke'', «Ev Jî Henekek Bû», hilbijartineke helbestan a duzimanî ku ji aliyê Seîd Seîdpûr ve bo îngilîzî hatiye wergerandin; edîtor Eyûb Sadiqiyanî; 1390/2011; sala ku Pirtûkxaneya Neteweyî tomar kiriye: 1389/2010) – Wîstar<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{cite web|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Ez rûz-ha-ye roşen'' («Ji Rojên Ronak», hilbijartineke helbestan ku ji aliyê Babek Sehranewerd ve bo kurdî hatiye wergerandin){{Çavkanî hewce ye}} == Berhemên li ser Babaçahî == === Belgefîlm === * ''In qiyafe-ye meşkûk'' («Ev Rûyê Bi Guman», 2011), belgefîlmeke 90 deqîqeyî ya bi derhêneriya {{Girêdan|Wehîd Elîzade Rezazî|fa|وحید علیزاده رزازی}} li ser helbest û jiyana Babaçahî, ku di havîna 2011an de hatiye kişandin.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> Hûşeng Çalengî, Mesûd Behnûd, Mihemed Mihemedelî, Mihemed Qayid, Mediya Kaşîger, Ehmed Pûrî, Fethullah Bîniyaz, Ferxunde Hacîzade, Behzad Xacat, Reza Amirî, Erdeşîr Rustemî, Elî Ebdullahî, Elîreza Mucabî û Babek Sehranewerd tê de li ser aliyên helbestî û kesane yên Babaçahî diaxivin.<ref name="shargh" /> Fîlm cara yekem di 14ê adara 2012an de di merasîma rêzgirtinê de ku koma wêjeyî ya Maya li navenda çandî ya Xane-ye Meşq a Tehranê li dar xistibû hate nîşandan.<ref name="ibna2012" /> * ''Bawer kunîd în hem yek şûxî bûd'' («Bawer Bikin, Ev Jî Henekek Bû», 2014), belgefîlmeke bi derhêneriya Muhsin Mûsewî Mîrkelayî.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> Di sala 1396/2017an de ji aliyê Serzemîn-e Ahurayî ve wekî qutiyeke DVDyê li gel pirtûkeke 66 rûpelî bi sernavê ''Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!'' hate weşandin. {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{cite web|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVDya belgefîlma li ser jiyan û berhemên Babaçahî, bi pirtûka «Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd!» (Serzemîn-e Ahurayî, 1396/2017, 66 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{cite web|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bawer kunîd: în hem yek şûxî bûd / Elî Babaçahî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Pirtûk === * ''Kitab-e Dereng'' («Pirtûka Rawestanê», hejmara yekem: helbest û jiyana Elî Babaçahî; amadekirina Mihemed Lûtîc) – Tehqîqat-e nezerî, Îsfehan; danegeha Elmnet vê pirtûkê bi sernavê «Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî» û sala 1387/2008 tomar dike.<ref name="rang1387">{{cite web|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Kitab-e reng: hejmara taybet a li ser jiyana wêjeyî ya Elî Babaçahî (amadekirina Mihemed Lûtîc, Tehqîqat-e nezerî, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * ''Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî der wez'iyet-e dîger'' («Heftê Kulîlkên Zer: Elî Babaçahî di Rewşeke Din de», bi berhevkirina Mihemed Lûtîc; çapa 1em 1393/2014, 240 r.) – Serzemîn-e Ahurayî {{ISBN|9786006792194}}; li gorî danasîna pirtûkê li ser Îran Kitab, ew sê dehsalên pêşîn ên kariyera helbestî ya Babaçahî nagire nav xwe, lê taybetmendiyên helbesta wî ji ''Nem-nem-e baranem'' û pê ve ji nû ve dixwîne û, li şûna dadbarkirina kalîteya helbestan, hewl dide bi analîza hêmanên wan «mifteyên xwendina helbestan» bide xwîner.<ref name="ik9093">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Heftad gul-e zerd (Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014, 240 r.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Îran Kitab|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{cite web|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Heftad gul-e zerd: Elî Babaçahî di rewşeke din de (bi berhevkirina Mihemed Lûtîc, Serzemîn-e Ahurayî, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Ferrux Letîfnejad, ''Nehwe-ye teşkîl û daryaft-e metn der eş'ar-e mu'asir (Nîma, Sepehrî û Babaçahî)'' («Avabûn û Wergirtina Metnê di Helbesta Hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî»), Suxen, 1396/2017.<ref name="latifbook1396">{{cite web|language=fa|author=Ferrux Letîfnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=Avabûn û wergirtina metnê di helbesta hevdem de: Nîma, Sepehrî û Babaçahî (pirtûk, Suxen, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, ''Ram û naram: Ateşî – Babaçahî'' («Kedî û Nekedî: Ateşî – Babaçahî»), Şelek, 1397/2018.<ref name="ramnaram1397" /> * Îbrahîm Muhibbî, ''Be semt-e çehre-ha-ye muxtelifî: tehlîl-e sebkî-ye eş'ar-e Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî ber esas-e nezeriye-ye şinaxtî'' («Ber Bi Rûyên Cuda: Analîza Şêwazî ya Helbestên Elî Babaçahî û Ebbas Seffarî Li Ser Bingeha Teoriya Mehrîfî»), Patîze, 1400/2021.<ref name="mohebbibook1400" /> * Feyz Şerîfî, ''Elî Babaçahî'', amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021.<ref name="sharifi1400">{{cite web|language=fa|author=Feyz Şerîfî|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Leyla Sebûrîzade, Hiss-e heftum, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Huseyn Baqirî, ''Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş: şalûde-şikenî der eş'ar-e Elî Babaçahî'' («Lêdana Nikilê Teyrê li Nermika Guh: Dekonstruksiyon di Helbestên Elî Babaçahî de», deh berhevokên ku di salên 2010an de hatine weşandin), Patîze, 1402/2023.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{cite web|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Berxurd-e minqar-e perende be lale-ye gûş / Huseyn Baqirî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdullah Suleymanî (amadekar), ''Elî Babaçahî'', Efraz, 1402/2023.<ref name="soleimani1402">{{cite web|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Elî Babaçahî (pirtûk, amadekirina Ebdullah Suleymanî, Efraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Cawîd Tekawerân, ''Gusest-ha û peywest-ha-ye rewayî der eş'ar-e Elî Babaçahî (ez Nem-nem-e baranem ta Ewra û dîgeran-e men)'' («Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de»), Xired-e Cawîd, 1403/2024.<ref name="takavaran1403" /> === Gotarên lêkolînê === * Mihemed-Celîl Behadirî û Hesen Zulfeqarî, «Rêza Demî di Helbestê de ji Perspektîfeke Post-strukturalîst (bi Referansa Helbesta Elî Babaçahî)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', hejmar 13, payîza 2012.<ref name="bahadori1391" /> * Îbrahîm Muhibbî, Mezahir Nîkxah û Mihemed Hekîmazer, «Xwendina Du Helbestên Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Teoriya Şemayê di Stîlnasiya Mehrîfî de», ''Şi'r-pejûhî (Bostan-e edeb)'', hejmar 3, payîza 2019.<ref name="mohebbi1398" /> * Mihemed-Emîn Ihsanî Estehbanatî û Mihemed-Reza Serfî, «Babaçahî û Hêmanên Zimanî yên Helbesta Postmodern», ''Mutale'at-e belaxî'', cild 12, hejmar 23, bihara 2021.<ref name="ehsani1400" /> * Behzad Xacat, «Lêkolîneke Berawirdî ya Helbesteke Elî Babaçahî û Yeke Şems Lengerûdî Li Ser Bingeha Teoriya Rîzomî ya Gilles Deleuze», ''Qend-e parsî'', cild 4, hejmar 13, zivistana 2021–2022.<ref name="khajat1400" /> * Elî Mihemedî û Tahire Qasimî, «'Sernav' di Helbestên Elî Babaçahî de, ji Realîzmê heta Postmodernîzmê», ''Dehxuda'', cild 14, hejmar 51, bihara 2022.<ref name="mohammadi1401" /> * Mihran Elîwend, Kazim Dizfûliyan û Qudretullah Tahirî, «Analîza Dîmena Rojavabûnê di Helbesta 'Pasingahî 2' ya Elî Babaçahî de li Ber Ronahiya Teoriya Michel Collot a Struktura Asoyê», ''Edebiyat-e parsî-ye mu'asir'', cild 12, hejmar 1, bihar–havîna 2022.<ref name="alivand1401" /> * Zekiye Mihemedlû, Berat Mihemedî û Seyfeddîn Ebbarîn, «Lêkolîn, Rexne û Analîza Şêweyên Lada Wateyî di Helbesta Elî Babaçahî de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 52, havîna 2022.<ref name="mohammadlou1401" /> * Ronak Cewherzade, Şahrux Hikmet û Mecîd Ezîzî, «Analîza Estetîk a Diyardeyên Postmodernîst di Du Berhevokên Elî Babaçahî ''Nem-nem-e baranem'' û ''Eql ezabem mî-dehed'' de», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="joharzadeh1401" /> * Mehbûbe Şîrgerdûn, «Diyardeyên Estetîk di Helbestên Elî Babaçahî de (Lêkolîna Heft Berhevokan)», ''Zîbayî-şinasî-ye edebî'', cild 13, hejmar 53, payîza 2022.<ref name="shirgardoon1401" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Rola Cîhana Deiktîk di Naskirina Cîhana Epîstemîk a Helbesta 'Dûrî û...' ya Babaçahî de, Li Ser Bingeha Helbestnasiya Mehrîfî ya Cîhanên Metnê ya Paul Werth», ''Neqd û nezeriye-ye edebî'', cild 7, hejmar 2, payîz–zivistana 2022–2023.<ref name="latifnejad1401" /> * Asiye Huseynelîzade, Haniye Sedrî Mecd û Şahperek Ferehbexş Isfehan, «Rexneyeke Formalîst a Helbestên Kiyûmers Munşîzade û Elî Babaçahî Li Ser Bingeha Modela Geoffrey Leech», ''Gencîne-ye zeban û edebiyat-e farsî'', cild 2, hejmar 1, bihara 2024.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî Isfehanî, «Pirdengî di Helbestên Elî Babaçahî û Reza Berahenî de li Hember Teşbîhê di Hunerên Dîtbarî yên Hevdem de», ''Mutale'at-e hunar-e îslamî'', cild 21, hejmar 54, havîna 2024.<ref name="amini1403a" /> * Leyla Emînî, Şahîn Ocaq Elîzade û Seyîde Mendana Haşimî, «Helbesta Belavker di Salên 1990î de, bi Referansa Helbestên Elî Babaçahî», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 17, hejmar 106, sibat–adar 2025.<ref name="amini1403b" /> * Emîr Selacuqe, Mensûr Nîkpenah û Mistefa Salarî, «Teknîkên Lada Hevoksaziyê ya Piştî-nîmayî di Helbesta Helbestvanên Pêşeng ên Salên 1990î de», ''Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî'', cild 18, hejmar 113, îlon–çiriya pêşîn 2025.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Emîr Selacuqe|author2=Mensûr Nîkpenah|author3=Mistefa Salarî|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Teknîkên lada hevoksaziyê ya piştî-nîmayî di helbesta helbestvanên pêşeng ên salên 1990î de|journal=Sebk-şinasî-ye nezm û nesr-e farsî (Behar-e edeb)|volume=18|issue=113|date=îlon–çiriya pêşîn 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Rexne di kovarên wêjeyî de === * Nergis Baqirî, «''Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz'' bi Nêrînekê», ''Kitab-e mah-e edebiyat'', hejmar 21 (hejmara rêzê 135), kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Nergis Baqirî|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=«Şi'r-e emrûz, zen-e emrûz» bi nêrînekê (nirxandina pirtûka Elî Babaçahî)|journal=Kitab-e mah-e edebiyat|issue=21 (135)|date=kanûna pêşîn 2008 – kanûna paşîn 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Sîmîn Behbehanî, «Nêrînek li Çend Helbestên Babaçahî», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="behbahani1401" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Postmodernîzm di Helbestên Babaçahî de», ''Cehan-e kitab'', cild 15, hejmar 3–4 (hejmara rêzê 254), gulan–tîrmeh 2010.<ref name="dastgheib1389" /> * Ebdulelî Destxeyb, «Nûbûnên Helbesta Babaçahî Bêtir Yên Vê Derê ne», ''Çame'', hejmar 23, nîsan–hezîran 2022.<ref name="dastgheib1401" /> === Gotarên konferansan === * Qehreman Şîrî, «Helbesta Axaftinê û Helbesta Piştî-nîmayî», konferansa neteweyî ya ''Efsane'', 1389/2010.<ref name="shiri1389">{{cite web|language=fa|author=Qehreman Şîrî|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Helbesta axaftinê û helbesta piştî-nîmayî (gotar, konferansa neteweyî ya Efsane, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb, «Pêşxistina Zimanî di Helbesta Elî Babaçahî de Li Ser Bingeha Modela Zimanî ya Geoffrey Leech», konferansa Lêkolînê di Ziman û Wêjeya Farisî de, 1394/2015.<ref name="shakeri1394">{{cite web|language=fa|author=Celîl Şakirî û Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Pêşxistina zimanî di helbesta Elî Babaçahî de li ser bingeha modela Geoffrey Leech (gotara konferansê, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Cihê Evînê di Helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de», Kongreya Navneteweyî ya Ziman û Wêjeyê, 1395/2016.<ref name="mozaffari1395">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=Cihê evînê di helbestên Menûçehr Ateşî û Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Elî Babaçahî û Ramanên Wî yên Li Ser Mirinê», Kongreya 4em a Navneteweyî ya Çand û Ramana Olî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397a">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Elî Babaçahî û ramanên wî yên li ser mirinê (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî, «Lêkolîneke Sosyolojîk a Hunerê di Helbestên Elî Babaçahî de», Kongreya Antropolojiya Biyolojîk û Zanistên Mirovî, 1397/2018.<ref name="mozaffari1397b">{{cite web|language=fa|author=Nesrîn Muzefferî û Merziye Newrozî|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=Lêkolîneke sosyolojîk a hunerê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Cureyên Qetbûna Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de», Konferansa 1em a Neteweyî ya Lêkolînên Wêjeyî bi Nêzîkatiyeke Berawirdî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397a">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Cureyên qetbûna vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân, «Qetbûn û Berdewamiyên Vegotinê di Helbestên Elî Babaçahî de (ji ''Nem-nem-e baranem'' heta ''Ewra û dîgeran-e men'')», Konferansa 2yem a Navneteweyî ya Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="ghalavandi1397b">{{cite web|language=fa|author=Zîba Qelawendî û Cawîd Tekawerân|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Qetbûn û berdewamiyên vegotinê di helbestên Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr, «Xwedûrgirtina ji Metaforê di Helbesta Elî Babaçahî de», Civîna 13em a Navneteweyî ya Komeleya Pêşxistina Ziman û Wêjeya Farisî, 1397/2018.<ref name="sadeghi1397">{{cite web|language=fa|author=Fatime Sadiqî Neqdelî Ulya û Fatime Rustempûr|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Xwedûrgirtina ji metaforê di helbesta Elî Babaçahî de (gotara konferansê, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> === Tez === * Sara Xezayî, «Pêşxistin di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Erakê, 1389/2010.<ref name="khazaei1389" /> * Tahire Bezzî, «Wêneyê Yarê di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1392/2013.<ref name="bazzi1392" /> * Tahire Haşimî, «Dijberiyên Dualî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=Lêkolîna dijberiyên dualî di helbestên Elî Babaçahî de / Tahire Haşimî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Mehmûd Palaş, «Lêkolîna Hêmanên Herêmî û Herêmîbûnê di Helbesta Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Zabulê, 1393/2014.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=Lêkolîna hêmanên herêmî û herêmîbûnê di helbesta Elî Babaçahî de / Mehmûd Palaş (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Sumeye Mihemedînesb, «Lêkolîn û Ravekirina Hêmanên Helbesta Postmodernîst di Helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de», teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014.<ref name="mohammadinasab1393">{{cite web|language=fa|author=Sumeye Mihemedînesb|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=Hêmanên helbesta postmodernîst di helbestên Reza Berahenî, Elî Babaçahî û Yedullah Royayî de (teza masterê, Zanîngeha Weliyesr a Refsencanê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref> * Emîr Mehdewî Hefşecanî, «Lêkolîneke Analîtîk a Têkiliyên Di Navbera Şekl û Wateyê de di Helbesta Îranî ya Salên 1990î de (Li Ser Bingeha Helbest û Nêrînên Reza Berahenî, Elî Babaçahî, Hafiz Mûsewî, Şems Aqacanî, Mihrdad Fellah, Elî Ebdulrizayî, Mihemed Azerm û Girenaz Mûsewî)», teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014.<ref name="mahdavi1393">{{cite web|language=fa|author=Emîr Mehdewî Hefşecanî|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de (teza masterê, Zanîngeha Azad a Îslamî, Şaxa Navenda Tehranê, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 çiriya pêşîn 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{cite web|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=Lêkolîneke analîtîk a têkiliyên di navbera şekl û wateyê de di helbesta îranî ya salên 1990î de / Emîr Mehdewî Hefşecanî (tomara katalogê)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=Pirtûkxane û Arşîva Neteweyî ya Îranê|access-date=3 çiriya pêşîn 2026}} {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ebdulresûl Turabî, «Bikaranîna Henekê û Şêweyên Wî di Helbestên Elî Babaçahî de», teza masterê, Zanîngeha Payam-e Nûr, parêzgeha Farsê, 1394/2015.<ref name="torabi1394" /> * Ferrux Letîfnejad Rûdsarî, «Metnîtî di Helbesta Hevdem de, Li Ser Bingeha Helbestên Nîma, Sepehrî û Babaçahî», teza doktorayê, [[Zanîngeha Ferdewsî ya Meşhedê]], 1394/2015.<ref name="latifnejad1394" /> === Nûçe û nirxandin di medyaya farisîziman a derveyî Îranê de === * «Kuştinên Zincîreyî Piştî Heft Salan, Beşa Sêyem: Otobusa Mirinê» (navê Babaçahî di lîsteya rêwiyên otobusa Ermenistanê de cih digire), Radyo Farda, 24 çiriya paşîn 2005.<ref name="radiofarda" /> * Ferec Serkûhî, «Heft Roj, Pirtûk: Helbesta Babaçahî, Şanoyeke Ustad-Mihemed û Helbesta Tirkî ya Selahî» (rexneyek li ser ''Gul-baran-e hezar-rûze''), BBC Farisî, 27 çiriya pêşîn 2011.<ref name="sarkouhi1390" /> * Cemşîd Berzeger, «Salvegera 'Rêwîtiya Mirinê': Otobuseke Ku Êdî Naçe?», BBC Farisî, 6 tebax 2015.<ref name="bbc2015" /> * Îsfendiyar Kûçe, «''Cehan muteweccih şud'': Helbestên Protestoyê yên Elî Babaçahî», Radyo Zemane, 12 gulan 2023.<ref name="zamaneh2023" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», BBC Farisî, 23 sibat 2026.<ref name="bbc-obit" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, di 83 Saliya Xwe de Mir», Radyo Farda, 23 sibat 2026.<ref name="radiofarda2026" /> * «Elî Babaçahî, Helbestvan û Rexnegirê Wêjeyî, Çû Ser Dilovaniya Xwe», ''Îran Emrûz'', 23 sibat 2026.<ref name="ie-obit" /> * Hisam Mehcûbî, «Dema Li Dijî Elî Babaçahî Dirûşm Didan: 'Dîktator, Lez Bike, Helbestên Me Çap Bike!'», BBC Farisî, 24 sibat 2026.<ref name="mahjoubi" /> * Huseyn Nûşazer, «''Cehan muteweccih şud'' ya Elî Babaçahî: Dema Mehbûbe Diqîre», Radyo Zemane, 24 sibat 2026.<ref name="noushazar" /> * Komeleya Nivîskarên Îranê, «Daxuyaniya Komeleya Nivîskarên Îranê li Ser Mirina Elî Babaçahî» (ji nû ve weşandin), ''Îran Emrûz'', 24 sibat 2026.<ref name="kanoon" /> == Herwiha binêre == * [[Wêjeya farisî]] * [[Helbest]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:شعرخوانی علی باباچاهی از «این کشتی پراسرار»|trans-title=Elî Babaçahî helbestên «Ev Keştiya Bi Raz» dixwîne|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radyo Zemane}} * {{IMDb name|11595433}} * {{Jêder-malper|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Deh Şev: şevên helbestê yên Goethe|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadî (azadi.art)}} – poster, tomarên dengî û kopiyeke dîjîtal a pirtûka ''Deh şeb'' * {{Cite AV media|language=fa|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Şeva heftem: xwendina helbestan a Elî Babaçahî|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Pelê dengî yê MP3|publisher=Azadî (azadi.art)}} (16 çiriya pêşîn 1977) {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Babaçahî, Elî}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mirin 2026]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Helbestvanên îranî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Rexnegirên wêjeyê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên wêjeya zarokan ên îranî]] beowq0jzv4y7x95fpoouaxjqvzsjy95 0 330385 2099900 2099227 2026-10-21T04:45:09Z Kurdistanov 175167 2099900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Metê''' yan jî '''Çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê Guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 5mxrjc06spl2bgf7t0fsilu2iat86zw 2099922 2099900 2026-10-21T06:28:07Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çay]] 2099922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Metê''' yan jî '''Çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê Guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] d6fxglqw7s0jkm3r1l52f1himux92o1 2099932 2099922 2026-10-21T10:20:28Z MikaelF 935 2099932 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Mate''' yan jî '''çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê Guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] qoo6jdb6odjwi41mfgyo8mjqbjlz466 2099933 2099932 2026-10-21T10:24:10Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Metê (çay)]] weke [[Mate (vexurik)]] guhart 2099932 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Mate''' yan jî '''çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê Guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] qoo6jdb6odjwi41mfgyo8mjqbjlz466 2099936 2099933 2026-10-21T10:28:26Z MikaelF 935 2099936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Mate''' {{IPA-es|ˈmate}} yan jî '''çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata yerba mate (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] ce1nhzsno7r5fkg4u0hdroqyy2g8pm1 2099937 2099936 2026-10-21T10:36:51Z MikaelF 935 2099937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Mate''' {{IPA-es|ˈmate}} yan jî '''çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê guaranî]]: ka'ay) vexwarinek e ku ji pelên nebata [[yerba mate]] (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] ayr0zl3x772w5nztw0s7yna7q12am58 2099938 2099937 2026-10-21T10:38:02Z MikaelF 935 2099938 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Mate''' {{IPA-es|ˈmate}} yan jî '''çaya Mate'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturmedscientific.com/ku/mal/ekstrakta-%C3%A7aya-mate-ilex-paraguariensis/ |sernav=Ekstrakta Çaya Mate (Ilex paraguariensis) - NaturMed Scientific |roja-gihiştinê=2026-10-14 |ziman=ku}}</ref> (bi [[zimanê guaranî]]: ka'ay) [[vexurik]]ek e ku ji pelên [[nebat]]a [[yerba mate]] (''Ilex paraguariensis'') tê amadekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Ev nebat bi eslê xwe ji herêmên jorîn ên hewzên çemên [[Çemê Paraguay|Paraguay]], [[Çemê Paraná|Paraná]] û [[Çemê Ûrûguay|Ûrûguay]], li [[Amerîkaya Başûr]], tê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cocina Latinoamericana: Más de 250 recetas de las más sabrosas de los países americanos desde México a la Patagonia |paşnav=Ortiz |pêşnav=Elisabeth Lambert |weşanger=EDAF |tarîx=1998-09-09 |isbn=978-84-414-0421-2 |ziman=es |url=https://books.google.com.py/books?id=5cCC4MAVEkcC}}</ref> Yerba mate ji pelên ku tên hişkkirin, birîn û hûrkirin pêk tê. Ji ber [[Tanîn|tanînên]] ku di wan de hene, ev pel tamêkî tal didin. Bi gelemperî, mate bê şekir tê vexwarin; lê mirov dikare bi [[şekir]], [[hingiv]] [[Stevya|stevyayê]] an jî şîrînkerên din ên bêkalorî were şîrînkirin. Dema av li ser pelên yerba mate tê rijandin, ji ber glîkozîdên ku di wan de hene, li ser rûyê vexwarinê kef digire. Li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]], ji serdema beriya hatina dagirkerên [[ewropî]] ve, mate ji aliyê hin gelên xwecihî ve dihat vexwarin. Di nav wan de Kaingang û gelek gelên din ên ji malbata zimanî ya [[Zimanên Tupî-Guaranî|Tupî-Guaranî]] hene, wekî Avá, Mbyá û Kaiowá. Her wiha, hin gelên din ên ku bi wan re bazirganî dikirin jî mate vedixwarin; di nav wan de Ñandeva, Taluhet (Pampayên kevn) û Qom (Toba) hene. Kolonîstên [[Spanya|spanî]] û [[Portûgal|portûgalî]] jî zû ev adet pejirandin. Bi vî awayî, mate bû beşek ji mîrateya çandî ya bi taybetî li [[Paraguay]], [[Arjentîn]], [[Ûrûguay]], [[Şîlî]], [[Bolîvya]] û başûrê [[Brezîl|Brezîlyayê]]. Mate li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Sûriyê]] û [[Libnan|Libnanê]] jî tê vexwarin. Ev adet ji aliyê koçberên sûrî û libnanî ve gihîşt van welatan. Ew koçber çûbûn Arjantînê û dema ku vegeriyan welatên xwe, ev adet jî bi xwe re anîn. Paşê, ev adet li van welatan belav bû.<ref>{{Cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |sernav= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312014840/http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |roja-arşîvê=2014-03-12 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çay]] phu8ycysj7tj92oqzvc92oamatelx1c 0 330442 2099864 2099708 2026-10-20T16:04:46Z Penaber49 39672 2099864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] arkcn18cj9vxokjgyhw1vwb2y8eu7w1 2099865 2099864 2026-10-20T16:07:31Z Penaber49 39672 2099865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOC re tevliheviyeke hindik heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] djbv7knrqczv9e7z3begixnj90589i3 2099873 2099865 2026-10-20T16:58:37Z Penaber49 39672 2099873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] 5p9rj8wqtw8jqmvo6xieq95cg3cay6o 2099874 2099873 2026-10-20T17:08:10Z Penaber49 39672 2099874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye ne ku çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] huzekote349fy5gr9a1npeb5qiuvs22 2099875 2099874 2026-10-20T17:09:57Z Penaber49 39672 2099875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] ntoufzo7gm6y1cahb0o6vt05n4znp80 2099876 2099875 2026-10-20T17:17:17Z Penaber49 39672 2099876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] m0b4tlg18jog6tmorfvdt7xwa181hj6 0 330444 2099810 2099692 2026-10-20T13:16:14Z MikaelF 935 2099810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> Zêbarî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] qbvnhrk9ubr9u3r63ar4xiz5gu9eyzc 2099842 2099810 2026-10-20T15:01:31Z MikaelF 935 2099842 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> Zêbarî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] qbwfrfbx7r675h5x0sz4al7wq1ve6y5 2099854 2099842 2026-10-20T15:27:40Z MikaelF 935 2099854 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> Zêbarî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Guhdar Zêbarî di 17ê sibata 2025 de ji zîndanê derket û serbest bû.<ref>https://www.amnesty.org/es/documents/mde14/7732/2024/en/</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] q2ygm0bc1lajg5ikq3fq1duduf1lzrq 2099857 2099854 2026-10-20T15:32:24Z MikaelF 935 2099857 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> Zêbarî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de Zêbarî bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Guhdar Zêbarî di 17ê sibata 2025 de ji zîndanê derket û serbest bû.<ref>https://www.amnesty.org/es/documents/mde14/7732/2024/en/</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://cpj.org/2024/04/iraqi-kurdish-journalist-guhdar-zebari-is-free-from-prison-but-not-from-threats/ {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] js37hje7ljtuce1mkvbok0rc8rq2qfr 2099858 2099857 2026-10-20T15:33:28Z MikaelF 935 2099858 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Guhdar Zêbarî''', mîna '''Guhdar Zebari''' jî tê nasîn, çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê.<ref>https://cpj.org/data/people/guhdar-zebari/</ref> Zêbarî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de Zêbarî bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Guhdar Zêbarî di 17ê sibata 2024 de ji zîndanê derket û serbest bû.<ref>https://www.amnesty.org/es/documents/mde14/7732/2024/en/</ref> {{Çk}} == Girêdanên derve == * https://cpj.org/2024/04/iraqi-kurdish-journalist-guhdar-zebari-is-free-from-prison-but-not-from-threats/ {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] ez0oe2orlqkgcfw504ab0qfbrzw6aan 0 330445 2099811 2099703 2026-10-20T13:17:31Z MikaelF 935 2099811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Kerem yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] nuoyrsc20faqkr4mif87lwtsu3pldr6 2099817 2099811 2026-10-20T13:22:14Z MikaelF 935 2099817 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''', an jî '''Ayaz Karam''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Kerem yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] lxt470qwo0jvchuc0woy3ea4uf82yw8 2099818 2099817 2026-10-20T13:24:08Z MikaelF 935 2099818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''', an jî '''Ayaz Karam''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Kerem yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] n0f126h5ykllagjc76dtmkfbp65licb 2099837 2099818 2026-10-20T14:08:53Z MikaelF 935 2099837 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''', an jî '''Ayaz Karam''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Kerem yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] c80xeudhhd8h67j1lbchsj2si1it04b 2099841 2099837 2026-10-20T15:00:31Z MikaelF 935 2099841 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Eyaz Kerem''', an jî '''Ayaz Karam''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Kerem yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de Kerem bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] s0sief4magqp526qckfwg42mx4kzxew 0 330446 2099812 2099704 2026-10-20T13:17:59Z MikaelF 935 2099812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] fcqqxngghi0gh6vgeg07lwbn4p79yah 2099816 2099812 2026-10-20T13:21:25Z MikaelF 935 2099816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 7oo79koat6lqobkmuev7q4uglh54oj1 2099833 2099816 2026-10-20T13:51:24Z MikaelF 935 2099833 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', mamoste û çalakvanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] kqnhz3bldtyvaapb5tro5268yotq0bf 2099834 2099833 2026-10-20T13:52:07Z MikaelF 935 2099834 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', mamoste û çalakvanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 67yxrjjy3a4sb4hj7yk6mex9vzk4s2f 2099835 2099834 2026-10-20T14:06:45Z MikaelF 935 2099835 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', mamoste û çalakvanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de bi şeş salan zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] blod9vys78cqif9zcxe86p1y64su07l 2099838 2099835 2026-10-20T14:09:27Z MikaelF 935 2099838 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', mamoste û çalakvanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] irhkopc10uld4ywcmnk2ays1wzrj8hw 2099840 2099838 2026-10-20T14:59:38Z MikaelF 935 2099840 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Harîwan Îsa''', yan jî '''Hariwan Issa''', mamoste û çalakvanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Îsa yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de Îsa bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Mamosteyên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] e2uhzfhy53ohgl882hpjh8n2wyk57tt 0 330447 2099813 2099705 2026-10-20T13:18:20Z MikaelF 935 2099813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 1hxsol5pgax2z01prhhu8kt284wqa8a 2099814 2099813 2026-10-20T13:19:20Z MikaelF 935 2099814 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' an jî '''Shivan Saeed Omar''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 5nb5ogr0217t7biimpcxjf6vsdwzawu 2099836 2099814 2026-10-20T14:08:04Z MikaelF 935 2099836 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' an jî '''Shivan Saeed Omar''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 61ljubvm6iza1sdme5ydm1m28wu72dx 2099843 2099836 2026-10-20T15:02:38Z MikaelF 935 2099843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şivan Seîd''' an jî '''Shivan Saeed Omar''', çalakvan û rojnamevanekî kurd e li Başûrê Kurdistanê. Şivan yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre di 26ê sibata 2021ê de Şivan bi şeş sal zîndanê hat cezakirin. Piştî heman du sal û nîv li zîndanê di 17ê adar a 2023an de azad bû. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] d7k2s0t5jyqoxs9169n8muzzu0qq49g 0 330448 2099803 2099706 2026-10-20T12:17:26Z MikaelF 935 2099803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tê nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û li gor çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Şîrwan tevî çar ji hevkarkerên rojnamenivîs bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] a2glsdre4l6x8cdm2eobe1y7sb86zky 2099804 2099803 2026-10-20T12:22:19Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tê nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û li gor çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Şîrwan tevî çar rojnamenivîsên din bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] fhq3j1n092lvvsf489qr1ttqjrybkuf 2099805 2099804 2026-10-20T12:23:57Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û li gor çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Şîrwan tevî çar rojnamenivîsên din bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 3nwwa47az85yp2khapt2phlaff2w7po 2099806 2099805 2026-10-20T12:57:49Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Şîrwan di 16ê sibata 2021ê de tevî çar rojnamenivîsên din bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] tob1wxyfl238pr4mjary52ojodfgrzf 2099807 2099806 2026-10-20T13:02:03Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Karam]], [[Şivan Seîd]] û [[Hariwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] nguhbuc1pz9zwbqqg9fxlo599wbifre 2099808 2099807 2026-10-20T13:02:53Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Hariwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] s8nfr95zu5alq78qcljni0fzbwikijb 2099809 2099808 2026-10-20T13:13:48Z MikaelF 935 2099809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] itzy1js486h1iqc4t7tj7j9shvigqc5 2099815 2099809 2026-10-20T13:20:35Z MikaelF 935 2099815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' yan jî '''Shiwan Shirwani''', çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek e ji koma rojnamevan û çalakvanên badînî ya ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] kczqknwdiemid5cj6shh2e49ovgqfmr 2099844 2099815 2026-10-20T15:04:21Z MikaelF 935 /* Zîndaniyên Badînan */ 2099844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' yan jî '''Shiwan Shirwani''', çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] qhyxf3yc3zh174ad0lu858jnnd4rvlv 2099845 2099844 2026-10-20T15:09:24Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şîrwan Şîrwanî]] weke [[Şêrwan Şêrwanî]] guhart 2099844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şîrwan Şîrwanî''' yan jî '''Shiwan Shirwani''', çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şîrwanî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şîrwan û çar rojnamenivîsên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salan zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] qhyxf3yc3zh174ad0lu858jnnd4rvlv 2099847 2099845 2026-10-20T15:11:14Z MikaelF 935 2099847 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Şêrwan Şêrwanî''' yan jî '''Sherwan Sherwani''', çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şêrwanî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şerwanî û çar çalakvanên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salên zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] q5yu0vt93ezo2hgdavt6tjmrts5hj11 2099848 2099847 2026-10-20T15:12:07Z MikaelF 935 2099848 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Şêrwan Şêrwanî''' yan jî '''Sherwan Sherwani''', çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Şêrwanî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn a ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin û ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şerwanî û çar çalakvanên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salên zîndanê hatine cezakirin. Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] 0yn85u26x74t53tdoq7qz19987qeylh 2099850 2099848 2026-10-20T15:19:33Z MikaelF 935 2099850 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Şêrwan Şêrwanî''' yan jî '''Sherwan Sherwani''' (jdb. 1983), çalakvan û rojnamevanekî serbixwe yê kurd e li Başûrê Kurdistanê. == Zîndaniyên Badînan == Di navbera salên 2004 û 2026an de li [[Herêma Kurdistanê]] (Başûrê Kurdistanê) çendîn bûyer qewimîne ku tê de rojnamevanan dema xwepêşdan dişopandin ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine binçavkirin û ji ber karê xwe yê rojnamevaniyê hatine cezakirin. Şêrwanî yek ji rojnamevan û çalakvanên badînî yên ku bi navê "[[Zîndaniyên Badînan]]" tên nasîn ên ku piştî xwepêşandanên li [[Dihok]] û [[Hewlêr]]ê li dijî kêmkirina mûçeyan û bertîlxweriya siyasî, di sala 2020an de, ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatin binçavkirin. Dûre hatin darizandin, ev bûyer ji hêla çavdêrên [[Amnesty International]] û [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ve wek pêvajoyeke bi kêmasiyên hiqûqî û bi motîvên siyasî hatin nirxandin. Di 16ê sibata 2021ê de Şêrwanî û çar çalakvanên din ([[Guhdar Zêbarî]], [[Eyaz Kerem]], [[Şivan Seîd]] û [[Harîwan Îsa]]) bi şeş salên zîndanê hatine cezakirin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] [[Kategorî:Zindaniyên siyasî yên Badînan]] qtmsiy4obm9pddxjv9n0hggmtmy6jz8 0 330458 2099839 2099797 2026-10-20T14:14:38Z MikaelF 935 2099839 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') duyê bajarê herî mezin a [[Estonya|Estonyayê]] ye, piştî bajarê herî mezin, paytext [[Tallinn]]. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de 97.304 kes bû û ew bajar di herêma Baltîkê de heftê bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûr-rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakur-rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin; ew çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedeya 13yê heta dawiya sedeya 19ê, Tartu wekî '''Dorpat''' dihat naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] qppsiuhhgyyazp9a1sr1wtr2so7obcn 2099860 2099839 2026-10-20T15:53:18Z Penaber49 39672 /* */ 2099860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') piştê bajarê herî mezin ê [[Tallinn]]ê ku paytexta welat ew, duyem bajarê herî mezin ê [[Estonya]]yê ye. Nifûsa Tartu di sala 2025ê de bi qasê 97.304 kes bû û di heman demê de bajar li herêma Baltîkê heftem bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûrê rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakurê rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin ku ev çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedsala 13an heta dawiya sedsala 19an Tartu wekê '''Dorpat''' hatiye naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] hy99udscvwn4uwcpugeimfgxxhvsnpk 2099861 2099860 2026-10-20T15:53:50Z Penaber49 39672 /* */ 2099861 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tartu''' (bi [[Zimanê estonî|estonî]]: ''Tarto'') piştê bajarê herî mezin ê [[Tallinn]]ê ku paytexta welat ew, duyem bajarê herî mezin ê [[Estonya]]yê ye. Nifûsa Tartu di sala 2025an de bi qasê 97.304 kes bû û di heman demê de bajar li herêma Baltîkê heftem bajarê herî qelebalix e.<ref>[http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html Tartu – the intellectual centre of Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219182835/http://www.estlandia.de/en/tourism-estonia/cities/tartu.html|date=19 February 2020}} estlandia.de</ref> Bajar li başûrê rojhilatê Tallinnê (bi qasî 186 kîlometre) û li bakurê rojhilatê [[Rîga|Rîgaya]] [[Letonya|Letonyayê]] (bi qasî 245 kîlometre) cih digire. Tartu li ser [[Emajõgi|çemê Emajõgi]] hatiye avakirin ku ev çem her du golên herî mezin ên Estonyayê, ango [[Võrtsjärv|gola Võrtsjärv]] û [[Peipus|gola Peipusê]], bi hev ve girêdide. Ji sedsala 13an heta dawiya sedsala 19an Tartu wekê '''Dorpat''' hatiye naskirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Eston]] [[Kategorî:Bajarên Estonyayê]] q6xnzxgiel4vtwredifiol7je2xc117 0 330460 2099819 2026-10-20T13:27:37Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099820 2099819 2026-10-20T13:29:32Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099820 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara estonî bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. oq8jftb27lba6d99i8ma94vcyx4zv95 2099821 2099820 2026-10-20T13:31:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara estonî bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. l531clqhcwox3zrk4b5vdcil7031kfy 2099822 2099821 2026-10-20T13:32:12Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara estonî bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 9a0bo1mp6x6carpb26tfm4vwce64vw1 2099823 2099822 2026-10-20T13:33:01Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên jin]] 2099823 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara estonî bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] eocaclppqncvsavmzsjn4z4yn3e8nfa 2099824 2099823 2026-10-20T13:33:16Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099824 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] t5vuzrzsmlhjfg68pybly36qbj77i96 2099825 2099824 2026-10-20T13:34:28Z Kurê Acemî 105128 /* Eserên wê */ 2099825 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] 9gh5bqqp0w667qmxhtg85d2ikl26e1y 2099826 2099825 2026-10-20T13:35:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099826 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px]] Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] nh18520kb0eurfkankrmjwb9lvmkyjc 2099827 2099826 2026-10-20T13:35:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099827 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] Elise Rosalie Aun (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] mmi137yeg3ibcxawngs78q0morupe4n 2099828 2099827 2026-10-20T13:35:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099828 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] npx64bybxhfsdeiyuzo739qtcxcsk9l 2099829 2099828 2026-10-20T13:35:46Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] 2099829 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] 7ncykyd0lsd1trnazis2lrmh3yyiql9 2099830 2099829 2026-10-20T13:35:58Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1932]] 2099830 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê) şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e. Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî. == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1932]] tsh9bjjn5exc8msou3ahzudgxw0ep6u 2099831 2099830 2026-10-20T13:36:34Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099831 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê)<ref name="birth">{{cite web |url=http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |title=Raup, Elise Rosalie |work=Eesti biograafiline andmebaas ISIK |date=2004 |accessdate=8 December 2020 |language=et |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408045000/http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |archive-date=8 April 2015}}</ref> şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e.<ref name="sisu.ut.ee">{{cite web |url=https://sisu.ut.ee/ewod/a/aun |title=Elise Aun |website=sisu.ut.ee |access-date=8 January 2021 |language=en |last1=Süvalep |first1=Ele}}</ref> Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî.<ref name="sisu.ut.ee" /> == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1932]] 0wzwji6mnhm2ijsgex9yhh5f5fhvslx 2099832 2099831 2026-10-20T13:36:48Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099832 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863yê - m. 2ê hezîrana 1932yê)<ref name="birth">{{cite web |url=http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |title=Raup, Elise Rosalie |work=Eesti biograafiline andmebaas ISIK |date=2004 |accessdate=8 December 2020 |language=et |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408045000/http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |archive-date=8 April 2015}}</ref> şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e.<ref name="sisu.ut.ee">{{cite web |url=https://sisu.ut.ee/ewod/a/aun |title=Elise Aun |website=sisu.ut.ee |access-date=8 January 2021 |language=en |last1=Süvalep |first1=Ele}}</ref> Aun di sala 1863yê de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bû. Di sala 1882yê de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bû. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk kir. Di sala 1902yê de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bû rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903yê de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewicî.<ref name="sisu.ut.ee" /> == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1932]] 6971zwdc2vj9jbntql4vn1jma2mg2q2 2099862 2099832 2026-10-20T15:57:23Z Penaber49 39672 /* */ 2099862 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863 - m. 2ê hezîrana 1932)<ref name="birth">{{cite web |url=http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |title=Raup, Elise Rosalie |work=Eesti biograafiline andmebaas ISIK |date=2004 |accessdate=8 December 2020 |language=et |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408045000/http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |archive-date=8 April 2015}}</ref> şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên herî bi nav û deng yê jin di sedeya 19ê li Estonyayê e.<ref name="sisu.ut.ee">{{cite web |url=https://sisu.ut.ee/ewod/a/aun |title=Elise Aun |website=sisu.ut.ee |access-date=8 January 2021 |language=en |last1=Süvalep |first1=Ele}}</ref> Aun di sala 1863an de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bûye. Di sala 1882an de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bûye. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk de xebitiye. Di sala 1902an de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bûye rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903an de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewiciye.<ref name="sisu.ut.ee" /> == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1932]] ez8n5lzchsrla2fasmp3hpkjngleyvt 2099863 2099862 2026-10-20T15:58:37Z Penaber49 39672 /* */ 2099863 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Elise Rosalie Aun.jpg|thumb|200px|Resima Elise Aun]] '''Elise Rosalie Aun''' (jdb. 15ê hezîrana 1863 - m. 2ê hezîrana 1932)<ref name="birth">{{cite web |url=http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |title=Raup, Elise Rosalie |work=Eesti biograafiline andmebaas ISIK |date=2004 |accessdate=8 December 2020 |language=et |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408045000/http://www2.kirmus.ee/biblioserver/isik/index.php?id=2969 |archive-date=8 April 2015}}</ref> şair û nivîskara [[Estonya|estonî]] bû ku yek ji nivîskarên jin a herî bi nav û dengê sedsala 19an a li Estonyayê bû.<ref name="sisu.ut.ee">{{cite web |url=https://sisu.ut.ee/ewod/a/aun |title=Elise Aun |website=sisu.ut.ee |access-date=8 January 2021 |language=en |last1=Süvalep |first1=Ele}}</ref> Aun di sala 1863an de li Pikareinu, li Şaredariya Valgjärve (niha Şaredariya Kanepi), li Herêma Põlva jidayik bûye. Di sala 1882an de, ew ji Mekteba Keçan a Şaredariya Räpina mezûn bûye. Piştî mezûnbûnê, wê nikaribû şuxileke domdar bibîne û di salên 1880 û 1890î de şuxilên cuda yên biçûk de xebitiye. Di sala 1902an de, ew li [[Tallinn|Tallinnê]] bûye rêvebera firotgeheke Ajansa Edebiyata Gel a Xiristiyanî. Di sala 1903an de, ew bi mielmê mektebê Friedrich Raup re zewiciye.<ref name="sisu.ut.ee" /> == Eserên wê == * 1888: ''Kibuvitsa õied'' * 1890: ''Laane linnuke'' * 1890: ''Metsalilled'' * 1895: ''Kibuvitsa õied II'' * 1901: ''Kibuvitsa õied III'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1863]] [[Kategorî:Mirin 1932]] te6szt6n9gd8qjrczt9vyrs5v7cmjdl 0 330461 2099846 2026-10-20T15:09:25Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şîrwan Şîrwanî]] weke [[Şêrwan Şêrwanî]] guhart 2099846 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şêrwan Şêrwanî]] rgz5ucsq9mmn5jwt1f8x2zn2pctt727 0 330462 2099849 2026-10-20T15:18:15Z Kurê Acemî 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2099849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2099851 2099849 2026-10-20T15:23:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099851 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî hîdroelektrîkiya bendavkirî, biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. 7dp8y0vyjl9p1g6gc29cy249r6s0ppc 2099852 2099851 2026-10-20T15:23:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099852 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. 0nruwmaiocj2cl742c1xjkupbqgqbmx 2099853 2099852 2026-10-20T15:25:09Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099853 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. puw7zri0iacvzx8oruor8a2ww7dn8wb 2099855 2099853 2026-10-20T15:28:50Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. tjqxdq4phwly8trrp3louo2wfoylij6 2099859 2099855 2026-10-20T15:34:30Z Kurê Acemî 105128 2099859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. c6ipq4ddzyaoty6czlbx7lxb1loo9b0 2099884 2099859 2026-10-21T03:38:40Z Kurê Acemî 105128 2099884 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. 2slha2ek2r98tjnu2hsruzwp2e3wwa4 2099885 2099884 2026-10-21T03:39:59Z Kurê Acemî 105128 2099885 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. icqid2xdgy0603073armdfrhxn4tiz9 2099886 2099885 2026-10-21T03:40:48Z Kurê Acemî 105128 2099886 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 02npxglae6sxsz4hpzlcs6wnuuthnkd 2099887 2099886 2026-10-21T03:41:02Z Kurê Acemî 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Wize]] 2099887 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] ns06nskr3xxnklotxmuw97zvxk6z8jb 2099888 2099887 2026-10-21T03:46:18Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099888 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} Enerjiya venûker (ku jê re enerjiya kesk jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] l1hz5hyy54d4epp3c99ih3rhmfl8tfc 2099889 2099888 2026-10-21T03:46:42Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099889 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] l8u6j0ellsy8xtzkkvyc9jhvyjhgvv9 2099890 2099889 2026-10-21T03:49:30Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099890 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e. Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be. Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin. Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne. Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê. Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye. Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker. Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê. Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe. Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin. Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin. Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin. Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e, di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE. Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]], xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve, û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker. Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî. Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 6dfwefgnqbdvddks06l8q3m9mdk2fw8 2099891 2099890 2026-10-21T03:55:14Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2099891 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] khmoplvwecnp6vj9t4oz9cpgycnt1ul 2099893 2099891 2026-10-21T04:08:11Z Kurê Acemî 105128 /* Nêrîna giştî */ 2099893 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] nbbiijwm8hjjxs84caiceyx3p10269r 2099894 2099893 2026-10-21T04:13:14Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2099894 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] jz2g529ee9oyoptd8s5j69vpwg34xyu 2099895 2099894 2026-10-21T04:14:07Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2099895 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rol wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] joquekbp1iqx759kg8xk0d40gt4qwwt 2099897 2099895 2026-10-21T04:22:15Z Kurê Acemî 105128 /* Rol wê di çareserkirina guherîna avhewayê de */ 2099897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] pr7o2hp4i2vbkwckb22owt7yjd6ouwi 2099898 2099897 2026-10-21T04:22:32Z Kurê Acemî 105128 /* Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de */ 2099898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 8mps6wdm0ilcjl07lomwcupnqijuar6 2099902 2099898 2026-10-21T04:53:23Z Kurê Acemî 105128 /* Faydeyên din */ 2099902 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] ohcfsxz6vacufotsujvxgbvps4ogl8x 2099903 2099902 2026-10-21T04:55:47Z Kurê Acemî 105128 /* Faydeyên din */ 2099903 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 0926dwgl5c3krlogfdiwo7weypbitxu 2099904 2099903 2026-10-21T05:00:33Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099904 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî hêza barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 18hvixj8j63i57euj1e4cpnaek5v35h 2099905 2099904 2026-10-21T05:01:13Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 2inkp1vaafyup0erwh50v4xflcc02oe 2099906 2099905 2026-10-21T05:03:37Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099906 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 4rwpifdi4olivehjrd823p5j5s324mp 2099907 2099906 2026-10-21T05:05:39Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] pb854z0hpg2t3e8vuyitzigjocitekv 2099908 2099907 2026-10-21T05:12:21Z Kurê Acemî 105128 /* Hilanîna enerjiya elektrîkê */ 2099908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] pkh643maotiyg4z2kte8fib0n02uico 2099909 2099908 2026-10-21T05:13:13Z Kurê Acemî 105128 /* Hilanîna enerjiya elektrîkê */ 2099909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] g0fjm2drcvuyai82ft43h6zbezjxanu 2099910 2099909 2026-10-21T05:47:28Z Kurê Acemî 105128 /* Ewlekariya dabînkirina enerjiyê */ 2099910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 1rhj8dezkdo0ggt4v09ppdgxnlwlccu 2099911 2099910 2026-10-21T05:50:14Z Kurê Acemî 105128 /* Nêrîna giştî */ 2099911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref>{{cite journal |last1=Friedlingstein |first1=Pierre |last2=Jones |first2=Matthew W. |last3=O'Sullivan |first3=Michael |last4=Andrew |first4=Robbie M. |last5=Hauck |first5=Judith |last6=Peters |first6=Glen P. |last7=Peters |first7=Wouter |last8=Pongratz |first8=Julia |last9=Sitch |first9=Stephen |last10=Le Quéré |first10=Corinne |last11=Bakker |first11=Dorothee C. E. |last12=Canadell |first12=Josep G. |last13=Ciais |first13=Philippe |last14=Jackson |first14=Robert B. |last15=Anthoni |first15=Peter |last16=Barbero |first16=Leticia |last17=Bastos |first17=Ana |last18=Bastrikov |first18=Vladislav |last19=Becker |first19=Meike |last20=Bopp |first20=Laurent |last21=Buitenhuis |first21=Erik |last22=Chandra |first22=Naveen |last23=Chevallier |first23=Frédéric |last24=Chini |first24=Louise P. |last25=Currie |first25=Kim I. |last26=Feely |first26=Richard A. |last27=Gehlen |first27=Marion |last28=Gilfillan |first28=Dennis |last29=Gkritzalis |first29=Thanos |last30=Goll |first30=Daniel S. |last31=Gruber |first31=Nicolas |last32=Gutekunst |first32=Sören |last33=Harris |first33=Ian |last34=Haverd |first34=Vanessa |last35=Houghton |first35=Richard A. |last36=Hurtt |first36=George |last37=Ilyina |first37=Tatiana |last38=Jain |first38=Atul K. |last39=Joetzjer |first39=Emilie |last40=Kaplan |first40=Jed O. |last41=Kato |first41=Etsushi |last42=Klein Goldewijk |first42=Kees |last43=Korsbakken |first43=Jan Ivar |last44=Landschützer |first44=Peter |last45=Lauvset |first45=Siv K. |last46=Lefèvre |first46=Nathalie |last47=Lenton |first47=Andrew |last48=Lienert |first48=Sebastian |last49=Lombardozzi |first49=Danica |last50=Marland |first50=Gregg |last51=McGuire |first51=Patrick C. |last52=Melton |first52=Joe R. |last53=Metzl |first53=Nicolas |last54=Munro |first54=David R. |last55=Nabel |first55=Julia E. M. S. |last56=Nakaoka |first56=Shin-Ichiro |last57=Neill |first57=Craig |last58=Omar |first58=Abdirahman M. |last59=Ono |first59=Tsuneo |last60=Peregon |first60=Anna |last61=Pierrot |first61=Denis |last62=Poulter |first62=Benjamin |last63=Rehder |first63=Gregor |last64=Resplandy |first64=Laure |last65=Robertson |first65=Eddy |last66=Rödenbeck |first66=Christian |last67=Séférian |first67=Roland |last68=Schwinger |first68=Jörg |last69=Smith |first69=Naomi |last70=Tans |first70=Pieter P. |last71=Tian |first71=Hanqin |last72=Tilbrook |first72=Bronte |last73=Tubiello |first73=Francesco N. |last74=van der Werf |first74=Guido R. |last75=Wiltshire |first75=Andrew J. |last76=Zaehle |first76=Sönke |title=Global Carbon Budget 2019 |journal=Earth System Science Data |date=4 December 2019 |volume=11 |issue=4 |pages=1783–1838 |doi=10.5194/essd-11-1783-2019 |bibcode=2019ESSD...11.1783F |doi-access=free |hdl=20.500.11850/385668 |hdl-access=free }}</ref><ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] re75s3u3klenrkw5qbokr1q3t20bhxy 2099912 2099911 2026-10-21T05:50:49Z Kurê Acemî 105128 /* Nêrîna giştî */ 2099912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê). Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin. Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] p1ktazh2imwswf4graexmyu72wv7tp9 2099913 2099912 2026-10-21T05:51:47Z Kurê Acemî 105128 /* Terîf */ 2099913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin, berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin. Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin. [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne, û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû. === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 5kti6baor07c0fp557ivqc6kclf80g4 2099914 2099913 2026-10-21T05:53:19Z Kurê Acemî 105128 /* Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de */ 2099914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne. Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 1l46bdcbaqcrqc744azgvh4y6ascnhf 2099915 2099914 2026-10-21T05:53:52Z Kurê Acemî 105128 /* Faydeyên din */ 2099915 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî. === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] qxutaw6snwou9cyc6xfnuqwfprrgs2y 2099916 2099915 2026-10-21T05:54:47Z Kurê Acemî 105128 /* Faydeyên din */ 2099916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere. Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be. Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê. Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin. Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan. Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan, û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan. Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin ger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn. ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 48v30b1ooqv08kmaxqg0uul37ccg5kx 2099917 2099916 2026-10-21T05:58:19Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099917 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne. Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn. [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e. ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] i89sejps1ff5wj2n49tkoi54hq9q89t 2099918 2099917 2026-10-21T06:00:13Z Kurê Acemî 105128 /* Hilanîna enerjiya elektrîkê */ 2099918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}</ref> Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê<ref>{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}</ref> û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}</ref> [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}</ref> ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 7zw4x62atqa8znenklkqk89yiqhs1ez 2099919 2099918 2026-10-21T06:01:06Z Kurê Acemî 105128 /* Nêrîna giştî */ 2099919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}</ref> Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê<ref>{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}</ref> û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}</ref> [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}</ref> ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê. Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne. Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin. Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine. Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan. Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike. Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin. == Civat û kultur == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] bbozyebpor9qja0ruoc49pl6vkddwzq 2099920 2099919 2026-10-21T06:03:18Z Kurê Acemî 105128 /* Ewlekariya dabînkirina enerjiyê */ 2099920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}</ref> Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê<ref>{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}</ref> û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}</ref> [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}</ref> ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.<ref>{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}</ref> Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.<ref>{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}</ref> Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.<ref>{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}</ref> Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.<ref>{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}</ref> Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.<ref>{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}</ref> Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}</ref> Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.<ref>{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}</ref> == Civat û kultur == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] 5x6rvpblmt1rcattpu20ste7u5savaw 2099921 2099920 2026-10-21T06:25:21Z Kurê Acemî 105128 /* Navberdarî */ 2099921 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === [[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]] [[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]] Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}</ref> Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê<ref>{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}</ref> û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}</ref> [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}</ref> ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.<ref>{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}</ref> Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.<ref>{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}</ref> Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.<ref>{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}</ref> Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.<ref>{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}</ref> Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.<ref>{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}</ref> Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}</ref> Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.<ref>{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}</ref> == Civat û kultur == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Wize]] gjca0sbaka1ijqcx66d53tcnj29vc4t 0 330464 2099880 2026-10-20T21:58:26Z ~2026-56404-15 188991 Rûpel bi "'''Qaçaxçî''' helbesteke helbestvanê kurd [[Mîtan Yildiz]] e. == Mînak ji helbestê == <poem> Li ser pişta xeyalên westiyayî Qaçaxçiyê axa te me ez Dilber! Zimanê min di nav lêvên te de Hatiye şêlandin </poem> == Çavkanî == * helbesten dilşikyayî - Qaçaxçî - Mîtan Yildiz [[Kategorî:Helbestên kurdî]]" hat çêkirin 2099880 wikitext text/x-wiki '''Qaçaxçî''' helbesteke helbestvanê kurd [[Mîtan Yildiz]] e. == Mînak ji helbestê == <poem> Li ser pişta xeyalên westiyayî Qaçaxçiyê axa te me ez Dilber! Zimanê min di nav lêvên te de Hatiye şêlandin </poem> == Çavkanî == * helbesten dilşikyayî - Qaçaxçî - Mîtan Yildiz [[Kategorî:Helbestên kurdî]] 96czqsp8ccrflgd5her2jysoxoeqgus 2099927 2099880 2026-10-21T10:03:18Z MikaelF 935 2099927 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Qaçaxçî''' dîwana pêşîn a [[Mîtan Yildiz]] e ku di 2022an de ji nav çapên [[weşanên Belkî]] ve hate der.<ref>Mîtan Yildiz (2022). Qaçaxçî. Weşanên Belkî.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] app7ddcames6hwj7stcjrzn6shhns95 2099928 2099927 2026-10-21T10:06:32Z MikaelF 935 2099928 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Qaçaxçî''' dîwana pêşîn a [[Mîtan Yildiz]] e ku di 2022an de ji nav çapên [[weşanên Belkî]] ve hate der.<ref>Mîtan Yildiz (2022). Qaçaxçî. Weşanên Belkî.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên helbestan]] 8js2o8gvg5v07q4b0mvfzkr4dgtrv60 2099929 2099928 2026-10-21T10:10:06Z MikaelF 935 2099929 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Qaçaxçî''' dîwana pêşîn a [[Mîtan Yildiz]] e ku di 2022an de ji nav çapên [[weşanên Belkî]] ve hate der. Pirtûk ji 72 rûpelan pêk tê.<ref>[[Mîtan Yildiz]] (2022). ''Qaçaxçî''. Weşanên Belkî.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên helbestan]] 8xzytlbro78bsif09p8fwl21cld8jks 2099930 2099929 2026-10-21T10:10:40Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Qaçaxçî (helbest)]] weke [[Qaçaxçî (pirtûk)]] guhart 2099929 wikitext text/x-wiki {{Sernav îtalîk}} '''Qaçaxçî''' dîwana pêşîn a [[Mîtan Yildiz]] e ku di 2022an de ji nav çapên [[weşanên Belkî]] ve hate der. Pirtûk ji 72 rûpelan pêk tê.<ref>[[Mîtan Yildiz]] (2022). ''Qaçaxçî''. Weşanên Belkî.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên helbestan]] 8xzytlbro78bsif09p8fwl21cld8jks 2 330465 2099923 2026-10-21T06:52:45Z MitanYildiz2 189044 /* */ 2099923 wikitext text/x-wiki Ez Mitan Yildiz im. Helbestvan im. Berhema min Qaçaxçî ye. ejzk6dfi1o2i3eu661046hs6e85obzt 0 330466 2099924 2026-10-21T08:55:18Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''Destana Gudamê''', ku bi navê '''Înanna û Gudam'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=a1W2mTtGVV4C&redir_esc=y}}</ref> jî tê naskirin, efsaneyeke [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye ku bi [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] hatiye nivîsandin. Du nusxeyên vê efsaneyê yên ji ser..." hat çêkirin 2099924 wikitext text/x-wiki '''Destana Gudamê''', ku bi navê '''Înanna û Gudam'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=a1W2mTtGVV4C&redir_esc=y}}</ref> jî tê naskirin, efsaneyeke [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye ku bi [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] hatiye nivîsandin. Du nusxeyên vê efsaneyê yên ji serdema [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] ya kevin li bajarê [[Nîppûr|Nîppûrê]] hatine dîtin. Ji wan tenê yek bi tevahî hatiye parastin. Di katalogeke Babîlî ya serdema [[Yekemîn Împeratoriya Babîlê|Babîlê ya kevin]] de, ''Destana Gudamê'' di navbera du helbestên sumerî yên derbarê [[Gilgamêş (destan)|Gîlgamêşê]] de cih digire. Ev destan behsa kesayetiyeke dike ku di nivîsên din de nayê behskirin. Gudam bajarê [[Urûk|Urûkê]] dixe nav tevliheviyê û wê dişewitîne. Dengbêjek bi navê Lûgalgabagal rexne li tevger û kiryarên wî digire, lê gotinên wî tenê hêrsa Gudamê zêdetir dikin. Di dawiyê de, masîgirê xwedawenda [[Înanna]] pêşiya Gudam digire û wî disekinîne. Dema ku Gudam dest bi lavakirinê dike, Înanna jiyana wî dibexşîne û wî dişîne xendekekê li nêzîkî bajarê [[Zabala (Sumer)|Zabalamayê]], da ku li wir bijî. Gelek aliyên vê destanê hîn jî di warê [[Aşûrnasî|aşûrnasiyê]] de dibin mijara nîqaşê. Di nav wan de xwezaya Gudamê û nasnameya masîgirê ku wî disekinîne jî hene. Herwiha, îhtîmala hebûna têkiliyên di navbera Destana Gudamê û nivîsên din de jî hatiye nîqaşkirin. Bi taybetî, [[Gilgamêş|Gîlgamêş]] û ''[[Gayê Ezmanê]]'' wekî nivîseke ku gelek dişibe vê destanê tê dîtin. Hin lêkolîner jî herdu nivîsan bi eşkere wekî du guhertoyên vegêraneke yekê dinirxînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Înanna]] bwq36g1of4ipuhy0zh51idq4010kpaw 2099925 2099924 2026-10-21T08:59:23Z Kurdistanov 175167 2099925 wikitext text/x-wiki '''Destana Gudamê''', ku bi navê '''Înanna û Gudam'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=a1W2mTtGVV4C&redir_esc=y}}</ref> jî tê naskirin, efsaneyeke [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye ku bi [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?charenc=gcirc&display=Crit&lineid=t134.p1&text=t.1.3.4&utm#t134.p1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-21}}</ref> Du nusxeyên vê efsaneyê yên ji serdema [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] ya kevin li bajarê [[Nîppûr|Nîppûrê]] hatine dîtin. Ji wan tenê yek bi tevahî hatiye parastin. Di katalogeke Babîlî ya serdema [[Yekemîn Împeratoriya Babîlê|Babîlê ya kevin]] de, ''Destana Gudamê'' di navbera du helbestên sumerî yên derbarê [[Gilgamêş (destan)|Gîlgamêşê]] de cih digire. Ev destan behsa kesayetiyeke dike ku di nivîsên din de nayê behskirin. Gudam bajarê [[Urûk|Urûkê]] dixe nav tevliheviyê û wê dişewitîne. Dengbêjek bi navê Lûgalgabagal rexne li tevger û kiryarên wî digire, lê gotinên wî tenê hêrsa Gudamê zêdetir dikin. Di dawiyê de, masîgirê xwedawenda [[Înanna]] pêşiya Gudam digire û wî disekinîne. Dema ku Gudam dest bi lavakirinê dike, Înanna jiyana wî dibexşîne û wî dişîne xendekekê li nêzîkî bajarê [[Zabala (Sumer)|Zabalamayê]], da ku li wir bijî. Gelek aliyên vê destanê hîn jî di warê [[Aşûrnasî|aşûrnasiyê]] de dibin mijara nîqaşê. Di nav wan de xwezaya Gudamê û nasnameya masîgirê ku wî disekinîne jî hene. Herwiha, îhtîmala hebûna têkiliyên di navbera Destana Gudamê û nivîsên din de jî hatiye nîqaşkirin. Bi taybetî, [[Gilgamêş|Gîlgamêş]] û ''[[Gayê Ezmanê]]'' wekî nivîseke ku gelek dişibe vê destanê tê dîtin. Hin lêkolîner jî herdu nivîsan bi eşkere wekî du guhertoyên vegêraneke yekê dinirxînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Înanna]] fen3vwrv0faf7i7sc4jfnf9awxli1yj 2099935 2099925 2026-10-21T10:24:24Z Kurdistanov 175167 2099935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Destana Gudamê''', ku bi navê '''Înanna û Gudam'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=a1W2mTtGVV4C&redir_esc=y}}</ref> jî tê naskirin, efsaneyeke [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ye ku bi [[Zimanê sumerî|zimanê Sumerî]] hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?charenc=gcirc&display=Crit&lineid=t134.p1&text=t.1.3.4&utm#t134.p1 |sernav=The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature |malper=etcsl.orinst.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-21}}</ref> Du nusxeyên vê efsaneyê yên ji serdema [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] ya kevin li bajarê [[Nîppûr|Nîppûrê]] hatine dîtin. Ji wan tenê yek bi tevahî hatiye parastin. Di katalogeke Babîlî ya serdema [[Yekemîn Împeratoriya Babîlê|Babîlê ya kevin]] de, ''Destana Gudamê'' di navbera du helbestên sumerî yên derbarê [[Gilgamêş (destan)|Gîlgamêşê]] de cih digire. Ev destan behsa kesayetiyeke dike ku di nivîsên din de nayê behskirin. Gudam bajarê [[Urûk|Urûkê]] dixe nav tevliheviyê û wê dişewitîne. Dengbêjek bi navê Lûgalgabagal rexne li tevger û kiryarên wî digire, lê gotinên wî tenê hêrsa Gudamê zêdetir dikin. Di dawiyê de, masîgirê xwedawenda [[Înanna]] pêşiya Gudam digire û wî disekinîne. Dema ku Gudam dest bi lavakirinê dike, Înanna jiyana wî dibexşîne û wî dişîne xendekekê li nêzîkî bajarê [[Zabala (Sumer)|Zabalamayê]], da ku li wir bijî. Gelek aliyên vê destanê hîn jî di warê [[Aşûrnasî|aşûrnasiyê]] de dibin mijara nîqaşê. Di nav wan de xwezaya Gudamê û nasnameya masîgirê ku wî disekinîne jî hene. Herwiha, îhtîmala hebûna têkiliyên di navbera Destana Gudamê û nivîsên din de jî hatiye nîqaşkirin. Bi taybetî, [[Gilgamêş|Gîlgamêş]] û ''[[Gayê Ezmanê]]'' wekî nivîseke ku gelek dişibe vê destanê tê dîtin. Hin lêkolîner jî herdu nivîsan bi eşkere wekî du guhertoyên vegêraneke yekê dinirxînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Destan]] [[Kategorî:Wêjeya sumerî]] [[Kategorî:Gilgamêş (destan)]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê b.z.]] [[Kategorî:Înanna]] idrduhe9ykib6hgij4ufk10qwm61ft5 0 330467 2099931 2026-10-21T10:10:40Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Qaçaxçî (helbest)]] weke [[Qaçaxçî (pirtûk)]] guhart 2099931 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Qaçaxçî (pirtûk)]] 99ufzumgp8xzetsfhb4fytau5oubw68 0 330468 2099934 2026-10-21T10:24:10Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Metê (çay)]] weke [[Mate (vexurik)]] guhart 2099934 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mate (vexurik)]] g47gbqkr8lyfrsblrmdcv103q1cj0wh 0 330469 2099941 2026-10-21T11:12:02Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Sîpiyyed]] weke [[Sibiyyət]] guhart 2099941 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sibiyyət]] oujct3qoet79f8vllj5cvybf7w21oz4 0 330470 2099945 2026-10-21T11:21:12Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Dolû]] weke [[Dolu]] guhart 2099945 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Dolu]] e5co57u8w8by0yu0ea4v4mq6h49bh3g