Wikipedia kvwiki https://kv.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D1%88%D3%A7%D1%80_%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Отсасян Сёрнитанiн Пырысь Пырыськӧд сёрнитанiн Википедия Википедия донъялӧм Файл Файл донъялӧм МедиаВики МедиаВики донъялӧм Шаблон Шаблон донъялӧм Справка Обсуждение справки Категория Обсуждение категории TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 2703 149353 146357 2026-08-05T04:11:01Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149353 wikitext text/x-wiki {{Му |Коми ним=Казакму Республика |Оригинал ним=Қазақстан Республикасы |Дӧрапас=Flag of Kazakhstan.svg |Канпас=Emblem of Kazakhstan latin.svg <!-- |Вместо герба= --> |Девиз= |Кып ним=Казахстанӧй ([[Казах кыв|казах]] Менің Қазақстаным) <!-- |Аудио= --> |Веськӧдлан ног=[[Республика]] <!-- |Каналан эскӧм= --> |Мусерпас=LocationKazakhstan.png |Кыв=[[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Дата независимости/Канму панӧм= <!-- |Независимость от= --> <!-- |Дата ликвидации= --> <!-- |Причина ликвидации= --> |Юркар=[[Астана]] |Медыджыд каръяс=[[Алматы]], [[Шымкент]] |Должности руководителей= |Юралысьяс= |Страны-соседи= |Этнохороним= |Место по территории= |Мутас=2 724 900 |Ва процент=2,8 |Место по населению= |Йӧзлӧн лыд=15 658 308 |Год переписи=2008 |Олысь лыд=5,4 <!-- |ВВП= --> <!-- |Год расчёта ВВП= --> <!-- |Место по ВВП= --> <!-- |ВВП на душу населения= --> <!-- |ИРЧП= --> <!-- |Год расчёта ИРЧП= --> <!-- |Место по ИРЧП= --> <!-- |Авиакомпания= --> |Сьӧм=[[Казахстанса тенге]] |Домен/Домены= <!--|ISO=--> |Телефон код=7 |Час кытш=+6 <!-- |Пасйӧдъяс= --> <!-- |Без флага и герба=* --> <!-- |Без гимна=* --> |Аудио=Kazakhstan National Anthem 2012.ogg|Канму панӧм=[[1465-ӧд во|1465]] - [[Казах ханат]] [[1991-ӧд во|1991 вося]] [[тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лун]] - Казахстан|Каналан эскӧм=абу|Домен=[[.kz]] да [[.қаз]]|Мувывтор=2 724 902}} '''Казакстан''', офисіал ногӧн '''Казахстан Республика''' ([[Казах кыв|казакӧн]] ''Қазақстан / Qazaqstan,'' [[Роч кыв|рочӧн]] ''Казахстан,'' офисіал ногӧн: [[Казах кыв|казакӧн]] ''Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy'', [[Роч кыв|рочӧн]] Респу́блика Казахста́н , дженьдӧдӧм — РК) — тайӧ [[канму]] [[Европа|Европаын]] да [[Азия|Азияын]]. {{Европа}} {{Азия}} {{АКЛ}} [[Категория:Казахстан]] o1zhn0ba4lpx0cx0c4yl9mfqju2cxdd 149354 149353 2026-08-05T04:11:21Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149354 wikitext text/x-wiki {{Му |Коми ним=Казакму Республика |Оригинал ним=Қазақстан Республикасы |Дӧрапас=Flag of Kazakhstan.svg |Канпас=Emblem of Kazakhstan latin.svg <!-- |Вместо герба= --> |Девиз= |Кып ним=Казахстанӧй ([[Казах кыв|казах]] Менің Қазақстаным) <!-- |Аудио= --> |Веськӧдлан ног=[[Республика]] <!-- |Каналан эскӧм= --> |Мусерпас=LocationKazakhstan.png |Кыв=[[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Дата независимости/Канму панӧм= <!-- |Независимость от= --> <!-- |Дата ликвидации= --> <!-- |Причина ликвидации= --> |Юркар=[[Астана]] |Медыджыд каръяс=[[Алматы]], [[Шымкент]] |Должности руководителей= |Юралысьяс= |Страны-соседи= |Этнохороним= |Место по территории= |Мутас=2 724 900 |Ва процент=2,8 |Место по населению= |Йӧзлӧн лыд=15 658 308 |Год переписи=2008 |Олысь лыд=5,4 <!-- |ВВП= --> <!-- |Год расчёта ВВП= --> <!-- |Место по ВВП= --> <!-- |ВВП на душу населения= --> <!-- |ИРЧП= --> <!-- |Год расчёта ИРЧП= --> <!-- |Место по ИРЧП= --> <!-- |Авиакомпания= --> |Сьӧм=[[Казахстанса тенге]] |Домен/Домены= <!--|ISO=--> |Телефон код=7 |Час кытш=+5 <!-- |Пасйӧдъяс= --> <!-- |Без флага и герба=* --> <!-- |Без гимна=* --> |Аудио=Kazakhstan National Anthem 2012.ogg|Канму панӧм=[[1465-ӧд во|1465]] - [[Казах ханат]] [[1991-ӧд во|1991 вося]] [[тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лун]] - Казахстан|Каналан эскӧм=абу|Домен=[[.kz]] да [[.қаз]]|Мувывтор=2 724 902}} '''Казакстан''', офисіал ногӧн '''Казахстан Республика''' ([[Казах кыв|казакӧн]] ''Қазақстан / Qazaqstan,'' [[Роч кыв|рочӧн]] ''Казахстан,'' офисіал ногӧн: [[Казах кыв|казакӧн]] ''Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy'', [[Роч кыв|рочӧн]] Респу́блика Казахста́н , дженьдӧдӧм — РК) — тайӧ [[канму]] [[Европа|Европаын]] да [[Азия|Азияын]]. {{Европа}} {{Азия}} {{АКЛ}} [[Категория:Казахстан]] tl6ti857wy5qzyh813ewlqzqdkg1ak8 0 11095 149360 117012 2026-08-05T09:10:47Z ~2026-43164-51 17143 так дети говорят 149360 wikitext text/x-wiki {{Ю |Ним = Онега |Оригинал ним = |Серпас = |Ширина изображения = |Подпись = |Визувтӧ = |Йыв = [[Лача ты]] |Вом = [[Онега лайкола]] |Мусерпас = |Ширина карты = |Подпись карты = |Ковтыс = [[Еджыд саридз]] |Юяслӧн ковтысныс = |Кузьта = 416 |Ковтыслӧн мутасыс = 56900 |Ю кырув = |Йыв вылна = |Вом вылна = |Commons = |Стиль = }} '''снега''' - тайӧ [[Кардор обласьт|Кардор обласьтын]] ю ({{км|416}}). [[Категория:Юяс Кардор обласьтын]] laaqhxdtmq96482b3chban6sx5xpd5h 0 23465 149355 2026-08-05T04:39:54Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 Лӧсьӧдӧма "{{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна ка..."-а лист бок 149355 wikitext text/x-wiki {{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна кар |Район ним = |Регион ним = |Район = |Регион = |Сюйӧ = 5 карса район |Юралысь = Габит Сыздыкбеков<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Сыздыкбеков Габит Абдимажитович], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> |Юралысь ним = аким |Панӧм = м. э. ӧдз III—II нэмъяс |Медводдза казьтыштӧм = XIV нэм (1365—1366 воясса вӧвлӧмторъяс) |Воддза нимъяс = Чимкент, Черняев (1914—1924) |Кар = |Магдебургскӧй инӧд = |Инлыдпасъяс = {{coord|42|19|00|N|69|36|00|E|type:city_region:KZ|display=inline,title}} |Мутас = 1163 |Высота НУМ = 506 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Климат = континентальнӧй |Кыв = [[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Кывъяс = |Олысьяс = 1 310 681 |Перепись во = 1 июль 2026 |Олысь лыд = 1127 |Агломерация = Шымкент агломерация |Национал состав = казахъяс, узбекъяс, рочьяс, азербайджанъяс, татараяс да мукӧд |Конфессионал состав = мусульмана, христианъяс да мукӧд |Мусерпас = Shymkent in Kazakhstan.svg |Размер карты = 250 |Кар мусерпас = |Час кытш = +5 |Телефон код = +7 7252 |Пошта индӧс = |Пошта индӧсъяс = 160000 |Автомобиль код = 17 |Карса лун = |Каръяслӧн мутыслун = |Категория Commons'ын = Shymkent |Прараметр1 ним = КАТО код |параметр1 = 511010000 |Сайт = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Шымкент''' ({{lang|kk|Шымкент}}, латиницаӧн ''Şymkent''; {{lang|ru|Шымкент}}; 1992 воӧдз роч кывйын официальнӧй гижӧд — '''Чимкент''') — [[Казахстан]]лӧн лунвыв юкӧнын сулалысь кар. Сійӧ [[Астана]] да [[Алматы]] каръяс кӧд ӧтвылысь Казахстанса республика тӧдчанлуна куим кар пӧвсьыс ӧти. Шымкент лоӧ торъя административно-территориальнӧй юкӧнӧн да оз пыр сійӧс гӧгӧр кытшалысь Туркестан областьӧ. Республика тӧдчанлуна карлысь статуссӧ сылы сетісны 2018 вося июнь 19 лунӧ.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Казахстан Республикаса административно-территориальнӧй тэчаслунлӧн ӧткымын юалӧмъяс йылысь], Казахстан Республикаса Президентлӧн официальнӧй сайт, 2018-06-19, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын оліс '''1 310 681 морт'''. Йӧз лыд серти сійӧ Казахстанын коймӧд кар, Алматы да Астана бӧрын.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Казахстан Республикаса регионъясын олысь лыд, 2026 вося июль 1 лун кежлӧ], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Карлӧн административнӧй мутасыс — 1163 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент карӧс сӧвмӧдан план], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Шымкент — Казахстан лунвывса медыджыд промышленнӧй, вузасьысян, транспортнӧй, велӧдан да культурнӧй шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Карса экономикаын ыджыд тӧдчанлун имӧны нефть переработка, фармацевтика, металлургия, сёян-юан вӧчан, текстильнӧй да стрӧительнӧй промышленность, вузасьӧм да услугаяс. Историческӧй шӧринын археологическӧй туялӧмъяс петкӧдлісны миян эраӧдз III нэм помся да II нэм заводитчӧмся культурнӧй слойяс. Та вӧсна ӧнія кар инйын кар ногӧн оланінлы 2200 воысь уна.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Шымкент важ карин], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> [[Файл:Shymkent independence square in 2023.jpg|мини|справа|Шымкентса Ордабасы площадь 2023 воын]] == Ним йылысь == Медся паськыда паськалӧм гӧгӧрвоӧдӧм серти, '''Шымкент''' нимыс артмӧма кык юкӧнысь. ''Шым'' либӧ ''чим'' кыв вермӧ петкӧдлыны «турун», «видз», «му пласт» либӧ «турунъяса места», а иран кывъясысь петӧм ''кент'' кыв вежӧртӧ «кар» либӧ «оланін». Сідзи нимсӧ позьӧ гӧгӧрвоны «турунъяса кар», «видзъяс костын кар» либӧ «дзоридзалысь кар» моз. ''-Кент'' юкӧн эм и [[Шӧр Азия]]са мукӧд оланін нимъясын, медся тӧдчанаыс — [[Ташкент]], Жаркент да Манкент.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Шымкент кар: ӧтувъя юӧр], Kazakh Invest, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> XIX—XX нэмъясся роч чӧжъясын карсӧ гижлісны '''Чимкент''' нимӧн. 1914 воын сылы сетісны '''Черняев''' ним, 1864 воын кар босьтӧмын роч войскалы юралысь генерал Михаил Черняев честь кузя. 1924 воын Чимкент нимсӧ бергӧдісны. 1992 вося сентябрь 8 лунӧ роч кывйын официальнӧй гижӧдсӧ вежисны Чимкентсянь Шымкент вылӧ, медым сійӧ матыстчыны казах кывса шыалӧм дорӧ.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Казахстанса ӧткымын административно-территориальнӧй юкӧнъяслысь нимъяс вежӧм да роч транскрипциясӧ ладмӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 1992-09-08, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == История == === Важ кад да шӧр нэмъяс === Ӧнія Шымкент мутас вылын йӧз олісны нин важ кадсянь. Археологическӧй карин сулалӧ ӧнія карлӧн историческӧй шӧринын да босьтӧ 4,5 гектар гӧгӧр. Туялӧмъяс вӧліны восьтӧмаӧсь 14 метрӧдз кызта культурнӧй слойяс. Медулынъя слойясысь аддзӧм керамикасӧ датируйтӧны миян эраӧдз III нэм помӧн — II нэм заводитчӧмӧн.<ref name="archaeology"/> Оланін сӧвмӧмлы отсаліс сылӧн Сырдарья ю вожъяс, Шӧр Азияса оазисъяс да Казахстанса степьяс йитлысь туйяс вылын сулалӧмыс. Шымкентсянь ылын абу Сайрам, кодӧс шӧр нэмъясын тӧдісны Испиджаб нимӧн. Сійӧ вӧлі [[Ыджыд Шӧвк туй]] вылын медся тӧдчана вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Шымкент нимыс эм XV нэмын гижӧм Шараф ад-Дин Али Яздилӧн ''Зафар-наме'' уджын. Книгаын висьтавсьӧ 1365 да 1366 воясын лӧсьӧмторъяс йылысь.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Шымкентӧ ветлӧм могысь сизим помка], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Разнӧй кадӧ кар да сійӧс гӧгӧрса мутасъяс вӧліны Шӧр Азияса уна государство вӧсна тышын. Найӧ пӧвстын вӧліны Тимуридъяслӧн государство да Казах ханство. XVII—XVIII нэмъясын регионсӧ унаысь инміны казахъяс да джунгаръяс костын войнаяс. === Коканд ханство да Роч империя === XIX нэм заводитчӧмын Шымкент пырис Коканд ханство составӧ. 1810 во гӧгӧрын сійӧс лӧсьӧдісны военнӧй крепостьӧн да административнӧй шӧринӧн. Цитадельыс сулаліс оланін шӧрса вылынджык местаын да видзис Ташкентӧ, Туркестанӧ да Сайрамӧ мунан туйяс. 1864 вося сентябрын крепостьсӧ босьтісны Михаил Черняев веськӧдлӧм улын роч войскаяс. Роч империяӧ пыртӧм бӧрын Чимкент лои Сырдарья областьса уезд шӧринӧн, Туркестан генерал-губернаторствоын. Империя кадӧ карса экономикаыс подуласьліс вузасьӧм, ремеслӧ да видзму овмӧсса продукция переработка вылӧ. 1880-ӧд воясын тані восьтісны ''Artemisia cina'' турунйысь сантонин вӧчан фабрика. Сійӧс лыддьӧны Шымкентса ӧнія фармацевтическӧй промышленностьлӧн заводитчӧмӧн. XX нэм заводитчӧмын чугун туй воӧм чорыдджыка паськӧдіс карлысь вузасьысян да транспортнӧй шӧринлысь тӧдчанлун. === Сӧвет кад === [[Роч революция]] бӧрын карыс пырис Туркестан Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ, сэсся Казах Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да медбӧрын Казах Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ. 1932 воын Чимкент лои выль Южнӧй Казахстан областьлӧн административнӧй шӧринӧн. Сӧветскӧй индустриализация кадӧ карын стрӧитісны металлургическӧй, химическӧй, фармацевтическӧй, сёян-юан, текстильнӧй да стрӧительнӧй материалъяс вӧчан предприятиеяс. Медтӧдчана заводъясысь ӧти вӧлі Чимкентса свинеч вӧчан завод. Мӧд мир война кадӧ Сӧветскӧй Союзлӧн рытыввыв регионъясысь Чимкентӧ вайисны уна фабрика да учреждение. Карса предприятиеяс вӧчлісны металл, боеприпас, танкъяслы юкӧнъяс, оптическӧй приборъяс да фронтлы колана мукӧд продукция. Война бӧрын карлӧн йӧз лыдыс зэв тэрмасьӧмӧн содіс. Стрӧитісны выль олан районъяс, школа, вуз, больнича да промышленнӧй предприятие. 1980-ӧд воясын заводитіс уджавны Шымкентса нефть переработка завод. === Асшӧр Казахстан === 1991 воын Казахстан асшӧр государствоӧн лоӧм бӧрын Шымкент кольӧма му лунвывса медыджыд экономика шӧринъяс пӧвстын. 2014 воын карлӧн административнӧй гранитаяссӧ паськӧдісны, орчча районъяссянь сэтчӧ оланінъяс да муяс пыртӧмӧн. Сэки жӧ лӧсьӧдісны нёльӧд карса район, кодӧс сёрӧнджык шуисны Каратауӧн.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Шымкентын нёльӧд район лӧсьӧдӧм да карса районъяслысь гранитаяс урчитӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2014-10-07, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2018 вося июнь 19 лунӧ Шымкентӧс торйӧдісны Южнӧй Казахстан областьысь да сетісны республика тӧдчанлуна кар статус. Областьса административнӧй шӧринсӧ вуджӧдісны Туркестанӧ, а областьсӧ шуисны Туркестан областьӧн.<ref name="status2018"/> 2022 воын лӧсьӧдісны витӧд карса район — Туран.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Шымкент карын Туран район лӧсьӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2022-08-12, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == География == === Ин === Шымкент сулалӧ Казахстан лунвыв юкӧнын, Тянь-Шань кырсянь рытыввывса подувын, [[Узбекистан]] границасянь ылын абу. Карсянь Ташкентӧдз 120 км гӧгӧр войвывлань, Алматыӧдз 690 км рытыввывлань, Астанаӧдз 1400 км-ысь уна войвывлань. Административнӧй мутасыс — 116 300 гектар, либӧ 1163 км².<ref name="development"/> Медшӧр юясыс — Бадам да Кошкарата, Кошкарата юлӧн Карасу вожӧн. Карын эм 9 канал, налӧн ӧтувъя кузьтаыс 91 км гӧгӧр. Найӧ пӧвстын Бадам, Шымкент, Янгичек, Текесу да Кошкарата каналъяс. Государственнӧй вӧр фонд да карса турунъяса мутасъяс босьтӧны 5332,7 гектар.<ref name="development"/> === Климат === Шымкентлӧн климат континентальнӧй. Гожӧмыс кузь, зэв шоныд да кось, а тӧлыс Казахстан войвывса регионъяс серти не сэтшӧм чорыд. Унджык зэр да лым усьӧ тӧвнас да тулыснас. Гожӧмын зэр этшаджык. Тӧлын лым вермӧ усьны, но лымъя покровыс дыр оз сулалӧ. Лунвывса ин да матысса горъяс вӧсна Шымкент — Казахстанса медся шоныд ыджыд каръяс пӧвсьыс ӧти. == Административнӧй юкӧдӧм == Шымкент юксьӧ вит карса район вылӧ:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Шымкент карса акимат], Казахстан Республикаса государственнӧй органъяслӧн портал, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> # '''Абай''' # '''Аль-Фараби''' # '''Енбекши''' # '''Каратау''' # '''Туран''' Каратау районсӧ лӧсьӧдісны 2014 воын, а Турансӧ — 2022 воын. 2026 во заводитчӧмын районъясын олысь лыдыс вӧлі татшӧм:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Казахстан Республикаса олысьяс национальность серти 2026 во заводитчӧм кежлӧ, «Шымкент» лист], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, 2026-03-27, XLSX, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Район ! Олысь лыд 2026 во заводитчӧмын |- | style="text-align:left" | Абай || 259 325 |- | style="text-align:left" | Аль-Фараби || 262 566 |- | style="text-align:left" | Енбекши || 206 679 |- | style="text-align:left" | Каратау || 334 139 |- | style="text-align:left" | Туран || 231 341 |} Карса исполнительнӧй властьлы юралысьсӧ шуӧны '''''акимӧн'''''. 2023 вося сентябрь 5 лунсянь Шымкентса акимӧн уджалӧ '''Габит Абдимажитулы Сыздыкбеков'''.<ref name="akim"/> == Олысьяс == Шымкент — Казахстанын медся тэрмасьӧмӧн быдмысь каръяс пӧвсьыс ӧти. Миллион мортся границасӧ сійӧ вуджис 2018 воын. 2026 во заводитчӧмын карын оліс 1 294 050 морт, а июль 1 лун кежлӧ — 1 310 681 морт.<ref name="population2026"/><ref name="ethnicity2026"/> 2026 вося январьсянь майӧдз йӧзлӧн естественнӧй содӧмыс вӧлі 8287 морт. Тайӧ каднас чужис 10 261 морт, кулис 1974 морт. Миграционнӧй сальдоыс вӧлі положительнӧй — 5783 морт.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар: регионлӧн социально-экономическӧй сӧвмӧм йылысь дженьыд итогъяс], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> === Йӧз состав === Шымкент — уна сикас йӧза да уна культуран кар. 2026 во заводитчӧм кежлӧ медыджыд этническӧй группаыс вӧліны:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Йӧз ! Лыд ! Юкӧн |- | style="text-align:left" | Казахъяс || 929 724 || 71,85 % |- | style="text-align:left" | Узбекъяс || 203 098 || 15,69 % |- | style="text-align:left" | Рочьяс || 74 404 || 5,75 % |- | style="text-align:left" | Азербайджанъяс || 23 814 || 1,84 % |- | style="text-align:left" | Татараяс || 11 346 || 0,88 % |- | style="text-align:left" | Мукӧд йӧз || 51 664 || 3,99 % |} Государственнӧй кыв — [[Казах кыв|казах]]. Государственнӧй учреждениеясын да местнӧй власть органъясын казах кыв кӧд ӧтвылысь официальнӧя вӧдитчӧны [[Роч кыв|роч кывйӧн]]. Йӧзлӧн ыджыд юкӧн сёрнитӧ сідзжӧ [[Узбек кыв|узбек кывйӧн]]. == Экономика == Шымкент — Казахстанса медыджыд промышленнӧй да вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Медшӧр отрасльяс: * нефть переработка * фармацевтическӧй промышленность * металлургия * сёян-юан вӧчӧм * текстильнӧй да паськӧм вӧчан промышленность * стрӧительнӧй материалъяс вӧчӧм * транспорт да логистика * оптӧвӧй да розничнӧй вузасьӧм * стрӧительство да услугаяс 2026 вося январь—мартын региональнӧй валовӧй продукт вӧлі 1,351838 триллион [[Казахстанса тенге|тенге]]. 2025 вося сэтшӧм жӧ кадкост серти экономика быдмис 8,9 %. Услугаяс сетісны экономикаысь 61,6 %, товаръяс вӧчӧм — 30,1 %.<ref name="statistics"/> 2026 вося январь—июньын промышленнӧй производство вӧлі 817,4593 миллиард тенге, 2025 вося сэтшӧм жӧ кад серти 11 % унджык. Перерабатывающӧй промышленностьын производство содіс 9,6 %.<ref name="statistics"/> Сэтшӧм жӧ кадӧ стрӧительнӧй уджъяс вӧліны 136,2557 миллиард тенге дон. Вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін, а основной капиталӧ инвестицияяс лоисны 308,3848 миллиард тенге.<ref name="statistics"/> Карса медтӧдчана предприятиеяс пӧвстын — '''Шымкентса нефть переработка завод''', коді вӧчӧ бензин, дизельнӧй топливо, керосин да мукӧд нефтепродукт. Шымкентын эм сідзжӧ фармацевтическӧй промышленностьлӧн кузь история да ӧнія лекарство вӧчан заводъяс. Кар мутас вылын уджалӧ '''Оңтүстік''' торъя экономическӧй зона, некымын промышленнӧй зона да транспортно-логистическӧй шӧрин. 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын регистрация вӧлі 29 410 юридическӧй мортлӧн, наысь 24 907 уджалісны. Уджалысь организацияяслысь медыджыд юкӧнсӧ артмӧдісны ичӧт предприятиеяс.<ref name="statistics"/> == Транспорт == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана транспортнӧй узел. Автомобильнӧй туйяс, чугун туй да авиация йитӧны карсӧ Ташкент, Туркестан, Тараз, Алматы да мукӧд регионъяс кӧд. Кар пыр либӧ сійӧ матысь мунӧны Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы да Ташкент — Шымкент — Туркестан — Самара международнӧй туйяс.<ref name="development"/> === Карса транспорт === Йӧзӧс ветлӧдлан транспорт подувсӧ артмӧдӧ автобус маршрутъяслӧн паськыд сеть. Найӧ йитӧны кар шӧрсӧ бокса микрорайонъяс да 2014 воын карӧ пыртӧм мутасъяс кӧд. Проезд дон позьӧ мынтыны электроннӧй картаясӧн да мукӧд цифровӧй ногъясӧн. === Чугун туй === Шымкентса чугун туй станция сулалӧ Ташкент, Арыс, Тараз да Алматы йитлысь линия вылын. Татысь поездъяс мунӧны Казахстанса ыджыд каръясӧ да орчча государствоӧ. Шымкентсянь рытыввылын сулалӧ Арыс I, Казахстанса медтӧдчана чугун туй узелъяс пӧвсьыс ӧти. === Авиация === Шымкентса международнӧй аэропорт примитӧ му пытшса да международнӧй рейсъяс. Сійӧ — SCAT Airlines авиакомпаниялӧн медшӧр база пӧвсьыс ӧти. 2024 вося декабрь 25 лунӧ восьтісны 40 000 м² ыджда пассажир терминал. Сійӧ кыпӧдіс аэропортлысь вося пропускнӧй вын 800 сюрссянь 6 миллион пассажирӧдз.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Астана, Алматы, Шымкент да Актобе аэропортъяс лоӧны мультимодальнӧй шӧринъясӧн], Казахстан Республикаса Транспорт министерство, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Сӧвмӧдан планъясӧ пырӧ 3,5 км кузьта выль лэбзян-пуксян полоса да Оңтүстік торъя экономическӧй зона кӧд йитӧм мультимодальнӧй транспортно-логистическӧй шӧрин стрӧитӧм. == Велӧдчӧм да наука == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана вылыс велӧдчан шӧрин. Карын уджалӧны университетъяс, академияяс, техническӧй колледжъяс, профессиональнӧй школа да туялан учреждениеяс. Медшӧр вылыс велӧдчанінъяс: * '''Мухтар Ауэзов нима Южнӧй Казахстанса туялан университет''' — муын медыджыд уна профильӧн велӧдан университетъяс пӧвсьыс ӧти * '''Южнӧй Казахстанса медицина академия''' — медицина, фармация да дзоньвидзалун наукаясӧн специалистъяс лӧсьӧдӧ * '''Өзбекәлі Жәнібеков нима Южнӧй Казахстанса педагогическӧй университет''' * Шымкентса университет * Мирас университет * Шӧр Азияса инновационнӧй университет Карса университетъясын велӧдчӧны Казахстан пасьтаысь, Узбекистанысь да Шӧр Азияса мукӧд государствоысь студентъяс. == Дзоньвидзалун видзӧм == Шымкент — Казахстан лунвывса ыджыд медицина шӧрин. Карын эм ӧтувъя больничаяс, диагностика шӧринъяс, кардиология, онкология да инфекция центръяс, чужтан керкаяс, поликлиникаяс, тэрмасьӧм отсӧг да частнӧй клиникаяс. Карса фармацевтическӧй традиция заводитчис XIX нэмын сантонин вӧчӧмсянь. Ӧні сійӧс водзӧ нуӧны лекарство вӧчан заводъяс да Южнӧй Казахстанса медицина академия. == Культура == Шымкентын уджалӧны казах, роч да узбек театръяс, музейяс, библиотекаяс, концертнӧй залъяс, художественнӧй галереяяс да культура шӧринъяс. Медтӧдчана культура учреждениеяс: * Жумат Шанин нима Казах академическӧй драма театр * Роч драма театр * Опера да балет театр * Узбек драма театр * Кукла да том йӧз театр * Региональнӧй история музей * Политическӧй репрессияясын колипъяс музей * '''Шымқала''' историко-культурнӧй комплекс 2020 воын Шымкентӧс индӧма '''Асшӧр Государствояс Содружество культура юркарӧн'''. Сэки жӧ пасйисны карлысь 2200 во. == Туризм да тӧдчана места == Карлӧн медшӧр историческӧй места — '''Шымқала''' комплекс. Сійӧ лӧсьӧдӧма важ карин да Кокандса цитадель инйын. Комплексӧ пырӧны археологическӧй раскопкаяс, выльысь лӧсьӧдӧм крепость, музей да кар вылӧ видзӧданінъяс. Мукӧд тӧдчана места: * Ордабасы площадь * «Жер-Ана» памятник * Асшӧрлун парк * Байдибек-би памятник * Абай парк * Асанбай Аскаров нима дендрологическӧй парк * Шымкентса зоопарк * Арбат пешӧй зона * Кошкарата источникъяс да набережнӧй * мечетьяс, православнӧй вичкояс да кар шӧрса историческӧй керкаяс Шымкентсянь туристъяс мунӧны Сайрамӧ, Сайрам-Угам национальнӧй паркӧ, Аксу-Жабаглы заповедникӧ, Туркестанӧ да Отырар важ карӧ. == Архитектура да кар тэчӧм == Шымкентса кар серпас йитӧ историческӧй шӧрин, сӧвет кадса олан районъяс да современнӧй керкаяса выль микрорайонъяс. 2014 воын кар гранитаяс паськӧдӧм бӧрын стрӧительство медся тэрмасьӧмӧн сӧвмис войвыв, рытыввыв да войвыв-рытыввыв юкӧнъясын. Медтӧдчана выль районъяс — Туран, Shymkent City, Бозарык да Тассай. Кар сӧвмӧдӧм пыртӧ выль туйяс, школа, больнича, ва да газ сетьяс, парк, спортнӧй сооружение да культура шӧрин стрӧитӧм. 2026 вося медводдза джынйын вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін.<ref name="statistics"/> == Спорт == Шымкентын паськыда сӧвмӧмаӧсь футбол, бокс, тыш, гиръяс кыпӧдӧм, гимнастика, теннис, кӧвтӧм да велосипеднӧй спорт. Медшӧр зонъяс футбол клуб — '''Ордабасы'''. 2023 воын сійӧ медводдзаысь лои Казахстанса чемпионӧн. '''БИИК-Шымкент''' нывбаба футбол клуб унаысь лои Казахстанса чемпионӧн да ворсіс Европа клубъяс костса турниръясын. Медшӧр спортнӧй объект — Хаджимухан Мунайтпасов нима Центральнӧй стадион. Карын эм сідзжӧ спорт залъяс, теннис шӧринъяс, бассейнъяс да лёгкӧй атлетика комплекс. == Экология == Шымкентлӧн медшӧр экология проблемаыс йитчӧны промышленнӧй да транспортнӧй выбросъяс, сынӧд мичлун, няйт ва чиститӧм, шыбласъясӧн веськӧдлӧм да турунъяса мутасъяс видзӧм кӧд. Карса программаяс пыртӧны заводъяс модернизируйтӧм, газ сеть паськӧдӧм, экологичнӧйджык автобусъяс, юяс да каналъяс выльмӧдӧм да выль пуяс садьтӧм.<ref name="development"/> Тӧдчана природнӧй да шойччан местаяс пӧвстын — Бадам ю, Кошкарата да Карасу источникъяс, дендрологическӧй парк да карса турунъяса пояс. == Видзӧдӧй сідзжӧ == * [[Казахстан]] * [[Астана]] * [[Алматы]] == Ыстӧдъяс == <references /> == Литература == * Бартольд В. В. ''Сочинения. III том: историческӧй география кузя уджъяс''. — Москва: Наука, 1965. * Байпаков К. М. ''Ыджыд Шӧвк туй вылын Казахстанса шӧр нэмъясся каръяс''. — Алматы. * ''Казахстанса история да культура памятникъяслӧн чукӧр. Южнӧй Казахстан область''. — Алматы. * ''Шымкент карин археологическӧй туялӧмъяслысь материалъяс''. — Шымкент. == Йитӧдъяс == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент карса акиматлӧн официальнӧй сайт] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар йылысь официальнӧй статистика] * [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent туристическӧй портал] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Шымкентса инвестиционнӧй портал] * [[Commons:Category:Shymkent|Шымкент йылысь медиафайлъяс Викискладын]] [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Уна йӧза оланінъяс]] c8qgdo2y8uikc8h3bkftcohomff2l9l 149356 149355 2026-08-05T04:40:38Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149356 wikitext text/x-wiki {{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна кар |Район ним = |Регион ним = |Район = |Регион = |Сюйӧ = 5 карса район |Юралысь = Габит Сыздыкбеков<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Сыздыкбеков Габит Абдимажитович], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> |Юралысь ним = аким |Панӧм = м. э. ӧдз III—II нэмъяс |Медводдза казьтыштӧм = XIV нэм (1365—1366 воясса вӧвлӧмторъяс) |Воддза нимъяс = Чимкент, Черняев (1914—1924) |Кар = |Магдебургскӧй инӧд = |Инлыдпасъяс = {{coord|||N|||E|type:city} |Мутас = 1163 |Высота НУМ = 506 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Климат = континентальнӧй |Кыв = [[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Кывъяс = |Олысьяс = 1 310 681 |Перепись во = 1 июль 2026 |Олысь лыд = 1127 |Агломерация = Шымкент агломерация |Национал состав = казахъяс, узбекъяс, рочьяс, азербайджанъяс, татараяс да мукӧд |Конфессионал состав = мусульмана, христианъяс да мукӧд |Мусерпас = Shymkent in Kazakhstan.svg |Размер карты = 250 |Кар мусерпас = |Час кытш = +5 |Телефон код = +7 7252 |Пошта индӧс = |Пошта индӧсъяс = 160000 |Автомобиль код = 17 |Карса лун = |Каръяслӧн мутыслун = |Категория Commons'ын = Shymkent |Прараметр1 ним = КАТО код |параметр1 = 511010000 |Сайт = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Шымкент''' ({{lang|kk|Шымкент}}, латиницаӧн ''Şymkent''; {{lang|ru|Шымкент}}; 1992 воӧдз роч кывйын официальнӧй гижӧд — '''Чимкент''') — [[Казахстан]]лӧн лунвыв юкӧнын сулалысь кар. Сійӧ [[Астана]] да [[Алматы]] каръяс кӧд ӧтвылысь Казахстанса республика тӧдчанлуна куим кар пӧвсьыс ӧти. Шымкент лоӧ торъя административно-территориальнӧй юкӧнӧн да оз пыр сійӧс гӧгӧр кытшалысь Туркестан областьӧ. Республика тӧдчанлуна карлысь статуссӧ сылы сетісны 2018 вося июнь 19 лунӧ.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Казахстан Республикаса административно-территориальнӧй тэчаслунлӧн ӧткымын юалӧмъяс йылысь], Казахстан Республикаса Президентлӧн официальнӧй сайт, 2018-06-19, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын оліс '''1 310 681 морт'''. Йӧз лыд серти сійӧ Казахстанын коймӧд кар, Алматы да Астана бӧрын.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Казахстан Республикаса регионъясын олысь лыд, 2026 вося июль 1 лун кежлӧ], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Карлӧн административнӧй мутасыс — 1163 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент карӧс сӧвмӧдан план], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Шымкент — Казахстан лунвывса медыджыд промышленнӧй, вузасьысян, транспортнӧй, велӧдан да культурнӧй шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Карса экономикаын ыджыд тӧдчанлун имӧны нефть переработка, фармацевтика, металлургия, сёян-юан вӧчан, текстильнӧй да стрӧительнӧй промышленность, вузасьӧм да услугаяс. Историческӧй шӧринын археологическӧй туялӧмъяс петкӧдлісны миян эраӧдз III нэм помся да II нэм заводитчӧмся культурнӧй слойяс. Та вӧсна ӧнія кар инйын кар ногӧн оланінлы 2200 воысь уна.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Шымкент важ карин], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> [[Файл:Shymkent independence square in 2023.jpg|мини|справа|Шымкентса Ордабасы площадь 2023 воын]] == Ним йылысь == Медся паськыда паськалӧм гӧгӧрвоӧдӧм серти, '''Шымкент''' нимыс артмӧма кык юкӧнысь. ''Шым'' либӧ ''чим'' кыв вермӧ петкӧдлыны «турун», «видз», «му пласт» либӧ «турунъяса места», а иран кывъясысь петӧм ''кент'' кыв вежӧртӧ «кар» либӧ «оланін». Сідзи нимсӧ позьӧ гӧгӧрвоны «турунъяса кар», «видзъяс костын кар» либӧ «дзоридзалысь кар» моз. ''-Кент'' юкӧн эм и [[Шӧр Азия]]са мукӧд оланін нимъясын, медся тӧдчанаыс — [[Ташкент]], Жаркент да Манкент.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Шымкент кар: ӧтувъя юӧр], Kazakh Invest, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> XIX—XX нэмъясся роч чӧжъясын карсӧ гижлісны '''Чимкент''' нимӧн. 1914 воын сылы сетісны '''Черняев''' ним, 1864 воын кар босьтӧмын роч войскалы юралысь генерал Михаил Черняев честь кузя. 1924 воын Чимкент нимсӧ бергӧдісны. 1992 вося сентябрь 8 лунӧ роч кывйын официальнӧй гижӧдсӧ вежисны Чимкентсянь Шымкент вылӧ, медым сійӧ матыстчыны казах кывса шыалӧм дорӧ.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Казахстанса ӧткымын административно-территориальнӧй юкӧнъяслысь нимъяс вежӧм да роч транскрипциясӧ ладмӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 1992-09-08, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == История == === Важ кад да шӧр нэмъяс === Ӧнія Шымкент мутас вылын йӧз олісны нин важ кадсянь. Археологическӧй карин сулалӧ ӧнія карлӧн историческӧй шӧринын да босьтӧ 4,5 гектар гӧгӧр. Туялӧмъяс вӧліны восьтӧмаӧсь 14 метрӧдз кызта культурнӧй слойяс. Медулынъя слойясысь аддзӧм керамикасӧ датируйтӧны миян эраӧдз III нэм помӧн — II нэм заводитчӧмӧн.<ref name="archaeology"/> Оланін сӧвмӧмлы отсаліс сылӧн Сырдарья ю вожъяс, Шӧр Азияса оазисъяс да Казахстанса степьяс йитлысь туйяс вылын сулалӧмыс. Шымкентсянь ылын абу Сайрам, кодӧс шӧр нэмъясын тӧдісны Испиджаб нимӧн. Сійӧ вӧлі [[Ыджыд Шӧвк туй]] вылын медся тӧдчана вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Шымкент нимыс эм XV нэмын гижӧм Шараф ад-Дин Али Яздилӧн ''Зафар-наме'' уджын. Книгаын висьтавсьӧ 1365 да 1366 воясын лӧсьӧмторъяс йылысь.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Шымкентӧ ветлӧм могысь сизим помка], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Разнӧй кадӧ кар да сійӧс гӧгӧрса мутасъяс вӧліны Шӧр Азияса уна государство вӧсна тышын. Найӧ пӧвстын вӧліны Тимуридъяслӧн государство да Казах ханство. XVII—XVIII нэмъясын регионсӧ унаысь инміны казахъяс да джунгаръяс костын войнаяс. === Коканд ханство да Роч империя === XIX нэм заводитчӧмын Шымкент пырис Коканд ханство составӧ. 1810 во гӧгӧрын сійӧс лӧсьӧдісны военнӧй крепостьӧн да административнӧй шӧринӧн. Цитадельыс сулаліс оланін шӧрса вылынджык местаын да видзис Ташкентӧ, Туркестанӧ да Сайрамӧ мунан туйяс. 1864 вося сентябрын крепостьсӧ босьтісны Михаил Черняев веськӧдлӧм улын роч войскаяс. Роч империяӧ пыртӧм бӧрын Чимкент лои Сырдарья областьса уезд шӧринӧн, Туркестан генерал-губернаторствоын. Империя кадӧ карса экономикаыс подуласьліс вузасьӧм, ремеслӧ да видзму овмӧсса продукция переработка вылӧ. 1880-ӧд воясын тані восьтісны ''Artemisia cina'' турунйысь сантонин вӧчан фабрика. Сійӧс лыддьӧны Шымкентса ӧнія фармацевтическӧй промышленностьлӧн заводитчӧмӧн. XX нэм заводитчӧмын чугун туй воӧм чорыдджыка паськӧдіс карлысь вузасьысян да транспортнӧй шӧринлысь тӧдчанлун. === Сӧвет кад === [[Роч революция]] бӧрын карыс пырис Туркестан Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ, сэсся Казах Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да медбӧрын Казах Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ. 1932 воын Чимкент лои выль Южнӧй Казахстан областьлӧн административнӧй шӧринӧн. Сӧветскӧй индустриализация кадӧ карын стрӧитісны металлургическӧй, химическӧй, фармацевтическӧй, сёян-юан, текстильнӧй да стрӧительнӧй материалъяс вӧчан предприятиеяс. Медтӧдчана заводъясысь ӧти вӧлі Чимкентса свинеч вӧчан завод. Мӧд мир война кадӧ Сӧветскӧй Союзлӧн рытыввыв регионъясысь Чимкентӧ вайисны уна фабрика да учреждение. Карса предприятиеяс вӧчлісны металл, боеприпас, танкъяслы юкӧнъяс, оптическӧй приборъяс да фронтлы колана мукӧд продукция. Война бӧрын карлӧн йӧз лыдыс зэв тэрмасьӧмӧн содіс. Стрӧитісны выль олан районъяс, школа, вуз, больнича да промышленнӧй предприятие. 1980-ӧд воясын заводитіс уджавны Шымкентса нефть переработка завод. === Асшӧр Казахстан === 1991 воын Казахстан асшӧр государствоӧн лоӧм бӧрын Шымкент кольӧма му лунвывса медыджыд экономика шӧринъяс пӧвстын. 2014 воын карлӧн административнӧй гранитаяссӧ паськӧдісны, орчча районъяссянь сэтчӧ оланінъяс да муяс пыртӧмӧн. Сэки жӧ лӧсьӧдісны нёльӧд карса район, кодӧс сёрӧнджык шуисны Каратауӧн.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Шымкентын нёльӧд район лӧсьӧдӧм да карса районъяслысь гранитаяс урчитӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2014-10-07, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2018 вося июнь 19 лунӧ Шымкентӧс торйӧдісны Южнӧй Казахстан областьысь да сетісны республика тӧдчанлуна кар статус. Областьса административнӧй шӧринсӧ вуджӧдісны Туркестанӧ, а областьсӧ шуисны Туркестан областьӧн.<ref name="status2018"/> 2022 воын лӧсьӧдісны витӧд карса район — Туран.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Шымкент карын Туран район лӧсьӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2022-08-12, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == География == === Ин === Шымкент сулалӧ Казахстан лунвыв юкӧнын, Тянь-Шань кырсянь рытыввывса подувын, [[Узбекистан]] границасянь ылын абу. Карсянь Ташкентӧдз 120 км гӧгӧр войвывлань, Алматыӧдз 690 км рытыввывлань, Астанаӧдз 1400 км-ысь уна войвывлань. Административнӧй мутасыс — 116 300 гектар, либӧ 1163 км².<ref name="development"/> Медшӧр юясыс — Бадам да Кошкарата, Кошкарата юлӧн Карасу вожӧн. Карын эм 9 канал, налӧн ӧтувъя кузьтаыс 91 км гӧгӧр. Найӧ пӧвстын Бадам, Шымкент, Янгичек, Текесу да Кошкарата каналъяс. Государственнӧй вӧр фонд да карса турунъяса мутасъяс босьтӧны 5332,7 гектар.<ref name="development"/> === Климат === Шымкентлӧн климат континентальнӧй. Гожӧмыс кузь, зэв шоныд да кось, а тӧлыс Казахстан войвывса регионъяс серти не сэтшӧм чорыд. Унджык зэр да лым усьӧ тӧвнас да тулыснас. Гожӧмын зэр этшаджык. Тӧлын лым вермӧ усьны, но лымъя покровыс дыр оз сулалӧ. Лунвывса ин да матысса горъяс вӧсна Шымкент — Казахстанса медся шоныд ыджыд каръяс пӧвсьыс ӧти. == Административнӧй юкӧдӧм == Шымкент юксьӧ вит карса район вылӧ:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Шымкент карса акимат], Казахстан Республикаса государственнӧй органъяслӧн портал, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> # '''Абай''' # '''Аль-Фараби''' # '''Енбекши''' # '''Каратау''' # '''Туран''' Каратау районсӧ лӧсьӧдісны 2014 воын, а Турансӧ — 2022 воын. 2026 во заводитчӧмын районъясын олысь лыдыс вӧлі татшӧм:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Казахстан Республикаса олысьяс национальность серти 2026 во заводитчӧм кежлӧ, «Шымкент» лист], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, 2026-03-27, XLSX, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Район ! Олысь лыд 2026 во заводитчӧмын |- | style="text-align:left" | Абай || 259 325 |- | style="text-align:left" | Аль-Фараби || 262 566 |- | style="text-align:left" | Енбекши || 206 679 |- | style="text-align:left" | Каратау || 334 139 |- | style="text-align:left" | Туран || 231 341 |} Карса исполнительнӧй властьлы юралысьсӧ шуӧны '''''акимӧн'''''. 2023 вося сентябрь 5 лунсянь Шымкентса акимӧн уджалӧ '''Габит Абдимажитулы Сыздыкбеков'''.<ref name="akim"/> == Олысьяс == Шымкент — Казахстанын медся тэрмасьӧмӧн быдмысь каръяс пӧвсьыс ӧти. Миллион мортся границасӧ сійӧ вуджис 2018 воын. 2026 во заводитчӧмын карын оліс 1 294 050 морт, а июль 1 лун кежлӧ — 1 310 681 морт.<ref name="population2026"/><ref name="ethnicity2026"/> 2026 вося январьсянь майӧдз йӧзлӧн естественнӧй содӧмыс вӧлі 8287 морт. Тайӧ каднас чужис 10 261 морт, кулис 1974 морт. Миграционнӧй сальдоыс вӧлі положительнӧй — 5783 морт.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар: регионлӧн социально-экономическӧй сӧвмӧм йылысь дженьыд итогъяс], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> === Йӧз состав === Шымкент — уна сикас йӧза да уна культуран кар. 2026 во заводитчӧм кежлӧ медыджыд этническӧй группаыс вӧліны:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Йӧз ! Лыд ! Юкӧн |- | style="text-align:left" | Казахъяс || 929 724 || 71,85 % |- | style="text-align:left" | Узбекъяс || 203 098 || 15,69 % |- | style="text-align:left" | Рочьяс || 74 404 || 5,75 % |- | style="text-align:left" | Азербайджанъяс || 23 814 || 1,84 % |- | style="text-align:left" | Татараяс || 11 346 || 0,88 % |- | style="text-align:left" | Мукӧд йӧз || 51 664 || 3,99 % |} Государственнӧй кыв — [[Казах кыв|казах]]. Государственнӧй учреждениеясын да местнӧй власть органъясын казах кыв кӧд ӧтвылысь официальнӧя вӧдитчӧны [[Роч кыв|роч кывйӧн]]. Йӧзлӧн ыджыд юкӧн сёрнитӧ сідзжӧ [[Узбек кыв|узбек кывйӧн]]. == Экономика == Шымкент — Казахстанса медыджыд промышленнӧй да вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Медшӧр отрасльяс: * нефть переработка * фармацевтическӧй промышленность * металлургия * сёян-юан вӧчӧм * текстильнӧй да паськӧм вӧчан промышленность * стрӧительнӧй материалъяс вӧчӧм * транспорт да логистика * оптӧвӧй да розничнӧй вузасьӧм * стрӧительство да услугаяс 2026 вося январь—мартын региональнӧй валовӧй продукт вӧлі 1,351838 триллион [[Казахстанса тенге|тенге]]. 2025 вося сэтшӧм жӧ кадкост серти экономика быдмис 8,9 %. Услугаяс сетісны экономикаысь 61,6 %, товаръяс вӧчӧм — 30,1 %.<ref name="statistics"/> 2026 вося январь—июньын промышленнӧй производство вӧлі 817,4593 миллиард тенге, 2025 вося сэтшӧм жӧ кад серти 11 % унджык. Перерабатывающӧй промышленностьын производство содіс 9,6 %.<ref name="statistics"/> Сэтшӧм жӧ кадӧ стрӧительнӧй уджъяс вӧліны 136,2557 миллиард тенге дон. Вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін, а основной капиталӧ инвестицияяс лоисны 308,3848 миллиард тенге.<ref name="statistics"/> Карса медтӧдчана предприятиеяс пӧвстын — '''Шымкентса нефть переработка завод''', коді вӧчӧ бензин, дизельнӧй топливо, керосин да мукӧд нефтепродукт. Шымкентын эм сідзжӧ фармацевтическӧй промышленностьлӧн кузь история да ӧнія лекарство вӧчан заводъяс. Кар мутас вылын уджалӧ '''Оңтүстік''' торъя экономическӧй зона, некымын промышленнӧй зона да транспортно-логистическӧй шӧрин. 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын регистрация вӧлі 29 410 юридическӧй мортлӧн, наысь 24 907 уджалісны. Уджалысь организацияяслысь медыджыд юкӧнсӧ артмӧдісны ичӧт предприятиеяс.<ref name="statistics"/> == Транспорт == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана транспортнӧй узел. Автомобильнӧй туйяс, чугун туй да авиация йитӧны карсӧ Ташкент, Туркестан, Тараз, Алматы да мукӧд регионъяс кӧд. Кар пыр либӧ сійӧ матысь мунӧны Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы да Ташкент — Шымкент — Туркестан — Самара международнӧй туйяс.<ref name="development"/> === Карса транспорт === Йӧзӧс ветлӧдлан транспорт подувсӧ артмӧдӧ автобус маршрутъяслӧн паськыд сеть. Найӧ йитӧны кар шӧрсӧ бокса микрорайонъяс да 2014 воын карӧ пыртӧм мутасъяс кӧд. Проезд дон позьӧ мынтыны электроннӧй картаясӧн да мукӧд цифровӧй ногъясӧн. === Чугун туй === Шымкентса чугун туй станция сулалӧ Ташкент, Арыс, Тараз да Алматы йитлысь линия вылын. Татысь поездъяс мунӧны Казахстанса ыджыд каръясӧ да орчча государствоӧ. Шымкентсянь рытыввылын сулалӧ Арыс I, Казахстанса медтӧдчана чугун туй узелъяс пӧвсьыс ӧти. === Авиация === Шымкентса международнӧй аэропорт примитӧ му пытшса да международнӧй рейсъяс. Сійӧ — SCAT Airlines авиакомпаниялӧн медшӧр база пӧвсьыс ӧти. 2024 вося декабрь 25 лунӧ восьтісны 40 000 м² ыджда пассажир терминал. Сійӧ кыпӧдіс аэропортлысь вося пропускнӧй вын 800 сюрссянь 6 миллион пассажирӧдз.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Астана, Алматы, Шымкент да Актобе аэропортъяс лоӧны мультимодальнӧй шӧринъясӧн], Казахстан Республикаса Транспорт министерство, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Сӧвмӧдан планъясӧ пырӧ 3,5 км кузьта выль лэбзян-пуксян полоса да Оңтүстік торъя экономическӧй зона кӧд йитӧм мультимодальнӧй транспортно-логистическӧй шӧрин стрӧитӧм. == Велӧдчӧм да наука == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана вылыс велӧдчан шӧрин. Карын уджалӧны университетъяс, академияяс, техническӧй колледжъяс, профессиональнӧй школа да туялан учреждениеяс. Медшӧр вылыс велӧдчанінъяс: * '''Мухтар Ауэзов нима Южнӧй Казахстанса туялан университет''' — муын медыджыд уна профильӧн велӧдан университетъяс пӧвсьыс ӧти * '''Южнӧй Казахстанса медицина академия''' — медицина, фармация да дзоньвидзалун наукаясӧн специалистъяс лӧсьӧдӧ * '''Өзбекәлі Жәнібеков нима Южнӧй Казахстанса педагогическӧй университет''' * Шымкентса университет * Мирас университет * Шӧр Азияса инновационнӧй университет Карса университетъясын велӧдчӧны Казахстан пасьтаысь, Узбекистанысь да Шӧр Азияса мукӧд государствоысь студентъяс. == Дзоньвидзалун видзӧм == Шымкент — Казахстан лунвывса ыджыд медицина шӧрин. Карын эм ӧтувъя больничаяс, диагностика шӧринъяс, кардиология, онкология да инфекция центръяс, чужтан керкаяс, поликлиникаяс, тэрмасьӧм отсӧг да частнӧй клиникаяс. Карса фармацевтическӧй традиция заводитчис XIX нэмын сантонин вӧчӧмсянь. Ӧні сійӧс водзӧ нуӧны лекарство вӧчан заводъяс да Южнӧй Казахстанса медицина академия. == Культура == Шымкентын уджалӧны казах, роч да узбек театръяс, музейяс, библиотекаяс, концертнӧй залъяс, художественнӧй галереяяс да культура шӧринъяс. Медтӧдчана культура учреждениеяс: * Жумат Шанин нима Казах академическӧй драма театр * Роч драма театр * Опера да балет театр * Узбек драма театр * Кукла да том йӧз театр * Региональнӧй история музей * Политическӧй репрессияясын колипъяс музей * '''Шымқала''' историко-культурнӧй комплекс 2020 воын Шымкентӧс индӧма '''Асшӧр Государствояс Содружество культура юркарӧн'''. Сэки жӧ пасйисны карлысь 2200 во. == Туризм да тӧдчана места == Карлӧн медшӧр историческӧй места — '''Шымқала''' комплекс. Сійӧ лӧсьӧдӧма важ карин да Кокандса цитадель инйын. Комплексӧ пырӧны археологическӧй раскопкаяс, выльысь лӧсьӧдӧм крепость, музей да кар вылӧ видзӧданінъяс. Мукӧд тӧдчана места: * Ордабасы площадь * «Жер-Ана» памятник * Асшӧрлун парк * Байдибек-би памятник * Абай парк * Асанбай Аскаров нима дендрологическӧй парк * Шымкентса зоопарк * Арбат пешӧй зона * Кошкарата источникъяс да набережнӧй * мечетьяс, православнӧй вичкояс да кар шӧрса историческӧй керкаяс Шымкентсянь туристъяс мунӧны Сайрамӧ, Сайрам-Угам национальнӧй паркӧ, Аксу-Жабаглы заповедникӧ, Туркестанӧ да Отырар важ карӧ. == Архитектура да кар тэчӧм == Шымкентса кар серпас йитӧ историческӧй шӧрин, сӧвет кадса олан районъяс да современнӧй керкаяса выль микрорайонъяс. 2014 воын кар гранитаяс паськӧдӧм бӧрын стрӧительство медся тэрмасьӧмӧн сӧвмис войвыв, рытыввыв да войвыв-рытыввыв юкӧнъясын. Медтӧдчана выль районъяс — Туран, Shymkent City, Бозарык да Тассай. Кар сӧвмӧдӧм пыртӧ выль туйяс, школа, больнича, ва да газ сетьяс, парк, спортнӧй сооружение да культура шӧрин стрӧитӧм. 2026 вося медводдза джынйын вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін.<ref name="statistics"/> == Спорт == Шымкентын паськыда сӧвмӧмаӧсь футбол, бокс, тыш, гиръяс кыпӧдӧм, гимнастика, теннис, кӧвтӧм да велосипеднӧй спорт. Медшӧр зонъяс футбол клуб — '''Ордабасы'''. 2023 воын сійӧ медводдзаысь лои Казахстанса чемпионӧн. '''БИИК-Шымкент''' нывбаба футбол клуб унаысь лои Казахстанса чемпионӧн да ворсіс Европа клубъяс костса турниръясын. Медшӧр спортнӧй объект — Хаджимухан Мунайтпасов нима Центральнӧй стадион. Карын эм сідзжӧ спорт залъяс, теннис шӧринъяс, бассейнъяс да лёгкӧй атлетика комплекс. == Экология == Шымкентлӧн медшӧр экология проблемаыс йитчӧны промышленнӧй да транспортнӧй выбросъяс, сынӧд мичлун, няйт ва чиститӧм, шыбласъясӧн веськӧдлӧм да турунъяса мутасъяс видзӧм кӧд. Карса программаяс пыртӧны заводъяс модернизируйтӧм, газ сеть паськӧдӧм, экологичнӧйджык автобусъяс, юяс да каналъяс выльмӧдӧм да выль пуяс садьтӧм.<ref name="development"/> Тӧдчана природнӧй да шойччан местаяс пӧвстын — Бадам ю, Кошкарата да Карасу источникъяс, дендрологическӧй парк да карса турунъяса пояс. == Видзӧдӧй сідзжӧ == * [[Казахстан]] * [[Астана]] * [[Алматы]] == Ыстӧдъяс == <references /> == Литература == * Бартольд В. В. ''Сочинения. III том: историческӧй география кузя уджъяс''. — Москва: Наука, 1965. * Байпаков К. М. ''Ыджыд Шӧвк туй вылын Казахстанса шӧр нэмъясся каръяс''. — Алматы. * ''Казахстанса история да культура памятникъяслӧн чукӧр. Южнӧй Казахстан область''. — Алматы. * ''Шымкент карин археологическӧй туялӧмъяслысь материалъяс''. — Шымкент. == Йитӧдъяс == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент карса акиматлӧн официальнӧй сайт] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар йылысь официальнӧй статистика] * [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent туристическӧй портал] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Шымкентса инвестиционнӧй портал] * [[Commons:Category:Shymkent|Шымкент йылысь медиафайлъяс Викискладын]] [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Уна йӧза оланінъяс]] fdqtriywh389q7szo3ri2a6b04y21ek 149357 149356 2026-08-05T04:41:15Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149357 wikitext text/x-wiki {{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна кар |Район ним = |Регион ним = |Район = |Регион = |Сюйӧ = 5 карса район |Юралысь = Габит Сыздыкбеков<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Сыздыкбеков Габит Абдимажитович], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> |Юралысь ним = аким |Панӧм = м. э. ӧдз III—II нэмъяс |Медводдза казьтыштӧм = XIV нэм (1365—1366 воясса вӧвлӧмторъяс) |Воддза нимъяс = Чимкент, Черняев (1914—1924) |Кар = |Магдебургскӧй инӧд = |Инлыдпасъяс = {{coord|||N|||E|type:city}} |Мутас = 1163 |Высота НУМ = 506 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Климат = континентальнӧй |Кыв = [[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Кывъяс = |Олысьяс = 1 310 681 |Перепись во = 1 июль 2026 |Олысь лыд = 1127 |Агломерация = Шымкент агломерация |Национал состав = казахъяс, узбекъяс, рочьяс, азербайджанъяс, татараяс да мукӧд |Конфессионал состав = мусульмана, христианъяс да мукӧд |Мусерпас = Shymkent in Kazakhstan.svg |Размер карты = 250 |Кар мусерпас = |Час кытш = +5 |Телефон код = +7 7252 |Пошта индӧс = |Пошта индӧсъяс = 160000 |Автомобиль код = 17 |Карса лун = |Каръяслӧн мутыслун = |Категория Commons'ын = Shymkent |Прараметр1 ним = КАТО код |параметр1 = 511010000 |Сайт = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Шымкент''' ({{lang|kk|Шымкент}}, латиницаӧн ''Şymkent''; {{lang|ru|Шымкент}}; 1992 воӧдз роч кывйын официальнӧй гижӧд — '''Чимкент''') — [[Казахстан]]лӧн лунвыв юкӧнын сулалысь кар. Сійӧ [[Астана]] да [[Алматы]] каръяс кӧд ӧтвылысь Казахстанса республика тӧдчанлуна куим кар пӧвсьыс ӧти. Шымкент лоӧ торъя административно-территориальнӧй юкӧнӧн да оз пыр сійӧс гӧгӧр кытшалысь Туркестан областьӧ. Республика тӧдчанлуна карлысь статуссӧ сылы сетісны 2018 вося июнь 19 лунӧ.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Казахстан Республикаса административно-территориальнӧй тэчаслунлӧн ӧткымын юалӧмъяс йылысь], Казахстан Республикаса Президентлӧн официальнӧй сайт, 2018-06-19, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын оліс '''1 310 681 морт'''. Йӧз лыд серти сійӧ Казахстанын коймӧд кар, Алматы да Астана бӧрын.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Казахстан Республикаса регионъясын олысь лыд, 2026 вося июль 1 лун кежлӧ], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Карлӧн административнӧй мутасыс — 1163 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент карӧс сӧвмӧдан план], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Шымкент — Казахстан лунвывса медыджыд промышленнӧй, вузасьысян, транспортнӧй, велӧдан да культурнӧй шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Карса экономикаын ыджыд тӧдчанлун имӧны нефть переработка, фармацевтика, металлургия, сёян-юан вӧчан, текстильнӧй да стрӧительнӧй промышленность, вузасьӧм да услугаяс. Историческӧй шӧринын археологическӧй туялӧмъяс петкӧдлісны миян эраӧдз III нэм помся да II нэм заводитчӧмся культурнӧй слойяс. Та вӧсна ӧнія кар инйын кар ногӧн оланінлы 2200 воысь уна.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Шымкент важ карин], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> [[Файл:Shymkent independence square in 2023.jpg|мини|справа|Шымкентса Ордабасы площадь 2023 воын]] == Ним йылысь == Медся паськыда паськалӧм гӧгӧрвоӧдӧм серти, '''Шымкент''' нимыс артмӧма кык юкӧнысь. ''Шым'' либӧ ''чим'' кыв вермӧ петкӧдлыны «турун», «видз», «му пласт» либӧ «турунъяса места», а иран кывъясысь петӧм ''кент'' кыв вежӧртӧ «кар» либӧ «оланін». Сідзи нимсӧ позьӧ гӧгӧрвоны «турунъяса кар», «видзъяс костын кар» либӧ «дзоридзалысь кар» моз. ''-Кент'' юкӧн эм и [[Шӧр Азия]]са мукӧд оланін нимъясын, медся тӧдчанаыс — [[Ташкент]], Жаркент да Манкент.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Шымкент кар: ӧтувъя юӧр], Kazakh Invest, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> XIX—XX нэмъясся роч чӧжъясын карсӧ гижлісны '''Чимкент''' нимӧн. 1914 воын сылы сетісны '''Черняев''' ним, 1864 воын кар босьтӧмын роч войскалы юралысь генерал Михаил Черняев честь кузя. 1924 воын Чимкент нимсӧ бергӧдісны. 1992 вося сентябрь 8 лунӧ роч кывйын официальнӧй гижӧдсӧ вежисны Чимкентсянь Шымкент вылӧ, медым сійӧ матыстчыны казах кывса шыалӧм дорӧ.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Казахстанса ӧткымын административно-территориальнӧй юкӧнъяслысь нимъяс вежӧм да роч транскрипциясӧ ладмӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 1992-09-08, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == История == === Важ кад да шӧр нэмъяс === Ӧнія Шымкент мутас вылын йӧз олісны нин важ кадсянь. Археологическӧй карин сулалӧ ӧнія карлӧн историческӧй шӧринын да босьтӧ 4,5 гектар гӧгӧр. Туялӧмъяс вӧліны восьтӧмаӧсь 14 метрӧдз кызта культурнӧй слойяс. Медулынъя слойясысь аддзӧм керамикасӧ датируйтӧны миян эраӧдз III нэм помӧн — II нэм заводитчӧмӧн.<ref name="archaeology"/> Оланін сӧвмӧмлы отсаліс сылӧн Сырдарья ю вожъяс, Шӧр Азияса оазисъяс да Казахстанса степьяс йитлысь туйяс вылын сулалӧмыс. Шымкентсянь ылын абу Сайрам, кодӧс шӧр нэмъясын тӧдісны Испиджаб нимӧн. Сійӧ вӧлі [[Ыджыд Шӧвк туй]] вылын медся тӧдчана вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Шымкент нимыс эм XV нэмын гижӧм Шараф ад-Дин Али Яздилӧн ''Зафар-наме'' уджын. Книгаын висьтавсьӧ 1365 да 1366 воясын лӧсьӧмторъяс йылысь.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Шымкентӧ ветлӧм могысь сизим помка], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Разнӧй кадӧ кар да сійӧс гӧгӧрса мутасъяс вӧліны Шӧр Азияса уна государство вӧсна тышын. Найӧ пӧвстын вӧліны Тимуридъяслӧн государство да Казах ханство. XVII—XVIII нэмъясын регионсӧ унаысь инміны казахъяс да джунгаръяс костын войнаяс. === Коканд ханство да Роч империя === XIX нэм заводитчӧмын Шымкент пырис Коканд ханство составӧ. 1810 во гӧгӧрын сійӧс лӧсьӧдісны военнӧй крепостьӧн да административнӧй шӧринӧн. Цитадельыс сулаліс оланін шӧрса вылынджык местаын да видзис Ташкентӧ, Туркестанӧ да Сайрамӧ мунан туйяс. 1864 вося сентябрын крепостьсӧ босьтісны Михаил Черняев веськӧдлӧм улын роч войскаяс. Роч империяӧ пыртӧм бӧрын Чимкент лои Сырдарья областьса уезд шӧринӧн, Туркестан генерал-губернаторствоын. Империя кадӧ карса экономикаыс подуласьліс вузасьӧм, ремеслӧ да видзму овмӧсса продукция переработка вылӧ. 1880-ӧд воясын тані восьтісны ''Artemisia cina'' турунйысь сантонин вӧчан фабрика. Сійӧс лыддьӧны Шымкентса ӧнія фармацевтическӧй промышленностьлӧн заводитчӧмӧн. XX нэм заводитчӧмын чугун туй воӧм чорыдджыка паськӧдіс карлысь вузасьысян да транспортнӧй шӧринлысь тӧдчанлун. === Сӧвет кад === [[Роч революция]] бӧрын карыс пырис Туркестан Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ, сэсся Казах Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да медбӧрын Казах Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ. 1932 воын Чимкент лои выль Южнӧй Казахстан областьлӧн административнӧй шӧринӧн. Сӧветскӧй индустриализация кадӧ карын стрӧитісны металлургическӧй, химическӧй, фармацевтическӧй, сёян-юан, текстильнӧй да стрӧительнӧй материалъяс вӧчан предприятиеяс. Медтӧдчана заводъясысь ӧти вӧлі Чимкентса свинеч вӧчан завод. Мӧд мир война кадӧ Сӧветскӧй Союзлӧн рытыввыв регионъясысь Чимкентӧ вайисны уна фабрика да учреждение. Карса предприятиеяс вӧчлісны металл, боеприпас, танкъяслы юкӧнъяс, оптическӧй приборъяс да фронтлы колана мукӧд продукция. Война бӧрын карлӧн йӧз лыдыс зэв тэрмасьӧмӧн содіс. Стрӧитісны выль олан районъяс, школа, вуз, больнича да промышленнӧй предприятие. 1980-ӧд воясын заводитіс уджавны Шымкентса нефть переработка завод. === Асшӧр Казахстан === 1991 воын Казахстан асшӧр государствоӧн лоӧм бӧрын Шымкент кольӧма му лунвывса медыджыд экономика шӧринъяс пӧвстын. 2014 воын карлӧн административнӧй гранитаяссӧ паськӧдісны, орчча районъяссянь сэтчӧ оланінъяс да муяс пыртӧмӧн. Сэки жӧ лӧсьӧдісны нёльӧд карса район, кодӧс сёрӧнджык шуисны Каратауӧн.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Шымкентын нёльӧд район лӧсьӧдӧм да карса районъяслысь гранитаяс урчитӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2014-10-07, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2018 вося июнь 19 лунӧ Шымкентӧс торйӧдісны Южнӧй Казахстан областьысь да сетісны республика тӧдчанлуна кар статус. Областьса административнӧй шӧринсӧ вуджӧдісны Туркестанӧ, а областьсӧ шуисны Туркестан областьӧн.<ref name="status2018"/> 2022 воын лӧсьӧдісны витӧд карса район — Туран.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Шымкент карын Туран район лӧсьӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2022-08-12, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == География == === Ин === Шымкент сулалӧ Казахстан лунвыв юкӧнын, Тянь-Шань кырсянь рытыввывса подувын, [[Узбекистан]] границасянь ылын абу. Карсянь Ташкентӧдз 120 км гӧгӧр войвывлань, Алматыӧдз 690 км рытыввывлань, Астанаӧдз 1400 км-ысь уна войвывлань. Административнӧй мутасыс — 116 300 гектар, либӧ 1163 км².<ref name="development"/> Медшӧр юясыс — Бадам да Кошкарата, Кошкарата юлӧн Карасу вожӧн. Карын эм 9 канал, налӧн ӧтувъя кузьтаыс 91 км гӧгӧр. Найӧ пӧвстын Бадам, Шымкент, Янгичек, Текесу да Кошкарата каналъяс. Государственнӧй вӧр фонд да карса турунъяса мутасъяс босьтӧны 5332,7 гектар.<ref name="development"/> === Климат === Шымкентлӧн климат континентальнӧй. Гожӧмыс кузь, зэв шоныд да кось, а тӧлыс Казахстан войвывса регионъяс серти не сэтшӧм чорыд. Унджык зэр да лым усьӧ тӧвнас да тулыснас. Гожӧмын зэр этшаджык. Тӧлын лым вермӧ усьны, но лымъя покровыс дыр оз сулалӧ. Лунвывса ин да матысса горъяс вӧсна Шымкент — Казахстанса медся шоныд ыджыд каръяс пӧвсьыс ӧти. == Административнӧй юкӧдӧм == Шымкент юксьӧ вит карса район вылӧ:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Шымкент карса акимат], Казахстан Республикаса государственнӧй органъяслӧн портал, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> # '''Абай''' # '''Аль-Фараби''' # '''Енбекши''' # '''Каратау''' # '''Туран''' Каратау районсӧ лӧсьӧдісны 2014 воын, а Турансӧ — 2022 воын. 2026 во заводитчӧмын районъясын олысь лыдыс вӧлі татшӧм:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Казахстан Республикаса олысьяс национальность серти 2026 во заводитчӧм кежлӧ, «Шымкент» лист], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, 2026-03-27, XLSX, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Район ! Олысь лыд 2026 во заводитчӧмын |- | style="text-align:left" | Абай || 259 325 |- | style="text-align:left" | Аль-Фараби || 262 566 |- | style="text-align:left" | Енбекши || 206 679 |- | style="text-align:left" | Каратау || 334 139 |- | style="text-align:left" | Туран || 231 341 |} Карса исполнительнӧй властьлы юралысьсӧ шуӧны '''''акимӧн'''''. 2023 вося сентябрь 5 лунсянь Шымкентса акимӧн уджалӧ '''Габит Абдимажитулы Сыздыкбеков'''.<ref name="akim"/> == Олысьяс == Шымкент — Казахстанын медся тэрмасьӧмӧн быдмысь каръяс пӧвсьыс ӧти. Миллион мортся границасӧ сійӧ вуджис 2018 воын. 2026 во заводитчӧмын карын оліс 1 294 050 морт, а июль 1 лун кежлӧ — 1 310 681 морт.<ref name="population2026"/><ref name="ethnicity2026"/> 2026 вося январьсянь майӧдз йӧзлӧн естественнӧй содӧмыс вӧлі 8287 морт. Тайӧ каднас чужис 10 261 морт, кулис 1974 морт. Миграционнӧй сальдоыс вӧлі положительнӧй — 5783 морт.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар: регионлӧн социально-экономическӧй сӧвмӧм йылысь дженьыд итогъяс], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> === Йӧз состав === Шымкент — уна сикас йӧза да уна культуран кар. 2026 во заводитчӧм кежлӧ медыджыд этническӧй группаыс вӧліны:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Йӧз ! Лыд ! Юкӧн |- | style="text-align:left" | Казахъяс || 929 724 || 71,85 % |- | style="text-align:left" | Узбекъяс || 203 098 || 15,69 % |- | style="text-align:left" | Рочьяс || 74 404 || 5,75 % |- | style="text-align:left" | Азербайджанъяс || 23 814 || 1,84 % |- | style="text-align:left" | Татараяс || 11 346 || 0,88 % |- | style="text-align:left" | Мукӧд йӧз || 51 664 || 3,99 % |} Государственнӧй кыв — [[Казах кыв|казах]]. Государственнӧй учреждениеясын да местнӧй власть органъясын казах кыв кӧд ӧтвылысь официальнӧя вӧдитчӧны [[Роч кыв|роч кывйӧн]]. Йӧзлӧн ыджыд юкӧн сёрнитӧ сідзжӧ [[Узбек кыв|узбек кывйӧн]]. == Экономика == Шымкент — Казахстанса медыджыд промышленнӧй да вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Медшӧр отрасльяс: * нефть переработка * фармацевтическӧй промышленность * металлургия * сёян-юан вӧчӧм * текстильнӧй да паськӧм вӧчан промышленность * стрӧительнӧй материалъяс вӧчӧм * транспорт да логистика * оптӧвӧй да розничнӧй вузасьӧм * стрӧительство да услугаяс 2026 вося январь—мартын региональнӧй валовӧй продукт вӧлі 1,351838 триллион [[Казахстанса тенге|тенге]]. 2025 вося сэтшӧм жӧ кадкост серти экономика быдмис 8,9 %. Услугаяс сетісны экономикаысь 61,6 %, товаръяс вӧчӧм — 30,1 %.<ref name="statistics"/> 2026 вося январь—июньын промышленнӧй производство вӧлі 817,4593 миллиард тенге, 2025 вося сэтшӧм жӧ кад серти 11 % унджык. Перерабатывающӧй промышленностьын производство содіс 9,6 %.<ref name="statistics"/> Сэтшӧм жӧ кадӧ стрӧительнӧй уджъяс вӧліны 136,2557 миллиард тенге дон. Вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін, а основной капиталӧ инвестицияяс лоисны 308,3848 миллиард тенге.<ref name="statistics"/> Карса медтӧдчана предприятиеяс пӧвстын — '''Шымкентса нефть переработка завод''', коді вӧчӧ бензин, дизельнӧй топливо, керосин да мукӧд нефтепродукт. Шымкентын эм сідзжӧ фармацевтическӧй промышленностьлӧн кузь история да ӧнія лекарство вӧчан заводъяс. Кар мутас вылын уджалӧ '''Оңтүстік''' торъя экономическӧй зона, некымын промышленнӧй зона да транспортно-логистическӧй шӧрин. 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын регистрация вӧлі 29 410 юридическӧй мортлӧн, наысь 24 907 уджалісны. Уджалысь организацияяслысь медыджыд юкӧнсӧ артмӧдісны ичӧт предприятиеяс.<ref name="statistics"/> == Транспорт == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана транспортнӧй узел. Автомобильнӧй туйяс, чугун туй да авиация йитӧны карсӧ Ташкент, Туркестан, Тараз, Алматы да мукӧд регионъяс кӧд. Кар пыр либӧ сійӧ матысь мунӧны Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы да Ташкент — Шымкент — Туркестан — Самара международнӧй туйяс.<ref name="development"/> === Карса транспорт === Йӧзӧс ветлӧдлан транспорт подувсӧ артмӧдӧ автобус маршрутъяслӧн паськыд сеть. Найӧ йитӧны кар шӧрсӧ бокса микрорайонъяс да 2014 воын карӧ пыртӧм мутасъяс кӧд. Проезд дон позьӧ мынтыны электроннӧй картаясӧн да мукӧд цифровӧй ногъясӧн. === Чугун туй === Шымкентса чугун туй станция сулалӧ Ташкент, Арыс, Тараз да Алматы йитлысь линия вылын. Татысь поездъяс мунӧны Казахстанса ыджыд каръясӧ да орчча государствоӧ. Шымкентсянь рытыввылын сулалӧ Арыс I, Казахстанса медтӧдчана чугун туй узелъяс пӧвсьыс ӧти. === Авиация === Шымкентса международнӧй аэропорт примитӧ му пытшса да международнӧй рейсъяс. Сійӧ — SCAT Airlines авиакомпаниялӧн медшӧр база пӧвсьыс ӧти. 2024 вося декабрь 25 лунӧ восьтісны 40 000 м² ыджда пассажир терминал. Сійӧ кыпӧдіс аэропортлысь вося пропускнӧй вын 800 сюрссянь 6 миллион пассажирӧдз.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Астана, Алматы, Шымкент да Актобе аэропортъяс лоӧны мультимодальнӧй шӧринъясӧн], Казахстан Республикаса Транспорт министерство, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Сӧвмӧдан планъясӧ пырӧ 3,5 км кузьта выль лэбзян-пуксян полоса да Оңтүстік торъя экономическӧй зона кӧд йитӧм мультимодальнӧй транспортно-логистическӧй шӧрин стрӧитӧм. == Велӧдчӧм да наука == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана вылыс велӧдчан шӧрин. Карын уджалӧны университетъяс, академияяс, техническӧй колледжъяс, профессиональнӧй школа да туялан учреждениеяс. Медшӧр вылыс велӧдчанінъяс: * '''Мухтар Ауэзов нима Южнӧй Казахстанса туялан университет''' — муын медыджыд уна профильӧн велӧдан университетъяс пӧвсьыс ӧти * '''Южнӧй Казахстанса медицина академия''' — медицина, фармация да дзоньвидзалун наукаясӧн специалистъяс лӧсьӧдӧ * '''Өзбекәлі Жәнібеков нима Южнӧй Казахстанса педагогическӧй университет''' * Шымкентса университет * Мирас университет * Шӧр Азияса инновационнӧй университет Карса университетъясын велӧдчӧны Казахстан пасьтаысь, Узбекистанысь да Шӧр Азияса мукӧд государствоысь студентъяс. == Дзоньвидзалун видзӧм == Шымкент — Казахстан лунвывса ыджыд медицина шӧрин. Карын эм ӧтувъя больничаяс, диагностика шӧринъяс, кардиология, онкология да инфекция центръяс, чужтан керкаяс, поликлиникаяс, тэрмасьӧм отсӧг да частнӧй клиникаяс. Карса фармацевтическӧй традиция заводитчис XIX нэмын сантонин вӧчӧмсянь. Ӧні сійӧс водзӧ нуӧны лекарство вӧчан заводъяс да Южнӧй Казахстанса медицина академия. == Культура == Шымкентын уджалӧны казах, роч да узбек театръяс, музейяс, библиотекаяс, концертнӧй залъяс, художественнӧй галереяяс да культура шӧринъяс. Медтӧдчана культура учреждениеяс: * Жумат Шанин нима Казах академическӧй драма театр * Роч драма театр * Опера да балет театр * Узбек драма театр * Кукла да том йӧз театр * Региональнӧй история музей * Политическӧй репрессияясын колипъяс музей * '''Шымқала''' историко-культурнӧй комплекс 2020 воын Шымкентӧс индӧма '''Асшӧр Государствояс Содружество культура юркарӧн'''. Сэки жӧ пасйисны карлысь 2200 во. == Туризм да тӧдчана места == Карлӧн медшӧр историческӧй места — '''Шымқала''' комплекс. Сійӧ лӧсьӧдӧма важ карин да Кокандса цитадель инйын. Комплексӧ пырӧны археологическӧй раскопкаяс, выльысь лӧсьӧдӧм крепость, музей да кар вылӧ видзӧданінъяс. Мукӧд тӧдчана места: * Ордабасы площадь * «Жер-Ана» памятник * Асшӧрлун парк * Байдибек-би памятник * Абай парк * Асанбай Аскаров нима дендрологическӧй парк * Шымкентса зоопарк * Арбат пешӧй зона * Кошкарата источникъяс да набережнӧй * мечетьяс, православнӧй вичкояс да кар шӧрса историческӧй керкаяс Шымкентсянь туристъяс мунӧны Сайрамӧ, Сайрам-Угам национальнӧй паркӧ, Аксу-Жабаглы заповедникӧ, Туркестанӧ да Отырар важ карӧ. == Архитектура да кар тэчӧм == Шымкентса кар серпас йитӧ историческӧй шӧрин, сӧвет кадса олан районъяс да современнӧй керкаяса выль микрорайонъяс. 2014 воын кар гранитаяс паськӧдӧм бӧрын стрӧительство медся тэрмасьӧмӧн сӧвмис войвыв, рытыввыв да войвыв-рытыввыв юкӧнъясын. Медтӧдчана выль районъяс — Туран, Shymkent City, Бозарык да Тассай. Кар сӧвмӧдӧм пыртӧ выль туйяс, школа, больнича, ва да газ сетьяс, парк, спортнӧй сооружение да культура шӧрин стрӧитӧм. 2026 вося медводдза джынйын вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін.<ref name="statistics"/> == Спорт == Шымкентын паськыда сӧвмӧмаӧсь футбол, бокс, тыш, гиръяс кыпӧдӧм, гимнастика, теннис, кӧвтӧм да велосипеднӧй спорт. Медшӧр зонъяс футбол клуб — '''Ордабасы'''. 2023 воын сійӧ медводдзаысь лои Казахстанса чемпионӧн. '''БИИК-Шымкент''' нывбаба футбол клуб унаысь лои Казахстанса чемпионӧн да ворсіс Европа клубъяс костса турниръясын. Медшӧр спортнӧй объект — Хаджимухан Мунайтпасов нима Центральнӧй стадион. Карын эм сідзжӧ спорт залъяс, теннис шӧринъяс, бассейнъяс да лёгкӧй атлетика комплекс. == Экология == Шымкентлӧн медшӧр экология проблемаыс йитчӧны промышленнӧй да транспортнӧй выбросъяс, сынӧд мичлун, няйт ва чиститӧм, шыбласъясӧн веськӧдлӧм да турунъяса мутасъяс видзӧм кӧд. Карса программаяс пыртӧны заводъяс модернизируйтӧм, газ сеть паськӧдӧм, экологичнӧйджык автобусъяс, юяс да каналъяс выльмӧдӧм да выль пуяс садьтӧм.<ref name="development"/> Тӧдчана природнӧй да шойччан местаяс пӧвстын — Бадам ю, Кошкарата да Карасу источникъяс, дендрологическӧй парк да карса турунъяса пояс. == Видзӧдӧй сідзжӧ == * [[Казахстан]] * [[Астана]] * [[Алматы]] == Ыстӧдъяс == <references /> == Литература == * Бартольд В. В. ''Сочинения. III том: историческӧй география кузя уджъяс''. — Москва: Наука, 1965. * Байпаков К. М. ''Ыджыд Шӧвк туй вылын Казахстанса шӧр нэмъясся каръяс''. — Алматы. * ''Казахстанса история да культура памятникъяслӧн чукӧр. Южнӧй Казахстан область''. — Алматы. * ''Шымкент карин археологическӧй туялӧмъяслысь материалъяс''. — Шымкент. == Йитӧдъяс == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент карса акиматлӧн официальнӧй сайт] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар йылысь официальнӧй статистика] * [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent туристическӧй портал] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Шымкентса инвестиционнӧй портал] * [[Commons:Category:Shymkent|Шымкент йылысь медиафайлъяс Викискладын]] [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Уна йӧза оланінъяс]] 913v4yvyuo0sqqx3e42pzqc27z9ui0j 149358 149357 2026-08-05T04:41:51Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149358 wikitext text/x-wiki {{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна кар |Район ним = |Регион ним = |Район = |Регион = |Сюйӧ = 5 карса район |Юралысь = Габит Сыздыкбеков<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Сыздыкбеков Габит Абдимажитович], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> |Юралысь ним = аким |Панӧм = м. э. ӧдз III—II нэмъяс |Медводдза казьтыштӧм = XIV нэм (1365—1366 воясса вӧвлӧмторъяс) |Воддза нимъяс = Чимкент, Черняев (1914—1924) |Кар = |Магдебургскӧй инӧд = |Инлыдпасъяс = {{coord|42|19|00|N|69|36|00|E|type:city_region|display=inline,title}} |Мутас = 1163 |Высота НУМ = 506 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Климат = континентальнӧй |Кыв = [[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Кывъяс = |Олысьяс = 1 310 681 |Перепись во = 1 июль 2026 |Олысь лыд = 1127 |Агломерация = Шымкент агломерация |Национал состав = казахъяс, узбекъяс, рочьяс, азербайджанъяс, татараяс да мукӧд |Конфессионал состав = мусульмана, христианъяс да мукӧд |Мусерпас = Shymkent in Kazakhstan.svg |Размер карты = 150 |Кар мусерпас = |Час кытш = +5 |Телефон код = +7 7252 |Пошта индӧс = |Пошта индӧсъяс = 160000 |Автомобиль код = 17 |Карса лун = |Каръяслӧн мутыслун = |Категория Commons'ын = Shymkent |Прараметр1 ним = КАТО код |параметр1 = 511010000 |Сайт = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Шымкент''' ({{lang|kk|Шымкент}}, латиницаӧн ''Şymkent''; {{lang|ru|Шымкент}}; 1992 воӧдз роч кывйын официальнӧй гижӧд — '''Чимкент''') — [[Казахстан]]лӧн лунвыв юкӧнын сулалысь кар. Сійӧ [[Астана]] да [[Алматы]] каръяс кӧд ӧтвылысь Казахстанса республика тӧдчанлуна куим кар пӧвсьыс ӧти. Шымкент лоӧ торъя административно-территориальнӧй юкӧнӧн да оз пыр сійӧс гӧгӧр кытшалысь Туркестан областьӧ. Республика тӧдчанлуна карлысь статуссӧ сылы сетісны 2018 вося июнь 19 лунӧ.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Казахстан Республикаса административно-территориальнӧй тэчаслунлӧн ӧткымын юалӧмъяс йылысь], Казахстан Республикаса Президентлӧн официальнӧй сайт, 2018-06-19, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын оліс '''1 310 681 морт'''. Йӧз лыд серти сійӧ Казахстанын коймӧд кар, Алматы да Астана бӧрын.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Казахстан Республикаса регионъясын олысь лыд, 2026 вося июль 1 лун кежлӧ], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Карлӧн административнӧй мутасыс — 1163 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент карӧс сӧвмӧдан план], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Шымкент — Казахстан лунвывса медыджыд промышленнӧй, вузасьысян, транспортнӧй, велӧдан да культурнӧй шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Карса экономикаын ыджыд тӧдчанлун имӧны нефть переработка, фармацевтика, металлургия, сёян-юан вӧчан, текстильнӧй да стрӧительнӧй промышленность, вузасьӧм да услугаяс. Историческӧй шӧринын археологическӧй туялӧмъяс петкӧдлісны миян эраӧдз III нэм помся да II нэм заводитчӧмся культурнӧй слойяс. Та вӧсна ӧнія кар инйын кар ногӧн оланінлы 2200 воысь уна.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Шымкент важ карин], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> [[Файл:Shymkent independence square in 2023.jpg|мини|справа|Шымкентса Ордабасы площадь 2023 воын]] == Ним йылысь == Медся паськыда паськалӧм гӧгӧрвоӧдӧм серти, '''Шымкент''' нимыс артмӧма кык юкӧнысь. ''Шым'' либӧ ''чим'' кыв вермӧ петкӧдлыны «турун», «видз», «му пласт» либӧ «турунъяса места», а иран кывъясысь петӧм ''кент'' кыв вежӧртӧ «кар» либӧ «оланін». Сідзи нимсӧ позьӧ гӧгӧрвоны «турунъяса кар», «видзъяс костын кар» либӧ «дзоридзалысь кар» моз. ''-Кент'' юкӧн эм и [[Шӧр Азия]]са мукӧд оланін нимъясын, медся тӧдчанаыс — [[Ташкент]], Жаркент да Манкент.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Шымкент кар: ӧтувъя юӧр], Kazakh Invest, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> XIX—XX нэмъясся роч чӧжъясын карсӧ гижлісны '''Чимкент''' нимӧн. 1914 воын сылы сетісны '''Черняев''' ним, 1864 воын кар босьтӧмын роч войскалы юралысь генерал Михаил Черняев честь кузя. 1924 воын Чимкент нимсӧ бергӧдісны. 1992 вося сентябрь 8 лунӧ роч кывйын официальнӧй гижӧдсӧ вежисны Чимкентсянь Шымкент вылӧ, медым сійӧ матыстчыны казах кывса шыалӧм дорӧ.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Казахстанса ӧткымын административно-территориальнӧй юкӧнъяслысь нимъяс вежӧм да роч транскрипциясӧ ладмӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 1992-09-08, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == История == === Важ кад да шӧр нэмъяс === Ӧнія Шымкент мутас вылын йӧз олісны нин важ кадсянь. Археологическӧй карин сулалӧ ӧнія карлӧн историческӧй шӧринын да босьтӧ 4,5 гектар гӧгӧр. Туялӧмъяс вӧліны восьтӧмаӧсь 14 метрӧдз кызта культурнӧй слойяс. Медулынъя слойясысь аддзӧм керамикасӧ датируйтӧны миян эраӧдз III нэм помӧн — II нэм заводитчӧмӧн.<ref name="archaeology"/> Оланін сӧвмӧмлы отсаліс сылӧн Сырдарья ю вожъяс, Шӧр Азияса оазисъяс да Казахстанса степьяс йитлысь туйяс вылын сулалӧмыс. Шымкентсянь ылын абу Сайрам, кодӧс шӧр нэмъясын тӧдісны Испиджаб нимӧн. Сійӧ вӧлі [[Ыджыд Шӧвк туй]] вылын медся тӧдчана вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Шымкент нимыс эм XV нэмын гижӧм Шараф ад-Дин Али Яздилӧн ''Зафар-наме'' уджын. Книгаын висьтавсьӧ 1365 да 1366 воясын лӧсьӧмторъяс йылысь.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Шымкентӧ ветлӧм могысь сизим помка], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Разнӧй кадӧ кар да сійӧс гӧгӧрса мутасъяс вӧліны Шӧр Азияса уна государство вӧсна тышын. Найӧ пӧвстын вӧліны Тимуридъяслӧн государство да Казах ханство. XVII—XVIII нэмъясын регионсӧ унаысь инміны казахъяс да джунгаръяс костын войнаяс. === Коканд ханство да Роч империя === XIX нэм заводитчӧмын Шымкент пырис Коканд ханство составӧ. 1810 во гӧгӧрын сійӧс лӧсьӧдісны военнӧй крепостьӧн да административнӧй шӧринӧн. Цитадельыс сулаліс оланін шӧрса вылынджык местаын да видзис Ташкентӧ, Туркестанӧ да Сайрамӧ мунан туйяс. 1864 вося сентябрын крепостьсӧ босьтісны Михаил Черняев веськӧдлӧм улын роч войскаяс. Роч империяӧ пыртӧм бӧрын Чимкент лои Сырдарья областьса уезд шӧринӧн, Туркестан генерал-губернаторствоын. Империя кадӧ карса экономикаыс подуласьліс вузасьӧм, ремеслӧ да видзму овмӧсса продукция переработка вылӧ. 1880-ӧд воясын тані восьтісны ''Artemisia cina'' турунйысь сантонин вӧчан фабрика. Сійӧс лыддьӧны Шымкентса ӧнія фармацевтическӧй промышленностьлӧн заводитчӧмӧн. XX нэм заводитчӧмын чугун туй воӧм чорыдджыка паськӧдіс карлысь вузасьысян да транспортнӧй шӧринлысь тӧдчанлун. === Сӧвет кад === [[Роч революция]] бӧрын карыс пырис Туркестан Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ, сэсся Казах Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да медбӧрын Казах Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ. 1932 воын Чимкент лои выль Южнӧй Казахстан областьлӧн административнӧй шӧринӧн. Сӧветскӧй индустриализация кадӧ карын стрӧитісны металлургическӧй, химическӧй, фармацевтическӧй, сёян-юан, текстильнӧй да стрӧительнӧй материалъяс вӧчан предприятиеяс. Медтӧдчана заводъясысь ӧти вӧлі Чимкентса свинеч вӧчан завод. Мӧд мир война кадӧ Сӧветскӧй Союзлӧн рытыввыв регионъясысь Чимкентӧ вайисны уна фабрика да учреждение. Карса предприятиеяс вӧчлісны металл, боеприпас, танкъяслы юкӧнъяс, оптическӧй приборъяс да фронтлы колана мукӧд продукция. Война бӧрын карлӧн йӧз лыдыс зэв тэрмасьӧмӧн содіс. Стрӧитісны выль олан районъяс, школа, вуз, больнича да промышленнӧй предприятие. 1980-ӧд воясын заводитіс уджавны Шымкентса нефть переработка завод. === Асшӧр Казахстан === 1991 воын Казахстан асшӧр государствоӧн лоӧм бӧрын Шымкент кольӧма му лунвывса медыджыд экономика шӧринъяс пӧвстын. 2014 воын карлӧн административнӧй гранитаяссӧ паськӧдісны, орчча районъяссянь сэтчӧ оланінъяс да муяс пыртӧмӧн. Сэки жӧ лӧсьӧдісны нёльӧд карса район, кодӧс сёрӧнджык шуисны Каратауӧн.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Шымкентын нёльӧд район лӧсьӧдӧм да карса районъяслысь гранитаяс урчитӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2014-10-07, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2018 вося июнь 19 лунӧ Шымкентӧс торйӧдісны Южнӧй Казахстан областьысь да сетісны республика тӧдчанлуна кар статус. Областьса административнӧй шӧринсӧ вуджӧдісны Туркестанӧ, а областьсӧ шуисны Туркестан областьӧн.<ref name="status2018"/> 2022 воын лӧсьӧдісны витӧд карса район — Туран.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Шымкент карын Туран район лӧсьӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2022-08-12, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == География == === Ин === Шымкент сулалӧ Казахстан лунвыв юкӧнын, Тянь-Шань кырсянь рытыввывса подувын, [[Узбекистан]] границасянь ылын абу. Карсянь Ташкентӧдз 120 км гӧгӧр войвывлань, Алматыӧдз 690 км рытыввывлань, Астанаӧдз 1400 км-ысь уна войвывлань. Административнӧй мутасыс — 116 300 гектар, либӧ 1163 км².<ref name="development"/> Медшӧр юясыс — Бадам да Кошкарата, Кошкарата юлӧн Карасу вожӧн. Карын эм 9 канал, налӧн ӧтувъя кузьтаыс 91 км гӧгӧр. Найӧ пӧвстын Бадам, Шымкент, Янгичек, Текесу да Кошкарата каналъяс. Государственнӧй вӧр фонд да карса турунъяса мутасъяс босьтӧны 5332,7 гектар.<ref name="development"/> === Климат === Шымкентлӧн климат континентальнӧй. Гожӧмыс кузь, зэв шоныд да кось, а тӧлыс Казахстан войвывса регионъяс серти не сэтшӧм чорыд. Унджык зэр да лым усьӧ тӧвнас да тулыснас. Гожӧмын зэр этшаджык. Тӧлын лым вермӧ усьны, но лымъя покровыс дыр оз сулалӧ. Лунвывса ин да матысса горъяс вӧсна Шымкент — Казахстанса медся шоныд ыджыд каръяс пӧвсьыс ӧти. == Административнӧй юкӧдӧм == Шымкент юксьӧ вит карса район вылӧ:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Шымкент карса акимат], Казахстан Республикаса государственнӧй органъяслӧн портал, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> # '''Абай''' # '''Аль-Фараби''' # '''Енбекши''' # '''Каратау''' # '''Туран''' Каратау районсӧ лӧсьӧдісны 2014 воын, а Турансӧ — 2022 воын. 2026 во заводитчӧмын районъясын олысь лыдыс вӧлі татшӧм:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Казахстан Республикаса олысьяс национальность серти 2026 во заводитчӧм кежлӧ, «Шымкент» лист], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, 2026-03-27, XLSX, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Район ! Олысь лыд 2026 во заводитчӧмын |- | style="text-align:left" | Абай || 259 325 |- | style="text-align:left" | Аль-Фараби || 262 566 |- | style="text-align:left" | Енбекши || 206 679 |- | style="text-align:left" | Каратау || 334 139 |- | style="text-align:left" | Туран || 231 341 |} Карса исполнительнӧй властьлы юралысьсӧ шуӧны '''''акимӧн'''''. 2023 вося сентябрь 5 лунсянь Шымкентса акимӧн уджалӧ '''Габит Абдимажитулы Сыздыкбеков'''.<ref name="akim"/> == Олысьяс == Шымкент — Казахстанын медся тэрмасьӧмӧн быдмысь каръяс пӧвсьыс ӧти. Миллион мортся границасӧ сійӧ вуджис 2018 воын. 2026 во заводитчӧмын карын оліс 1 294 050 морт, а июль 1 лун кежлӧ — 1 310 681 морт.<ref name="population2026"/><ref name="ethnicity2026"/> 2026 вося январьсянь майӧдз йӧзлӧн естественнӧй содӧмыс вӧлі 8287 морт. Тайӧ каднас чужис 10 261 морт, кулис 1974 морт. Миграционнӧй сальдоыс вӧлі положительнӧй — 5783 морт.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар: регионлӧн социально-экономическӧй сӧвмӧм йылысь дженьыд итогъяс], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> === Йӧз состав === Шымкент — уна сикас йӧза да уна культуран кар. 2026 во заводитчӧм кежлӧ медыджыд этническӧй группаыс вӧліны:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Йӧз ! Лыд ! Юкӧн |- | style="text-align:left" | Казахъяс || 929 724 || 71,85 % |- | style="text-align:left" | Узбекъяс || 203 098 || 15,69 % |- | style="text-align:left" | Рочьяс || 74 404 || 5,75 % |- | style="text-align:left" | Азербайджанъяс || 23 814 || 1,84 % |- | style="text-align:left" | Татараяс || 11 346 || 0,88 % |- | style="text-align:left" | Мукӧд йӧз || 51 664 || 3,99 % |} Государственнӧй кыв — [[Казах кыв|казах]]. Государственнӧй учреждениеясын да местнӧй власть органъясын казах кыв кӧд ӧтвылысь официальнӧя вӧдитчӧны [[Роч кыв|роч кывйӧн]]. Йӧзлӧн ыджыд юкӧн сёрнитӧ сідзжӧ [[Узбек кыв|узбек кывйӧн]]. == Экономика == Шымкент — Казахстанса медыджыд промышленнӧй да вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Медшӧр отрасльяс: * нефть переработка * фармацевтическӧй промышленность * металлургия * сёян-юан вӧчӧм * текстильнӧй да паськӧм вӧчан промышленность * стрӧительнӧй материалъяс вӧчӧм * транспорт да логистика * оптӧвӧй да розничнӧй вузасьӧм * стрӧительство да услугаяс 2026 вося январь—мартын региональнӧй валовӧй продукт вӧлі 1,351838 триллион [[Казахстанса тенге|тенге]]. 2025 вося сэтшӧм жӧ кадкост серти экономика быдмис 8,9 %. Услугаяс сетісны экономикаысь 61,6 %, товаръяс вӧчӧм — 30,1 %.<ref name="statistics"/> 2026 вося январь—июньын промышленнӧй производство вӧлі 817,4593 миллиард тенге, 2025 вося сэтшӧм жӧ кад серти 11 % унджык. Перерабатывающӧй промышленностьын производство содіс 9,6 %.<ref name="statistics"/> Сэтшӧм жӧ кадӧ стрӧительнӧй уджъяс вӧліны 136,2557 миллиард тенге дон. Вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін, а основной капиталӧ инвестицияяс лоисны 308,3848 миллиард тенге.<ref name="statistics"/> Карса медтӧдчана предприятиеяс пӧвстын — '''Шымкентса нефть переработка завод''', коді вӧчӧ бензин, дизельнӧй топливо, керосин да мукӧд нефтепродукт. Шымкентын эм сідзжӧ фармацевтическӧй промышленностьлӧн кузь история да ӧнія лекарство вӧчан заводъяс. Кар мутас вылын уджалӧ '''Оңтүстік''' торъя экономическӧй зона, некымын промышленнӧй зона да транспортно-логистическӧй шӧрин. 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын регистрация вӧлі 29 410 юридическӧй мортлӧн, наысь 24 907 уджалісны. Уджалысь организацияяслысь медыджыд юкӧнсӧ артмӧдісны ичӧт предприятиеяс.<ref name="statistics"/> == Транспорт == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана транспортнӧй узел. Автомобильнӧй туйяс, чугун туй да авиация йитӧны карсӧ Ташкент, Туркестан, Тараз, Алматы да мукӧд регионъяс кӧд. Кар пыр либӧ сійӧ матысь мунӧны Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы да Ташкент — Шымкент — Туркестан — Самара международнӧй туйяс.<ref name="development"/> === Карса транспорт === Йӧзӧс ветлӧдлан транспорт подувсӧ артмӧдӧ автобус маршрутъяслӧн паськыд сеть. Найӧ йитӧны кар шӧрсӧ бокса микрорайонъяс да 2014 воын карӧ пыртӧм мутасъяс кӧд. Проезд дон позьӧ мынтыны электроннӧй картаясӧн да мукӧд цифровӧй ногъясӧн. === Чугун туй === Шымкентса чугун туй станция сулалӧ Ташкент, Арыс, Тараз да Алматы йитлысь линия вылын. Татысь поездъяс мунӧны Казахстанса ыджыд каръясӧ да орчча государствоӧ. Шымкентсянь рытыввылын сулалӧ Арыс I, Казахстанса медтӧдчана чугун туй узелъяс пӧвсьыс ӧти. === Авиация === Шымкентса международнӧй аэропорт примитӧ му пытшса да международнӧй рейсъяс. Сійӧ — SCAT Airlines авиакомпаниялӧн медшӧр база пӧвсьыс ӧти. 2024 вося декабрь 25 лунӧ восьтісны 40 000 м² ыджда пассажир терминал. Сійӧ кыпӧдіс аэропортлысь вося пропускнӧй вын 800 сюрссянь 6 миллион пассажирӧдз.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Астана, Алматы, Шымкент да Актобе аэропортъяс лоӧны мультимодальнӧй шӧринъясӧн], Казахстан Республикаса Транспорт министерство, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Сӧвмӧдан планъясӧ пырӧ 3,5 км кузьта выль лэбзян-пуксян полоса да Оңтүстік торъя экономическӧй зона кӧд йитӧм мультимодальнӧй транспортно-логистическӧй шӧрин стрӧитӧм. == Велӧдчӧм да наука == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана вылыс велӧдчан шӧрин. Карын уджалӧны университетъяс, академияяс, техническӧй колледжъяс, профессиональнӧй школа да туялан учреждениеяс. Медшӧр вылыс велӧдчанінъяс: * '''Мухтар Ауэзов нима Южнӧй Казахстанса туялан университет''' — муын медыджыд уна профильӧн велӧдан университетъяс пӧвсьыс ӧти * '''Южнӧй Казахстанса медицина академия''' — медицина, фармация да дзоньвидзалун наукаясӧн специалистъяс лӧсьӧдӧ * '''Өзбекәлі Жәнібеков нима Южнӧй Казахстанса педагогическӧй университет''' * Шымкентса университет * Мирас университет * Шӧр Азияса инновационнӧй университет Карса университетъясын велӧдчӧны Казахстан пасьтаысь, Узбекистанысь да Шӧр Азияса мукӧд государствоысь студентъяс. == Дзоньвидзалун видзӧм == Шымкент — Казахстан лунвывса ыджыд медицина шӧрин. Карын эм ӧтувъя больничаяс, диагностика шӧринъяс, кардиология, онкология да инфекция центръяс, чужтан керкаяс, поликлиникаяс, тэрмасьӧм отсӧг да частнӧй клиникаяс. Карса фармацевтическӧй традиция заводитчис XIX нэмын сантонин вӧчӧмсянь. Ӧні сійӧс водзӧ нуӧны лекарство вӧчан заводъяс да Южнӧй Казахстанса медицина академия. == Культура == Шымкентын уджалӧны казах, роч да узбек театръяс, музейяс, библиотекаяс, концертнӧй залъяс, художественнӧй галереяяс да культура шӧринъяс. Медтӧдчана культура учреждениеяс: * Жумат Шанин нима Казах академическӧй драма театр * Роч драма театр * Опера да балет театр * Узбек драма театр * Кукла да том йӧз театр * Региональнӧй история музей * Политическӧй репрессияясын колипъяс музей * '''Шымқала''' историко-культурнӧй комплекс 2020 воын Шымкентӧс индӧма '''Асшӧр Государствояс Содружество культура юркарӧн'''. Сэки жӧ пасйисны карлысь 2200 во. == Туризм да тӧдчана места == Карлӧн медшӧр историческӧй места — '''Шымқала''' комплекс. Сійӧ лӧсьӧдӧма важ карин да Кокандса цитадель инйын. Комплексӧ пырӧны археологическӧй раскопкаяс, выльысь лӧсьӧдӧм крепость, музей да кар вылӧ видзӧданінъяс. Мукӧд тӧдчана места: * Ордабасы площадь * «Жер-Ана» памятник * Асшӧрлун парк * Байдибек-би памятник * Абай парк * Асанбай Аскаров нима дендрологическӧй парк * Шымкентса зоопарк * Арбат пешӧй зона * Кошкарата источникъяс да набережнӧй * мечетьяс, православнӧй вичкояс да кар шӧрса историческӧй керкаяс Шымкентсянь туристъяс мунӧны Сайрамӧ, Сайрам-Угам национальнӧй паркӧ, Аксу-Жабаглы заповедникӧ, Туркестанӧ да Отырар важ карӧ. == Архитектура да кар тэчӧм == Шымкентса кар серпас йитӧ историческӧй шӧрин, сӧвет кадса олан районъяс да современнӧй керкаяса выль микрорайонъяс. 2014 воын кар гранитаяс паськӧдӧм бӧрын стрӧительство медся тэрмасьӧмӧн сӧвмис войвыв, рытыввыв да войвыв-рытыввыв юкӧнъясын. Медтӧдчана выль районъяс — Туран, Shymkent City, Бозарык да Тассай. Кар сӧвмӧдӧм пыртӧ выль туйяс, школа, больнича, ва да газ сетьяс, парк, спортнӧй сооружение да культура шӧрин стрӧитӧм. 2026 вося медводдза джынйын вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін.<ref name="statistics"/> == Спорт == Шымкентын паськыда сӧвмӧмаӧсь футбол, бокс, тыш, гиръяс кыпӧдӧм, гимнастика, теннис, кӧвтӧм да велосипеднӧй спорт. Медшӧр зонъяс футбол клуб — '''Ордабасы'''. 2023 воын сійӧ медводдзаысь лои Казахстанса чемпионӧн. '''БИИК-Шымкент''' нывбаба футбол клуб унаысь лои Казахстанса чемпионӧн да ворсіс Европа клубъяс костса турниръясын. Медшӧр спортнӧй объект — Хаджимухан Мунайтпасов нима Центральнӧй стадион. Карын эм сідзжӧ спорт залъяс, теннис шӧринъяс, бассейнъяс да лёгкӧй атлетика комплекс. == Экология == Шымкентлӧн медшӧр экология проблемаыс йитчӧны промышленнӧй да транспортнӧй выбросъяс, сынӧд мичлун, няйт ва чиститӧм, шыбласъясӧн веськӧдлӧм да турунъяса мутасъяс видзӧм кӧд. Карса программаяс пыртӧны заводъяс модернизируйтӧм, газ сеть паськӧдӧм, экологичнӧйджык автобусъяс, юяс да каналъяс выльмӧдӧм да выль пуяс садьтӧм.<ref name="development"/> Тӧдчана природнӧй да шойччан местаяс пӧвстын — Бадам ю, Кошкарата да Карасу источникъяс, дендрологическӧй парк да карса турунъяса пояс. == Видзӧдӧй сідзжӧ == * [[Казахстан]] * [[Астана]] * [[Алматы]] == Ыстӧдъяс == <references /> == Литература == * Бартольд В. В. ''Сочинения. III том: историческӧй география кузя уджъяс''. — Москва: Наука, 1965. * Байпаков К. М. ''Ыджыд Шӧвк туй вылын Казахстанса шӧр нэмъясся каръяс''. — Алматы. * ''Казахстанса история да культура памятникъяслӧн чукӧр. Южнӧй Казахстан область''. — Алматы. * ''Шымкент карин археологическӧй туялӧмъяслысь материалъяс''. — Шымкент. == Йитӧдъяс == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент карса акиматлӧн официальнӧй сайт] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар йылысь официальнӧй статистика] * [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent туристическӧй портал] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Шымкентса инвестиционнӧй портал] * [[Commons:Category:Shymkent|Шымкент йылысь медиафайлъяс Викискладын]] [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Уна йӧза оланінъяс]] 4h0u32k9t1622ukdl1hf7mqo5h1bjb3 149359 149358 2026-08-05T04:42:43Z Vyacheslav Nasretdinov 1347 149359 wikitext text/x-wiki {{Кар-сикт |Рӧм = Казахстан |Коми ним = Шымкент |Оригинал ним = {{lang|kk|Шымкент, Şymkent}}<br>{{lang|ru|Шымкент}} |Канпас = Shymkent logo.svg |Дӧрапас = Shymkent flag.svg |Му = [[Казахстан]] |Статус = республика тӧдчанлуна кар |Район ним = |Регион ним = |Район = |Регион = |Сюйӧ = 5 карса район |Юралысь = Габит Сыздыкбеков<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Сыздыкбеков Габит Абдимажитович], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> |Юралысь ним = аким |Панӧм = м. э. ӧдз III—II нэмъяс |Медводдза казьтыштӧм = XIV нэм (1365—1366 воясса вӧвлӧмторъяс) |Воддза нимъяс = Чимкент, Черняев (1914—1924) |Кар = |Магдебургскӧй инӧд = |Инлыдпасъяс = {{coord|42|19|00|N|69|36|00|E|type:city_region|display=inline,title}} |Мутас = 1163 |Высота НУМ = 506 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Климат = континентальнӧй |Кыв = [[Казах кыв|казах]], [[Роч кыв|роч]] |Кывъяс = |Олысьяс = 1 310 681 |Перепись во = 1 июль 2026 |Олысь лыд = 1127 |Агломерация = Шымкент агломерация |Национал состав = казахъяс, узбекъяс, рочьяс, азербайджанъяс, татараяс да мукӧд |Конфессионал состав = мусульмана, христианъяс да мукӧд |Мусерпас = Shymkent in Kazakhstan.svg |Размер карты = |Кар мусерпас = |Час кытш = +5 |Телефон код = +7 7252 |Пошта индӧс = |Пошта индӧсъяс = 160000 |Автомобиль код = 17 |Карса лун = |Каръяслӧн мутыслун = |Категория Commons'ын = Shymkent |Прараметр1 ним = КАТО код |параметр1 = 511010000 |Сайт = https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent }} '''Шымкент''' ({{lang|kk|Шымкент}}, латиницаӧн ''Şymkent''; {{lang|ru|Шымкент}}; 1992 воӧдз роч кывйын официальнӧй гижӧд — '''Чимкент''') — [[Казахстан]]лӧн лунвыв юкӧнын сулалысь кар. Сійӧ [[Астана]] да [[Алматы]] каръяс кӧд ӧтвылысь Казахстанса республика тӧдчанлуна куим кар пӧвсьыс ӧти. Шымкент лоӧ торъя административно-территориальнӧй юкӧнӧн да оз пыр сійӧс гӧгӧр кытшалысь Туркестан областьӧ. Республика тӧдчанлуна карлысь статуссӧ сылы сетісны 2018 вося июнь 19 лунӧ.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Казахстан Республикаса административно-территориальнӧй тэчаслунлӧн ӧткымын юалӧмъяс йылысь], Казахстан Республикаса Президентлӧн официальнӧй сайт, 2018-06-19, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын оліс '''1 310 681 морт'''. Йӧз лыд серти сійӧ Казахстанын коймӧд кар, Алматы да Астана бӧрын.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Казахстан Республикаса регионъясын олысь лыд, 2026 вося июль 1 лун кежлӧ], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Карлӧн административнӧй мутасыс — 1163 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент карӧс сӧвмӧдан план], Шымкент карса акимат, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Шымкент — Казахстан лунвывса медыджыд промышленнӧй, вузасьысян, транспортнӧй, велӧдан да культурнӧй шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Карса экономикаын ыджыд тӧдчанлун имӧны нефть переработка, фармацевтика, металлургия, сёян-юан вӧчан, текстильнӧй да стрӧительнӧй промышленность, вузасьӧм да услугаяс. Историческӧй шӧринын археологическӧй туялӧмъяс петкӧдлісны миян эраӧдз III нэм помся да II нэм заводитчӧмся культурнӧй слойяс. Та вӧсна ӧнія кар инйын кар ногӧн оланінлы 2200 воысь уна.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Шымкент важ карин], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> [[Файл:Shymkent independence square in 2023.jpg|мини|справа|Шымкентса Ордабасы площадь 2023 воын]] == Ним йылысь == Медся паськыда паськалӧм гӧгӧрвоӧдӧм серти, '''Шымкент''' нимыс артмӧма кык юкӧнысь. ''Шым'' либӧ ''чим'' кыв вермӧ петкӧдлыны «турун», «видз», «му пласт» либӧ «турунъяса места», а иран кывъясысь петӧм ''кент'' кыв вежӧртӧ «кар» либӧ «оланін». Сідзи нимсӧ позьӧ гӧгӧрвоны «турунъяса кар», «видзъяс костын кар» либӧ «дзоридзалысь кар» моз. ''-Кент'' юкӧн эм и [[Шӧр Азия]]са мукӧд оланін нимъясын, медся тӧдчанаыс — [[Ташкент]], Жаркент да Манкент.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Шымкент кар: ӧтувъя юӧр], Kazakh Invest, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> XIX—XX нэмъясся роч чӧжъясын карсӧ гижлісны '''Чимкент''' нимӧн. 1914 воын сылы сетісны '''Черняев''' ним, 1864 воын кар босьтӧмын роч войскалы юралысь генерал Михаил Черняев честь кузя. 1924 воын Чимкент нимсӧ бергӧдісны. 1992 вося сентябрь 8 лунӧ роч кывйын официальнӧй гижӧдсӧ вежисны Чимкентсянь Шымкент вылӧ, медым сійӧ матыстчыны казах кывса шыалӧм дорӧ.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Казахстанса ӧткымын административно-территориальнӧй юкӧнъяслысь нимъяс вежӧм да роч транскрипциясӧ ладмӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 1992-09-08, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == История == === Важ кад да шӧр нэмъяс === Ӧнія Шымкент мутас вылын йӧз олісны нин важ кадсянь. Археологическӧй карин сулалӧ ӧнія карлӧн историческӧй шӧринын да босьтӧ 4,5 гектар гӧгӧр. Туялӧмъяс вӧліны восьтӧмаӧсь 14 метрӧдз кызта культурнӧй слойяс. Медулынъя слойясысь аддзӧм керамикасӧ датируйтӧны миян эраӧдз III нэм помӧн — II нэм заводитчӧмӧн.<ref name="archaeology"/> Оланін сӧвмӧмлы отсаліс сылӧн Сырдарья ю вожъяс, Шӧр Азияса оазисъяс да Казахстанса степьяс йитлысь туйяс вылын сулалӧмыс. Шымкентсянь ылын абу Сайрам, кодӧс шӧр нэмъясын тӧдісны Испиджаб нимӧн. Сійӧ вӧлі [[Ыджыд Шӧвк туй]] вылын медся тӧдчана вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Шымкент нимыс эм XV нэмын гижӧм Шараф ад-Дин Али Яздилӧн ''Зафар-наме'' уджын. Книгаын висьтавсьӧ 1365 да 1366 воясын лӧсьӧмторъяс йылысь.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Шымкентӧ ветлӧм могысь сизим помка], Шымкент карса туризмӧн веськӧдланін, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Разнӧй кадӧ кар да сійӧс гӧгӧрса мутасъяс вӧліны Шӧр Азияса уна государство вӧсна тышын. Найӧ пӧвстын вӧліны Тимуридъяслӧн государство да Казах ханство. XVII—XVIII нэмъясын регионсӧ унаысь инміны казахъяс да джунгаръяс костын войнаяс. === Коканд ханство да Роч империя === XIX нэм заводитчӧмын Шымкент пырис Коканд ханство составӧ. 1810 во гӧгӧрын сійӧс лӧсьӧдісны военнӧй крепостьӧн да административнӧй шӧринӧн. Цитадельыс сулаліс оланін шӧрса вылынджык местаын да видзис Ташкентӧ, Туркестанӧ да Сайрамӧ мунан туйяс. 1864 вося сентябрын крепостьсӧ босьтісны Михаил Черняев веськӧдлӧм улын роч войскаяс. Роч империяӧ пыртӧм бӧрын Чимкент лои Сырдарья областьса уезд шӧринӧн, Туркестан генерал-губернаторствоын. Империя кадӧ карса экономикаыс подуласьліс вузасьӧм, ремеслӧ да видзму овмӧсса продукция переработка вылӧ. 1880-ӧд воясын тані восьтісны ''Artemisia cina'' турунйысь сантонин вӧчан фабрика. Сійӧс лыддьӧны Шымкентса ӧнія фармацевтическӧй промышленностьлӧн заводитчӧмӧн. XX нэм заводитчӧмын чугун туй воӧм чорыдджыка паськӧдіс карлысь вузасьысян да транспортнӧй шӧринлысь тӧдчанлун. === Сӧвет кад === [[Роч революция]] бӧрын карыс пырис Туркестан Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ, сэсся Казах Автономнӧй Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да медбӧрын Казах Сӧветскӧй Социалистическӧй Республикаӧ. 1932 воын Чимкент лои выль Южнӧй Казахстан областьлӧн административнӧй шӧринӧн. Сӧветскӧй индустриализация кадӧ карын стрӧитісны металлургическӧй, химическӧй, фармацевтическӧй, сёян-юан, текстильнӧй да стрӧительнӧй материалъяс вӧчан предприятиеяс. Медтӧдчана заводъясысь ӧти вӧлі Чимкентса свинеч вӧчан завод. Мӧд мир война кадӧ Сӧветскӧй Союзлӧн рытыввыв регионъясысь Чимкентӧ вайисны уна фабрика да учреждение. Карса предприятиеяс вӧчлісны металл, боеприпас, танкъяслы юкӧнъяс, оптическӧй приборъяс да фронтлы колана мукӧд продукция. Война бӧрын карлӧн йӧз лыдыс зэв тэрмасьӧмӧн содіс. Стрӧитісны выль олан районъяс, школа, вуз, больнича да промышленнӧй предприятие. 1980-ӧд воясын заводитіс уджавны Шымкентса нефть переработка завод. === Асшӧр Казахстан === 1991 воын Казахстан асшӧр государствоӧн лоӧм бӧрын Шымкент кольӧма му лунвывса медыджыд экономика шӧринъяс пӧвстын. 2014 воын карлӧн административнӧй гранитаяссӧ паськӧдісны, орчча районъяссянь сэтчӧ оланінъяс да муяс пыртӧмӧн. Сэки жӧ лӧсьӧдісны нёльӧд карса район, кодӧс сёрӧнджык шуисны Каратауӧн.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Шымкентын нёльӧд район лӧсьӧдӧм да карса районъяслысь гранитаяс урчитӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2014-10-07, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> 2018 вося июнь 19 лунӧ Шымкентӧс торйӧдісны Южнӧй Казахстан областьысь да сетісны республика тӧдчанлуна кар статус. Областьса административнӧй шӧринсӧ вуджӧдісны Туркестанӧ, а областьсӧ шуисны Туркестан областьӧн.<ref name="status2018"/> 2022 воын лӧсьӧдісны витӧд карса район — Туран.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Шымкент карын Туран район лӧсьӧдӧм йылысь], «Әділет» инӧда юӧртан система, 2022-08-12, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> == География == === Ин === Шымкент сулалӧ Казахстан лунвыв юкӧнын, Тянь-Шань кырсянь рытыввывса подувын, [[Узбекистан]] границасянь ылын абу. Карсянь Ташкентӧдз 120 км гӧгӧр войвывлань, Алматыӧдз 690 км рытыввывлань, Астанаӧдз 1400 км-ысь уна войвывлань. Административнӧй мутасыс — 116 300 гектар, либӧ 1163 км².<ref name="development"/> Медшӧр юясыс — Бадам да Кошкарата, Кошкарата юлӧн Карасу вожӧн. Карын эм 9 канал, налӧн ӧтувъя кузьтаыс 91 км гӧгӧр. Найӧ пӧвстын Бадам, Шымкент, Янгичек, Текесу да Кошкарата каналъяс. Государственнӧй вӧр фонд да карса турунъяса мутасъяс босьтӧны 5332,7 гектар.<ref name="development"/> === Климат === Шымкентлӧн климат континентальнӧй. Гожӧмыс кузь, зэв шоныд да кось, а тӧлыс Казахстан войвывса регионъяс серти не сэтшӧм чорыд. Унджык зэр да лым усьӧ тӧвнас да тулыснас. Гожӧмын зэр этшаджык. Тӧлын лым вермӧ усьны, но лымъя покровыс дыр оз сулалӧ. Лунвывса ин да матысса горъяс вӧсна Шымкент — Казахстанса медся шоныд ыджыд каръяс пӧвсьыс ӧти. == Административнӧй юкӧдӧм == Шымкент юксьӧ вит карса район вылӧ:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Шымкент карса акимат], Казахстан Республикаса государственнӧй органъяслӧн портал, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> # '''Абай''' # '''Аль-Фараби''' # '''Енбекши''' # '''Каратау''' # '''Туран''' Каратау районсӧ лӧсьӧдісны 2014 воын, а Турансӧ — 2022 воын. 2026 во заводитчӧмын районъясын олысь лыдыс вӧлі татшӧм:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Казахстан Республикаса олысьяс национальность серти 2026 во заводитчӧм кежлӧ, «Шымкент» лист], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, 2026-03-27, XLSX, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Район ! Олысь лыд 2026 во заводитчӧмын |- | style="text-align:left" | Абай || 259 325 |- | style="text-align:left" | Аль-Фараби || 262 566 |- | style="text-align:left" | Енбекши || 206 679 |- | style="text-align:left" | Каратау || 334 139 |- | style="text-align:left" | Туран || 231 341 |} Карса исполнительнӧй властьлы юралысьсӧ шуӧны '''''акимӧн'''''. 2023 вося сентябрь 5 лунсянь Шымкентса акимӧн уджалӧ '''Габит Абдимажитулы Сыздыкбеков'''.<ref name="akim"/> == Олысьяс == Шымкент — Казахстанын медся тэрмасьӧмӧн быдмысь каръяс пӧвсьыс ӧти. Миллион мортся границасӧ сійӧ вуджис 2018 воын. 2026 во заводитчӧмын карын оліс 1 294 050 морт, а июль 1 лун кежлӧ — 1 310 681 морт.<ref name="population2026"/><ref name="ethnicity2026"/> 2026 вося январьсянь майӧдз йӧзлӧн естественнӧй содӧмыс вӧлі 8287 морт. Тайӧ каднас чужис 10 261 морт, кулис 1974 морт. Миграционнӧй сальдоыс вӧлі положительнӧй — 5783 морт.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар: регионлӧн социально-экономическӧй сӧвмӧм йылысь дженьыд итогъяс], Казахстан Республикаса Национальнӧй статистика бюро, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> === Йӧз состав === Шымкент — уна сикас йӧза да уна культуран кар. 2026 во заводитчӧм кежлӧ медыджыд этническӧй группаыс вӧліны:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Йӧз ! Лыд ! Юкӧн |- | style="text-align:left" | Казахъяс || 929 724 || 71,85 % |- | style="text-align:left" | Узбекъяс || 203 098 || 15,69 % |- | style="text-align:left" | Рочьяс || 74 404 || 5,75 % |- | style="text-align:left" | Азербайджанъяс || 23 814 || 1,84 % |- | style="text-align:left" | Татараяс || 11 346 || 0,88 % |- | style="text-align:left" | Мукӧд йӧз || 51 664 || 3,99 % |} Государственнӧй кыв — [[Казах кыв|казах]]. Государственнӧй учреждениеясын да местнӧй власть органъясын казах кыв кӧд ӧтвылысь официальнӧя вӧдитчӧны [[Роч кыв|роч кывйӧн]]. Йӧзлӧн ыджыд юкӧн сёрнитӧ сідзжӧ [[Узбек кыв|узбек кывйӧн]]. == Экономика == Шымкент — Казахстанса медыджыд промышленнӧй да вузасьысян шӧринъяс пӧвсьыс ӧти. Медшӧр отрасльяс: * нефть переработка * фармацевтическӧй промышленность * металлургия * сёян-юан вӧчӧм * текстильнӧй да паськӧм вӧчан промышленность * стрӧительнӧй материалъяс вӧчӧм * транспорт да логистика * оптӧвӧй да розничнӧй вузасьӧм * стрӧительство да услугаяс 2026 вося январь—мартын региональнӧй валовӧй продукт вӧлі 1,351838 триллион [[Казахстанса тенге|тенге]]. 2025 вося сэтшӧм жӧ кадкост серти экономика быдмис 8,9 %. Услугаяс сетісны экономикаысь 61,6 %, товаръяс вӧчӧм — 30,1 %.<ref name="statistics"/> 2026 вося январь—июньын промышленнӧй производство вӧлі 817,4593 миллиард тенге, 2025 вося сэтшӧм жӧ кад серти 11 % унджык. Перерабатывающӧй промышленностьын производство содіс 9,6 %.<ref name="statistics"/> Сэтшӧм жӧ кадӧ стрӧительнӧй уджъяс вӧліны 136,2557 миллиард тенге дон. Вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін, а основной капиталӧ инвестицияяс лоисны 308,3848 миллиард тенге.<ref name="statistics"/> Карса медтӧдчана предприятиеяс пӧвстын — '''Шымкентса нефть переработка завод''', коді вӧчӧ бензин, дизельнӧй топливо, керосин да мукӧд нефтепродукт. Шымкентын эм сідзжӧ фармацевтическӧй промышленностьлӧн кузь история да ӧнія лекарство вӧчан заводъяс. Кар мутас вылын уджалӧ '''Оңтүстік''' торъя экономическӧй зона, некымын промышленнӧй зона да транспортно-логистическӧй шӧрин. 2026 вося июль 1 лун кежлӧ Шымкентын регистрация вӧлі 29 410 юридическӧй мортлӧн, наысь 24 907 уджалісны. Уджалысь организацияяслысь медыджыд юкӧнсӧ артмӧдісны ичӧт предприятиеяс.<ref name="statistics"/> == Транспорт == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана транспортнӧй узел. Автомобильнӧй туйяс, чугун туй да авиация йитӧны карсӧ Ташкент, Туркестан, Тараз, Алматы да мукӧд регионъяс кӧд. Кар пыр либӧ сійӧ матысь мунӧны Ташкент — Шымкент — Тараз — Алматы да Ташкент — Шымкент — Туркестан — Самара международнӧй туйяс.<ref name="development"/> === Карса транспорт === Йӧзӧс ветлӧдлан транспорт подувсӧ артмӧдӧ автобус маршрутъяслӧн паськыд сеть. Найӧ йитӧны кар шӧрсӧ бокса микрорайонъяс да 2014 воын карӧ пыртӧм мутасъяс кӧд. Проезд дон позьӧ мынтыны электроннӧй картаясӧн да мукӧд цифровӧй ногъясӧн. === Чугун туй === Шымкентса чугун туй станция сулалӧ Ташкент, Арыс, Тараз да Алматы йитлысь линия вылын. Татысь поездъяс мунӧны Казахстанса ыджыд каръясӧ да орчча государствоӧ. Шымкентсянь рытыввылын сулалӧ Арыс I, Казахстанса медтӧдчана чугун туй узелъяс пӧвсьыс ӧти. === Авиация === Шымкентса международнӧй аэропорт примитӧ му пытшса да международнӧй рейсъяс. Сійӧ — SCAT Airlines авиакомпаниялӧн медшӧр база пӧвсьыс ӧти. 2024 вося декабрь 25 лунӧ восьтісны 40 000 м² ыджда пассажир терминал. Сійӧ кыпӧдіс аэропортлысь вося пропускнӧй вын 800 сюрссянь 6 миллион пассажирӧдз.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Астана, Алматы, Шымкент да Актобе аэропортъяс лоӧны мультимодальнӧй шӧринъясӧн], Казахстан Республикаса Транспорт министерство, видзӧдӧма 2026-08-04.</ref> Сӧвмӧдан планъясӧ пырӧ 3,5 км кузьта выль лэбзян-пуксян полоса да Оңтүстік торъя экономическӧй зона кӧд йитӧм мультимодальнӧй транспортно-логистическӧй шӧрин стрӧитӧм. == Велӧдчӧм да наука == Шымкент — Казахстан лунвывса тӧдчана вылыс велӧдчан шӧрин. Карын уджалӧны университетъяс, академияяс, техническӧй колледжъяс, профессиональнӧй школа да туялан учреждениеяс. Медшӧр вылыс велӧдчанінъяс: * '''Мухтар Ауэзов нима Южнӧй Казахстанса туялан университет''' — муын медыджыд уна профильӧн велӧдан университетъяс пӧвсьыс ӧти * '''Южнӧй Казахстанса медицина академия''' — медицина, фармация да дзоньвидзалун наукаясӧн специалистъяс лӧсьӧдӧ * '''Өзбекәлі Жәнібеков нима Южнӧй Казахстанса педагогическӧй университет''' * Шымкентса университет * Мирас университет * Шӧр Азияса инновационнӧй университет Карса университетъясын велӧдчӧны Казахстан пасьтаысь, Узбекистанысь да Шӧр Азияса мукӧд государствоысь студентъяс. == Дзоньвидзалун видзӧм == Шымкент — Казахстан лунвывса ыджыд медицина шӧрин. Карын эм ӧтувъя больничаяс, диагностика шӧринъяс, кардиология, онкология да инфекция центръяс, чужтан керкаяс, поликлиникаяс, тэрмасьӧм отсӧг да частнӧй клиникаяс. Карса фармацевтическӧй традиция заводитчис XIX нэмын сантонин вӧчӧмсянь. Ӧні сійӧс водзӧ нуӧны лекарство вӧчан заводъяс да Южнӧй Казахстанса медицина академия. == Культура == Шымкентын уджалӧны казах, роч да узбек театръяс, музейяс, библиотекаяс, концертнӧй залъяс, художественнӧй галереяяс да культура шӧринъяс. Медтӧдчана культура учреждениеяс: * Жумат Шанин нима Казах академическӧй драма театр * Роч драма театр * Опера да балет театр * Узбек драма театр * Кукла да том йӧз театр * Региональнӧй история музей * Политическӧй репрессияясын колипъяс музей * '''Шымқала''' историко-культурнӧй комплекс 2020 воын Шымкентӧс индӧма '''Асшӧр Государствояс Содружество культура юркарӧн'''. Сэки жӧ пасйисны карлысь 2200 во. == Туризм да тӧдчана места == Карлӧн медшӧр историческӧй места — '''Шымқала''' комплекс. Сійӧ лӧсьӧдӧма важ карин да Кокандса цитадель инйын. Комплексӧ пырӧны археологическӧй раскопкаяс, выльысь лӧсьӧдӧм крепость, музей да кар вылӧ видзӧданінъяс. Мукӧд тӧдчана места: * Ордабасы площадь * «Жер-Ана» памятник * Асшӧрлун парк * Байдибек-би памятник * Абай парк * Асанбай Аскаров нима дендрологическӧй парк * Шымкентса зоопарк * Арбат пешӧй зона * Кошкарата источникъяс да набережнӧй * мечетьяс, православнӧй вичкояс да кар шӧрса историческӧй керкаяс Шымкентсянь туристъяс мунӧны Сайрамӧ, Сайрам-Угам национальнӧй паркӧ, Аксу-Жабаглы заповедникӧ, Туркестанӧ да Отырар важ карӧ. == Архитектура да кар тэчӧм == Шымкентса кар серпас йитӧ историческӧй шӧрин, сӧвет кадса олан районъяс да современнӧй керкаяса выль микрорайонъяс. 2014 воын кар гранитаяс паськӧдӧм бӧрын стрӧительство медся тэрмасьӧмӧн сӧвмис войвыв, рытыввыв да войвыв-рытыввыв юкӧнъясын. Медтӧдчана выль районъяс — Туран, Shymkent City, Бозарык да Тассай. Кар сӧвмӧдӧм пыртӧ выль туйяс, школа, больнича, ва да газ сетьяс, парк, спортнӧй сооружение да культура шӧрин стрӧитӧм. 2026 вося медводдза джынйын вӧлі сдайтӧма 558 600 м² выль оланін.<ref name="statistics"/> == Спорт == Шымкентын паськыда сӧвмӧмаӧсь футбол, бокс, тыш, гиръяс кыпӧдӧм, гимнастика, теннис, кӧвтӧм да велосипеднӧй спорт. Медшӧр зонъяс футбол клуб — '''Ордабасы'''. 2023 воын сійӧ медводдзаысь лои Казахстанса чемпионӧн. '''БИИК-Шымкент''' нывбаба футбол клуб унаысь лои Казахстанса чемпионӧн да ворсіс Европа клубъяс костса турниръясын. Медшӧр спортнӧй объект — Хаджимухан Мунайтпасов нима Центральнӧй стадион. Карын эм сідзжӧ спорт залъяс, теннис шӧринъяс, бассейнъяс да лёгкӧй атлетика комплекс. == Экология == Шымкентлӧн медшӧр экология проблемаыс йитчӧны промышленнӧй да транспортнӧй выбросъяс, сынӧд мичлун, няйт ва чиститӧм, шыбласъясӧн веськӧдлӧм да турунъяса мутасъяс видзӧм кӧд. Карса программаяс пыртӧны заводъяс модернизируйтӧм, газ сеть паськӧдӧм, экологичнӧйджык автобусъяс, юяс да каналъяс выльмӧдӧм да выль пуяс садьтӧм.<ref name="development"/> Тӧдчана природнӧй да шойччан местаяс пӧвстын — Бадам ю, Кошкарата да Карасу источникъяс, дендрологическӧй парк да карса турунъяса пояс. == Видзӧдӧй сідзжӧ == * [[Казахстан]] * [[Астана]] * [[Алматы]] == Ыстӧдъяс == <references /> == Литература == * Бартольд В. В. ''Сочинения. III том: историческӧй география кузя уджъяс''. — Москва: Наука, 1965. * Байпаков К. М. ''Ыджыд Шӧвк туй вылын Казахстанса шӧр нэмъясся каръяс''. — Алматы. * ''Казахстанса история да культура памятникъяслӧн чукӧр. Южнӧй Казахстан область''. — Алматы. * ''Шымкент карин археологическӧй туялӧмъяслысь материалъяс''. — Шымкент. == Йитӧдъяс == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент карса акиматлӧн официальнӧй сайт] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент кар йылысь официальнӧй статистика] * [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent туристическӧй портал] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Шымкентса инвестиционнӧй портал] * [[Commons:Category:Shymkent|Шымкент йылысь медиафайлъяс Викискладын]] [[Категория:Казахстан]] [[Категория:Уна йӧза оланінъяс]] gev3cmk9op1z8ed1betm3jnb7v8dcep