Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3221 226866 214498 2026-06-25T11:16:50Z Alhadis 14918 PNG -> SVG 226866 wikitext text/x-wiki {{US state | hanow_Sowsnek=The State of Rhode Island | image_drapeau=Flag of Rhode Island.svg | hanow_Kernewek=Ynys Rhode | image_blason=Seal of Rhode Island (pre 2022).svg | motto=Hope<br />(Sowsnek: Govenek) | nickname=The Ocean State<br />(Sowsnek: Stat an Keynvor) | image_map=Map of USA RI.svg | capital=[[Providence, Ynys Rhode|Providence]] | largest_city=[[Providence, Ynys Rhode|Providence]] | governor=[[Gina Raimondo]] | party=[[Parti Demokratek|Demokratek]] | total_area=4,005 | area_rank=50{{ves}} | area_land=2,709 | area_water=1,296 | percentage_water=32.4 | census_year=2000 | total population=1,048,319 | population_rank=43{{ns}} | density=387.35 | density_rank=2^es | date_admission=29{{ns}} [[Mys Me|Me]] [[18ves kansblydhen|1790]] | admission_rank=13{{ves}} | senior_senator=[[Jack Reed]] | 1_party=[[Parti Demokratek|Demokratek]] | junior_senator=[[Sheldon Whitehouse]] | 2_party=[[Parti Demokratek|Demokratek]] | postal abbreviation=RI | gentile=Rhode Islander | fuseau_horaire=-5/-4 | domain=.ri.us | notes= }} '''Ynys Rhode''' ([[Furv Skrifys Savonek|FSS]]: '''Enys Rhode'''; {{lang-en|Rhode Island}}) yw stat yn [[Statys Unys|Statys Unys Amerika]]. Poblans an stat yn niveryans 2020 o 1,098,163. == Citys yn Ynys Rhode == {| class="wikitable sortable" |- | 1 || '''[[Providence, Ynys Rhode|Providence]]''' || 178,042 |- | 2 || [[Warwick, Ynys Rhode|Warwick]] || 82,672 |- | 3 || [[Cranston, Ynys Rhode|Cranston]] || 80,387 |- | 4 || [[Pawtucket, Ynys Rhode|Pawtucket]] || 71,148 |- | 5 || [[Newport, Ynys Rhode|Newport]] || 24,672 |} == Gwiasva == * [http://www.ri.gov/ www.ri.gov] <gallery perrow="5"> Restren:The Towers, Narragansett Pier RI.jpg Restren:J29upwind.jpg Restren:Chateau-sur-Mer.jpg </gallery> {{stokk-su}} {{USPoliticalDivisions}} [[Klass:Enys Rhode| ]] [[Klass:Statys an SUA]] cj8fhop5wf2wcu6uirhawrib5idozaw 2 19424 226861 226856 2026-06-24T18:10:58Z Flynn Peck 18125 226861 wikitext text/x-wiki {{Babel|en|kw-2|nl-2|cy-1}}Treylyansow govynnys: * ''[[:en:Stratovolcano|stratovolcano]]'' (martesen avel loskvenydh gwiskas?) * ''[[:en:Lithosphere|lithosphere]]'' (ow assay gwella yw lithogylgh, selys war ayrgylgh) * [[:en:Diapir|''diapir'']] * ''[[:en:Flux_melting|flux melting]]'' (teudhans fluks) * ''[[:en:Viscosity|viscosity]]'' (glusedh?) * [[:en:Bycatch|''bycatch'']] * [[:en:Zoology|''zoologist'']] (milonydh?) * [[:en:Herpetology|herpetology]] (kramviloneith?) * ''[[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]]'' * ''[[:en:Predation|predator]]'' (my a dhevnydh omsettyer a-lemmyn) * ''[[:en:Lemur|lemur]]'' * [[:en:Lava_dome|cryptodome]] (kryptokrommdo?) {{Navbox|name=Erthyglow26|title=Erthyglow 2026|list1=[[1986 salv amerikanek a Lybi]] {{&middot;}} [[A'ufaga]] {{&middot;}} [[Anav]] {{&middot;}} ''[[Batus barbicornis]]'' {{&middot;}} [[Blåhaj]] {{&middot;}} [[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]] {{&middot;}} ''[[Bungarus bungaroides]]'' {{&middot;}} ''[[Bungarus lividus]]'' {{&middot;}} [[Cerambycidae]] {{&middot;}} [[Charles R. Gay]] {{&middot;}} [[DiWi]] {{&middot;}} [[Edward Rowe]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Enys Henderson]] {{&middot;}} [[Fondyans Wikimedia]] {{&middot;}} [[Glynn Falefa]] {{&middot;}} [[Gorsav Sen Austel]] {{&middot;}} [[Gwedhan jiraff]] {{&middot;}} [[Hanow dewhenwek]] {{&middot;}} [[Helgh perthyans]] {{&middot;}} [[Heterodera schachtii]] {{&middot;}} [[Hwil hirgorn]] {{&middot;}} [[IKEA]] {{&middot;}} [[Karyans rag Kernow]] {{&middot;}} [[Kenek kern kodh betys]] {{&middot;}} [[Kolisi o Sagata Maria]] {{&middot;}} [[Kresen Kernow]] {{&middot;}} [[Lalomanu]] {{&middot;}} [[Lealatele]] {{&middot;}} [[Lepā]] {{&middot;}} [[Luang Pu Sodh Candasaro]] {{&middot;}} ''[[Lysimachia maritima]]'' {{&middot;}} [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] {{&middot;}} [[Metro Kernow Kres]] {{&middot;}} [[Morgi glas]] {{&middot;}} ''[[Neandra brunnea]]'' {{&middot;}} [[Nuʻutele]] {{&middot;}} ''[[Oocatochus]]'' {{&middot;}} ''[[Prosoplus albifrons]]'' {{&middot;}} [[Saleapaga]] {{&middot;}} [[Sasaki ha Miyano]] {{&middot;}} [[Stephan von Breuning (hweskerydh)]] {{&middot;}} [[Theodore Cantor]] {{&middot;}} [[Therese Grünbaum]] {{&middot;}} [[Tramfordh Rabat–Salé]] {{&middot;}} [[Tredhinas]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Trewoon]] {{&middot;}} [[Upolu]] {{&middot;}} [[Vaimoso]] {{&middot;}} [[Wiktionary]]}} 5wcq7ntm0sgvw70cw77xuuw88ldmipk 226865 226861 2026-06-25T07:59:02Z Flynn Peck 18125 226865 wikitext text/x-wiki {{Babel|en|kw-2|nl-2|cy-1}}Treylyansow govynnys: * ''[[:en:Stratovolcano|stratovolcano]]'' (martesen avel loskvenydh gwiskas?) * ''[[:en:Lithosphere|lithosphere]]'' (ow assay gwella yw lithogylgh, selys war ayrgylgh) * [[:en:Diapir|''diapir'']] * ''[[:en:Flux_melting|flux melting]]'' (teudhans fluks) * ''[[:en:Viscosity|viscosity]]'' (glusedh?) * [[:en:Bycatch|''bycatch'']] * [[:en:Zoology|''zoologist'']] (milonydh?) * [[:en:Herpetology|herpetology]] (kramviloneith?) * ''[[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]]'' * ''[[:en:Predation|predator]]'' (my a dhevnydh omsettyer a-lemmyn) * ''[[:en:Lemur|lemur]]'' * [[:en:Lava_dome|cryptodome]] (kryptokrommdo?) {{Navbox|name=Erthyglow26|title=Erthyglow 2026|list1=[[1986 salv amerikanek a Lybi]] {{&middot;}} [[A'ufaga]] {{&middot;}} [[Anav]] {{&middot;}} ''[[Batus barbicornis]]'' {{&middot;}} [[Blåhaj]] {{&middot;}} [[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]] {{&middot;}} ''[[Bungarus bungaroides]]'' {{&middot;}} ''[[Bungarus lividus]]'' {{&middot;}} [[Cerambycidae]] {{&middot;}} [[Charles R. Gay]] {{&middot;}} [[DiWi]] {{&middot;}} [[Edward Rowe]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Enys Henderson]] {{&middot;}} [[Enys Oeno]] {{&middot;}} [[Enys Pitcairn]] {{&middot;}} [[Fondyans Wikimedia]] {{&middot;}} [[Glynn Falefa]] {{&middot;}} [[Gorsav Sen Austel]] {{&middot;}} [[Gwedhan jiraff]] {{&middot;}} [[Hanow dewhenwek]] {{&middot;}} [[Helgh perthyans]] {{&middot;}} [[Heterodera schachtii]] {{&middot;}} [[Hwil hirgorn]] {{&middot;}} [[IKEA]] {{&middot;}} [[Karyans rag Kernow]] {{&middot;}} [[Kenek kern kodh betys]] {{&middot;}} [[Kolisi o Sagata Maria]] {{&middot;}} [[Kresen Kernow]] {{&middot;}} [[Lalomanu]] {{&middot;}} [[Lealatele]] {{&middot;}} [[Lepā]] {{&middot;}} [[Luang Pu Sodh Candasaro]] {{&middot;}} ''[[Lysimachia maritima]]'' {{&middot;}} [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] {{&middot;}} [[Metro Kernow Kres]] {{&middot;}} [[Morgi glas]] {{&middot;}} ''[[Neandra brunnea]]'' {{&middot;}} [[Nuʻutele]] {{&middot;}} ''[[Oocatochus]]'' {{&middot;}} ''[[Prosoplus albifrons]]'' {{&middot;}} [[Saleapaga]] {{&middot;}} [[Sasaki ha Miyano]] {{&middot;}} [[Stephan von Breuning (hweskerydh)]] {{&middot;}} [[Theodore Cantor]] {{&middot;}} [[Therese Grünbaum]] {{&middot;}} [[Tramfordh Rabat–Salé]] {{&middot;}} [[Tredhinas]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Trewoon]] {{&middot;}} [[Upolu]] {{&middot;}} [[Vaimoso]] {{&middot;}} [[Wiktionary]]}} o45mqbh9s0gyehmidl74hqkn9g8q5yz 2 19432 226858 226857 2026-06-24T13:57:18Z Flynn Peck 18125 /* Pigern regydh */ 226858 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref>https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Main|Tektonieth blat}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[lithogylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha lithogylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma lithogylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell hidrotesel|Tardhellow hidrotesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[teudhans fluks]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an lithogylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gwiskas|loskvenydhyow gwiskas]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kryptokrommdohow === Kryptokrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] bjla441yuz73sjam4wr85ks3eub9als 0 19439 226859 226810 2026-06-24T14:06:09Z Gazamp 9824 +klass 226859 wikitext text/x-wiki '''Kolisi o Sagata Maria''' ([[Sowsnek]]: ''St Mary's College'') yw skol ughel rag myrghes oberys gans an ''[[Missionary Sisters of the Society of Mary]]'' yn [[Vaimoso]], [[Apia]], an benncita a [[Samoa]].<ref>https://samoanewshub.com/2024/06/07/160-years-of-the-missionary-sisters-of-the-society-of-mary-smsm-in-samoa/</ref> == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Adhyskans]] 9ihbu6vsftvhzq0ljipknbzkjq63t3l 0 19452 226860 2026-06-24T18:08:38Z Flynn Peck 18125 Folen gwruthys gans: '{{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q379759|fetchwikidata=ALL|image=Henderson Island-110250.jpg}} '''Enys Henderson''' yw enys ananedhys y'n [[keynvor Hebask]] dyghow. Rann a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]] yw, war-barth ha [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Oeno|Oeno]], ha [[Enys Ducie|Ducie]]. An gweres yw anfeyth ha nebes dowr yr, anwiw yw rag amethyans. Yma tri trethow war'n penn kledh hag an arvor aral yw alsyow serth bys dhe 15m yn ughelder. Yn 1902, perghennegys o dhe...' 226860 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q379759|fetchwikidata=ALL|image=Henderson Island-110250.jpg}} '''Enys Henderson''' yw enys ananedhys y'n [[keynvor Hebask]] dyghow. Rann a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]] yw, war-barth ha [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Oeno|Oeno]], ha [[Enys Ducie|Ducie]]. An gweres yw anfeyth ha nebes dowr yr, anwiw yw rag amethyans. Yma tri trethow war'n penn kledh hag an arvor aral yw alsyow serth bys dhe 15m yn ughelder. Yn 1902, perghennegys o dhe vos rann a'n Enesow Pitcairn, routys gans an [[Ruvaneth Unys]].<ref>https://www.ebsco.com/research-starters/history/henderson-island</ref> Henderson yw onan a'n dew [[Atoll korel ughel|atollys korel ughel]] diwettha y'n bys dhe biw an kevreythyow natur yw aneffeythys hwath, a-barth [[Aldabra]] y'n [[Keynvor Eyndek]]. Yn 1988, titlys o avel [[Ertachva an Bys UNESCO|Ertachva an Bys]] gans an [[Kenedhlow Unys]]. Deg a'n 51 bleujennow, oll peswar a'n ydhyn tir, hag a-dro dhe dressa rann a'n hwesker ha gastropodys yw [[Endemegieth|endemek]] – diversita marthys rag an braster a'n enys.<ref name=":0">https://whc.unesco.org/en/list/487</ref> == Istori == An enys o anedhys gans [[Polynesegyon]] – martesen mar a-varr avel 800 [[Oos Kemmyn|OK]] – mes y'n 1600ow an enys re beu gesys. Yma dustuni da rag anedhyans dres oll an kansbledhynnyow na rag 600 bledhynnyow.<ref name=":1">https://doi.org/10.1111%2Fj.1095-8312.1995.tb01099.x</ref> An achesonys rag gasa an enys yw ankoth hwath, mes martesen yth esa spenans a asnodhow<ref name=":1" /> ha'n gasans a'n anedhysi war [[Enys Pitcairn]], a biw i a grogas war rag taklow kepar ha men rag toulys.<ref name=":2">Diamond, Jared (2005). ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed''. Penguin Group. ISBN 0-670-03337-5.</ref> Hag yn tro, martesen an Polynesegyon Pitcairn a asas Pitcairn awos an deklinyans a [[Mangareva|Vangareva]]; ytho Henderson o war'n penn a gadon vyghan a enesow byghan serghek a Vangareva.<ref name=":1" /> An Bolynesegyon neb a asas a alla divroys dhe enys vrassa yn [[Ynys Pask|Enys Pask]], dre reson an tylleryow-lamma rag an anedhyans Polynesek a Enys Pask dhyworth Mangareva y'n dalleth yw moy gwirhaval dhe vos dhyworth Pitcairn ha Henderson, yn-mysk Mangareva ha Pask.<ref name=":2" /> Hevelepter meur ynter an [[Tavas Rapa Nui|yeth Rapa Nui]] ha'n [[Yeth Mangarevan|yeth Mangarevan A-varr]],<ref name=":2" /> hevelepteryow ynter delow kevys yn Pitcairn ha nebes kevys yn Enys Pask,<ref name=":2" /> hevelep a isyow a doulys yn Enys Pask dhe'n re na yn Mangareva ha Pitcairn,<ref name=":2" /> ha hevelepter a glopennow kevys yn Enys Pask dhe dhiw kevys yn Henderson<ref name=":2" /> oll a wra profya Henderson ha Pitcairn dhe vos meyn-kamm dhe Enys Pask.<ref name=":2" /> Yn 1999, yth esa [[Hōkūleʻa|trumach gans skathow Polynesek dastrehevys]] neb a dhrehedhas Enys Pask dhyworth Mangareva wosa viaj a 17.5 dedhyow.<ref name=":2" /><ref>https://web.archive.org/web/20101112064209/http://honolulu.hawaii.edu/hawaiian/voyaging/pvs/rapanuiback.html</ref> Yn 29 mis Genver 1606, yth esa kapten portyngalek [[Pedro Fernandes de Queirós]] ow ledya eskerdh spaynek rag an tir meur dyghow ([[Terra Australis]]). Ev o an kynsa European dhe weles an enys, hag ev a's henwis ''San Juan Bautista''.<ref>Brand, Donald D. (1967). ''The Pacific Basin: A History of its Geographical Explorations''. New York: The American Geographical Society. p. 136.</ref> Moy es 200 bledhynnyow wosa henna, 17 mis Genver 1819, Kapten Henderson a'n lester [[Kowethyans Bretennek Eynda a'n Est|Kowethyans Bretennek a Eynda Est]] ''Hercules'' a dhasdiskudhas an enys. Yn 2 mis Meurth 1819, Kapten Harry King a'n ''Elizabeth'' a diras war'n enys dhe gavos an baner a'n myghtern ena seulabrys. Y vayni a gravas an hanow a'ga lester war wedhen, ha wosa henna an enys o aswonys avel an dhiw Enys Elizabeth ha Henderson. Thomas Raine, mester a'n lester ''Surry'' a [[Loundres]], a henwis an enys "''Henderson's Island''" drefen y heveli dhe vos an diskudhans a Henderson, wosa keskows gans James Henderson yn [[Valparaíso]].<ref><nowiki>https://books.google.com/books?id=LraODwAAQBAJ&q=armchair+navigator+steve+dehner&pg=PA1</nowiki></ref> Yn 20 mis Du 1820, morvil a distruis an lester-morvil Nantucket ''Essex'' (derivas a hemma a awenas [[Herman Melville]] dhe skrifa ''[[Moby-Dick]]''), ha'n 20 eseli a'n mayni a dhrehedhas yn Henderson yn 20 mis Kevardhu yn teyr [[Skath-morvil|skathow-morvil]] byghan. I a gavas an bennfenten goth unnik war'n enys – fenten grannek war'n morrep kledh, diskwedhys yn morlanow – hag a dhybris puskes, ydhyn, kankres, ha [[Lepidium|gwels-puber]], mes a-berth yn seythen i re dhevnydhya an brassa rann a'n boos kavadow yn es. Ytho, yn 27 mis Kevardhu, an teyr skathow a wolyas rag [[Amerika Dyghow]], ow kasa Thomas Chappel, Seth Weeks, ha William Wright, neb a dhewisas dhe wortos hag a dreusvewas ernag aga sawyans wosa nebes misyow, yn 9 mis Ebrel 1821.<ref>Heffernan, Thomas Farel (1990). Stove by a Whale: Owen Chase and the Essex. Wesleyan University Press. pp. 62–84. ISBN 978-0-8195-6244-9.</ref> Yn 1902, Enys Henderson, a-barth an enesow [[Enys Oeno|Oeno]] ha [[Enys Ducie|Ducie]], o berghennegas yn formel dhe'n [[Emperoureth Breten Veur|Empir Bretennek]] gans Kapten G. F. Jones, neb a vysytyas an enesow yn gorhel-golya gans mayni dhyworth Enys Pitcairn. Yn mis Est 1937, [[HMNZS Leander|HMS ''Leander'']], war gerdh dhyworth Europa dhe [[Mordir Nowydh|Vordir Nowydh]], a arhwithras an enesow Henderson, Oeno, ha Ducie, ha, war pub enys, yth esa baner bretennek plansys ha'n messach: "This island belongs to H.B.M. King George VI".<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.00775630.183.1</ref> Yn 1957, Amerikan a 27 bloodh, Robert Tomarchin, a vewas war'n enys rag yn ogas a dhew misyow, keveylys gans [[chympansi]] dov, dell hevel rag argemynnans, erna dus dhyworth Enys Pitcairn a'n sawyas yn diw skathow hir. An chympansi o henwys Moko.<ref>http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/monkey.shtml</ref> [[Restren:Henderson.JPG|skeusennik|Gwedhen war'n enys]] Y'n 1980ow a-varr, [[Arthur M. Ratliff]], negysydh amerikanek a vynnas dhe dhrehevel mansyon war'n enys gans ayrsketh.<ref>https://books.google.com/books?id=fdvrCZFHhGgC&pg=PA320</ref> An [[Konsel Enys Pitcairn]] a gomendyas y dowlow mes, wosa kerghynedhoryon a waskas dhe witha an ekologieth ha kerghynnedh naturel a'n enys, an [[Sodhva Estren, Kemmynwlas, ha Displegyans|Sodhva Estren ha Kemmynwlas]] a asleas an ervirans ha hedhys an displegyans profys. Enys Henderson o titlys avel [[Ertachva an Bys UNESCO|Ertachva an Bys]] yn 1988.<ref name=":0" /> Yn 2019, yth esa bagas a wodhonydhyon, jornalysi, gwrioryon fylm, ha artydhyon a gemeras rann yn eskerdh dhe Henderson rag hwithra [[defolyans plastic]] ha strol morek war'n enys. Pymp eseli a'n eskerdh o baghys war'n enys wosa aga skath hwythadow a worthtreylyas.<ref>https://interactives.stuff.co.nz/2019/07/henderson-island-rubbish-plastic-ocean-waste/chapter1/</ref> Yn 2021, trigoryon a Enys Pitcairn a gemeras rann yn eskerdh godhoniethek rag previ an effeythyow a [[Chanj an Hin|janj an hin]].<ref>https://www.stuff.co.nz/national/health/coronavirus/126192391/pitcairn-islanders-refuse-to-let-covid19-halt-vital-climate-change-research</ref> Yn mis Meurth 2022, yth esa arhwithrans [[Morlu Riel]] gans [[HMS Spey (P234)|HMS ''Spey'']], avel rann a omynians dhe nowedhi mappow marners yn-kever Tiredhow Tramor Bretennek. An arhwithrans a gavas an enys dhe vos 1 [[mildir morek]] (1.9km) dhe'n soth a'n tyller sinys. An data kyns a dhedh dhe [[arhwithrans ayrel]] yn 1937, ow sinya kamm kalkyans dres gwrians a'n mappa marners.<ref>https://web.archive.org/web/20220311165149/https://news.sky.com/story/royal-navy-finds-uninhabited-henderson-island-has-been-marked-on-charts-in-the-wrong-place-for-85-years-12563407</ref> == Asnodhow naturel == A-dhia an dalleth a skathow hir gans koghow aluminiom y'n gansbledhen 20ves, trigoryon a Enys Pitcairn a viaj dhe Henderson yn fenowgh rag trevasa an prenn a wedhennow ''[[Thespesia populnea|miro]]'' ha ''[[Cordia subcordata|tou]]''. Dell yw usys, i a viaj dhe Henderson unweyth a'n vledhen, mes i a yll viajya teyrgweyth mars eus kewer vas. An drigoryon a gerv an prenn yn ''curios'' rag tourystys, mayth i a gav an brassa rann a'ga gober.<ref>https://web.archive.org/web/20070719142224/http://www.ukotcf.org/pdf/Henderson.pdf</ref> == Doronieth == [[Restren:Henderson01 AKK.jpg|skeusennik|Gwel a-hys an treth chif]] Enys Henderson yw [[atoll korel ughel]] neb a, gans an enesow [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Ducie|Ducie]], hag [[Enys Oeno|Oeno]], a furv an [[Ynysow Pitcairn|Bagas Enys Pitcairn]]. An ogassa tir aral yw an brastir a [[Amerika Dyghow]], moy es 5,000 km dhe'n est. An enys [[Gwylar|gorel]] kalgh ma a esedh a-wartha dhe grug [[Pigorn|pigornek]] (loskvenydhyek dell yw bedhys), ow sev dhyworth downder a 3,500m. An arenep yw dre vras skoll krib ha kalgh – kemyskans a bynaklys serth ha tell war-nans bas. An enys yw kylghys dre vras gans alsyow kalgh serth bys dhe 15m ughel.<ref>https://www.travellerspoint.com/guide/Henderson_Island/</ref> Yma tri trethow chif, war'n morrebow north-west, north, ha north-est, ha'n trethow north ha north-west yw linys gans kribow. An seudh y'n kres an enys yw krysys dhe vos lynn sevelys. Yma unn pennfenten dhowr evadow koth hepken, fenten grannek diskwedhys yn morlanow, ow sevel dhyworth krack yn karrek blat. Arenebow a garrek a worher an tu morek a'n treth. An efander mortidek yw a-dro dhe 1 meter yn reverthi.<ref name=":0" /> == Losow == [[Restren:Milo closeup.jpg|skeusennik|''[[Thespesia populnea]]'']] An losowedh yw anankresys, gans namm a bymp eghennow war'n amal a'n trethow, ow komprehendya palmwydh. Enys Henderson yw gorherys gans prysk a 5-dhe-10 metrow hirder. Hemm yw moy tanow y'n seudh kres. Yma 51 eghennow teythiek a vleujennow, deg yw unnik dhe'n enys. Eghennow gwedhen gwarthevyek a gomprehend:<ref name=":3">https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v104n01/p0032-p0043.pdf</ref> * Palmwydh [[know koko]] * ''[[Pandanus tectorius]]'' * ''[[Thespesia populnea]]'' (henwys ''miro'' yn leel) * ''[[Heliotropium arboreum]]'' * ''[[Cordia subcordata]]'' (henwys tou yn leel) * ''[[Guettarda speciosa]]'' * ''[[Pisonia grandis]]'' * ''[[Geniostoma hendersonense]]'' * ''[[Sideroxylon st-johnianum]]'' * ''[[Hernandia ovigera subsp. stokesii]]'' * ''[[Myrsine hosakae]]'' * ''[[Celtis]]'' ''[[Celtis|sp.]]'' == Miles == === Ydhyn === [[Restren:ViniStepheniGronvold.jpg|skeusennik|''[[Vini stepheni]]'']] An enys re beu aswonys gans [[BirdLife International]] avel [[Arenebedh Edhen Posek]] rag hy ydhyn tir unnik ha ydhyn mor.<ref>BirdLife International. (2012). Important Bird Areas factsheet: Henderson Island. Downloaded from http://www.birdlife.org</ref> An enys yw tre rag peder eghennow unnik a ydhyn tir – an [[Kolom frooth Henderson|golom frooth Henderson]], ''[[Vini stepheni]]'', ''[[Acrocephalus taiti]]'', ha ''[[Zapornia atra]]''. A'n 15 eghennow a ydhyn mor anunnik kevys, naw po moy yw krysys dhe dhinythi war'n enys.<ref name=":0" /> Yth esa bagasow a'n eghen beryllys ''[[Pterodroma atrata]]'' war [[enys Ducie]] mes yth ens i destruys gans rathes europeek yn 1922. An edhen yw krysys dhe neytha war enys Henderson yn unnik a-lemmyn.<ref>https://www.int-res.com/articles/esr2010/11/n011p047.pdf</ref> Teyr eghennow a'n teylu [[Kolom|Columbidae]] – ''[[Pampusana leonpascoi]]'', ''[[Ducula harrisoni]]'', ha ''[[Bountyphaps|Bountyphaps obsoleta]]''<ref>Worthy, Trevor H.; Wragg, Graham M. (2008). "A new genus and species of pigeon (Aves: Columbidae) from Henderson Island, Pitcairn Group". In Clark, G.; Leach, F.; O'Connor, S. (eds.). ''Terra Australis 29. Islands of Inquiry: Colonisation, seafaring and the archaeology of maritime landscapes'' (PDF). ANU E Press, The Australian National University, Canberra. pp. 499–510. ISBN 978-1-921313-89-9.</ref> – ha ''[[Prosobonia sauli]]'' ynwedh, o unnik dhe'n enys kyns, mes an Bolynesegyon a's ladhas a-dro dhe 1000 [[Oos Kemmyn|OK]]. Yth esa korf a iseghen andheskrifys a'n [[Gwennel Hebask|wennel Hebask]] re beu kevys ynwedh. Yma eskern kowethys gans tylleryow-anedhi polynesek kynsistorek ow tedhya dhe neb termyn a-dro dhe nans yw 500 ha 800 bledhynnyow a gomprehend ''[[Nesofregetta fuliginosa]]'', hag ynwedh ''[[Puffinus nativitatis]]'' ha ''[[Sula sula]]'' neb a vysyt hwath mes heb neyth. Dell yw godybys, anedhoryon bolynesek a herdhyas an eghennow ma, a-barth ha hwegh eghennow a [[Bulhorn|vulhornes]] dhe dhifudhans leel hag an fall a voos rewlys a gevras dhe'n gasans.<ref>https://doi.org/10.1073%2Fpnas.82.18.6191</ref><ref>https://doi.org/10.1179%2Fjfa.1994.21.1.83</ref> === Miles erel === [[Restren:Henderson Island-110256.jpg|skeusennik|[[Kanker know koko]]]] An eghennow hwesker yw ankoth dre vras mes an tressa rann a'n gastropodys ha hwesker anvorek koth a'n enys yw unnik.<ref name=":0" /> Ynwedh, yma [[Kanker|kankres]], ow komprehendya [[Kanker know koko|kankres know koko]]. Nyns eus bronnviles teythiek mes yma meur a'n [[rath bolynesek]], dres gans Polynesegyon nans yw 800 bledhynnyow.<ref>http://www.birdlife.org/community/2011/12/aircraft-carrier-and-helicopters-come-to-unique-islands-rescue/</ref> Yma unn eghen a [[Gecko|ecko]] (''[[Lepidodactylus lugubris]]'') ha teyr eghennow a [[skynk]] (''[[Cryptoblepharus poecilopleurus]]'', ''[[Emoia cyanura]]'', ''[[Ornithuroscincus noctua]]''), martesen dres gans Polynesegyon.<ref>https://doi.org/10.1080%2F03014223.1993.10422857</ref> Yma ynwedh derivasow a eyl gecko, martesen unnik, hag yma [[Morgroban mor glas|morgrobanes mor glas]] ow neytha war'n trethow.<ref>https://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/wetlands_henderson.shtml</ref> === Peryl bewoniethel === Poblansow a ydhyn tir a hevel dhe vos fast mes yma peryl ughel gans ow tri omsettyoryon dhe'n enys, vektors dises, ha disesys gans tiransow anreythhes a lestri-gwari. Ow tri an [[rath dhu]] po [[kath dhov]] dhe'n enys a wra kawsya difudhans desempis a ''[[Zapornia atra]]'' ha martesen eghennow erel. An ydhyn unnik a yll kavos ymunedh vyth dhe'n [[brygh ydhyn]] marwel, neb a avons gans kelyon-bratha kepar ha [[Hippoboscidae]].<ref name=":3" /> Yntra mis Gortheren ha mis Du 2011, yth esa keskowethyans ynter an Governans Enesow Pitcairn ha'n [[Kowethas Riel rag an Gwithans a Ydhyn]] rag delea an [[rath bolynesek]].<ref>http://www.rspb.org.uk/ourwork/projects/details.aspx?id=tcm:9-241934</ref> Yth esa meur a vernansow mes, a'n poblans a 50,000 dhe 100,000, 60 dhe 80 unigynnow a dreusvewas, ha lemmyn an poblans yw avel kyns.<ref>https://doi.org/10.1098%2Frsos.160110</ref> == Skoll plastek == Hwithrans dyllys yn mis Ebrel 2017<ref>https://doi.org/10.1073%2Fpnas.1619818114</ref> a viras orth skollyon war nebes trethow, hag a dherivas "an ughella tewder a [[Defolyans plasek|atal plastek]] yn neb tyller y'n bys" drefen an [[Kylgh Hebask Dyghow]]. An trethow a yssyns a-dro dhe 37.7 milvil taklow a skoll, 17.6 tonasow war-barth. Yn linen a-dreus dhe Treth Kledh, pub dydh 17 dhe 268 taklow nowydh a dhrehedh war dregh a 10 metrow. An studhyans a notyas ''[[Coenobita spinosus]]'' a wra aga threvow yn lestrynnow war drethow, hag an skoll a yll lehe diverseth a astropodys war'n morrep, a yll kevri dhe leheans y'n niver a assayys dedhwyans gans morgrobanes mor, hag a yll kressya an peryl a vagel rag ydhyn war'n arvor.<ref>http://www.abc.net.au/news/science/2017-05-16/plastic-pollution-on-henderson-island-in-south-pacific/8527370</ref><ref>https://www.theguardian.com/environment/2017/may/15/38-million-pieces-of-plastic-waste-found-on-uninhabited-south-pacific-island</ref><ref>https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2017/05/16/no-one-lives-on-this-remote-pacific-island-but-its-covered-in-38-million-pieces-of-our-trash/</ref> Yn mis Metheven 2019, yth esa eskerdh ornys gans an Governans an Ruvaneth Unys owth assaya dhe remova nebes a'n skoll dhyworth an treth a'n est. An bagas a guntellas hwegh tonasow a atal, mes hager awel a ankombras an removans a'n atal.<ref>https://interactives.stuff.co.nz/2019/07/henderson-island-rubbish-plastic-ocean-waste/chapter2/</ref><ref>https://www.stuff.co.nz/environment/117512804/plastic-rubbish-could-finally-be-removed-from-worlds-most-polluted-place</ref> Plastek kuntellys dres an eskerdh o kemerys rag eylghyans, ow pos gwrys yn taklow nowydh rag devnydh war enys Pitcairn ha kemenethow enys erel yn ogas.<ref>https://plasticodyssey.org/en/2024-henderson-island-expedition/</ref> Yth esa eskerdh aral yn mis Gortheren 2022 rag kuntel moy plastek.<ref>https://www.stuff.co.nz/environment/129249667/upsetting-scenes-as-trash-returns-to-previously-cleared-paradise-henderson-island</ref> == Mirva == <gallery> Restren:Henderson Island-110244.jpg|Treth est Restren:Henderson Island-110240.jpg|Treth north-west Restren:Henderson Island-110250.jpg|Treth north-west Restren:Henderson Island-110248.jpg|Treth kledh Restren:Henderson Island-110263.jpg|Treth kledh </gallery> == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Enesow]] inbznrc4t11y1c7ehtmz7qtvo5qhcet 226862 226860 2026-06-24T21:14:26Z Flynn Peck 18125 italek 226862 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q379759|fetchwikidata=ALL|image=Henderson Island-110250.jpg}} '''Enys Henderson''' yw enys ananedhys y'n [[keynvor Hebask]] dyghow. Rann a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]] yw, war-barth ha [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Oeno|Oeno]], ha [[Enys Ducie|Ducie]]. An gweres yw anfeyth ha nebes dowr yr, anwiw yw rag amethyans. Yma tri trethow war'n penn kledh hag an arvor aral yw alsyow serth bys dhe 15m yn ughelder. Yn 1902, perghennegys o dhe vos rann a'n Enesow Pitcairn, routys gans an [[Ruvaneth Unys]].<ref>https://www.ebsco.com/research-starters/history/henderson-island</ref> Henderson yw onan a'n dew [[Atoll korel ughel|atollys korel ughel]] diwettha y'n bys dhe biw an kevreythyow natur yw aneffeythys hwath, a-barth [[Aldabra]] y'n [[Keynvor Eyndek]]. Yn 1988, titlys o avel [[Ertachva an Bys UNESCO|Ertachva an Bys]] gans an [[Kenedhlow Unys]]. Deg a'n 51 bleujennow, oll peswar a'n ydhyn tir, hag a-dro dhe dressa rann a'n hwesker ha gastropodys yw [[Endemegieth|endemek]] – diversita marthys rag an braster a'n enys.<ref name=":0">https://whc.unesco.org/en/list/487</ref> == Istori == An enys o anedhys gans [[Polynesegyon]] – martesen mar a-varr avel 800 [[Oos Kemmyn|OK]] – mes y'n 1600ow an enys re beu gesys. Yma dustuni da rag anedhyans dres oll an kansbledhynnyow na rag 600 bledhynnyow.<ref name=":1">https://doi.org/10.1111%2Fj.1095-8312.1995.tb01099.x</ref> An achesonys rag gasa an enys yw ankoth hwath, mes martesen yth esa spenans a asnodhow<ref name=":1" /> ha'n gasans a'n anedhysi war [[Enys Pitcairn]], a biw i a grogas war rag taklow kepar ha men rag toulys.<ref name=":2">Diamond, Jared (2005). ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed''. Penguin Group. ISBN 0-670-03337-5.</ref> Hag yn tro, martesen an Polynesegyon Pitcairn a asas Pitcairn awos an deklinyans a [[Mangareva|Vangareva]]; ytho Henderson o war'n penn a gadon vyghan a enesow byghan serghek a Vangareva.<ref name=":1" /> An Bolynesegyon neb a asas a alla divroys dhe enys vrassa yn [[Ynys Pask|Enys Pask]], dre reson an tylleryow-lamma rag an anedhyans Polynesek a Enys Pask dhyworth Mangareva y'n dalleth yw moy gwirhaval dhe vos dhyworth Pitcairn ha Henderson, yn-mysk Mangareva ha Pask.<ref name=":2" /> Hevelepter meur ynter an [[Tavas Rapa Nui|yeth Rapa Nui]] ha'n [[Yeth Mangarevan|yeth Mangarevan A-varr]],<ref name=":2" /> hevelepteryow ynter delow kevys yn Pitcairn ha nebes kevys yn Enys Pask,<ref name=":2" /> hevelep a isyow a doulys yn Enys Pask dhe'n re na yn Mangareva ha Pitcairn,<ref name=":2" /> ha hevelepter a glopennow kevys yn Enys Pask dhe dhiw kevys yn Henderson<ref name=":2" /> oll a wra profya Henderson ha Pitcairn dhe vos meyn-kamm dhe Enys Pask.<ref name=":2" /> Yn 1999, yth esa [[Hōkūleʻa|trumach gans skathow Polynesek dastrehevys]] neb a dhrehedhas Enys Pask dhyworth Mangareva wosa viaj a 17.5 dedhyow.<ref name=":2" /><ref>https://web.archive.org/web/20101112064209/http://honolulu.hawaii.edu/hawaiian/voyaging/pvs/rapanuiback.html</ref> Yn 29 mis Genver 1606, yth esa kapten portyngalek [[Pedro Fernandes de Queirós]] ow ledya eskerdh spaynek rag an tir meur dyghow ([[Terra Australis]]). Ev o an kynsa European dhe weles an enys, hag ev a's henwis ''San Juan Bautista''.<ref>Brand, Donald D. (1967). ''The Pacific Basin: A History of its Geographical Explorations''. New York: The American Geographical Society. p. 136.</ref> Moy es 200 bledhynnyow wosa henna, 17 mis Genver 1819, Kapten Henderson a'n lester [[Kowethyans Bretennek Eynda a'n Est|Kowethyans Bretennek a Eynda Est]] ''Hercules'' a dhasdiskudhas an enys. Yn 2 mis Meurth 1819, Kapten Harry King a'n ''Elizabeth'' a diras war'n enys dhe gavos an baner a'n myghtern ena seulabrys. Y vayni a gravas an hanow a'ga lester war wedhen, ha wosa henna an enys o aswonys avel an dhiw Enys Elizabeth ha Henderson. Thomas Raine, mester a'n lester ''Surry'' a [[Loundres]], a henwis an enys "''Henderson's Island''" drefen y heveli dhe vos an diskudhans a Henderson, wosa keskows gans James Henderson yn [[Valparaíso]].<ref><nowiki>https://books.google.com/books?id=LraODwAAQBAJ&q=armchair+navigator+steve+dehner&pg=PA1</nowiki></ref> Yn 20 mis Du 1820, morvil a distruis an lester-morvil Nantucket ''Essex'' (derivas a hemma a awenas [[Herman Melville]] dhe skrifa ''[[Moby-Dick]]''), ha'n 20 eseli a'n mayni a dhrehedhas yn Henderson yn 20 mis Kevardhu yn teyr [[Skath-morvil|skathow-morvil]] byghan. I a gavas an bennfenten goth unnik war'n enys – fenten grannek war'n morrep kledh, diskwedhys yn morlanow – hag a dhybris puskes, ydhyn, kankres, ha [[Lepidium|gwels-puber]], mes a-berth yn seythen i re dhevnydhya an brassa rann a'n boos kavadow yn es. Ytho, yn 27 mis Kevardhu, an teyr skathow a wolyas rag [[Amerika Dyghow]], ow kasa Thomas Chappel, Seth Weeks, ha William Wright, neb a dhewisas dhe wortos hag a dreusvewas ernag aga sawyans wosa nebes misyow, yn 9 mis Ebrel 1821.<ref>Heffernan, Thomas Farel (1990). Stove by a Whale: Owen Chase and the Essex. Wesleyan University Press. pp. 62–84. ISBN 978-0-8195-6244-9.</ref> Yn 1902, Enys Henderson, a-barth an enesow [[Enys Oeno|Oeno]] ha [[Enys Ducie|Ducie]], o berghennegas yn formel dhe'n [[Emperoureth Breten Veur|Empir Bretennek]] gans Kapten G. F. Jones, neb a vysytyas an enesow yn gorhel-golya gans mayni dhyworth Enys Pitcairn. Yn mis Est 1937, [[HMNZS Leander|HMS ''Leander'']], war gerdh dhyworth Europa dhe [[Mordir Nowydh|Vordir Nowydh]], a arhwithras an enesow Henderson, Oeno, ha Ducie, ha, war pub enys, yth esa baner bretennek plansys ha'n messach: "This island belongs to H.B.M. King George VI".<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.00775630.183.1</ref> Yn 1957, Amerikan a 27 bloodh, Robert Tomarchin, a vewas war'n enys rag yn ogas a dhew misyow, keveylys gans [[chympansi]] dov, dell hevel rag argemynnans, erna dus dhyworth Enys Pitcairn a'n sawyas yn diw skathow hir. An chympansi o henwys Moko.<ref>http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/monkey.shtml</ref> [[Restren:Henderson.JPG|skeusennik|Gwedhen war'n enys]] Y'n 1980ow a-varr, [[Arthur M. Ratliff]], negysydh amerikanek a vynnas dhe dhrehevel mansyon war'n enys gans ayrsketh.<ref>https://books.google.com/books?id=fdvrCZFHhGgC&pg=PA320</ref> An [[Konsel Enys Pitcairn]] a gomendyas y dowlow mes, wosa kerghynedhoryon a waskas dhe witha an ekologieth ha kerghynnedh naturel a'n enys, an [[Sodhva Estren, Kemmynwlas, ha Displegyans|Sodhva Estren ha Kemmynwlas]] a asleas an ervirans ha hedhys an displegyans profys. Enys Henderson o titlys avel [[Ertachva an Bys UNESCO|Ertachva an Bys]] yn 1988.<ref name=":0" /> Yn 2019, yth esa bagas a wodhonydhyon, jornalysi, gwrioryon fylm, ha artydhyon a gemeras rann yn eskerdh dhe Henderson rag hwithra [[defolyans plastic]] ha strol morek war'n enys. Pymp eseli a'n eskerdh o baghys war'n enys wosa aga skath hwythadow a worthtreylyas.<ref>https://interactives.stuff.co.nz/2019/07/henderson-island-rubbish-plastic-ocean-waste/chapter1/</ref> Yn 2021, trigoryon a Enys Pitcairn a gemeras rann yn eskerdh godhoniethek rag previ an effeythyow a [[Chanj an Hin|janj an hin]].<ref>https://www.stuff.co.nz/national/health/coronavirus/126192391/pitcairn-islanders-refuse-to-let-covid19-halt-vital-climate-change-research</ref> Yn mis Meurth 2022, yth esa arhwithrans [[Morlu Riel]] gans [[HMS Spey (P234)|HMS ''Spey'']], avel rann a omynians dhe nowedhi mappow marners yn-kever Tiredhow Tramor Bretennek. An arhwithrans a gavas an enys dhe vos 1 [[mildir morek]] (1.9km) dhe'n soth a'n tyller sinys. An data kyns a dhedh dhe [[arhwithrans ayrel]] yn 1937, ow sinya kamm kalkyans dres gwrians a'n mappa marners.<ref>https://web.archive.org/web/20220311165149/https://news.sky.com/story/royal-navy-finds-uninhabited-henderson-island-has-been-marked-on-charts-in-the-wrong-place-for-85-years-12563407</ref> == Asnodhow naturel == A-dhia an dalleth a skathow hir gans koghow aluminiom y'n gansbledhen 20ves, trigoryon a Enys Pitcairn a viaj dhe Henderson yn fenowgh rag trevasa an prenn a wedhennow ''[[Thespesia populnea|miro]]'' ha ''[[Cordia subcordata|tou]]''. Dell yw usys, i a viaj dhe Henderson unweyth a'n vledhen, mes i a yll viajya teyrgweyth mars eus kewer vas. An drigoryon a gerv an prenn yn ''curios'' rag tourystys, mayth i a gav an brassa rann a'ga gober.<ref>https://web.archive.org/web/20070719142224/http://www.ukotcf.org/pdf/Henderson.pdf</ref> == Doronieth == [[Restren:Henderson01 AKK.jpg|skeusennik|Gwel a-hys an treth chif]] Enys Henderson yw [[atoll korel ughel]] neb a, gans an enesow [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Ducie|Ducie]], hag [[Enys Oeno|Oeno]], a furv an [[Ynysow Pitcairn|Bagas Enys Pitcairn]]. An ogassa tir aral yw an brastir a [[Amerika Dyghow]], moy es 5,000 km dhe'n est. An enys [[Gwylar|gorel]] kalgh ma a esedh a-wartha dhe grug [[Pigorn|pigornek]] (loskvenydhyek dell yw bedhys), ow sev dhyworth downder a 3,500m. An arenep yw dre vras skoll krib ha kalgh – kemyskans a bynaklys serth ha tell war-nans bas. An enys yw kylghys dre vras gans alsyow kalgh serth bys dhe 15m ughel.<ref>https://www.travellerspoint.com/guide/Henderson_Island/</ref> Yma tri trethow chif, war'n morrebow north-west, north, ha north-est, ha'n trethow north ha north-west yw linys gans kribow. An seudh y'n kres an enys yw krysys dhe vos lynn sevelys. Yma unn pennfenten dhowr evadow koth hepken, fenten grannek diskwedhys yn morlanow, ow sevel dhyworth krack yn karrek blat. Arenebow a garrek a worher an tu morek a'n treth. An efander mortidek yw a-dro dhe 1 meter yn reverthi.<ref name=":0" /> == Losow == [[Restren:Milo closeup.jpg|skeusennik|''[[Thespesia populnea]]'']] An losowedh yw anankresys, gans namm a bymp eghennow war'n amal a'n trethow, ow komprehendya palmwydh. Enys Henderson yw gorherys gans prysk a 5-dhe-10 metrow hirder. Hemm yw moy tanow y'n seudh kres. Yma 51 eghennow teythiek a vleujennow, deg yw unnik dhe'n enys. Eghennow gwedhen gwarthevyek a gomprehend:<ref name=":3">https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v104n01/p0032-p0043.pdf</ref> * Palmwydh [[know koko]] * ''[[Pandanus tectorius]]'' * ''[[Thespesia populnea]]'' (henwys ''miro'' yn leel) * ''[[Heliotropium arboreum]]'' * ''[[Cordia subcordata]]'' (henwys ''tou'' yn leel) * ''[[Guettarda speciosa]]'' * ''[[Pisonia grandis]]'' * ''[[Geniostoma hendersonense]]'' * ''[[Sideroxylon st-johnianum]]'' * ''[[Hernandia ovigera subsp. stokesii]]'' * ''[[Myrsine hosakae]]'' * ''[[Celtis]]'' ''[[Celtis|sp.]]'' == Miles == === Ydhyn === [[Restren:ViniStepheniGronvold.jpg|skeusennik|''[[Vini stepheni]]'']] An enys re beu aswonys gans [[BirdLife International]] avel [[Arenebedh Edhen Posek]] rag hy ydhyn tir unnik ha ydhyn mor.<ref>BirdLife International. (2012). Important Bird Areas factsheet: Henderson Island. Downloaded from http://www.birdlife.org</ref> An enys yw tre rag peder eghennow unnik a ydhyn tir – an [[Kolom frooth Henderson|golom frooth Henderson]], ''[[Vini stepheni]]'', ''[[Acrocephalus taiti]]'', ha ''[[Zapornia atra]]''. A'n 15 eghennow a ydhyn mor anunnik kevys, naw po moy yw krysys dhe dhinythi war'n enys.<ref name=":0" /> Yth esa bagasow a'n eghen beryllys ''[[Pterodroma atrata]]'' war [[enys Ducie]] mes yth ens i destruys gans rathes europeek yn 1922. An edhen yw krysys dhe neytha war enys Henderson yn unnik a-lemmyn.<ref>https://www.int-res.com/articles/esr2010/11/n011p047.pdf</ref> Teyr eghennow a'n teylu [[Kolom|Columbidae]] – ''[[Pampusana leonpascoi]]'', ''[[Ducula harrisoni]]'', ha ''[[Bountyphaps|Bountyphaps obsoleta]]''<ref>Worthy, Trevor H.; Wragg, Graham M. (2008). "A new genus and species of pigeon (Aves: Columbidae) from Henderson Island, Pitcairn Group". In Clark, G.; Leach, F.; O'Connor, S. (eds.). ''Terra Australis 29. Islands of Inquiry: Colonisation, seafaring and the archaeology of maritime landscapes'' (PDF). ANU E Press, The Australian National University, Canberra. pp. 499–510. ISBN 978-1-921313-89-9.</ref> – ha ''[[Prosobonia sauli]]'' ynwedh, o unnik dhe'n enys kyns, mes an Bolynesegyon a's ladhas a-dro dhe 1000 [[Oos Kemmyn|OK]]. Yth esa korf a iseghen andheskrifys a'n [[Gwennel Hebask|wennel Hebask]] re beu kevys ynwedh. Yma eskern kowethys gans tylleryow-anedhi polynesek kynsistorek ow tedhya dhe neb termyn a-dro dhe nans yw 500 ha 800 bledhynnyow a gomprehend ''[[Nesofregetta fuliginosa]]'', hag ynwedh ''[[Puffinus nativitatis]]'' ha ''[[Sula sula]]'' neb a vysyt hwath mes heb neyth. Dell yw godybys, anedhoryon bolynesek a herdhyas an eghennow ma, a-barth ha hwegh eghennow a [[Bulhorn|vulhornes]] dhe dhifudhans leel hag an fall a voos rewlys a gevras dhe'n gasans.<ref>https://doi.org/10.1073%2Fpnas.82.18.6191</ref><ref>https://doi.org/10.1179%2Fjfa.1994.21.1.83</ref> === Miles erel === [[Restren:Henderson Island-110256.jpg|skeusennik|[[Kanker know koko]]]] An eghennow hwesker yw ankoth dre vras mes an tressa rann a'n gastropodys ha hwesker anvorek koth a'n enys yw unnik.<ref name=":0" /> Ynwedh, yma [[Kanker|kankres]], ow komprehendya [[Kanker know koko|kankres know koko]]. Nyns eus bronnviles teythiek mes yma meur a'n [[rath bolynesek]], dres gans Polynesegyon nans yw 800 bledhynnyow.<ref>http://www.birdlife.org/community/2011/12/aircraft-carrier-and-helicopters-come-to-unique-islands-rescue/</ref> Yma unn eghen a [[Gecko|ecko]] (''[[Lepidodactylus lugubris]]'') ha teyr eghennow a [[skynk]] (''[[Cryptoblepharus poecilopleurus]]'', ''[[Emoia cyanura]]'', ''[[Ornithuroscincus noctua]]''), martesen dres gans Polynesegyon.<ref>https://doi.org/10.1080%2F03014223.1993.10422857</ref> Yma ynwedh derivasow a eyl gecko, martesen unnik, hag yma [[Morgroban mor glas|morgrobanes mor glas]] ow neytha war'n trethow.<ref>https://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/wetlands_henderson.shtml</ref> === Peryl bewoniethel === Poblansow a ydhyn tir a hevel dhe vos fast mes yma peryl ughel gans ow tri omsettyoryon dhe'n enys, vektors dises, ha disesys gans tiransow anreythhes a lestri-gwari. Ow tri an [[rath dhu]] po [[kath dhov]] dhe'n enys a wra kawsya difudhans desempis a ''[[Zapornia atra]]'' ha martesen eghennow erel. An ydhyn unnik a yll kavos ymunedh vyth dhe'n [[brygh ydhyn]] marwel, neb a avons gans kelyon-bratha kepar ha [[Hippoboscidae]].<ref name=":3" /> Yntra mis Gortheren ha mis Du 2011, yth esa keskowethyans ynter an Governans Enesow Pitcairn ha'n [[Kowethas Riel rag an Gwithans a Ydhyn]] rag delea an [[rath bolynesek]].<ref>http://www.rspb.org.uk/ourwork/projects/details.aspx?id=tcm:9-241934</ref> Yth esa meur a vernansow mes, a'n poblans a 50,000 dhe 100,000, 60 dhe 80 unigynnow a dreusvewas, ha lemmyn an poblans yw avel kyns.<ref>https://doi.org/10.1098%2Frsos.160110</ref> == Skoll plastek == Hwithrans dyllys yn mis Ebrel 2017<ref>https://doi.org/10.1073%2Fpnas.1619818114</ref> a viras orth skollyon war nebes trethow, hag a dherivas "an ughella tewder a [[Defolyans plasek|atal plastek]] yn neb tyller y'n bys" drefen an [[Kylgh Hebask Dyghow]]. An trethow a yssyns a-dro dhe 37.7 milvil taklow a skoll, 17.6 tonasow war-barth. Yn linen a-dreus dhe Treth Kledh, pub dydh 17 dhe 268 taklow nowydh a dhrehedh war dregh a 10 metrow. An studhyans a notyas ''[[Coenobita spinosus]]'' a wra aga threvow yn lestrynnow war drethow, hag an skoll a yll lehe diverseth a astropodys war'n morrep, a yll kevri dhe leheans y'n niver a assayys dedhwyans gans morgrobanes mor, hag a yll kressya an peryl a vagel rag ydhyn war'n arvor.<ref>http://www.abc.net.au/news/science/2017-05-16/plastic-pollution-on-henderson-island-in-south-pacific/8527370</ref><ref>https://www.theguardian.com/environment/2017/may/15/38-million-pieces-of-plastic-waste-found-on-uninhabited-south-pacific-island</ref><ref>https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2017/05/16/no-one-lives-on-this-remote-pacific-island-but-its-covered-in-38-million-pieces-of-our-trash/</ref> Yn mis Metheven 2019, yth esa eskerdh ornys gans an Governans an Ruvaneth Unys owth assaya dhe remova nebes a'n skoll dhyworth an treth a'n est. An bagas a guntellas hwegh tonasow a atal, mes hager awel a ankombras an removans a'n atal.<ref>https://interactives.stuff.co.nz/2019/07/henderson-island-rubbish-plastic-ocean-waste/chapter2/</ref><ref>https://www.stuff.co.nz/environment/117512804/plastic-rubbish-could-finally-be-removed-from-worlds-most-polluted-place</ref> Plastek kuntellys dres an eskerdh o kemerys rag eylghyans, ow pos gwrys yn taklow nowydh rag devnydh war enys Pitcairn ha kemenethow enys erel yn ogas.<ref>https://plasticodyssey.org/en/2024-henderson-island-expedition/</ref> Yth esa eskerdh aral yn mis Gortheren 2022 rag kuntel moy plastek.<ref>https://www.stuff.co.nz/environment/129249667/upsetting-scenes-as-trash-returns-to-previously-cleared-paradise-henderson-island</ref> == Mirva == <gallery> Restren:Henderson Island-110244.jpg|Treth est Restren:Henderson Island-110240.jpg|Treth north-west Restren:Henderson Island-110250.jpg|Treth north-west Restren:Henderson Island-110248.jpg|Treth kledh Restren:Henderson Island-110263.jpg|Treth kledh </gallery> == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Enesow]] n14qmgw5r9kknljne5lnh88lziv42m3 0 19453 226863 2026-06-25T07:26:59Z Flynn Peck 18125 Folen gwruthys gans: '{{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q1779748|fetchwikidata=ALL}} '''Enys Pitcairn''' yw enys anedhys unnik a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]], y'n [[Keynvor Hebask]] dyghow. Meur a'n 40 anedhysi yw genys orth [[Sordyans war'n Bounty|sordyoryon]] a [[HMS Bounty|HMS ''Bounty'']].<ref>http://hdl.handle.net/11714/2838</ref> == Doronieth == [[Restren:Pitcairn Island shoreline.jpg|skeusennik|An alsyow]] Loskvenydhyek yw an enys, gans arvor alsek. Dihaval dhe enesow a'n Hebask dygh...' 226863 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q1779748|fetchwikidata=ALL}} '''Enys Pitcairn''' yw enys anedhys unnik a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]], y'n [[Keynvor Hebask]] dyghow. Meur a'n 40 anedhysi yw genys orth [[Sordyans war'n Bounty|sordyoryon]] a [[HMS Bounty|HMS ''Bounty'']].<ref>http://hdl.handle.net/11714/2838</ref> == Doronieth == [[Restren:Pitcairn Island shoreline.jpg|skeusennik|An alsyow]] Loskvenydhyek yw an enys, gans arvor alsek. Dihaval dhe enesow a'n Hebask dyghow, nyns eus kribow korel ow tifres an arvor. An hedhas unnik dhe'n enys yw dre gay byghan war [[Baya Bounty|Vaya Bounty]]. [[Adamstown, Enesow Pitcairn|Adamstown]] yw an dre unnik. ''[[Pawala Valley Ridge]]'' yw an ughella poynt war'n enys, 346m a-ugh an mor. An gweres yw askorrus drefen an gweres loskvenydhyek ha hin dropek gans glawas pals. An tempredh kresek a var yntra 19 ha 24°C. An glawas bledhynnyek yw 1,800mm.{{Citation needed}} == Miles == Miles teythiek a gonsyst a hwesker ha pedrevanes. A-dhia anedhyans a dus, rathes re dheuth ha bos [[eghen woryskynnus]]. Yma meur a ydhyn mor ow neytha a-hys an alsyow.<ref>https://doi.org/10.1080%2F00822884.2018.1498638</ref> Heb kribow korel, pyskessans yw dhe-ves a'n enys. Yma meur a [[Morvleydh|vorvleydhi]], [[Siw|siwyon]], [[barrakuda]], ha [[Tuna|touna]]. Divroansow a vorviles yw gwelys pub bledhen. == Losow == An enys yw tre rag meur a blansow, dres oll ''[[Abutilon pitcairnense]]'', kyns lemmyn teythiek mes lemmyn [[difudhek y'n gwyls]]. == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Enesow]] hxl2rwldy4jeli9mweyeq66w8s6c8bm 0 19454 226864 2026-06-25T07:55:15Z Flynn Peck 18125 Folen gwruthys gans: '{{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q940773|fetchwikidata=ALL}} [[Enys Oeno]] yw [[atoll]] [[Gwylar|korel]] y'n [[Keynvor Hebask]] dyghow, rann a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]], war-barth ha [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Henderson|Henderson]], ha [[Enys Ducie|Ducie]]. == Doronieth == Enys Oeno yw 143 kilometrow north-west a [[Enys Pitcairn]]. An dreuslinen yw a-dro dhe 5 kilometrow, ow komprehendya an lynn gresek, gans arenebedh kowal a voy es 20 kilometrow pedrek. Ym...' 226864 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}}{{Tyller|qid=Q940773|fetchwikidata=ALL}} [[Enys Oeno]] yw [[atoll]] [[Gwylar|korel]] y'n [[Keynvor Hebask]] dyghow, rann a'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]], war-barth ha [[Enys Pitcairn|Pitcairn]], [[Enys Henderson|Henderson]], ha [[Enys Ducie|Ducie]]. == Doronieth == Enys Oeno yw 143 kilometrow north-west a [[Enys Pitcairn]]. An dreuslinen yw a-dro dhe 5 kilometrow, ow komprehendya an lynn gresek, gans arenebedh kowal a voy es 20 kilometrow pedrek. Yma diw enesigow brassa ha teyr enesigow byghanna war bo a-berth y'n amal a'n atoll. Aga arenebedh tir kowal yw 0.69 kilometrow pedrek. Oeno a serv avel tyller-havi privedh rag an anedhysi a Enys Pitcairn dre reson nyns eus trethow war Bitcairn.<ref>''South Pacific & Micronesia''. Lonely Planet. 2006. p. 427. ISBN 978-1-74104-304-4. <q>Unless you've got your own yacht, your only chance of getting to Oeno is in January, when Pitcairners fit out two of their longboats with essential supplies and swap everyday life on Pitcairn for a fortnight's summer holiday on Oeno.</q></ref><ref>https://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/oeno.shtml</ref> War'n enys jif (Oeno), yma koos ha krann gans gwedhennow palm ha pandanus. An enys yw y'n rann soth-west a'n atoll. Yma tapp dowr leys war'n enys.<ref>http://library.puc.edu/pitcairn/pitcairn/OenoPhotoTour/4.shtml</ref> An ughelder ughboyntel yw le es 5 metrow. Enys (po Enesow) Sandy yw dhe'n north-est, a-berth y'n lynn, ha martesen yw enys anparhus. Yma teyr enesigow byghanna dhe'n soth ha west a'n enys jif. === Arenebedh Edhen Posek === An enys re beu aswonys gans [[BirdLife International]] avel [[Arenebedh Edhen Posek]] rag an 12,500 koplow a ''[[Pterodroma ultima]]'', an eyl brassa bagas a'n ydhyn na y'n bys.<ref>http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=19787</ref> === Mappow === <gallery> Restren:Oeno Atoll Island Map.jpg|Mappa a Enys Oeno Restren:PN -A.png|Mappa a'n Enesow Pitcairn </gallery> == Istori berr == * '''mis Genver 1819''': Kapten James Henderson a'n lester [[Kowethyans Bretennek Eynda Est]] ''Hercules'' a wel Enys Oeno. * '''1822-1823''': Kapten Ralph Bond a-lester ''Martha'' a Loundres a welas an enys ma, dell yw presumys y'n hav/kynnyav a 1822.<ref>https://books.google.com/books?id=LraODwAAQBAJ&q=armchair+navigator+steve+dehner&pg=PA1</ref> * '''26 mis Genver 1824''': Kapten George Worth a-lester an lester-morvil amerikanek ''[[Oeno (lester)|Oeno]]'', a henwi an enys rag y lester. * '''5 mis Meurth 1858''': ''Wild Wave'', lester a 15,000 tonasow dhyworth [[San Francisco]] yw gwreck war'n grib.<ref>[https://web.archive.org/web/20190921151950/https://www.wheresmamba.com/single-post/2017/10/19/Wreck-Of-The-Wildwave-1858---Shipwrecked-on-Pitcairn-Islands-Oeno#! https://web.archive.org/web/20190921151950/https://www.wheresmamba.com/single-post/2017/10/19/Wreck-Of-The-Wildwave-1858---Shipwrecked-on-Pitcairn-Islands-Oeno#!]</ref><ref>http://www.stamps.gov.pn/shipwrecks.htm</ref> * '''1875''': An ''Khandeish'' yw gwreck war Oeno.<ref>Silverman, David (1967). Pitcairn Island. Cleveland, Ohio: World Publishing Company. p. 125.</ref> * '''23 mis Est 1883''': An ''Oregon'' yw gwreck war Oeno.<ref>http://www.stamps.gov.pn/shipwrecks.htm</ref> * '''mis Ebrel 1893''': An ''Bowdon'' yw gwreck war Oeno. * '''10 mis Gortheren''': Oeno yw perghennegys gans an [[Ruvaneth Unys]]. * '''1938''': Oeno yw ynkorforys y'n [[Ynysow Pitcairn|Enesow Pitcairn]]. * '''1997''': [[Rath bolynesek|Rathes polynesek]] yw distruys. * '''2 mis Gortheren 2019''': Enys Oeno a glewas difyk an Howl leun.<ref>https://www.bbc.com/news/science-environment-48828100</ref> == Rol a dhevynnow == <references /> [[Klass:Enesow]] q4zphr4mfroc48yss0ovi8kjq98n9rn