Konsel Kernow

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kwwiki</dbname>
    <base>https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arbennek</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Keskows</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Devnydhyer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Keskows Devnydhyer</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Keskows Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Restren</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Keskows Restren</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Keskows MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Skantlyn</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Keskows Skantlyn</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Gweres</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Keskows Gweres</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Klass</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Keskows Klass</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Porth</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Keskows Porth</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Konsel Kernow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1726</id>
    <revision>
      <id>228258</id>
      <parentid>226291</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="h5geq9nxbsjbbxb37979a7jk0k4283f" xml:space="preserve">[[Restren:New County Hall.jpg|thumb|right|Lys Kernow yn [[Truru]], esedh an konsel]]

'''Konsel Kernow''' yw an awtorita udnik rag tir meur [[Kernow]] (yma konsel hy honan dhe [[Syllan]]). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en [[Truru]].

Kens [[mis Ebrel]] 2009, yth esa hwegh [[Ranndiryow Kernow|ranndir]] dhe Gernow: [[Penwyth (ranndir)|Penwyth]], [[Keryer (ranndir)|Keryer]], [[Konteth Karrek|Karrek]], [[Rostorrmoel|Rostormol]], [[Karadon|Karn]] ha'n [[Kernow Kledh|Tiredh Uhel]]. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a [[Parti Gwithadorek|withadoregyon]] hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

[[Etholans Konsel Kernow, 2021|Yn 2021]] y teuth an [[Parti Gwithadorek]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys.

Yn 2025, y teuth an [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel.

==Komposyans==

===A-dhia 2025===
[[Restren:Cornwall Council May 2026.svg|skeusennik|Komposyans a'n Konsel a-dhia mis Gortheren 2026]]
A-dhia an etholans 2025 ha wosa chanjyow dhe eseleth, hemm yw an Konsel.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli !! Chanj a-dhia etholans 2025
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 26 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#1EB8D0|[[Reform UK]]}} || 21 || {{Decrease}} 8
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 7 ||{{Steady}}
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 4 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Bagas Analinys Anserghek Kernewek}} || 3 || {{Increase}} 3
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Anserghek Analinys}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#051D3F|Restore Britain}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#DDDDDD|Stand Alone Independent}} || 1 || {{Increase}} 1
|}

===2021===
A-dhia 2021 bys dhe 2025, hemm o an Konsel.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 47
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 13
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 5
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 5
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 1
|}

==Gwelowgh ynwedh==
*[[Gwlasegeth Kernow]]
*[[Keverangow Kernow]]
*[[Ranndiryow Kernow]]

==Kevrednow a-ves==
*[http://www.cornwall.gov.uk/ Gwiasva sodhogel]

{{Porth Kernow}}

[[Class:Gwlasegeth Kernow]]</text>
      <sha1>h5geq9nxbsjbbxb37979a7jk0k4283f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228259</id>
      <parentid>228258</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <comment>gwellhe skeusen</comment>
      <origin>228259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="ce3wiugqzz34sman2i9lr21lbrxd0b6" xml:space="preserve">[[Restren:New County Hall 2019.jpg|skeusennik|Lys Kernow yn [[Truru]], esedh an konsel]]
'''Konsel Kernow''' yw an awtorita udnik rag tir meur [[Kernow]] (yma konsel hy honan dhe [[Syllan]]). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en [[Truru]].

Kens [[mis Ebrel]] 2009, yth esa hwegh [[Ranndiryow Kernow|ranndir]] dhe Gernow: [[Penwyth (ranndir)|Penwyth]], [[Keryer (ranndir)|Keryer]], [[Konteth Karrek|Karrek]], [[Rostorrmoel|Rostormol]], [[Karadon|Karn]] ha'n [[Kernow Kledh|Tiredh Uhel]]. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a [[Parti Gwithadorek|withadoregyon]] hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

[[Etholans Konsel Kernow, 2021|Yn 2021]] y teuth an [[Parti Gwithadorek]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys.

Yn 2025, y teuth an [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel.

==Komposyans==

===A-dhia 2025===
[[Restren:Cornwall Council May 2026.svg|skeusennik|Komposyans a'n Konsel a-dhia mis Gortheren 2026]]
A-dhia an etholans 2025 ha wosa chanjyow dhe eseleth, hemm yw an Konsel.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli !! Chanj a-dhia etholans 2025
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 26 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#1EB8D0|[[Reform UK]]}} || 21 || {{Decrease}} 8
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 7 ||{{Steady}}
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 4 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Bagas Analinys Anserghek Kernewek}} || 3 || {{Increase}} 3
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Anserghek Analinys}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#051D3F|Restore Britain}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#DDDDDD|Stand Alone Independent}} || 1 || {{Increase}} 1
|}

===2021===
A-dhia 2021 bys dhe 2025, hemm o an Konsel.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 47
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 13
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 5
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 5
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 1
|}

==Gwelowgh ynwedh==
*[[Gwlasegeth Kernow]]
*[[Keverangow Kernow]]
*[[Ranndiryow Kernow]]

==Kevrednow a-ves==
*[http://www.cornwall.gov.uk/ Gwiasva sodhogel]

{{Porth Kernow}}

[[Class:Gwlasegeth Kernow]]</text>
      <sha1>ce3wiugqzz34sman2i9lr21lbrxd0b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228260</id>
      <parentid>228259</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="c7u5xa8a703769ppfav2fbf3dzfxy5n" xml:space="preserve">[[Restren:New County Hall 2019.jpg|skeusennik|Lys Kernow yn [[Truru]], esedh an konsel]]
'''Konsel Kernow''' yw an awtorita udnik rag tir meur [[Kernow]] (yma konsel hy honan dhe [[Syllan]]). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en [[Truru]].

Kens [[mis Ebrel]] 2009, yth esa hwegh [[Ranndiryow Kernow|ranndir]] dhe Gernow: [[Penwyth (ranndir)|Penwyth]], [[Keryer (ranndir)|Keryer]], [[Konteth Karrek|Karrek]], [[Rostorrmoel|Rostormol]], [[Karadon|Karn]] ha'n [[Kernow Kledh|Tiredh Uhel]]. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a [[Parti Gwithadorek|withadoregyon]] hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

[[Etholans Konsel Kernow, 2021|Yn 2021]] y teuth an [[Parti Gwithadorek]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys.

Yn 2025, y teuth an [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel.

==Komposyans==

===A-dhia 2025===
[[Restren:Cornwall Council May 2026.svg|skeusennik|Komposyans a'n Konsel a-dhia vis Gortheren 2026]]
A-dhia an etholans 2025 ha wosa chanjyow dhe eseleth, hemm yw an Konsel.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli !! Chanj a-dhia etholans 2025
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 26 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#1EB8D0|[[Reform UK]]}} || 21 || {{Decrease}} 8
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 7 ||{{Steady}}
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 4 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Bagas Analinys Anserghek Kernewek}} || 3 || {{Increase}} 3
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Anserghek Analinys}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#051D3F|Restore Britain}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#DDDDDD|Stand Alone Independent}} || 1 || {{Increase}} 1
|}

===2021===
A-dhia 2021 bys dhe 2025, hemm o an Konsel.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 47
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 13
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 5
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 5
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 1
|}

==Gwelowgh ynwedh==
*[[Gwlasegeth Kernow]]
*[[Keverangow Kernow]]
*[[Ranndiryow Kernow]]

==Kevrednow a-ves==
*[http://www.cornwall.gov.uk/ Gwiasva sodhogel]

{{Porth Kernow}}

[[Class:Gwlasegeth Kernow]]</text>
      <sha1>c7u5xa8a703769ppfav2fbf3dzfxy5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228261</id>
      <parentid>228260</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Komposyans */</comment>
      <origin>228261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2789" sha1="r61gaoe6rchrgyvx9s85jcwae5bjm08" xml:space="preserve">[[Restren:New County Hall 2019.jpg|skeusennik|Lys Kernow yn [[Truru]], esedh an konsel]]
'''Konsel Kernow''' yw an awtorita udnik rag tir meur [[Kernow]] (yma konsel hy honan dhe [[Syllan]]). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en [[Truru]].

Kens [[mis Ebrel]] 2009, yth esa hwegh [[Ranndiryow Kernow|ranndir]] dhe Gernow: [[Penwyth (ranndir)|Penwyth]], [[Keryer (ranndir)|Keryer]], [[Konteth Karrek|Karrek]], [[Rostorrmoel|Rostormol]], [[Karadon|Karn]] ha'n [[Kernow Kledh|Tiredh Uhel]]. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a [[Parti Gwithadorek|withadoregyon]] hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

[[Etholans Konsel Kernow, 2021|Yn 2021]] y teuth an [[Parti Gwithadorek]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys.

Yn 2025, y teuth an [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel.

==Komposyans==

===A-dhia 2025===
[[Restren:Cornwall Council May 2026.svg|skeusennik|Komposyans a'n Konsel a-dhia vis Gortheren 2026]]
A-dhia an etholans 2025 ha wosa chanjyow dhe eseleth, hemm yw an Konsel.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli !! Chanj a-dhia etholans 2025
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 26 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#1EB8D0|[[Reform UK]]}} || 20 || {{Decrease}} 8
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 7 ||{{Steady}}
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 4 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Bagas Analinys Anserghek Kernewek}} || 3 || {{Increase}} 3
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Anserghek Analinys}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#051D3F|Restore Britain}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#DDDDDD|Stand Alone Independent}} || 1 || {{Increase}} 1
|}

===2021===
A-dhia 2021 bys dhe 2025, hemm o an Konsel.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 47
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 13
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 5
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 5
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 1
|}

==Gwelowgh ynwedh==
*[[Gwlasegeth Kernow]]
*[[Keverangow Kernow]]
*[[Ranndiryow Kernow]]

==Kevrednow a-ves==
*[http://www.cornwall.gov.uk/ Gwiasva sodhogel]

{{Porth Kernow}}

[[Class:Gwlasegeth Kernow]]</text>
      <sha1>r61gaoe6rchrgyvx9s85jcwae5bjm08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228262</id>
      <parentid>228261</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2788" sha1="4ctisyvqfhhapbyyrd1p8b1ika2mimh" xml:space="preserve">[[Restren:New County Hall 2019.jpg|skeusennik|Lys Kernow yn [[Truru]], esedh an konsel]]
'''Konsel Kernow''' yw an awtorita udnik rag tir meur [[Kernow]] (yma konsel hy honan dhe [[Syllan]]). Yma 87 esel an konsel owth esedha en Lys Kernow en [[Truru]].

Kens [[mis Ebrel]] 2009, yth esa hwegh [[Ranndiryow Kernow|ranndir]] dhe Gernow: [[Penwyth (ranndir)|Penwyth]], [[Keryer (ranndir)|Keryer]], [[Konteth Karrek|Karrek]], [[Rostorrmoel|Rostormol]], [[Karadon|Karn]] ha'n [[Kernow Kledh|Tiredh Uhel]]. War 1a mis Ebrel, an hwegh ranndir a veu dileys ha'n awtorita udnik a wrug dalleth.

Woja dowisyans leel en 2009, nyns esa parti udnik ow rowlya an konsel. Kabynet an konsel yw gwres a gesgovernans a [[Parti Gwithadorek|withadoregyon]] hag anserhegyon.

Yn 2015, yth esa nowodhow a-dhyworth Governans Westminster bos Kernow ow tegemmeres galloes nowydh y'ga mysk galloes may hyllo an konsel restra an kyttrinyow ha'n arghans Europek dhedha. 

[[Etholans Konsel Kernow 2021|Yn 2021]] y teuth an [[Parti Gwithadorek]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel, kyn na gavsons majorita a votys.

Yn 2025, y teuth an [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] dhe vos an brassa parti y'n Konsel.

==Komposyans==

===A-dhia 2025===
[[Restren:Cornwall Council May 2026.svg|skeusennik|Komposyans a'n Konsel a-dhia vis Gortheren 2026]]
A-dhia an etholans 2025 ha wosa chanjyow dhe eseleth, hemm yw an Konsel.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli !! Chanj a-dhia etholans 2025
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 26 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#1EB8D0|[[Reform UK]]}} || 20 || {{Decrease}} 8
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 7 ||{{Steady}}
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 4 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Bagas Analinys Anserghek Kernewek}} || 3 || {{Increase}} 3
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 3 || {{Steady}}
|-
| {{legend|#DDDDDD|Anserghek Analinys}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#051D3F|Restore Britain}} || 2 || {{Increase}} 2
|-
| {{legend|#DDDDDD|Stand Alone Independent}} || 1 || {{Increase}} 1
|}

===2021===
A-dhia 2021 bys dhe 2025, hemm o an Konsel.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parti !! Eseli
|-
| {{legend|#0087DC|[[Parti Gwithadorek]]}} || 47
|-
| {{legend|#DDDDDD|Eseli anserghek}} || 16
|-
| {{legend|#FAA61A|[[Parti Livrel Werinel]]}} || 13
|-
| {{legend|#D5C229|[[Mebyon Kernow]]}} || 5
|-
| {{legend|#E4003B|[[Parti Lavur]]}} || 5
|-
| {{legend|#7ECB5A|[[Parti Gwyrdh]]}} || 1
|}

==Gwelowgh ynwedh==
*[[Gwlasegeth Kernow]]
*[[Keverangow Kernow]]
*[[Ranndiryow Kernow]]

==Kevrednow a-ves==
*[http://www.cornwall.gov.uk/ Gwiasva sodhogel]

{{Porth Kernow}}

[[Class:Gwlasegeth Kernow]]</text>
      <sha1>4ctisyvqfhhapbyyrd1p8b1ika2mimh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Funchal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5179</id>
    <revision>
      <id>228263</id>
      <parentid>218336</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>177</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing FNC.png with [[File:Funchal,_Portugal_(coat_of_arms).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: old name is not meaningful).</comment>
      <origin>228263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="9igq863rs6t4c3rt8x42zscfotmvjra" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+ &lt;big&gt;'''Funchal'''&lt;/big&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Restren:Funchal Pico da Cruz.jpg|250px|Funchal]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; |
{| style=&quot;background:#efefef;&quot;
|align=&quot;center&quot; | [[Restren:Pt-fnc1.png|120px|Baner Funchal]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;100px&quot;| [[Restren:Funchal, Portugal (coat of arms).png|100px|Kota arvow Funchal]]
|- 
|align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot;| &lt;font size=&quot;-1&quot;&gt;(Baner Funchal)&lt;/font&gt;
|align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot;| &lt;font size=&quot;-1&quot;&gt;(Kota arvow Funchal)&lt;/font&gt;
|}
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Restren:LocalFunchal.png|200px|Desedhans Funchal yn Madeira]]
|-
|Kenedhel || [[Restren:Flag of Portugal.svg|20px|]]&amp;nbsp;[[Portyngal]]
|-
|Rannvro || [[Restren:Flag of Madeira.svg|20px|]]&amp;nbsp;[[Madeira]]
|-
|Ranndir || [[Ynys Madeira]]
|-
|Mayour || [[Miguel Filipe Machado de Albuquerque]]
|-
|[[Enep]] || 76.25 km²
|-
|[[Poblans]]&amp;nbsp;([[2001]])&lt;br /&gt;- [[Doesedh]]|| 103,962 a drigoryon &lt;br /&gt; 1,363.4 triger/km²
|-
|Hanow an drigoryon || ''Funchalense''
|-
|Amser &lt;br /&gt;- Hav (DST) || UTC +0 &lt;br /&gt; UTC +1
|}
'''Funchal''' yw penncita [[Madeira]].

{{stokk-Portyngal}}

[[Klass:Citys yn Europa]]
[[Klass:Penncitys yn Afrika]]
[[Klass:Portyngal]]</text>
      <sha1>9igq863rs6t4c3rt8x42zscfotmvjra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Örebro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6765</id>
    <revision>
      <id>228246</id>
      <parentid>219171</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T14:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>12414</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>228246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="1x097jymvc9a0tzvesflod3rhqxwtbf" xml:space="preserve">[[Restren:Örebro castle in Sweden.jpg|250px|thumb|right|Örebro]]
[[Restren:Örebro in Sweden.png|250px|thumb|right|]]
'''Örebro''' yw sita yn [[Swedherwyk]]. Yth esa dhedhi poblans a {{formatnum: 98237}} a drigoryon yn [[2005]].

== Gwiasva ==
* [https://web.archive.org/web/19970506062718/http://www.orebro.se/ Konteth Örebro]


{{Stokk-swedherwyk}}

[[Klass:Citys yn Europa]]
[[Klass:Leow peblys yn Sweden]]</text>
      <sha1>1x097jymvc9a0tzvesflod3rhqxwtbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jack Dorsey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15277</id>
    <revision>
      <id>228248</id>
      <parentid>228245</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>skantlyn</comment>
      <origin>228248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="0v3pya9tcfr16n10bfy5hmxmfmpiwz3" xml:space="preserve">{{Den|fetchwikidata=ALL}}

'''Jack Patrick Dorsey''' (genys 19 mis Du [[1976]])&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ajc.com/news/national/who-jack-dorsey-founder-twitter-square/a1Xbw34yAUSVRfjjMXZpdI/|title=Who is Jack Dorsey, co-founder of Twitter, Square?|work=The Atlanta Journal-Constitution|date=May 9, 2019}}&lt;/ref&gt; yw embreger amerikanek.

== Devynnow ==
[[Klass:Amerikanyon a dhevedhyans italek]]
[[Klass:Dinethyansow 1976]]
[[Klass:Gweythresoryon amerikanek]]
[[Klass:Gweythresoryon gwiryow denel]]
[[Klass:Kesrosweyth]]
[[Klass:Skriforyon amerikanek]]
&lt;references /&gt;{{Stock-tus-sua}}</text>
      <sha1>0v3pya9tcfr16n10bfy5hmxmfmpiwz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jimmy Savile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16294</id>
    <revision>
      <id>228257</id>
      <parentid>228219</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>skantlyn</comment>
      <origin>228257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="9d9phi6mz50fqpxy7o1inbf6a9sfx97" xml:space="preserve">{{Den|qid=Q713479|fetchwikidata=ALL}}

'''Syr James Wilson Vincent Savile''' OBE KCSG ({{IPA|/ˈsævɪl/}}; 31 mis Hedra [[1926]] – 29 mis Hedra [[2011]]) o den meur y hanow sowsnek.

{{Stock-tus-RU}}

[[Klass:Dinethyansow 1926]]
[[Klass:Drogoberoryon]]
[[Klass:Marghogyon Vacheler]]
[[Klass:Mernansow 2011]]
[[Klass:Sowson]]</text>
      <sha1>9d9phi6mz50fqpxy7o1inbf6a9sfx97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roger Scruton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16479</id>
    <revision>
      <id>228255</id>
      <parentid>227541</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>boks</comment>
      <origin>228255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="5oqhkr0s7q7bum6b0cebxoyvxkx26uc" xml:space="preserve">{{Den|fetchwikidata=ALL}}

'''Syr Roger Vernon Scruton''' FBA FRSL (/ˈskruːtən/; 27 mis Hwevrer [[1944]]{{Spaced en dash}}12 mis Genver [[2020]]) o filosofer ha skrifer sowsnek.

{{stock-tus-ru}}

[[Klass:Dinethyansow 1944]]
[[Klass:Filosofers art]]
[[Klass:Komposydhyon]]
[[Klass:Marghogyon Vacheler]]
[[Klass:Mernansow 2020]]
[[Klass:Mernansow awos kanker]]
[[Klass:Sowson]]</text>
      <sha1>5oqhkr0s7q7bum6b0cebxoyvxkx26uc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228256</id>
      <parentid>228255</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T18:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>skantlyn ha kevren</comment>
      <origin>228256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="tdr3zsudo9jm4k2ucppxeaa875uy4ak" xml:space="preserve">{{Den|fetchwikidata=ALL}}

'''Syr Roger Vernon Scruton''' FBA FRSL ({{IPA|/ˈskruːtən/}}; 27 mis Hwevrer [[1944]]{{Spaced en dash}}12 mis Genver [[2020]]) o [[Filosofieth|filosofer]] ha skrifer sowsnek.

{{stock-tus-ru}}

[[Klass:Dinethyansow 1944]]
[[Klass:Filosofers art]]
[[Klass:Komposydhyon]]
[[Klass:Marghogyon Vacheler]]
[[Klass:Mernansow 2020]]
[[Klass:Mernansow awos kanker]]
[[Klass:Sowson]]</text>
      <sha1>tdr3zsudo9jm4k2ucppxeaa875uy4ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skala-Ros Mordon-Caradar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18756</id>
    <revision>
      <id>228264</id>
      <parentid>225962</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T10:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brwynog</username>
        <id>9679</id>
      </contributor>
      <origin>228264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3671" sha1="e0q70b18n8rzri37xk4umfqqbpcb75y" xml:space="preserve">Chif pewas [[Gorsedh Kernow]] rag [[Lien Kernewek|lien]] o an '''Skala-Ros Mordon-Caradar'''. Henwys yw warlergh [[Robert Morton Nance]] ha [[A. S. D. Smith|Caradar]], dew a'n dus moyha a vri y'n [[Dasserghyans Kernewek]]. 

Kesstrivyansow lienek re beu synsys a-dhia 1937, dasrestrys yn 1940 dhe gomprehendya tri hlass a lien, hemm yw gwersyow, yeth plen (hwedhel kott) po gwari-mir unn akt. Res veu an Skala Mordon-Caradar y'n kynsa prys yn 1962 dhe'n gwella ro yn pypynak klass. Res veu an Gwrys Kernewek dhe waynyer an klass aral. Wosa dasordenans a'y bewasow yn 2014, ny veu res an Skala Mordon-Caradar po'n Gwrys Kernewek a'n termyn na yn rag.

== Kesstrivyans lienek yn Kernewek ==
*1937   Douglas Bunney, Alec Whale, Alice Graham
*1940	[[Margaret Steuart Pollard|Peggy Pollard]] (gwersyow)
*1941	Peggy Pollard (gwersyow)
*1942	Peggy Pollard (gwersyow)
*1943	[[Edwin Chirgwin]] (gwersyow)
*1944-46	Nyns eus kovath
*1947	Margaret Norris (gwersyow)
*1948   Ann Winn (yeth plen)
*1949	Edwin Chirgwin (yeth plen)
*1950	Edwin Chirgwin (yeth plen)
*1951   Edwin Chirgwin 
*1952   Edwin Chirgwin 
*1953	[[Frederick Mac Dowell|Frederick JB MacDowell]] (gwersyow)
*1954	Winifred Saundry (gwari-mir)
*1955   Edwin Chirgwin 
*1956   Edwin Chirgwin 
*1957   [[Tony Snell]]
*1958   den vyth dendylys
*1959   Edwin Chirgwin 
*1960	Malcolm CV Stephens (hwedhel kott)
*1961	[[Nicholas Williams|Nicholas JA Williams]] (gwersyow)

== Skala-Ros Mordon-Caradar ha Gwrys Kernewek ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
;Skala-Ros Mordon Caradar
*1962 [[David Henry Watkins|David H Watkins]]
*1963 den vyth dendylys
*1964 Nicholas JA Williams
*1965 [[Leonard Rae Moir|Leonard R Moir]]
*1966 Leonard R Moir
*1967 Leonard R Moir
*1968 den vyth dendylys
*1969 Leonard R Moir
*1970 den vyth dendylys
*1971 den vyth dendylys
*1972 Hilda Ivall
*1973 Wella Brown
*1974 Wella Brown
*1975 [[Mary Eve Mills|Mary E Mills]]
*1976
*1977 
*1978 Polin Prys
*1979 Yowann Byghan
*1980 Ken George
*1981 Jori Ansell
*1982 Brian Tonkin
*1983 Ken George
*1984 Jurgen Zeidler
*1985 [[Jowann Richards]]
*1986 [[Philip Knight]]
*1987 Jowann Richards
*1988 Myghal Palmer
*1989 Jurgen Zeidler
*1990 [[Ken George]]
*1991 [[Myghal Palmer]]
*1992 Richard G Jenkin
*1993 Jowann Richards
*1994 Keith Syed
*1995 Julyan Holmes
*1996 Ray Chubb
*1997 Benjamin Bruch
*1998 Ray Edwards
*1999 Myghal Palmer
*2000 John Parker
*2001 Margaret Bailey
*2002 Ken George
*2003 [[John Parker]]
*2004 Tony Hak
*2005 [[Tony Snell]]
*2006 Ken George
*2007 [[Symon Harner]]
*2008 Tony Hak
*2009 Mary Sutcliffe
*2010 Philip Chadwick
*2011 Philip Chadwick
*2012 Pat Parry
*2013 Philip Chadwick
*2014 Roger Courteney
*2015 Gari Retalek

{{col-2}}
;Gwrys Kernewek
* 1962
* 1963
* 1964 Dr Alice Gilby
* 1965
* 1966
* 1967 William A Morris
* 1968
* 1969
* 1970
* 1971
* 1972
* 1973
* 1974
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978 Mavis Timms
* 1979
* 1980
* 1981 Marjorie Trevanion
* 1982 Pamela Gordon
* 1983 Ray Edwards
* 1984 [[Ray Edwards]]
* 1985 Julia Allard
* 1986 Jowann Richards
* 1987 [[Myghal Palmer]]
* 1988 Hilary Shaw
* 1989 Myghal Palmer
* 1990 Myghal Palmer
* 1991 Marjorie Trevanion
* 1992 Myghal Palmer
* 1993 Myghal Palmer
* 1994 Myghal Palmer
* 1995 Richard G Jenkin
* 1996 Jill Warden
* 1997 Nicholas JA Williams
* 1998 Nicholas JA Williams
* 1999 Nicholas JA Williams
* 2000 Marjorie Trevanion
* 2001 Myghal Palmer
* 2002 Tony Hak
* 2003 Myghal Palmer
* 2004 Philip Chadwick
* 2005 [[Mina Dresser]]
* 2006 Tony Hak
* 2007 Mary Sutcliffe
* 2008 Marjorie Trevanion
* 2009 John Parker
* 2010 Roger Henley
* 2011 Philip Chadwick
* 2012 Roger Henley
* 2013 Philip Chadwick
* 2014 Gari Retalek
* 2015 Richard Stewart Howe
{{col-end}}
[[Klass:Pewasow]]</text>
      <sha1>e0q70b18n8rzri37xk4umfqqbpcb75y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Devnydhyer:Flynn Peck</title>
    <ns>2</ns>
    <id>19424</id>
    <revision>
      <id>228247</id>
      <parentid>227526</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1836" sha1="9s5o1rsuo3ktmxq2x2dunmlrfc7yrty" xml:space="preserve">{{Babel|en|kw-2|nl-2|cy-1}}

===Erthyglow===
[[Devnydhyer:Flynn Peck/erthyglow|Ottomma an rolyow]]

=== Treylyansow gwrys genev/profys dhymm ===
[[Devnydhyer:Flynn Peck/treylyansow|Ottomma an rol]]

=== Treylyansow govynnys ===
* ''pectoral''
* ''[[:en:Countershading|countershading]]'' (&lt;s&gt;liwyans erbynn&lt;/s&gt; (?))
* ''[[:en:Ectotherm|ectotherm]]''[-ic] (mestesel?)
* [[:en:Factorial|''factorial'']] (faktoriel?)
* [[:en:Coefficient|''coefficient'']] (faktor liesheor?)
* ''[[:en:Tetrahedron|tetrahedron]]''
* ''[[:en:Tentacle|tentacle]]'' (dihaval orth bregh, stifoges y's teves breghow '''ha''' ''tentacles'')
* ''[[:en:Mollusc|mollusc]]'' (mollusk)
* ''[[:en:Cephalopod|Cephalopod]]'' (Cefalopod?)
* ''[[:en:Geyser|geyser]]''
* ''[[:en:Fumarole|fumarole]]''
* ''[[:en:Obsidian|obsidian]]'' (gweder loskvenydhyek, gweder du, gweder pur dhu?)
* ''[[:en:Vocaloid|vocaloid]]'' (levell, kanell, vokaloyd?)
* ''volatile'' (both generally and [[:en:Volatile_(astrogeology)|geologically]])
* ''dissect'' (dewfolsa?) (yn-kever loskvenydhyow)
** ''dissection'' (dewfolsans?)
* ''[[:en:Latitude|latitude]]''
* ''[[:en:Longitude|longitude]]''
* ''[[:en:Stratosphere|stratosphere]]'' (kas yw genev stratosfer)

=== Kistow Devnydhyer ===
{{userbox|border-c=#999999|border-s = 1|id-fc=black|id-c=#ffb4ff|info-c=white|info-fc=black
|id = ins/agans&lt;br&gt;they/them
|info-a=center|id-a = center|id-s = 12|info-s = 8
|info=Rakhenwyn an devnydhyer ma.}} 

{{userbox|border-c=#ffe4e1|id=[[Image:gay flag.svg|40px]]|id-c=white|info=An devnydhyer ma yw '''[[LKDT|kwir]]'''.
|info-c=#fff0f5|nocat = {{{nocat|}}}
}} 

{{userbox|border-c = #000000|id=[[File:Flag of Cornwall.svg|45px]]|id-c=#ffffff
|info=An devnydhyer ma a skoodh an anserghogeth a [[Kernow|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;'''Gernow'''&lt;/span&gt;]].
|info-c=#000000|info-fc=#ffffff|nocat = {{{nocat|}}}
}}</text>
      <sha1>9s5o1rsuo3ktmxq2x2dunmlrfc7yrty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Devnydhyer:Flynn Peck/sandbox</title>
    <ns>2</ns>
    <id>19432</id>
    <revision>
      <id>228249</id>
      <parentid>228155</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37918" sha1="0b4x5vpepde1gz9rnwgzm3hfkiin6pn" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>0b4x5vpepde1gz9rnwgzm3hfkiin6pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228250</id>
      <parentid>228249</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38111" sha1="l8z6gzryjnbcu86wof575j2p3950bqb" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>l8z6gzryjnbcu86wof575j2p3950bqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228251</id>
      <parentid>228250</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38356" sha1="oownrma2w1jy5ac5vywuv23m8t2eb78" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>oownrma2w1jy5ac5vywuv23m8t2eb78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228252</id>
      <parentid>228251</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38763" sha1="5ixuqlqy90r88oxvy8ko7u9y5qm68bk" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].
* Tardhansow Gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone.

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>5ixuqlqy90r88oxvy8ko7u9y5qm68bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228253</id>
      <parentid>228252</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38967" sha1="032fq3b6nsnjeaw49jebotnqgz2jsam" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].
* Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone.
* Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]].

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>032fq3b6nsnjeaw49jebotnqgz2jsam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228254</id>
      <parentid>228253</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39190" sha1="oxw219h9oigdkyug8agvegv7ika3xxw" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].
* Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone.
* Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]].
* Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys.

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>oxw219h9oigdkyug8agvegv7ika3xxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gorsedh 1939</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19556</id>
    <revision>
      <id>228265</id>
      <parentid>228165</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T11:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brwynog</username>
        <id>9679</id>
      </contributor>
      <origin>228265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="2khh4ctu609wumgxo12mlhfeaa0dd0w" xml:space="preserve">'''Gorsedh Kernow 1939''' o an dewdhegves Gorsedh gwrys yn [[Kernow]] gans [[Gorsedh Kernow]], synsys yn Gwynngala, 1939. Drefen Nessa Bresel an Bys, byghan o an solempnita, synsys orth Chylason, chi an [[Bardh Meur]], yn [[Porthreptor]]. Bardh Meur an solempnita o &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Mordon&lt;/span&gt;, [[Robert Morton Nance]], hag y Gannas &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Gonader A-Bell&lt;/span&gt;, [[Trelawny Roberts]]. 

== Berdh Nowydh 1939 ==
Deg bardh a veu enorys yn Gorsedh 1939. An re ma o:  
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Awhesyth Carn Bre&lt;/span&gt;, Gertrude Mundy
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Cares Hengovyon&lt;/span&gt;, Annie Williams
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Gwennol Gwaynten&lt;/span&gt;, Olive Marie Alicia Martin   '''A'''
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Gwerwelsen&lt;/span&gt;, Vera White   '''A'''
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Map Madron&lt;/span&gt;, William Roberts   
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Penenys&lt;/span&gt;, William John Adams
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Scos An Yeth&lt;/span&gt;, Leslie Roberts   '''A'''
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Tam Me&lt;/span&gt;, William Boxer Mayne
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Tyskennor&lt;/span&gt;, William Thomas Martin   '''A'''
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Ystoryor Helles&lt;/span&gt;, Henry Spencer Toy

Merkys yw berdh amyttys der apposyans y'n taves gans '''A'''.

== Dyskyblon 1939 ==
Niver a fleghes a veu enorys avel dyskyblon yn solempnita an Orsedh 1939. An re na o:

* John Bridger, Lannfyek, Truru
* John Cecil Jenkin, Lulyn, Pennsans (Berdhys 1960)
* Myra Jennings, Plen an Gwari, Resrudh
* Cissie Jose, Dowrdu, Truru
* Margaret Norris, Skinner's Bottom, Resrudh (Berdhys 1944)
* Marion Richards, Pow North, Resrudh
* Peter Thomas, Trewodhwal, Lannust
* William Thomas, Trewodhwal, Lannust
* Sylvia Wilcox, Skinner's Bottom, Resrudh
* Pat Williams, Dowrdu, Truru

{{sequence|
prev=[[Gorsedh 1938|1938 - Dons Meyn Trippet]]|
list=[[Gorsedh Kernow]]'''&lt;br &gt;1939 - Chylason, Porthreptor|
next=[[Gorsedh 1940|1940 - Fondyans Riel Kernow]]|
}}

{{unn k}} 
{{Porth Kernow}}
{{Gonisogeth Kernow}}

[[Klass:1939]]
[[Klass:Gorsedh Kernow]]</text>
      <sha1>2khh4ctu609wumgxo12mlhfeaa0dd0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gorsedh 1943</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19563</id>
    <revision>
      <id>228266</id>
      <parentid>228169</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T11:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brwynog</username>
        <id>9679</id>
      </contributor>
      <origin>228266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="16l0kxjla1xdw2z4yvy338rggq1cyg3" xml:space="preserve">'''Gorsedh Kernow 1943''' o an hwetegves Gorsedh gwrys yn [[Kernow]] gans [[Gorsedh Kernow]], synsys yn Gwynngala, 1943. Drefen Nessa Bresel an Bys, byghan o an solempnita, synsys yn [[Gwithti Kernow]] yn [[Truru]] gans gweres [[Fondyans Riel Kernow]]. [[Bardh Meur]] an solempnita o &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Mordon&lt;/span&gt;, [[Robert Morton Nance]], hag y Gannas &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Gonader A-Bell&lt;/span&gt;, [[Trelawny Roberts]]. 

Pymp bardh a veu enorys yn Gorsedh 1943. An re ma o:  
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Bran Marghasyow&lt;/span&gt;, Ernest Round
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Caner Meyn-Whel&lt;/span&gt;, Edward Trythall
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Deryver Whethlow&lt;/span&gt;, Richard Bernard Fishwick
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Kydowr&lt;/span&gt;, Murielle Eveline Otter
* &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;Map Estren Du&lt;/span&gt;, [[Frederick Mac Dowell|Frederick James Blair MacDowell]]   '''A'''

Merkys yw berdh amyttys der apposyans y'n taves gans '''A'''.

Ynwedh y feu unn flogh enorys avel dyskybel yn solempnita an Orsedh, hemm yw:
* W.M. Wearne, Kammbronn

{{sequence|
prev=[[Gorsedh 1942|1942 - Fondyans Riel Kernow]]|
list=[[Gorsedh Kernow]]'''&lt;br &gt;1943 - Fondyans Riel Kernow|
next=[[Gorsedh 1944|1944 - Fondyans Riel Kernow]]|
}}

{{unn k}} 
{{Porth Kernow}}
{{Gonisogeth Kernow}}

[[Klass:1943]]
[[Klass:Gorsedh Kernow]]</text>
      <sha1>16l0kxjla1xdw2z4yvy338rggq1cyg3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>