Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 819 228267 228149 2026-08-01T16:00:54Z ListeriaBot 7532 Wikidata list updated [V2] 228267 wikitext text/x-wiki Notenn: Yma an rol ma ow synsi ynni '''tus''' aga genesigeth, kerens po trigas seuladhyth yn '''[[Kernow]]'''. Rol a Gernowyon ethnek a via martesen moy finwedhys. ==Politegoryon, Istorioryon, Marghogyon== * myghtern [[Myghtern Arthur|Arthur]]: lies henhwedhel a wra kevrenn yntredho ha Kernow, yn arbennik gans [[Dintagell]] ha [[Ryskammel]] * syr [[John Arundell]]: hembrenkyas ryelyas * [[William Bligh]]: kapten a ''[[The Bounty]]'', losonydh, governour a [[Deghow Kembra Nowydh|Dheghow Kembra Nowydh]], amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]] * amiral [[Edward Boscawen]]: amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]] * [[John Carter]]: Morlader ha "Myghtern Prussi" omdhiskleryes * [[Judith Cook]]: Derivador hag aktivydh gwlasek * [[Selina Cooper]]: Aktivydh raglevow rag benynes, ha kynsa benyn ow kul rann a [[Parti Lavur Anserghek|Barti Lavur Anserghek]] y'n [[Senedh an Rywvaneth Unys|Senedh]] * [[John Passmore Edwards]]: Chartyas * [[Tommas Flamank]]: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] * pennhembrenkyas [[Walter Raleigh Gilbert]]: a wrug rann yn tregh a wogledh [[Eynda]] * [[Gorles]]: Dug Kernow henhwedhlek * [[Emily Hobhouse]]: aktivydh rag sewena yn Afrika Deghow * [[Mighal an Gov|Mighal Joseph]] an Gov: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] * [[Kerynew]]: fondyer henhwedhlek a Gernow ''[[Historia Regum Britanniae]]'' gans [[Geoffroi a Drevynyw]] * [[Richard Lander]]: tremenyas yn [[Afrika]] * [[Cassandra Latham]]: 'gwragh' * [[William Lovett]]: Chartyas ha fondyer a Gesunyans Kenedhlek a Renkasow Ober * myghtern [[Margh Kynver|Margh]]: myghtern Kernow henhwedhlek * [[Samuel Wallis]]: tremenyas yn [[Keynvor Hebask]] ==Klerji== * [[John William Colenso]]: Epskop [[Natal]] ha dadhlor rag an dus [[Zoulou]] * [[Silas Hocking]]: skrifyas ha pregowther * [[Sen Korentin]]: kannas an eglos yn [[Breten Vyghan]] * [[Sen Petrok]]: sans keltek yn Kernow ha [[Dewnans]] * [[Sen Pyran]]: tasek a Gernow hag a [[sten]]noryon * [[Jonathan Trelawny]]: epskop [[Eglos Pow Sows]] ha kontrari erbynn [[James VII]] * [[Yowann Kernow]]: skoler katholik a'n 12ves kansblydhen ==Dismygysi ha Godhonydhyon== * [[John Couch Adams]]: a dhiskudhas an [[planet]] [[Nevyon]] * [[John Arnold]]: gwrier euryoryon, dismygyas an ''chronometer'' * [[William Bickford]]: a dhismygas teudherik diogeledh * [[William Cookworthy]]: a dhiskudhas [[pri gwynn]] yn Kernow * [[Jonathan Couch]]: godhonydh * [[Humphrey Davy]]: dismygyas ha godhonydh * syr [[Goldsworthy Gurney]]: a dhismygas golow kalgh * [[Richard Lower]]: a dhismygas treustroeth goes * [[Richard Pearse]]: a dhrehevis ayrplayn, herwydh nebes, kyns an vreder Wright (yth o kernewek aga thasow) * [[Henry Trengrouse]]: dismygyas * [[Richard Trevithick]]: ynjinor ha dismygyas ==Tus lettrys== * [[John Betjeman]]: skrifyas ha prydydh * [[Nicholas Boson]]: antikwari an [[yeth Kernewek]] * [[Maria Branwell]]: mamm an hwerydh [[Brontë]] * [[Charles Causley]]: prydydh * [[Daphne Du Maurier]]: skrifyas * [[Emma Gifford]]: gwreg [[Thomas Hardy]] * [[William Golding]]: skrifyas * [[William Sydney Graham]]: prydydh * [[Winston Graham]]: gwrier a B-''Poldark'' * [[John Harris]]: prydydh * [[Henry Jenner]]: hembrenkyas a [[Dasserghyans Kernewek|dhasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] * [[Charles Lee]]: skrifyas * [[Robert Morton Nance]]: skrifyas yn [[Dasserghyans Kernewek|dasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] * [[Rosamunde Pilcher]]: skrifyas * [[Syr Arthur Quiller-Couch]] (po 'Q'): skrifyas ha breusyas lyenn * [[A. L. Rowse]]: istorior ha skoler [[Shakespeare]] * [[Tim Saunders]]: prydydh y'n [[yeth Kernewek]] * [[D. M. Thomas]]: skrifyas ha prydydh * [[Mary Wesley]]: skrifyas ==Tus didhan== * [[Aphex Twin]]: ilewydh "tredanek" * [[Henry Bone]]: priweythyor ha lymner * [[Rowena Cade]]: a dhrehevis [[Minack Theatre]] * [[Bob Fitzsimmons]]: boksusyer * [[Samuel Foote]]: gwrier gwariow ha gwarier y honan * [[Stanhope Forbes]]: lymner 'plein-air' a [[Skol Lulynn]] * [[Richard Jose]]: kenyas * [[George Lloyd]]: komposydh * [[John Nettles]]: gwarier pellwolok * [[John Opie]]: lymner a hevelebow * [[Alex Parks]]: kenyas * [[Rick Rescorla]]: souder * [[Wagon Christ|Luke Vibert]]: ilewydh "tredanek" * [[Brenda Wootton]]: bardhes ha kenyades ==Mosen== {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE { { ?item wdt:P19 ?pob . ?pob wdt:P131* wd:Q23148 } UNION { ?item wdt:P19 wd:Q23148 } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob . BIND(YEAR(?dob) as ?yob) } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod . BIND(YEAR(?dod) as ?yod) } } |wdq=. |sort=569 |section=31 |columns=number:#,P18:Imach,label:Hanow,?yob:Dedhyas genesigeth,?yod:Dedhyas mernans,P19:Tyller genesigeth }} == tus == {| class='wikitable sortable' ! # ! Imach ! Hanow ! Dedhyas genesigeth ! Dedhyas mernans ! Tyller genesigeth |- | style='text-align:right'| 1 | [[Restren:Cecil williams ubrax library collection.png|center|128px]] | ''[[:d:Q183409|Cecil Williams]]'' | 1909 | 1979 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 2 | | ''[[:d:Q320344|Francis Tregian the Younger]]'' | 1574 | 1617<br/>1619 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 3 | | ''[[:d:Q322565|Ian Donald]]'' | 1910 | 1987 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Restren:Admiral Lord Graves, 1st Baron Graves of Gravesend, by Thomas Gainsborough.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q334087|Thomas Graves, 1st Baron Graves]]'' | 1725 | 1802 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Restren:Robert Payne PBS 1973.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q353144|Robert Payne]]'' | 1911 | 1983 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Restren:James Silk Buckingham by Clara S. Lane.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q356620|James Silk Buckingham]]'' | 1786 | 1855 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Restren:Hans Memling 075.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q369691|Saint Ursula]]'' | 400 | 385 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 8 | | ''[[:d:Q370604|Percy Clifford]]'' | 1877 | 1942 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Restren:Portrait of Samuel Wallis.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q433993|Samuel Wallis]]'' | 1728 | 1795 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Restren:Köln St.Kunibert561.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q445189|Cordula]]'' | 400 | 383 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Restren:William Borlase (1695–1772) cropped.jpg|center|128px]] | [[William Borlase]] | 1695 | 1772 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Restren:JohnLaurance.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q457691|John Laurance]]'' | 1750 | 1810 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Restren:Portrait of the Reverend William Gregor (1761–1817).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q498817|William Gregor]]'' | 1761 | 1817 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Restren:Tom-phillips.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q512622|Tom Phillips]]'' | 1888 | 1941 | [[Kastel Penndinas]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Restren:Samuel P Tregelles.jpg|center|128px]] | [[Samuel Prideaux Tregelles]] | 1813 | 1875 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Restren:John Mayow.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q721312|John Mayow]]'' | 1640 | 1679 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 17 | | ''[[:d:Q767901|Thomas Bridges Hughes]]'' | 1851 | 1940 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 18 | | ''[[:d:Q774154|Michael Tregury]]'' | 1399 | 1471 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Restren:Sceau de Gautier de Coutances.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q783357|Walter de Coutances]]'' | 1101 | 1207 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Restren:John Westlake by Marianne Stokes.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1314430|John Westlake]]'' | 1828 | 1913 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Restren:Thomas Luny, by Thomas Luny.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1389224|Thomas Luny]]'' | 1759 | 1837 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 22 | | ''[[:d:Q1523867|Zara Nutley]]'' | 1926 | 2016 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 23 | | ''[[:d:Q1680448|James George Philp]]'' | 1816 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Restren:John Teague.png|center|128px]] | ''[[:d:Q1701904|John Teague]]'' | 1833 | 1902 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 25 | | ''[[:d:Q2068237|J. T. Jose]]'' | 1881 | 1963 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 26 | | ''[[:d:Q2068258|Richard Jackett]]'' | 1881 | 1960 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Restren:E. John Jackett in 1910.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2068265|Edward Jackett]]'' | 1878 | 1935 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Restren:Reginald John Marsden Parker.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2137997|Reginald John Marsden Parker]]'' | 1881 | 1948 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 29 | | ''[[:d:Q2579760|William Lobb]]'' | 1809 | 1864 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Restren:Henry Jenner, MA FSA.jpg|center|128px]] | [[Henry Jenner]] | 1848 | 1934 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Restren:Ralph-Allen-NPG-02b.jpg|center|128px]] | [[Ralph Allen]] | 1693 | 1764 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Restren:Dorothy Pentreath (square crop).jpg|center|128px]] | [[Dolly Pentreath]] | 1692<br/>1685 | 1777 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 34 | | ''[[:d:Q3048472|Edward Byllynge]]'' | 1650 | 1687 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Restren:Saint Germain le Scot Saint Germain sur ay ERNOUF Guillaume.jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q3104158|Germanus of Normandy]]'' | | 480 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Restren:Henry B. Guppy - London stereoscopic company - btv1b84533168 (1 of 2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3132667|Henry B. Guppy]]'' | 1854 | 1926 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 37 | | ''[[:d:Q3275020|Michael Craze]]'' | 1942 | 1998 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 38 | | ''[[:d:Q3328341|John Davey]]'' | 1812 | 1891 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Restren:Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 46.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q3399340|Cybi]]'' | 483 | 555 | [[Kernow]]<br/>''[[:d:Q7163120|Penmon]]'' |- | style='text-align:right'| 40 | [[Restren:Procession des saints de Bretagne - diocèse de Rennes, cathédrale saint Pierre, Rennes, France.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3463997|Melor]]'' | 524 | 544 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 41 | | ''[[:d:Q3696042|Coulton Waugh]]'' | 1896 | 1973 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Restren:Charles incledon.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4201127|Charles Incledon]]'' | 1763 | 1826 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Restren:BobbyLeachNiagaraFalls.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4264393|Bobby Leach]]'' | 1858 | 1926 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Restren:Alfred Fox (page 214 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4722680|Alfred Fox]]'' | 1794 | 1874<br/>1894 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 45 | | ''[[:d:Q4731017|Allan Wade]]'' | 1881 | 1955 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Restren:AndrewVivianPortraitParWilliamFrederickCallaway.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4758801|Andrew Vivian]]'' | 1759 | 1842 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 47 | | ''[[:d:Q4768074|Anne-Margaretta Burr]]'' | 1817 | 1892 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Restren:Photograph of Charles Bate Esq, merchant and mayor of Ottawa, 1860.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5006877|C. T. Bate]]'' | 1825 | 1889 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Restren:Fox Caroline Sketch.jpg|center|128px]] | [[Caroline Fox]] | 1819 | 1871 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 50 | | ''[[:d:Q5081970|Charles Reep]]'' | 1904 | 2002 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 51 | | ''[[:d:Q5145189|Colin Harvey]]'' | 1960 | 2011 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 52 | | ''[[:d:Q5163587|Constance Stuart Larrabee]]'' | 1914 | 2000 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Restren:Portret van Cyrus Redding, RP-F-2001-7-349-66 (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5201144|Cyrus Redding]]'' | 1785 | 1870 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 54 | | ''[[:d:Q5217906|Jon Mark]]'' | 1944 | 2021 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 55 | | [[David Mudd]] | 1933 | 2020 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Restren:Edward James Eliot (1758–1797).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5343726|Edward James Eliot]]'' | 1758 | 1797 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Restren:Fox Edward Long grandfather.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5344208|Edward Long Fox]]'' | 1761 | 1835 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 58 | | ''[[:d:Q5346360|Edwin Dingle]]'' | 1881 | 1972 | [[Kernow]]<br/>[[Cornwall, Ontario|Cornwall]] |- | style='text-align:right'| 59 | | ''[[:d:Q5357269|Richard Charlton]]'' | 1791 | 1852 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Restren:Elizabeth Philp.tif|center|128px]] | ''[[:d:Q5363347|Elizabeth Philp]]'' | 1827 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 61 | | ''[[:d:Q5607581|Gresham Kirkby]]'' | 1916 | 2006 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 62 | | ''[[:d:Q5901860|Horace Hodges]]'' | 1865<br/>1863 | 1951 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Restren:Howard Fox 1907 (page 234 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5919657|Howard Fox]]'' | 1836 | 1922 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 64 | | ''[[:d:Q5932751|Hugh Stewart]]'' | 1910 | 2011 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Restren:Lieutenant Colonel James Power Carne VC, DSO.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6131048|James Carne]]'' | 1906 | 1986 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Restren:James Pascoe.png|center|128px]] | ''[[:d:Q6140982|James Pascoe]]'' | 1863 | 1931 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 67 | | ''[[:d:Q6146060|Thomas Hollocombe]]'' | 1833 | 1878 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Restren:SirJohnIVArundell OfTrerice Died1561 StrattonChurch Cornwall Detail.PNG|center|128px]] | ''[[:d:Q6219534|John Arundell]]'' | 1495 | 1561 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 69 | | ''[[:d:Q6233569|John Foot, Baron Foot]]'' | 1909 | 1999 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 70 | | ''[[:d:Q6242304|John Joyce]]'' | 1839 | 1899 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Restren:John Spargo LCCN2014709598.tif|center|128px]] | ''[[:d:Q6258570|John Spargo]]'' | 1876 | 1966 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Restren:Joseph Read ca.1870-90.jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q6286523|Joseph Reed]]'' | 1823 | 1890 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Restren:Josiah Fox 1763 - 1847 image circa 1800, Naval History and Heritage Command, public domain.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6290490|Josiah Fox]]'' | 1763 | 1847 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 74 | | ''[[:d:Q69337592|Valentine Robert Duff Abdy]]'' | 1937 | 2012 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Restren:Page144 CanadianSingersAndTheirSongs SummersEve.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q69888772|Eve Brodlique Summers]]'' | 1867 | 1949 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 76 | | ''[[:d:Q76466072|Caroline Agnes Leane]]'' | 1849 | 1892 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Restren:Annie Williams WSPU organiser in 1943.png|center|128px]] | ''[[:d:Q80654100|Annie Williams, suffragette]]'' | 1865 | 1943 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Restren:Sculpture at Winnipeg Convention Centre 1.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q87831256|Cecil Clarence Richards]]'' | 1907 | 1981 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 79 | | ''[[:d:Q93965544|Mary Launce]]'' | 1625 | 1710 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 80 | | ''[[:d:Q96415201|William Turnbull]]'' | 1933 | 2007 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 81 | | ''[[:d:Q98681707|Molly Izzard]]'' | 1919 | 2004 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Restren:David Ham.png|center|128px]] | ''[[:d:Q100699889|David Ham]]'' | 1830 | 1908 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 83 | | ''[[:d:Q104286429|John Coom]]'' | 1844 | 1921 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 84 | | ''[[:d:Q104286611|Francis John Hosking]]'' | 1863 | 1936 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 85 | | ''[[:d:Q104286613|George Francis Hosking]]'' | 1841 | 1895 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 86 | | ''[[:d:Q106212018|Elisabeth Philp]]'' | 1827 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 87 | | ''[[:d:Q111175956|Christopher T. Roberts]]'' | 1851 | 1926 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 88 | | ''[[:d:Q111219750|Aston McNeill Cooper-Key]]'' | 1861 | 1930 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 89 | | ''[[:d:Q112631787|Mary Lobb]]'' | 1878 | 1939 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 90 | | ''[[:d:Q118368733|Mary Loveday Pedler]]'' | 1835 | 1899 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 91 | | ''[[:d:Q123535892|Hart Udy]]'' | 1808 | 1890 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 92 | | ''[[:d:Q123997582|John Arnall]]'' | | 1924 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 93 | | ''[[:d:Q124259136|George Nattress]]'' | 1871 | 1917 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 94 | | ''[[:d:Q124940075|Cecil Croker Fox]]'' | 1879 | 1916 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Restren:Gunwynth.jpg|center|128px]] | [[George Pawley White]] | 1907 | 2006 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Restren:Samuel F. Hodge, Samuel F. Hodge & Company, Detroit, Michigan. Appeared in Magazine of Western History, 1886 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q130737705|Samuel F. Hodge]]'' | 1822 | 1884 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 97 | | ''[[:d:Q132775287|Robert Middleton]]'' | 1822 | 1911 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Restren:Arthur William Devis (1762-1822) - Captain Joseph Boulderson (1764–1828) - KINCM-2005.4868 - Ferens Art Gallery.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q134964293|Joseph Boulderson]]'' | 1764 | 1828 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Restren:Franklin Philp, by Philp & Solomons, c. 1865 (cropped).jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q136307421|Franklin Philp]]'' | 1826 | 1887 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 100 | | ''[[:d:Q136614053|Walter Friederich Becker]]'' | 1855 | 1927 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 101 | | ''[[:d:Q138998078|Margaret Kingsley]]'' | 1939 | 2026 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 102 | | ''[[:d:Q139218631|Donald Harris]]'' | 1921 | 1957 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 103 | | ''[[:d:Q140041619|James Fox]]'' | 1653 | 1699 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 104 | | ''[[:d:Q51558271|Charles R. Parsons]]'' | 1844 | 1918<br/>1920 | [[Kernow]]<br/>[[Brooklyn]] |- | style='text-align:right'| 105 | | ''[[:d:Q52693467|James Buller]]'' | 1812 | 1884 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 106 | | ''[[:d:Q53858126|Richard Scaddan]]'' | 1719 | 1802 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 107 | | ''[[:d:Q56174104|Henry Bath]]'' | 1776 | 1844 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 108 | | ''[[:d:Q63162953|Percyvale Taylor]]'' | 1847 | 1906 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 109 | | ''[[:d:Q64482060|James Wallis]]'' | 1809 | 1864 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 110 | | ''[[:d:Q65042016|Edward Aylmer]]'' | 1892 | 1974 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 111 | | ''[[:d:Q65115304|James Martyn Nicholas]]'' | 1833 | 1916 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 112 | | ''[[:d:Q66851265|Marie Johnson]]'' | 1874 | 1974 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Restren:JaneJohnson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q95092|Jane Johnson]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[Restren:Jason Dawe - Herts Air Ambulance (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q186371|Jason Dawe]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 115 | | ''[[:d:Q455802|Merlene Frazer]]'' | 1973 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Restren:Official portrait of Mr Mark Prisk crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q575205|Mark Prisk]]'' | 1962 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[Restren:Frank Lloyd.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q895500|Frank Lloyd]]'' | 1952 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[Restren:Charlie Winston - Festival Chorus des Hauts de Seine 2012.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q1067045|Charlie Winston]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 119 | | ''[[:d:Q1282311|Ed Coode]]'' | 1975 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Restren:Edward St Aubyn in 2007.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1293722|Edward St Aubyn]]'' | 1960 | | [[Kernow]]<br/>[[Loundres]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Restren:Jim Hart Kongsberg Jazzfestival 2017 (190735).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1689108|Jim Hart]]'' | 1983 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[Restren:Nick harkaway.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1985398|Nick Harkaway]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 123 | | ''[[:d:Q2426862|Thomas Robins]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Restren:Zoie Palmer, Lost Girl Panel at FanExpo crop.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2451052|Zoie Palmer]]'' | 1977 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[Restren:StPiran.png|center|128px]] | [[Peran]] | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 126 | | ''[[:d:Q3376925|Peter Tom]]'' | 1940 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 127 | | ''[[:d:Q3399754|Richard Driscoll]]'' | 1951 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Restren:Steve Evans-Van der Harten.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3498916|Steve Evans - Van der Harten]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 129 | | ''[[:d:Q3523120|The Tuss]]'' | 1971 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 131 | | ''[[:d:Q3999035|Tristan Sturrock]]'' | 1968 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Restren:45- Stas' dreams 800x450 (cropped).png|center|128px]] | ''[[:d:Q4332510|Leon Ockenden]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 133 | | ''[[:d:Q4685386|Adrian Thomas]]'' | 1947 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 134 | | ''[[:d:Q4885376|Ben Bussey]]'' | 1969 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 135 | | ''[[:d:Q4978172|Bruce Racine]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 136 | | ''[[:d:Q5522830|Gareth Edwards]]'' | 1965 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 137 | | ''[[:d:Q5702971|Helen Carnell]]'' | 1981 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 138 | | ''[[:d:Q6146807|Jamie Day]]'' | 1986 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 139 | | ''[[:d:Q6377418|Katie Cullen]]'' | 1977 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 140 | | ''[[:d:Q6397003|Kevin Miller]]'' | 1969 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 141 | | ''[[:d:Q6681336|Lorna Dunkley]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[Restren:MalcolmPhilipAtkinson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6742172|Malcolm Atkinson]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 143 | | ''[[:d:Q6767116|Mark Collicott]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 144 | | ''[[:d:Q6767493|Mark Edwards]]'' | 1954 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 145 | | ''[[:d:Q6770144|Mark Versallion]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Restren:Tewennow yn Gwisk.png|center|128px]] | [[Rod Lyon]] | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[Restren:Host Introduction (48797866562) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7366973|Ros Atkins]]'' | 1974 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Restren:Portrait of Sam Bleakley, Barbados.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7407190|Sam Bleakley]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[Restren:Stephenfrost.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q7609245|Stephen Frost]]'' | 1955 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[Restren:Tracy K. Smith, National Book Festival 2025.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7831770|Tracy K. Smith]]'' | 1972 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 151 | | ''[[:d:Q7933278|Violet Storm]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 152 | | ''[[:d:Q15434701|Paul Carr]]'' | 1961 | | [[Kernow]]<br/>''[[:d:Q22338583|Kernow]]'' |- | style='text-align:right'| 153 | | ''[[:d:Q16214797|Tom Craig]]'' | 1974 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 154 | | ''[[:d:Q17426182|Lis Rhodes]]'' | 1942 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 155 | | ''[[:d:Q17984689|Madron]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[Restren:Llen Natur Conference May 2017 30.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q18535443|Andrew Hawke]]'' | 1958 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 157 | | ''[[:d:Q19517939|Paul Williams]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[Restren:Official portrait of Derek Thomas crop 2.jpg|center|128px]] | [[Derek Thomas]] | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 159 | | ''[[:d:Q20713143|Alexandra Walsham]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 160 | | ''[[:d:Q21466479|Danny Markey]]'' | 1965 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[Restren:Professor Jean Golding OBE (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q21598164|Jean Golding]]'' | 1939 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 162 | | ''[[:d:Q24007496|Andrew Reynolds Smith]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 163 | | ''[[:d:Q24229253|Luke Simmonds]]'' | 1979 | | [[Pow Sows]]<br/>[[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 164 | | ''[[:d:Q25352000|Helen Nash]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[Restren:Bert biscoe.jpg|center|128px]] | [[Bert Biscoe]] | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 166 | | ''[[:d:Q27915137|James Turpin]]'' | 1997 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 167 | | ''[[:d:Q39171828|Su Rogers]]'' | 1939 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Restren:Åcon IX 19 (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q42754694|Emma Newman]]'' | 1976 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 169 | | ''[[:d:Q47482415|Alison Trickey]]'' | 1975 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 170 | | ''[[:d:Q56241425|Owen Bullock]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[Restren:Michael Hartland.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q58077347|Michael Hartland]]'' | 1941 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 173 | | ''[[:d:Q59826932|Jamie Farnes]]'' | 1984 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 174 | | ''[[:d:Q60010587|Adam Gough]]'' | 1982 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 175 | | ''[[:d:Q60370441|Adrian Hall]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 176 | | ''[[:d:Q61758099|Keith S. Richards]]'' | 1949 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 177 | | ''[[:d:Q69284821|Philippe Spall]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 178 | | ''[[:d:Q72060620|Rubin Wilson]]'' | 2001 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 179 | | ''[[:d:Q75570324|Tessa Montgomery]]'' | 1933 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 180 | | ''[[:d:Q84187104|Peter Melvill]]'' | 1803 | | [[Kastel Penndinas]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Restren:Jacqueline Perkins (diplomat).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q85242394|Jacqueline Perkins]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 182 | | ''[[:d:Q85771665|John O'Carroll]]'' | 1958 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 183 | | ''[[:d:Q94368220|Phyllis Marjory Jones]]'' | 1923 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[Restren:Margaret Medlyn ONZM (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q96093155|Margaret Medlyn]]'' | 1955 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 185 | | ''[[:d:Q99394645|Lewis Goldsworthy]]'' | 2001 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 186 | | ''[[:d:Q102730203|Colin Hicks]]'' | 1941 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 187 | | ''[[:d:Q104286604|David Hawke]]'' | 1858 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 188 | | ''[[:d:Q107529498|John Colyn Jope]]'' | 1580 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[Restren:Helen Medlyn, Investitures, 26 March 2014 (Morning) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q108226413|Helen Medlyn]]'' | 1958 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 190 | | ''[[:d:Q111176836|William Harris]]'' | 1819 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 191 | | ''[[:d:Q112368110|Tamsin Spargo]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 192 | | ''[[:d:Q112389756|Richard Jackson]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 193 | | ''[[:d:Q115690816|Shauna Barnicoat]]'' | 1963 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 194 | | ''[[:d:Q118958749|Russell Pascoe]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 195 | | ''[[:d:Q120576172|Caroline Pedler]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 196 | | ''[[:d:Q123572624|Nigel Billing]]'' | 1973 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 197 | | ''[[:d:Q124692960|Kari-Ann Moller]]'' | 1947 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 198 | | ''[[:d:Q125966622|Lucy Wood]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 199 | | ''[[:d:Q133665833|Patrick Ireland]]'' | 1923 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 200 | | ''[[:d:Q134739971|Davyth Hicks]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 201 | | ''[[:d:Q136277240|Jared Gilbey]]'' | 1968 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 202 | | ''[[:d:Q136999620|Dan McDaid]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 203 | | ''[[:d:Q139780127|Mark Weekes]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 204 | | ''[[:d:Q140089714|Gwenny Davis]]'' | 1949 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 205 | | ''[[:d:Q140695895|Michael Bunney]]'' | 1984 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[Restren:Moondyne Joe.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6907724|Moondyne Joe]]'' | 1827 | 1900 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 207 | | ''[[:d:Q7076843|Octavius Temple]]'' | 1784 | 1834 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 208 | | ''[[:d:Q7141840|Pascoe Grenfell Hill]]'' | 1804 | 1882 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 209 | | ''[[:d:Q7184501|Philip VanKoughnet]]'' | 1790 | 1873 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 210 | | ''[[:d:Q7308743|Reginald Henderson]]'' | 1881 | 1939 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 211 | | ''[[:d:Q7325441|Richard Edgcumbe]]'' | 1443 | 1489 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 212 | | ''[[:d:Q7342224|Robert Boscawen]]'' | 1923 | 2013 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Restren:Parkynad.png|center|128px]] | ''[[:d:Q7348297|Robert Parkyn]]'' | 1862 | 1939 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Restren:Fox Robert Were Younger.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7350971|Robert Were Fox the Younger]]'' | 1789 | 1877 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 215 | | ''[[:d:Q7357952|Roger Caron]]'' | 1938 | 2012 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 216 | | ''[[:d:Q7405160|Sally Head]]'' | 1951 | 2026 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 217 | | ''[[:d:Q7412216|Samuel Morcom]]'' | 1847 | 1888 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 218 | | ''[[:d:Q7931873|Vincent King]]'' | 1935 | 2000 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 219 | | ''[[:d:Q7945709|W. J. Burley]]'' | 1914 | 2002 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 220 | | ''[[:d:Q8004978|William Baldwin]]'' | 1563<br/>1562 | 1632 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[Restren:William Dennis in profile.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q8007766|William Dennis]]'' | 1856 | 1920 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 222 | | ''[[:d:Q8013760|William Jory Henwood]]'' | 1805 | 1875 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 223 | | ''[[:d:Q8016310|William Odgers]]'' | 1834 | 1873 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[Restren:Guilherme Stephens.png|center|128px]] | ''[[:d:Q8018787|William Stephens]]'' | 1731 | 1803 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 225 | | ''[[:d:Q10288943|George Chalmers]]'' | 1857 | 1928 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[Restren:Retrato (detalhe) do 2.º Visconde de Balsemão.png|center|128px]] | ''[[:d:Q10321574|Luís Máximo Alfredo Pinto de Sousa Coutinho]]'' | 1774 | 1832 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 227 | | ''[[:d:Q11259457|David Bond]]'' | 1922 | 2013 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 228 | | ''[[:d:Q13035083|John Baragwanath]]'' | 1839 | 1928 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 229 | | ''[[:d:Q15070079|Henry Pering Pellew Crease]]'' | 1823 | 1905 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 230 | | ''[[:d:Q15524517|John Banham]]'' | 1940 | 2022 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 231 | | ''[[:d:Q15994279|Fernley H. Banbury]]'' | 1881 | 1963 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Restren:John W. Barnicoat.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16031156|John Barnicoat]]'' | 1814 | 1905 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 233 | | ''[[:d:Q16153406|James Avery]]'' | 1620 | 1694<br/>1700 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 234 | | ''[[:d:Q16198988|Thomas Pascoe]]'' | 1847 | 1938 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 235 | | ''[[:d:Q16844007|Reginald Mohun]]'' | 1508 | 1567 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 236 | | ''[[:d:Q16869277|Nicholas Pocock]]'' | 1814 | 1897 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 237 | | ''[[:d:Q17053434|Every Maclean]]'' | 1819 | 1901 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Restren:Jago pic.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17505295|Mike Jago]]'' | 1938 | 2005 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[Restren:JSPhillpotts as Headmaster.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q18009182|James Surtees Phillpotts]]'' | 1839 | 1930 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 240 | | ''[[:d:Q18507221|Gladys Gordon Trenery]]'' | 1885 | 1938 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 241 | | ''[[:d:Q18592962|Charles Fox]]'' | 1749<br/>1740 | 1809 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 242 | | ''[[:d:Q18674037|Joseph Tregelles Price]]'' | 1784 | 1854 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 243 | | ''[[:d:Q18954558|Samuel Green]]'' | 1822 | 1905 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[Restren:Mary Honychurch (page 155 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19324879|Mary Lloyd]]'' | 1795 | 1865 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 245 | | ''[[:d:Q19850790|William Edward Fox]]'' | 1872 | 1948 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 246 | | ''[[:d:Q21069609|George Pearce]]'' | 1826 | 1908 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 247 | | ''[[:d:Q21164990|Henry Martyn Jeffery]]'' | 1826 | 1891 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 248 | | ''[[:d:Q21389154|Walter Gerald Tremewan]]'' | 1931 | 2016 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 249 | | ''[[:d:Q21463519|John Thomas Richardson]]'' | 1860 | 1942 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 250 | [[Restren:Harold Harvey Gertrude in an Interior 1929.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q21464371|Gertrude Harvey]]'' | 1889 | 1966 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[Restren:Thomas Hodge oval picture-c. 1858.png|center|128px]] | ''[[:d:Q21664535|Thomas Hodge]]'' | 1827 | 1907 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 252 | | ''[[:d:Q24650061|John Sydney Hicks]]'' | 1864 | 1931 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[Restren:Samuel Mitchell HOFWA.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q24845830|Samuel Mitchell]]'' | 1838 | 1912 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 254 | | ''[[:d:Q28921786|Caroline Bammel]]'' | 1940 | 1995 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[Restren:Stephen Henry Thomas.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q33104288|Stephen Henry Thomas]]'' | 1813 | 1869 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 256 | | ''[[:d:Q42313446|William Pryor Floyd]]'' | 1834 | 1900 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 257 | | ''[[:d:Q47020891|Otho Lewis Hancock]]'' | 1890 | 1942 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 258 | | ''[[:d:Q47267253|Toby Eady]]'' | 1941 | 2017 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 259 | | ''[[:d:Q50749580|Johnny Tapscott]]'' | 1928 | 1981 | [[Aberfala]] |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! Imach ! Hanow ! Dedhyas genesigeth ! Dedhyas mernans ! Tyller genesigeth |- | style='text-align:right'| 30 | [[Restren:Arrivo degli ambasciatori di Vittore Carpaccio, dettaglio (4).JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2672554|Dionotus]]'' | | 340 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 130 | | ''[[:d:Q3621261|Aramone di Cornovaglia]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 172 | | ''[[:d:Q59282162|Iseult]]'' | | | [[Kernow]] |} {{Wikidata list end}} {{Porth Kernow}} [[Klass:Kernowyon]] [[Klass:Rolyow a dus]] pxsbb7aen2gk7x1skxu28nzx2fg7jzb 2 8251 228276 218929 2026-08-01T23:52:16Z Pathoschild 240 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 228276 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|kw-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> qymgs3rg9125jokvcxqh19sa3kdjoje 3 8252 228275 218930 2026-08-01T23:11:23Z Pathoschild 240 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 228275 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 0 8459 228280 183918 2026-08-02T08:48:09Z Aqchampion 8099 klass 228280 wikitext text/x-wiki [[File:Holy Trinity, Llandow, Glamorgan - geograph.org.uk - 539557.jpg|thumb|Llandŵ]] '''Llandŵ''' yw tre yn [[Bro Morgannwg]], [[Kembra]]; (SS97SW86).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 15 mildir (24.2 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 146.1 m (235 km) dhiworth [[Loundres]]. 706 o braster an poblans yn 2011, ha 105 (14.9%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} {{stokk-kembra}} [[Klass:Gwigow yn Kembra]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] q5mi0elxr16jfs8bw31qqu4u53e9wjd 2 9221 228277 218933 2026-08-02T00:31:32Z Pathoschild 240 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 228277 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut 3 9222 228278 218934 2026-08-02T01:00:49Z Pathoschild 240 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]]) 228278 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o 0 16150 228279 223577 2026-08-02T06:26:57Z Aqchampion 8099 klass 228279 wikitext text/x-wiki '''John Whitaker Straw''' (genys 3 mis Est [[1946]]) yw politeger bretennek. [[Klass:Chansloryon]] [[Klass:Dinethyansow 1946]] [[Klass:Eseli Senedh a'n RU 2010-2015]] [[Klass:ES Parti Lavur rag pastellow bro Pow Sows]] g4kly7jam2n9fxti7vfb9f0dxho8cgs 2 19432 228268 228254 2026-08-01T19:27:30Z Flynn Peck 18125 228268 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] tbiofebtly1m0p6k67rl1oof0us7a5s 228269 228268 2026-08-01T19:34:15Z Flynn Peck 18125 228269 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref>https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] ah6b77ep7c7ucvk5n80sb2a7yudzmq3 228271 228269 2026-08-01T20:16:09Z Flynn Peck 18125 228271 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] gy5jkk4o13yyr7k7a6co7zt5u6p8jh2 228272 228271 2026-08-01T20:31:24Z Flynn Peck 18125 228272 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> === Difudhek === [[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]] Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva. === Nivel warneth loskvenydhyek === == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] ot3crh1jk6cdytodvviov8npanx9st1 228273 228272 2026-08-01T20:35:33Z Flynn Peck 18125 228273 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> === Difudhek === [[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]] Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva. === Nivel warneth loskvenydhyek === An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.<ref>http://www.volcanolive.com/alerts.html</ref> Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew. == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] rzhgpn5s5x853894orx18itp02mj5qc 228274 228273 2026-08-01T20:57:00Z Flynn Peck 18125 228274 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or keskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Fumarol ==== {{Chif|Fumarol}} [[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> === Difudhek === [[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]] Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva. === Nivel warneth loskvenydhyek === An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.<ref>http://www.volcanolive.com/alerts.html</ref> Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew. == Loskvenydhyow Degvledhen == {{Chif|Rolyow a loskvenydhyow|Loskvenydhyow Degvledhen}} An Loskvenydhyow Degvledhen yw 16 loskvenydh aswonys gans an [[Kowethas Keswlasek a Loskvenydhonieth ha Kymygieth an Pervedh a'n Nor]] (KKLKPN) avel ow pos wordhi a vos studhys kyns oll awos aga istori a dardhansow bras distruiek ha nester dhe arenebedhow anedhys. Henwys yns Loskvenydhyow Degvledhen dre reson dallethys o an ragdres avel rann a'n [[Degvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel|Dhegvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel]] (an 1990ow) arghasys gans an [[Kenedhlow Unys]]. An 16 Loskvenydhyow Degvledhen a-lemmyn yw: * [[Avachinsky]]-[[Koryaksky]] (war-barth), [[Penn Tir Kamchatka|Kamchatka]], [[Russi]] * [[Volcán de Colima]], [[Jalisco]] ha [[Colima]], [[Meksiko]] * [[Menydh Etna]], [[Sisili]], [[Itali]] * [[Galeras]], [[Nariño]], [[Kolombi]] * [[Mauna Loa]], [[Hawaii]], [[Statys Unys|SU]] * [[Menydh Merapi]], [[Java Kres]], [[Indonesi]] * [[Menydh Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] * [[Menydh Rainier]], [[Stat Washington|Washington]], SU * [[Sakurajima]], [[Rannvro Kagoshima]], [[Nihon]] * [[Santa María (loskvenydh)|Santa María]], [[Gwatemala]] * [[Santorini]], [[Cyclades]], [[Pow Grek]] * [[Loskvenydh Taal]], [[Luzon]], [[Filipinys]] * [[Teide]], [[Canarias]], [[Spayn]] * [[Ulawun]], [[Breten Nowydh]], [[Papwa Gyni Nowydh]] * [[Menydh Unzen]], [[Rannvro Nagasaki]], Nihon * [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], [[Naples]], [[Itali]] An [[Ragdres Diassans Karbon Nor Down]], ragdres a'n [[Mirji Karbon Down]], a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys [[Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann]] rag musura komparrivow CO₂/SO₂ yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2FG24149A.1</ref> == Loskvenydhyow ha tus == [[Restren:Mauna Loa atmospheric transmission.png|skeusennik|Tresen dhewynnyans howlek 1958-2008, ow tiskwedhes fatel iselhys yw an dewynnyans wosa tardhansow loskvenydhyek meur]] Tardhansow loskvenydhyek a wodros hwarheans denel. Byttegyns, aktivita loskvenydhyek a brovi meur a asnodhow dhe les. === Argollow === {{Chif|Argol loskvenydhyek}} == Devynnow == <references /> [[Klass:Doronieth]] 509icl1g08qhqv4f1cjel56uwgnkm9i 2 19470 228270 227352 2026-08-01T19:43:15Z Flynn Peck 18125 228270 wikitext text/x-wiki An folen ma yw rol rag oll a'n treylyansow gwrys genev, profys dhymm, po hwithrys genev. Hemm yw dre vras noten ragov mes heb mar nebonan a yll devnydhya an treylyansow ma. Profyansow yw wolkom. * atol - [[:en:Atoll|atoll]] * diapir - [[:en:Diapir|diapir]] * dorgrysonieth - [[:en:Seismology|seismology]] * dowrdesel - hydrothermal * dyffransow braster ynter reydhow - [[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]] * fluksteudh - [[:en:Flux_melting|flux melting]] * glusek - viscous ** glusekter - [[:en:Viscosity|viscosity]] * gorloskvenydh - [[:en:Supervolcano|supervolcano]] * istennans - [[:en:Subduction|subduction]] * kawdarn - [[:en:Caldera|caldera]] * keynvoronieth - [[:en:Oceanography|oceanography]] * kramvilonieth - [[:en:Herpetology|herpetology]] * krommdo lava - [[:en:Lava_dome|lava dome]] ** kelgrommdo - [[:en:Cryptodome|cryptodome]] * lemur - [[:en:Lemur|lemur]] * loskvenydhonydh (-yon) - volcanologist(s) * loskvenydhva - [[:en:Volcanic_field|volcanic field]] * loskvenydh gweliek - [[:en:Stratovolcano|stratovolcano]] * mengylgh - [[:en:Lithosphere|lithosphere]] * neuvelladow - buoyant ** neuvelladewder - [[:en:Buoyancy|buoyancy]] * preydh - [[:en:Prey|prey]] * preydhyer - [[:en:Predation|predator]] * puskes kachys heb vos ynytendys - [[:en:Bycatch|bycatch]] bflmkpsq5m616qsmyf3c95lyqzz5sg2