Rol a dus a Gernow

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kwwiki</dbname>
    <base>https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arbennek</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Keskows</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Devnydhyer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Keskows Devnydhyer</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Keskows Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Restren</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Keskows Restren</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Keskows MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Skantlyn</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Keskows Skantlyn</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Gweres</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Keskows Gweres</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Klass</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Keskows Klass</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Porth</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Keskows Porth</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Rol a dus a Gernow</title>
    <ns>0</ns>
    <id>819</id>
    <revision>
      <id>228381</id>
      <parentid>228324</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>7532</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>228381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37033" sha1="qgf69mye51gh8vwvbmid6hc7j6sp97r" xml:space="preserve">Notenn: Yma an rol ma ow synsi ynni '''tus''' aga genesigeth, kerens po trigas seuladhyth yn '''[[Kernow]]'''. Rol a Gernowyon ethnek a via martesen moy finwedhys.

==Politegoryon, Istorioryon, Marghogyon==
* myghtern [[Myghtern Arthur|Arthur]]: lies henhwedhel a wra kevrenn yntredho ha Kernow, yn arbennik gans [[Dintagell]] ha [[Ryskammel]]
* syr [[John Arundell]]: hembrenkyas ryelyas
* [[William Bligh]]: kapten a ''[[The Bounty]]'', losonydh, governour a [[Deghow Kembra Nowydh|Dheghow Kembra Nowydh]], amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]]
* amiral [[Edward Boscawen]]: amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]]
* [[John Carter]]: Morlader ha &quot;Myghtern Prussi&quot; omdhiskleryes
* [[Judith Cook]]: Derivador hag aktivydh gwlasek
* [[Selina Cooper]]: Aktivydh raglevow rag benynes, ha kynsa benyn ow kul rann a [[Parti Lavur Anserghek|Barti Lavur Anserghek]] y'n [[Senedh an Rywvaneth Unys|Senedh]]
* [[John Passmore Edwards]]: Chartyas
* [[Tommas Flamank]]: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] 
* pennhembrenkyas [[Walter Raleigh Gilbert]]: a wrug rann yn tregh a wogledh [[Eynda]]
* [[Gorles]]: Dug Kernow henhwedhlek
* [[Emily Hobhouse]]: aktivydh rag sewena yn Afrika Deghow
* [[Mighal an Gov|Mighal Joseph]] an Gov: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] 
* [[Kerynew]]: fondyer henhwedhlek a Gernow ''[[Historia Regum Britanniae]]'' gans [[Geoffroi a Drevynyw]]
* [[Richard Lander]]: tremenyas yn [[Afrika]]
* [[Cassandra Latham]]: 'gwragh'
* [[William Lovett]]: Chartyas ha fondyer a Gesunyans Kenedhlek a Renkasow Ober
* myghtern [[Margh Kynver|Margh]]: myghtern Kernow henhwedhlek
* [[Samuel Wallis]]: tremenyas yn [[Keynvor Hebask]]

==Klerji==
* [[John William Colenso]]: Epskop [[Natal]] ha dadhlor rag an dus [[Zoulou]]
* [[Silas Hocking]]: skrifyas ha pregowther
* [[Sen Korentin]]: kannas an eglos yn [[Breten Vyghan]]
* [[Sen Petrok]]: sans keltek yn Kernow ha [[Dewnans]]
* [[Sen Pyran]]: tasek a Gernow hag a [[sten]]noryon
* [[Jonathan Trelawny]]: epskop [[Eglos Pow Sows]] ha kontrari erbynn [[James VII]]
* [[Yowann Kernow]]: skoler katholik a'n 12ves kansblydhen

==Dismygysi ha Godhonydhyon==
* [[John Couch Adams]]: a dhiskudhas an [[planet]] [[Nevyon]]
* [[John Arnold]]: gwrier euryoryon, dismygyas an ''chronometer''
* [[William Bickford]]: a dhismygas teudherik diogeledh
* [[William Cookworthy]]: a dhiskudhas [[pri gwynn]] yn Kernow
* [[Jonathan Couch]]: godhonydh
* [[Humphrey Davy]]: dismygyas ha godhonydh
* syr [[Goldsworthy Gurney]]: a dhismygas golow kalgh
* [[Richard Lower]]: a dhismygas treustroeth goes
* [[Richard Pearse]]: a dhrehevis ayrplayn, herwydh nebes, kyns an vreder Wright (yth o kernewek aga thasow)
* [[Henry Trengrouse]]: dismygyas
* [[Richard Trevithick]]: ynjinor ha dismygyas

==Tus lettrys==
* [[John Betjeman]]: skrifyas ha prydydh
* [[Nicholas Boson]]: antikwari an [[yeth Kernewek]]
* [[Maria Branwell]]: mamm an hwerydh [[Brontë]]
* [[Charles Causley]]: prydydh
* [[Daphne Du Maurier]]: skrifyas
* [[Emma Gifford]]: gwreg [[Thomas Hardy]]
* [[William Golding]]: skrifyas
* [[William Sydney Graham]]: prydydh
* [[Winston Graham]]: gwrier a B-''Poldark''
* [[John Harris]]: prydydh
* [[Henry Jenner]]: hembrenkyas a [[Dasserghyans Kernewek|dhasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] 
* [[Charles Lee]]: skrifyas
* [[Robert Morton Nance]]: skrifyas yn [[Dasserghyans Kernewek|dasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] 
* [[Rosamunde Pilcher]]: skrifyas
* [[Syr Arthur Quiller-Couch]] (po 'Q'): skrifyas ha breusyas lyenn
* [[A. L. Rowse]]: istorior ha skoler [[Shakespeare]]
* [[Tim Saunders]]: prydydh y'n [[yeth Kernewek]]
* [[D. M. Thomas]]: skrifyas ha prydydh
* [[Mary Wesley]]: skrifyas

==Tus didhan==
* [[Aphex Twin]]: ilewydh &quot;tredanek&quot;
* [[Henry Bone]]: priweythyor ha lymner
* [[Rowena Cade]]: a dhrehevis [[Minack Theatre]]
* [[Bob Fitzsimmons]]: boksusyer 
* [[Samuel Foote]]: gwrier gwariow ha gwarier y honan
* [[Stanhope Forbes]]: lymner 'plein-air' a [[Skol Lulynn]]
* [[Richard Jose]]: kenyas
* [[George Lloyd]]: komposydh
* [[John Nettles]]: gwarier pellwolok
* [[John Opie]]: lymner a hevelebow
* [[Alex Parks]]: kenyas
* [[Rick Rescorla]]: souder
* [[Wagon Christ|Luke Vibert]]: ilewydh &quot;tredanek&quot;
* [[Brenda Wootton]]: bardhes ha kenyades

==Mosen==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE {
{ ?item wdt:P19 ?pob . 
?pob wdt:P131* wd:Q23148 }
UNION { ?item wdt:P19 wd:Q23148 }
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob . BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod . BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
} 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18:Imach,label:Hanow,?yob:Dedhyas genesigeth,?yod:Dedhyas mernans,P19:Tyller genesigeth
}}


== tus ==
{| class='wikitable sortable'
! #
! Imach
! Hanow
! Dedhyas genesigeth
! Dedhyas mernans
! Tyller genesigeth
|-
| style='text-align:right'| 1
| 
| ''[[:d:Q69337592|Valentine Robert Duff Abdy]]''
| 1937
| 2012
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[Restren:Page144 CanadianSingersAndTheirSongs SummersEve.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q69888772|Eve Brodlique Summers]]''
| 1867
| 1949
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| 
| ''[[:d:Q76466072|Caroline Agnes Leane]]''
| 1849
| 1892
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Restren:Annie Williams WSPU organiser in 1943.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q80654100|Annie Williams, suffragette]]''
| 1865
| 1943
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Restren:Sculpture at Winnipeg Convention Centre 1.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q87831256|Cecil Clarence Richards]]''
| 1907
| 1981
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| 
| ''[[:d:Q93965544|Mary Launce]]''
| 1625
| 1710
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| 
| ''[[:d:Q96415201|William Turnbull]]''
| 1933
| 2007
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| 
| ''[[:d:Q98681707|Molly Izzard]]''
| 1919
| 2004
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[Restren:David Ham.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q100699889|David Ham]]''
| 1830
| 1908
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| 
| ''[[:d:Q104286429|John Coom]]''
| 1844
| 1921
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| 
| ''[[:d:Q104286611|Francis John Hosking]]''
| 1863
| 1936
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| 
| ''[[:d:Q104286613|George Francis Hosking]]''
| 1841
| 1895
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| 
| ''[[:d:Q106212018|Elisabeth Philp]]''
| 1827
| 1885
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 14
| 
| ''[[:d:Q111175956|Christopher T. Roberts]]''
| 1851
| 1926
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| ''[[:d:Q111219750|Aston McNeill Cooper-Key]]''
| 1861
| 1930
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| 
| ''[[:d:Q112631787|Mary Lobb]]''
| 1878
| 1939
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| ''[[:d:Q118368733|Mary Loveday Pedler]]''
| 1835
| 1899
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| 
| ''[[:d:Q123535892|Hart Udy]]''
| 1808
| 1890
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| ''[[:d:Q123997582|John Arnall]]''
| 
| 1924
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| ''[[:d:Q124259136|George Nattress]]''
| 1871
| 1917
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| ''[[:d:Q124940075|Cecil Croker Fox]]''
| 1879
| 1916
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[Restren:Gunwynth.jpg|center|128px]]
| [[George Pawley White]]
| 1907
| 2006
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[Restren:Samuel F. Hodge, Samuel F. Hodge &amp; Company, Detroit, Michigan. Appeared in Magazine of Western History, 1886 01.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q130737705|Samuel F. Hodge]]''
| 1822
| 1884
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| 
| ''[[:d:Q132775287|Robert Middleton]]''
| 1822
| 1911
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Restren:Arthur William Devis (1762-1822) - Captain Joseph Boulderson (1764–1828) - KINCM-2005.4868 - Ferens Art Gallery.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q134964293|Joseph Boulderson]]''
| 1764
| 1828
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[Restren:Franklin Philp, by Philp &amp; Solomons, c. 1865 (cropped).jpeg|center|128px]]
| ''[[:d:Q136307421|Franklin Philp]]''
| 1826
| 1887
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| 
| ''[[:d:Q136614053|Walter Friederich Becker]]''
| 1855
| 1927
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| 
| ''[[:d:Q138998078|Margaret Kingsley]]''
| 1939
| 2026
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 29
| 
| ''[[:d:Q139218631|Donald Harris]]''
| 1921
| 1957
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 30
| 
| ''[[:d:Q140041619|James Fox]]''
| 1653
| 1699
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 31
| [[Restren:Portret van Cyrus Redding, RP-F-2001-7-349-66 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5201144|Cyrus Redding]]''
| 1785
| 1870
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 32
| 
| ''[[:d:Q5217906|Jon Mark]]''
| 1944
| 2021
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 33
| 
| [[David Mudd]]
| 1933
| 2020
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 34
| [[Restren:Edward James Eliot (1758–1797).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5343726|Edward James Eliot]]''
| 1758
| 1797
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[Restren:Fox Edward Long grandfather.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5344208|Edward Long Fox]]''
| 1761
| 1835
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 36
| 
| ''[[:d:Q5346360|Edwin Dingle]]''
| 1881
| 1972
| [[Kernow]]&lt;br/&gt;[[Cornwall, Ontario|Cornwall]]
|-
| style='text-align:right'| 37
| 
| ''[[:d:Q5357269|Richard Charlton]]''
| 1791
| 1852
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[Restren:Elizabeth Philp.tif|center|128px]]
| ''[[:d:Q5363347|Elizabeth Philp]]''
| 1827
| 1885
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 39
| 
| ''[[:d:Q5607581|Gresham Kirkby]]''
| 1916
| 2006
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 40
| 
| ''[[:d:Q5901860|Horace Hodges]]''
| 1865&lt;br/&gt;1863
| 1951
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[Restren:Howard Fox 1907 (page 234 crop).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5919657|Howard Fox]]''
| 1836
| 1922
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 42
| 
| ''[[:d:Q5932751|Hugh Stewart]]''
| 1910
| 2011
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[Restren:Lieutenant Colonel James Power Carne VC, DSO.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q6131048|James Carne]]''
| 1906
| 1986
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[Restren:James Pascoe.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q6140982|James Pascoe]]''
| 1863
| 1931
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 45
| 
| ''[[:d:Q6146060|Thomas Hollocombe]]''
| 1833
| 1878
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 46
| [[Restren:SirJohnIVArundell OfTrerice Died1561 StrattonChurch Cornwall Detail.PNG|center|128px]]
| ''[[:d:Q6219534|John Arundell]]''
| 1495
| 1561
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 47
| 
| ''[[:d:Q6233569|John Foot, Baron Foot]]''
| 1909
| 1999
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 48
| 
| ''[[:d:Q6242304|John Joyce]]''
| 1839
| 1899
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[Restren:John Spargo LCCN2014709598.tif|center|128px]]
| ''[[:d:Q6258570|John Spargo]]''
| 1876
| 1966
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[Restren:Joseph Read ca.1870-90.jpeg|center|128px]]
| ''[[:d:Q6286523|Joseph Reed]]''
| 1823
| 1890
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[Restren:Josiah Fox 1763 - 1847 image circa 1800, Naval History and Heritage Command, public domain.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q6290490|Josiah Fox]]''
| 1763
| 1847
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[Restren:Cecil williams ubrax library collection.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q183409|Cecil Williams]]''
| 1909
| 1979
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 53
| 
| ''[[:d:Q320344|Francis Tregian the Younger]]''
| 1574
| 1617&lt;br/&gt;1619
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 54
| 
| ''[[:d:Q322565|Ian Donald]]''
| 1910
| 1987
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[Restren:Admiral Lord Graves, 1st Baron Graves of Gravesend, by Thomas Gainsborough.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q334087|Thomas Graves, 1st Baron Graves]]''
| 1725
| 1802
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[Restren:Robert Payne PBS 1973.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q353144|Robert Payne]]''
| 1911
| 1983
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 57
| [[Restren:James Silk Buckingham by Clara S. Lane.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q356620|James Silk Buckingham]]''
| 1786
| 1855
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[Restren:Hans Memling 075.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q369691|Saint Ursula]]''
| 400
| 385
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 59
| 
| ''[[:d:Q370604|Percy Clifford]]''
| 1877
| 1942
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[Restren:Portrait of Samuel Wallis.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q433993|Samuel Wallis]]''
| 1728
| 1795
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 61
| [[Restren:Köln St.Kunibert561.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q445189|Cordula]]''
| 400
| 383
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 62
| [[Restren:William Borlase (1695–1772) cropped.jpg|center|128px]]
| [[William Borlase]]
| 1695
| 1772
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[Restren:JohnLaurance.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q457691|John Laurance]]''
| 1750
| 1810
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[Restren:Portrait of the Reverend William Gregor (1761–1817).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q498817|William Gregor]]''
| 1761
| 1817
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 65
| [[Restren:Tom-phillips.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q512622|Tom Phillips]]''
| 1888
| 1941
| [[Kastel Penndinas]]
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[Restren:Samuel P Tregelles.jpg|center|128px]]
| [[Samuel Prideaux Tregelles]]
| 1813
| 1875
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 67
| [[Restren:John Mayow.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q721312|John Mayow]]''
| 1640
| 1679
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 68
| 
| ''[[:d:Q767901|Thomas Bridges Hughes]]''
| 1851
| 1940
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 69
| 
| ''[[:d:Q774154|Michael Tregury]]''
| 1399
| 1471
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[Restren:Sceau de Gautier de Coutances.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q783357|Walter de Coutances]]''
| 1101
| 1207
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[Restren:John Westlake by Marianne Stokes.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1314430|John Westlake]]''
| 1828
| 1913
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 72
| [[Restren:Thomas Luny, by Thomas Luny.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1389224|Thomas Luny]]''
| 1759
| 1837
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 73
| 
| ''[[:d:Q1523867|Zara Nutley]]''
| 1926
| 2016
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 74
| 
| ''[[:d:Q1680448|James George Philp]]''
| 1816
| 1885
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 75
| [[Restren:John Teague.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q1701904|John Teague]]''
| 1833
| 1902
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 76
| 
| ''[[:d:Q2068237|J. T. Jose]]''
| 1881
| 1963
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 77
| 
| ''[[:d:Q2068258|Richard Jackett]]''
| 1881
| 1960
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[Restren:E. John Jackett in 1910.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2068265|Edward Jackett]]''
| 1878
| 1935
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[Restren:Reginald John Marsden Parker.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2137997|Reginald John Marsden Parker]]''
| 1881
| 1948
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 80
| 
| ''[[:d:Q2579760|William Lobb]]''
| 1809
| 1864
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[Restren:Henry Jenner, MA FSA.jpg|center|128px]]
| [[Henry Jenner]]
| 1848
| 1934
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[Restren:Ralph-Allen-NPG-02b.jpg|center|128px]]
| [[Ralph Allen]]
| 1693
| 1764
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 84
| [[Restren:Dorothy Pentreath (square crop).jpg|center|128px]]
| [[Dolly Pentreath]]
| 1692&lt;br/&gt;1685
| 1777
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 85
| 
| ''[[:d:Q3048472|Edward Byllynge]]''
| 1650
| 1687
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[Restren:Saint Germain le Scot Saint Germain sur ay ERNOUF Guillaume.jpeg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3104158|Germanus of Normandy]]''
| 
| 480
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[Restren:Henry B. Guppy - London stereoscopic company - btv1b84533168 (1 of 2).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3132667|Henry B. Guppy]]''
| 1854
| 1926
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 88
| 
| ''[[:d:Q3275020|Michael Craze]]''
| 1942
| 1998
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 89
| 
| ''[[:d:Q3328341|John Davey]]''
| 1812
| 1891
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[Restren:Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 46.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q3399340|Cybi]]''
| 483
| 555
| [[Kernow]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q7163120|Penmon]]''
|-
| style='text-align:right'| 91
| [[Restren:Procession des saints de Bretagne - diocèse de Rennes, cathédrale saint Pierre, Rennes, France.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3463997|Melor]]''
| 524
| 544
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 92
| 
| ''[[:d:Q3696042|Coulton Waugh]]''
| 1896
| 1973
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[Restren:Charles incledon.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4201127|Charles Incledon]]''
| 1763
| 1826
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 94
| [[Restren:BobbyLeachNiagaraFalls.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4264393|Bobby Leach]]''
| 1858
| 1926
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 95
| [[Restren:Alfred Fox (page 214 crop).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4722680|Alfred Fox]]''
| 1794
| 1874&lt;br/&gt;1894
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 96
| 
| ''[[:d:Q4731017|Allan Wade]]''
| 1881
| 1955
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[Restren:AndrewVivianPortraitParWilliamFrederickCallaway.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q4758801|Andrew Vivian]]''
| 1759
| 1842
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 98
| 
| ''[[:d:Q4768074|Anne-Margaretta Burr]]''
| 1817
| 1892
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[Restren:Photograph of Charles Bate Esq, merchant and mayor of Ottawa, 1860.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q5006877|C. T. Bate]]''
| 1825
| 1889
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[Restren:Fox Caroline Sketch.jpg|center|128px]]
| [[Caroline Fox]]
| 1819
| 1871
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 101
| 
| ''[[:d:Q5081970|Charles Reep]]''
| 1904
| 2002
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 102
| 
| ''[[:d:Q5145189|Colin Harvey]]''
| 1960
| 2011
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 103
| 
| ''[[:d:Q5163587|Constance Stuart Larrabee]]''
| 1914
| 2000
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 104
| 
| ''[[:d:Q51558271|Charles R. Parsons]]''
| 1844
| 1918&lt;br/&gt;1920
| [[Kernow]]&lt;br/&gt;[[Brooklyn]]
|-
| style='text-align:right'| 105
| 
| ''[[:d:Q52693467|James Buller]]''
| 1812
| 1884
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 106
| 
| ''[[:d:Q53858126|Richard Scaddan]]''
| 1719
| 1802
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 107
| 
| ''[[:d:Q56174104|Henry Bath]]''
| 1776
| 1844
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 108
| 
| ''[[:d:Q63162953|Percyvale Taylor]]''
| 1847
| 1906
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 109
| 
| ''[[:d:Q64482060|James Wallis]]''
| 1809
| 1864
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 110
| 
| ''[[:d:Q65042016|Edward Aylmer]]''
| 1892
| 1974
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 111
| 
| ''[[:d:Q65115304|James Martyn Nicholas]]''
| 1833
| 1916
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 112
| 
| ''[[:d:Q66851265|Marie Johnson]]''
| 1874
| 1974
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 113
| [[Restren:Moondyne Joe.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q6907724|Moondyne Joe]]''
| 1827
| 1900
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 114
| 
| ''[[:d:Q7076843|Octavius Temple]]''
| 1784
| 1834
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 115
| 
| ''[[:d:Q7141840|Pascoe Grenfell Hill]]''
| 1804
| 1882
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 116
| 
| ''[[:d:Q7184501|Philip VanKoughnet]]''
| 1790
| 1873
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 117
| 
| ''[[:d:Q7308743|Reginald Henderson]]''
| 1881
| 1939
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 118
| 
| ''[[:d:Q7325441|Richard Edgcumbe]]''
| 1443
| 1489
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 119
| 
| ''[[:d:Q7342224|Robert Boscawen]]''
| 1923
| 2013
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[Restren:Parkynad.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q7348297|Robert Parkyn]]''
| 1862
| 1939
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[Restren:Fox Robert Were Younger.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q7350971|Robert Were Fox the Younger]]''
| 1789
| 1877
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 122
| 
| ''[[:d:Q7357952|Roger Caron]]''
| 1938
| 2012
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 123
| 
| ''[[:d:Q7405160|Sally Head]]''
| 1951
| 2026
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 124
| 
| ''[[:d:Q7412216|Samuel Morcom]]''
| 1847
| 1888
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 125
| 
| ''[[:d:Q7931873|Vincent King]]''
| 1935
| 2000
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 126
| 
| ''[[:d:Q7945709|W. J. Burley]]''
| 1914
| 2002
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 127
| 
| ''[[:d:Q8004978|William Baldwin]]''
| 1563&lt;br/&gt;1562
| 1632
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 128
| [[Restren:William Dennis in profile.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q8007766|William Dennis]]''
| 1856
| 1920
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 129
| 
| ''[[:d:Q8013760|William Jory Henwood]]''
| 1805
| 1875
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 130
| 
| ''[[:d:Q8016310|William Odgers]]''
| 1834
| 1873
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 131
| [[Restren:Guilherme Stephens.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q8018787|William Stephens]]''
| 1731
| 1803
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 132
| 
| ''[[:d:Q10288943|George Chalmers]]''
| 1857
| 1928
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 133
| [[Restren:Retrato (detalhe) do 2.º Visconde de Balsemão.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q10321574|Luís Máximo Alfredo Pinto de Sousa Coutinho]]''
| 1774
| 1832
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 134
| 
| ''[[:d:Q11259457|David Bond]]''
| 1922
| 2013
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 135
| 
| ''[[:d:Q13035083|John Baragwanath]]''
| 1839
| 1928
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 136
| 
| ''[[:d:Q15070079|Henry Pering Pellew Crease]]''
| 1823
| 1905
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 137
| 
| ''[[:d:Q15524517|John Banham]]''
| 1940
| 2022
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 138
| 
| ''[[:d:Q15994279|Fernley H. Banbury]]''
| 1881
| 1963
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[Restren:John W. Barnicoat.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q16031156|John Barnicoat]]''
| 1814
| 1905
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 140
| 
| ''[[:d:Q16153406|James Avery]]''
| 1620
| 1694&lt;br/&gt;1700
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 141
| 
| ''[[:d:Q16198988|Thomas Pascoe]]''
| 1847
| 1938
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 142
| 
| ''[[:d:Q16844007|Reginald Mohun]]''
| 1508
| 1567
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 143
| 
| ''[[:d:Q16869277|Nicholas Pocock]]''
| 1814
| 1897
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 144
| 
| ''[[:d:Q17053434|Every Maclean]]''
| 1819
| 1901
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[Restren:Jago pic.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q17505295|Mike Jago]]''
| 1938
| 2005
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 146
| [[Restren:JSPhillpotts as Headmaster.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18009182|James Surtees Phillpotts]]''
| 1839
| 1930
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 147
| 
| ''[[:d:Q18507221|Gladys Gordon Trenery]]''
| 1885
| 1938
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 148
| 
| ''[[:d:Q18592962|Charles Fox]]''
| 1749&lt;br/&gt;1740
| 1809
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 149
| 
| ''[[:d:Q18674037|Joseph Tregelles Price]]''
| 1784
| 1854
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 150
| 
| ''[[:d:Q18954558|Samuel Green]]''
| 1822
| 1905
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 151
| [[Restren:Mary Honychurch (page 155 crop).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q19324879|Mary Lloyd]]''
| 1795
| 1865
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 152
| 
| ''[[:d:Q19850790|William Edward Fox]]''
| 1872
| 1948
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 153
| 
| ''[[:d:Q21069609|George Pearce]]''
| 1826
| 1908
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 154
| 
| ''[[:d:Q21164990|Henry Martyn Jeffery]]''
| 1826
| 1891
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 155
| 
| ''[[:d:Q21389154|Walter Gerald Tremewan]]''
| 1931
| 2016
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 156
| 
| ''[[:d:Q21463519|John Thomas Richardson]]''
| 1860
| 1942
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 157
| [[Restren:Harold Harvey Gertrude in an Interior 1929.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q21464371|Gertrude Harvey]]''
| 1889
| 1966
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 158
| [[Restren:Thomas Hodge oval picture-c. 1858.png|center|128px]]
| ''[[:d:Q21664535|Thomas Hodge]]''
| 1827
| 1907
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 159
| 
| ''[[:d:Q24650061|John Sydney Hicks]]''
| 1864
| 1931
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 160
| [[Restren:Samuel Mitchell HOFWA.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q24845830|Samuel Mitchell]]''
| 1838
| 1912
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 161
| 
| ''[[:d:Q28921786|Caroline Bammel]]''
| 1940
| 1995
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 162
| [[Restren:Stephen Henry Thomas.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q33104288|Stephen Henry Thomas]]''
| 1813
| 1869
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 163
| 
| ''[[:d:Q42313446|William Pryor Floyd]]''
| 1834
| 1900
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 164
| 
| ''[[:d:Q47020891|Otho Lewis Hancock]]''
| 1890
| 1942
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 165
| 
| ''[[:d:Q47267253|Toby Eady]]''
| 1941
| 2017
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 166
| 
| ''[[:d:Q50749580|Johnny Tapscott]]''
| 1928
| 1981
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[Restren:JaneJohnson.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q95092|Jane Johnson]]''
| 1960
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 168
| [[Restren:Jason Dawe - Herts Air Ambulance (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q186371|Jason Dawe]]''
| 1967
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 169
| 
| ''[[:d:Q455802|Merlene Frazer]]''
| 1973
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 170
| [[Restren:Official portrait of Mr Mark Prisk crop 2.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q575205|Mark Prisk]]''
| 1962
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 171
| [[Restren:Frank Lloyd.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q895500|Frank Lloyd]]''
| 1952
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 172
| [[Restren:Charlie Winston - Festival Chorus des Hauts de Seine 2012.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q1067045|Charlie Winston]]''
| 1978
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 173
| 
| ''[[:d:Q1282311|Ed Coode]]''
| 1975
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 174
| [[Restren:Edward St Aubyn in 2007.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1293722|Edward St Aubyn]]''
| 1960
| 
| [[Kernow]]&lt;br/&gt;[[Loundres]]
|-
| style='text-align:right'| 175
| [[Restren:Jim Hart Kongsberg Jazzfestival 2017 (190735).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1689108|Jim Hart]]''
| 1983
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 176
| [[Restren:Nick harkaway.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q1985398|Nick Harkaway]]''
| 1972
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 177
| 
| ''[[:d:Q2426862|Thomas Robins]]''
| 2000
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 178
| [[Restren:Zoie Palmer, Lost Girl Panel at FanExpo crop.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q2451052|Zoie Palmer]]''
| 1977
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[Restren:StPiran.png|center|128px]]
| [[Peran]]
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 180
| 
| ''[[:d:Q3376925|Peter Tom]]''
| 1940
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 181
| 
| ''[[:d:Q3399754|Richard Driscoll]]''
| 1951
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 182
| [[Restren:Steve Evans-Van der Harten.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q3498916|Steve Evans - Van der Harten]]''
| 1967
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 183
| 
| ''[[:d:Q3523120|The Tuss]]''
| 1971
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 185
| 
| ''[[:d:Q3999035|Tristan Sturrock]]''
| 1968
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[Restren:45- Stas' dreams 800x450 (cropped).png|center|128px]]
| ''[[:d:Q4332510|Leon Ockenden]]''
| 1978
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 187
| 
| ''[[:d:Q4685386|Adrian Thomas]]''
| 1947
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 188
| 
| ''[[:d:Q4885376|Ben Bussey]]''
| 1969
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 189
| 
| ''[[:d:Q4978172|Bruce Racine]]''
| 1966
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 190
| 
| ''[[:d:Q5522830|Gareth Edwards]]''
| 1965
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 191
| 
| ''[[:d:Q5702971|Helen Carnell]]''
| 1981
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 192
| 
| ''[[:d:Q6146807|Jamie Day]]''
| 1986
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 193
| 
| ''[[:d:Q6377418|Katie Cullen]]''
| 1977
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 194
| 
| ''[[:d:Q6397003|Kevin Miller]]''
| 1969
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 195
| 
| ''[[:d:Q6681336|Lorna Dunkley]]''
| 1972
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 196
| [[Restren:MalcolmPhilipAtkinson.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q6742172|Malcolm Atkinson]]''
| 1943
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 197
| 
| ''[[:d:Q6767116|Mark Collicott]]''
| 2000
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 198
| 
| ''[[:d:Q6767493|Mark Edwards]]''
| 1954
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 199
| 
| ''[[:d:Q6770144|Mark Versallion]]''
| 2000
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 200
| [[Restren:Tewennow yn Gwisk.png|center|128px]]
| [[Rod Lyon]]
| 2000
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 201
| [[Restren:Host Introduction (48797866562) (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q7366973|Ros Atkins]]''
| 1974
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 202
| [[Restren:Portrait of Sam Bleakley, Barbados.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q7407190|Sam Bleakley]]''
| 1978
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 203
| [[Restren:Stephenfrost.JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q7609245|Stephen Frost]]''
| 1955
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 204
| [[Restren:Tracy K. Smith, National Book Festival 2025.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q7831770|Tracy K. Smith]]''
| 1972
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 205
| 
| ''[[:d:Q7933278|Violet Storm]]''
| 1972
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 206
| 
| ''[[:d:Q15434701|Paul Carr]]''
| 1961
| 
| [[Kernow]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q22338583|Kernow]]''
|-
| style='text-align:right'| 207
| 
| ''[[:d:Q16214797|Tom Craig]]''
| 1974
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 208
| 
| ''[[:d:Q17426182|Lis Rhodes]]''
| 1942
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 209
| 
| ''[[:d:Q17984689|Madron]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 210
| [[Restren:Llen Natur Conference May 2017 30.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q18535443|Andrew Hawke]]''
| 1958
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 211
| 
| ''[[:d:Q19517939|Paul Williams]]''
| 1943
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 212
| [[Restren:Official portrait of Derek Thomas crop 2.jpg|center|128px]]
| [[Derek Thomas]]
| 1972
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 213
| 
| ''[[:d:Q20713143|Alexandra Walsham]]''
| 1966
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 214
| 
| ''[[:d:Q21466479|Danny Markey]]''
| 1965
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 215
| [[Restren:Professor Jean Golding OBE (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q21598164|Jean Golding]]''
| 1939
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 216
| 
| ''[[:d:Q24007496|Andrew Reynolds Smith]]''
| 1966
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 217
| 
| ''[[:d:Q24229253|Luke Simmonds]]''
| 1979
| 
| [[Pow Sows]]&lt;br/&gt;[[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 218
| 
| ''[[:d:Q25352000|Helen Nash]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 219
| [[Restren:Bert biscoe.jpg|center|128px]]
| [[Bert Biscoe]]
| 1960
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 220
| 
| ''[[:d:Q27915137|James Turpin]]''
| 1997
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 221
| 
| ''[[:d:Q39171828|Su Rogers]]''
| 1939
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 222
| [[Restren:Åcon IX 19 (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q42754694|Emma Newman]]''
| 1976
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 223
| 
| ''[[:d:Q47482415|Alison Trickey]]''
| 1975
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 224
| 
| ''[[:d:Q56241425|Owen Bullock]]''
| 1967
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 225
| [[Restren:Michael Hartland.jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q58077347|Michael Hartland]]''
| 1941
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 227
| 
| ''[[:d:Q59826932|Jamie Farnes]]''
| 1984
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 228
| 
| ''[[:d:Q60010587|Adam Gough]]''
| 1982
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 229
| 
| ''[[:d:Q60370441|Adrian Hall]]''
| 1943
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 230
| 
| ''[[:d:Q61758099|Keith S. Richards]]''
| 1949
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 231
| 
| ''[[:d:Q69284821|Philippe Spall]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 232
| 
| ''[[:d:Q72060620|Rubin Wilson]]''
| 2001
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 233
| 
| ''[[:d:Q75570324|Tessa Montgomery]]''
| 1933
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 234
| 
| ''[[:d:Q84187104|Peter Melvill]]''
| 1803
| 
| [[Kastel Penndinas]]
|-
| style='text-align:right'| 235
| [[Restren:Jacqueline Perkins (diplomat).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q85242394|Jacqueline Perkins]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 236
| 
| ''[[:d:Q85771665|John O'Carroll]]''
| 1958
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 237
| 
| ''[[:d:Q94368220|Phyllis Marjory Jones]]''
| 1923
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 238
| [[Restren:Margaret Medlyn ONZM (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q96093155|Margaret Medlyn]]''
| 1955
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 239
| 
| ''[[:d:Q99394645|Lewis Goldsworthy]]''
| 2001
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 240
| 
| ''[[:d:Q102730203|Colin Hicks]]''
| 1941
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 241
| 
| ''[[:d:Q104286604|David Hawke]]''
| 1858
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 242
| 
| ''[[:d:Q107529498|John Colyn Jope]]''
| 1580
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 243
| [[Restren:Helen Medlyn, Investitures, 26 March 2014 (Morning) (cropped).jpg|center|128px]]
| ''[[:d:Q108226413|Helen Medlyn]]''
| 1958
| 
| [[Aberfala]]
|-
| style='text-align:right'| 244
| 
| ''[[:d:Q111176836|William Harris]]''
| 1819
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 245
| 
| ''[[:d:Q112368110|Tamsin Spargo]]''
| 1960
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 246
| 
| ''[[:d:Q112389756|Richard Jackson]]''
| 1960
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 247
| 
| ''[[:d:Q115690816|Shauna Barnicoat]]''
| 1963
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 248
| 
| ''[[:d:Q118958749|Russell Pascoe]]''
| 1960
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 249
| 
| ''[[:d:Q120576172|Caroline Pedler]]''
| 1972
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 250
| 
| ''[[:d:Q123572624|Nigel Billing]]''
| 1973
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 251
| 
| ''[[:d:Q124692960|Kari-Ann Moller]]''
| 1947
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 252
| 
| ''[[:d:Q125966622|Lucy Wood]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 253
| 
| ''[[:d:Q133665833|Patrick Ireland]]''
| 1923
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 254
| 
| ''[[:d:Q134739971|Davyth Hicks]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 255
| 
| ''[[:d:Q136277240|Jared Gilbey]]''
| 1968
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 256
| 
| ''[[:d:Q136999620|Dan McDaid]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 257
| 
| ''[[:d:Q139780127|Mark Weekes]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 258
| 
| ''[[:d:Q140089714|Gwenny Davis]]''
| 1949
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 259
| 
| ''[[:d:Q140695895|Michael Bunney]]''
| 1984
| 
| [[Kernow]]
|}


== Misc ==
{| class='wikitable sortable'
! #
! Imach
! Hanow
! Dedhyas genesigeth
! Dedhyas mernans
! Tyller genesigeth
|-
| style='text-align:right'| 81
| [[Restren:Arrivo degli ambasciatori di Vittore Carpaccio, dettaglio (4).JPG|center|128px]]
| ''[[:d:Q2672554|Dionotus]]''
| 
| 340
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 184
| 
| ''[[:d:Q3621261|Aramone di Cornovaglia]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|-
| style='text-align:right'| 226
| 
| ''[[:d:Q59282162|Iseult]]''
| 
| 
| [[Kernow]]
|}
{{Wikidata list end}}

{{Porth Kernow}}

[[Klass:Kernowyon]]
[[Klass:Rolyow a dus]]</text>
      <sha1>qgf69mye51gh8vwvbmid6hc7j6sp97r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalabri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3922</id>
    <revision>
      <id>228373</id>
      <parentid>223274</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="698" sha1="4x1cg7v965btid5tm6qy4wzgugnebt3" xml:space="preserve">{{Infobox Regione
|hanow=Regione Calabria
|baner=
|regione=Kalabri
|pennsita=Catanzaro
|enep=15,081
|eneprenk=10ves
|poblans=2,007,392
|year=2003
|poblansrenk=10ves
|doesedh=133
|powyow=[[Pow Catanzaro|Catanzaro]]&lt;br /&gt;[[Pow Cosenza|Cosenza]]&lt;br /&gt;[[Pow Crotone|Crotone]]&lt;br /&gt;[[Pow Reggio Calabria|Reggio Calabria]]&lt;br /&gt;[[Pow Vibo Valentia|Vibo Valentia]]
|lywydh=Agazio Loiero
|mappa=Italy Regions Calabria Map.png
}}

'''Kalabri''' (yn [[Italek]], '''''Calabria'''''; yn [[Sisilek]], '''''Calabbria'''''; yn [[Napulitanek]], '''''Calavria''''') yw ranndir yn [[Itali]]. Penncita an ranndir yw {{ill|Katanzaro|en|Catanzaro}}.


{{Stokk-itali}}
{{Rannvroyow Itali}}

[[Category:Rannvroyow Itali]]</text>
      <sha1>4x1cg7v965btid5tm6qy4wzgugnebt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanessa Beeman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4512</id>
    <revision>
      <id>228371</id>
      <parentid>227350</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2116" sha1="koulcof4cfkcp4f842ty7mp5yk1sb4l" xml:space="preserve">{{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= }}

'''Vanessa Beeman''' ([[Nairobi]], 15 Genver 1944 – [[Pennsans]], 30 Kevardhu 2019) o pymthegves [[Bardh Meur]] [[Gorsedh Kernow]] a 2006 bys yn 2009.  Dyskader o hi ha skrifer yn [[Kernewek]]. {{bardh|bardhek=Gwenenen}} yw hy [[hanow bardhek]]. 

Genys veu hi avel Vanessa Hocking yn Nairobi, [[Kenya]] dhe gerens [[Kernow|kernewek]], ha megys veu yn [[Tansania]]. Hy thas [[Kaspar Hocking]] o skrifer yn Kernewek ynwedh. Hi eth dhe Skol Ughel Mkwawa yn Iringa.

Hi a dhallathas dyski Kernewek yn vystyansow menowgh dhe Gernow dhe weles hy thas gwynn Sidney Hocking. Yth esa dhodho lyvrow y'n yeth, y'ga mysk ''[[A Handbook of the Cornish Language]]'' gans [[Henry Jenner]]. Hi a studhyas [[hendhyskonieth]] kynsistorek yn Pennskol [[Mankenyon]] ha [[Lerpol]]. Wosa henna, hi a wrug PGCE yn [[Kembra]] ha dalleth dyski yn skol yn [[Truru]]. Diwettha, hi eth dhe [[Nijeri]] yn soodh yn Asran Keffrysek Hendraow, hag ena dhe Zaria dhe dhyski orth Pennskol Ahmadu Bello.

Yn 1986, hi ha hy gour Robert Beeman a dhehwelas dhe Gernow dhe vos yn ogas dh'y gerens.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070311074642/http://www.gorsethkernow.org.uk/english/gallery/grandbards/egwenen.htm Gwenenen, Gorsedh Kernow]&lt;/ref&gt; Trigys o hi yn Kostentyn. Hi a'y thas Kaspar a junyas klass Kernewek Hilary Shaw yn [[Pennrynn]]. Y teuth ha bos bardh yn 1993 orth Kastel Bud yn [[Porthbud]], der apposyans y'n yeth. Kannas an Bardh Meur o hi 2003-2006, ha Bardh Meur yn 2006 bys yn 2009. Hi o an nessa [[benyn]] kurunys avel Bardh Meur. 

Wosa seyth bledhen owth oberi yn Kastel [[Lannvowsedh]], hi a oberi avel skrifenyas a-barth negys ynjynorieth hy gour.

Hi a gernewekhas ''An Ky a Gerdhas bys dhe Loundres'' gans [[Ann Trevenen Jenkin]] (ISBN 0-9524601-4-9).

{{sequence|
prev=[[Rod Lyon|Tewennow]]|
list=[[Bardh Meur]]'''&lt;br &gt;2006&amp;mdash;2009|
next=''[[Skogynn Pryv]]&lt;br&gt;2009-2012''
}}

{{unn k}}
{{DEFAULTSORT:Beeman, Vanessa Eve}}
{{Porth Kernow}}

[[Klass:Dinethyansow an 20ves kansvledhen]]
[[Klass:Mernansow an 21a kansvledhen]]
[[Klass:Skriforyon yn Kernowek]]</text>
      <sha1>koulcof4cfkcp4f842ty7mp5yk1sb4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Hancock, Virjynni West</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4555</id>
    <revision>
      <id>228360</id>
      <parentid>213818</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="708" sha1="t38j7y6cm2ojn924nyij7tbu6tbnlls" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Hancock County|
 stat = West Virginia |
 sel = |
 mappa = Map of West Virginia highlighting Hancock County.svg |
 founded = [[1848]]|
 seat = [[New Cumberland, Virjynni West|New Cumberland]] |
 brassa sita = [[Weirton, Virjynni West|Weirton]] |
 enep = 229 |
 enep tir = 214 |
 enep dowr = 14 |
 enep percentage = 6.26% |
 census yr = 2000 |
 poblans = 32,667 |
 doesedh = 152 |
 web = |
|}}

Yma '''Konteth Hancock''' ({{lang-en|Hancock County}}) desedhys yn stat [[Virjynni West]]. Henwys rag {{ill|John Hancock|en}}, an konteth a veu gwrys yn 1848.

{{Stokk-VirjynniWest}}
{{Kontethow Virjynni West}}

[[Klass:Kontethow Appalachi]]
[[Klass:Kontethow Virjynni West|Hancock]]</text>
      <sha1>t38j7y6cm2ojn924nyij7tbu6tbnlls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Kanawha, Virjynni West</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4560</id>
    <revision>
      <id>228363</id>
      <parentid>215396</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="egt07wf8qxf1l17yky7q6nwzwa1rc6f" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Kanawha County|
 stat = West Virginia |
 sel = |
 mappa = Map of West Virginia highlighting Kanawha County.svg |
 founded = [[1789]]|
 seat = [[Charleston, Virjynni West|Charleston]] |
 brassa sita = Charleston |
 enep = 2,359 |
 enep tir = 2,339 |
 enep dowr = 20 |
 enep percentage = 0.87% |
 census yr = 2000 |
 poblans = 200,073 |
 doesedh = 86 |
 web = |
|}}

Yma '''Konteth Kanawha''' ({{lang-en|Kanawha County}}) desedhys yn stat [[Virjynni West]]. Henwys rag {{ill|Dowr Kanawha|en|Kanawha River}}, an konteth a veu gwrys yn 1789. Cita an moyha poblus ha se konteth yw [[Charleston, Virjynni West|Charleston]].

{{Stokk-VirjynniWest}}
{{Kontethow Virjynni West}}

[[Klass:Istori Amerikanyon Enesik]]
[[Klass:Kontethow Appalachi]]
[[Klass:Kontethow Virjynni West|Kanawha]]</text>
      <sha1>egt07wf8qxf1l17yky7q6nwzwa1rc6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Carbon, Pennsylvani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5106</id>
    <revision>
      <id>228377</id>
      <parentid>226942</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T08:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="nccf68ndbfpo1dpcv4us21vckkvqn7g" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Carbon County|
 stat = Pennsylvania |
 sel = |
 mappa = Map of Pennsylvania highlighting Carbon County.svg |
 founded = 13 [[Mys Merth|Merth]] [[1843]] |
 seat = [[Jim Thorpe, Pennsylvani|Jim Thorpe]] |
 brassa sita = [[Lehighton, Pennsylvani|Lehighton]] |
 enep = 1,003 |
 enep tir = 987 |
 enep dowr = 16 |
 enep percentage = 1.60% |
 census yr = 2000|
 poblans = 58,802 |
 doesedh = 60 |
 web = |
|}}

Yma '''Konteth Carbon''' ({{lang-en|Carbon County}}) desedhys yn [[Pennsylvani]]. Henwys rag {{ill|glow|en|coal}}, an konteth a veu gwrys yn 1843. Se an konteth yw [[Jim Thorpe, Pennsylvani|Jim Thorpe]].

{{Stokk-Pennsylvani}}
{{Kontethow Pennsylvani}}

[[Klass:Balweyth y’n Statys Unys]]
[[Klass:Kontethow Appalachi]]
[[Klass:Kontethow Pennsylvani|Carbon]]</text>
      <sha1>nccf68ndbfpo1dpcv4us21vckkvqn7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Elk, Pennsylvani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5117</id>
    <revision>
      <id>228368</id>
      <parentid>222665</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="668" sha1="osnjadbsu69em3uhiq64jxxbcu1vttf" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Elk County|
 stat = Pennsylvania |
 sel = |
 mappa = Map of Pennsylvania highlighting Elk County.svg |
 founded = 18 [[Mys Ebrel|Ebrel]] [[1843]] |
 seat = [[Ridgway, Pennsylvani|Ridgway]] |
 brassa sita = [[St. Marys, Pennsylvani|St. Marys]] |
 enep = 2,155 |
 enep tir = 2,146 |
 enep dowr = 9 |
 enep percentage = 0.43% |
 census yr = 2000|
 poblans = 35,112 |
 doesedh = 16 |
 web = |
|}}

Yma '''Konteth Elk''' ({{lang-en|Elk County}}) desedhys yn [[Pennsylvani]]. Se an konteth yw [[Ridgway, Pennsylvani|Ridgway]].

{{Stokk-Pennsylvani}}
{{Kontethow Pennsylvani}}

[[Klass:Kontethow Appalachi]]
[[Klass:Kontethow Pennsylvani|Elk]]</text>
      <sha1>osnjadbsu69em3uhiq64jxxbcu1vttf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Suskwehanna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5149</id>
    <revision>
      <id>228374</id>
      <parentid>226502</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aqchampion a wayas an folen [[Konteth Susquehanna, Pennsylvani]] dhe [[Konteth Suskwehanna]]</comment>
      <origin>226502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="no2gt1sv1jxz8765pyrmnyznbbgtd07" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Susquehanna County|
 stat = Pennsylvania |
 sel = |
 mappa = Map of Pennsylvania highlighting Susquehanna County.svg |
 founded = 21 [[Mys Whevrer|Whevrer]] [[1810]] |
 seat = [[Montrose, Pennsylvani|Montrose]] |
 brassa sita = [[Forest City, Pennsylvani|Forest City]] |
 enep = 2,156 |
 enep tir = 2,131 |
 enep dowr = 25 |
 enep percentage = 1.15% |
 census yr = 2000|
 poblans = 42,238 |
 doesedh = 20 |
 web = |
|}}

Yma '''Konteth Suskwehanna''' ({{lang-en|Susquehanna County}}) desedhys yn [[Pennsylvani]]. Henwys rag {{ill|Dowr Suskwehanna|en|Susquehanna River}}, an konteth a veu gwrys yn 1810.

{{Stokk-Pennsylvani}}
{{Kontethow Pennsylvani}}

[[Klass:Kontethow Appalachi]]
[[Klass:Kontethow Pennsylvani|Susquehanna]]</text>
      <sha1>no2gt1sv1jxz8765pyrmnyznbbgtd07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Bibb, Alabama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7047</id>
    <revision>
      <id>228362</id>
      <parentid>218902</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>raglavar</comment>
      <origin>228362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="896" sha1="jk2ayjifuok95i1atb02fcof7y77bff" xml:space="preserve">{{US County infobox|
 konteth = Bibb County|
 stat = Alabama |
 sel = |
 mappa = Map of Alabama highlighting Bibb County.svg |
 founded = [[1818]]|
 seat = [[Centreville, Alabama|Centreville]] |
 brassa sita = [[Brent, Alabama|Brent]] |
 enep = 1,622 |
 enep tir = 1,614 |
 enep dowr = 8 |
 enep percentage = 0.5% |
 census yr = 2010|
 poblans = 22,915 |
 doesedh = 13|
 web = |
|}}
Yma '''Konteth Bibb''' ({{lang-en|Bibb County}}) desedhys yn stat [[Alabama]]. Henwys rag {{ill|William W. Bibb|en}}, an konteth a veu gwrys yn 1818. Poblans an konteth yn niveryans 2020 o 22,293. Se an konteth yw Centreville.

[[Restren:Bibb County, Alabama courthouse.jpg|thumb|left|Chi Court Konteth Bibb]]


== Kevrennow a-ves ==
* [http://www.bibbal.com/  Gwiasva Offisial Konteth]


{{stokk-su}}
{{Kontethow Alabama}}

[[Klass:Gorcita Birmingham]]
[[Klass:Kontethow Alabama]]
[[Klass:Kontethow Appalachi]]</text>
      <sha1>jk2ayjifuok95i1atb02fcof7y77bff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kankakee, Illinois</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7142</id>
    <revision>
      <id>228370</id>
      <parentid>214242</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>cita</comment>
      <origin>228370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="704tzp2oieb1r10hys884s9fxfl88aq" xml:space="preserve">[[Restren:Kankakee County Courthouse.jpg|thumb|300 px|Kankakee]]
'''Kankakee''' yw cita yn Konteth Kankakee, [[Illinois]], [[Statys Unys]]. Yn 2020, poblans an cita o 24,052.

An cita a veu fondys yn [[1853]].

== Gwiasva ==
* [http://www.citykankakee-il.gov/  www.citykankakee-il.gov]


{{stokk-su}}

[[Klass:Citys yn Illinois]]
[[Klass:Seow konteth yn Illinois]]</text>
      <sha1>704tzp2oieb1r10hys884s9fxfl88aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kittanning, Pennsylvani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7152</id>
    <revision>
      <id>228366</id>
      <parentid>222453</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="634" sha1="n9d2j3w9jf3flmabdluvjbc6clrw8nb" xml:space="preserve">[[Restren:Map of Pennsylvania highlighting Armstrong County.svg|thumb|250px|]]
[[Restren:Map of Kittaning, Armstrong County, Pennsylvania Highlighted.png|thumb|250px|]]
'''Kittanning''' yw burjestra ha se konteth [[Konteth Armstrong, Pennsylvani|Konteth Armstrong]], [[Pennsylvani]], [[Statys Unys]]. Desedhys yw an burjestra war Dhowr Allegheny. Yn 2010, poblans an sita o 4,787.

An sita a veu fondys yn [[1803]].

== Gwiasva ==
* [http://kittanning.com/ kittanning.com]


{{Stokk-Pennsylvani}}

[[Klass:Burjestrevow yn Pennsylvani]]
[[Klass:Gorcita Pitt]]
[[Klass:Istori Amerikanyon Enesik]]
[[Klass:Seow konteth yn Pennsylvani]]</text>
      <sha1>n9d2j3w9jf3flmabdluvjbc6clrw8nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rhydri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8509</id>
    <revision>
      <id>228369</id>
      <parentid>217679</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="hznv62byye4f4spn0jxz9rz7yls6hl2" xml:space="preserve">[[File:Starbuck Street, Rudry - geograph.org.uk - 425560.jpg|thumb|Rhydri]]
'''Rhydri''' yw tre yn [[Caerffili]], [[Kembra]]; (ST18NE74).&lt;ref&gt;[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]&lt;/ref&gt; Yma hi 6.8 mildir (11 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 130.9 m (210.7 km) dhiworth [[Loundres]]. 1028 o braster an poblans yn 2011, ha 122 (11.9%) a wodhya kewsel [[Kembrek]].

== Pednventydnyow ==
{{Reflist}}

[[Klass:Gwigow yn Kembra]]
[[Klass:Kemenethow Kembra]]</text>
      <sha1>hznv62byye4f4spn0jxz9rz7yls6hl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cwm Cadnant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9104</id>
    <revision>
      <id>228361</id>
      <parentid>166857</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="475" sha1="56ab53secx46e5zm44nxqvuvwhcqdmo" xml:space="preserve">[[File:Hafoty, Llansadwrn - geograph.org.uk - 956834.jpg|thumb|Cwm Cadnant]]
'''Cwm Cadnant''' yw tre yn [[Ynys Môn]], [[Kembra]]; (SH57SE16).&lt;ref&gt;[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]&lt;/ref&gt; Yma hi 128.4 mildir (206.6 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 207.9 m (334.5 km) dhiworth [[Loundres]]. 2192 o braster an poblans yn 2011, ha 1261 (57.5%) a wodhya kewsel [[Kembrek]].

== Pednventydnyow ==
{{Reflist}}

[[Klass:Kemenethow Kembra]]</text>
      <sha1>56ab53secx46e5zm44nxqvuvwhcqdmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Porthkragen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14073</id>
    <revision>
      <id>228365</id>
      <parentid>223778</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="tdorne87rxova6j3rrsrs2jsziza0lm" xml:space="preserve">{{Tyller| fetchwikidata=ALL | onlysourced=no| suppressfields= |name=Porthkragen}}

'''Porthkragen''' ow styrya porth an [[Kragen|gragen]] ew gwig arvorek en Kernow north en pluw Sen Gwynnas ort pedn porth. An wig ww seyth mildir dhe'n soth-west a Borth Bud ha pajar mildir dhe'n north-est a Gastel Boterel. Y hanow en [[Sowsnek]] ew Crackington Haven.

'''Kragen Gres''' ha '''Kragen Wartha''' ew trevesigethow ogas dhe'n porth. Desedhys enjei war an vre soth-est a'n porth. 

==Doronieth==
Porthkragen (hanow an wig - an porth ew Porth Kragen) ew meurgerys dhe dornyji, kerdhoryon ha studhoryon [[dororieth]]. An alsow ew aswonnys rag aga furvyansow [[Karrek wodhosek|karrek wodhasek]] gweladow. Ma an wig ow rei y hanow dhe'n Crackington Formation, kevres a grag [[An Goloven Dhororiethel|Glowek]] ha [[Kyllasen|kyllas]] loos. 

Ma dew vosti ha tavern e'n wig. Hanow an tavern ew 'Coombe Barton Inn', ha desedhys ew en derevyans o chei dyghtyer mengleudh [[Legh|legh]] leel kens.       

Gwres a vili ew treth Porthkragen, bes gwelys ew tewes pan vo mordrik. Ma privedhyow ena ha sawyoryon bownans e'n hav. 

Dhe'n gogledh a'n treth ema '''Pedntir Penkadnow''', ha dhe'n dhyhow ema '''Kabmbig'''. Uhelder an als ma ew 328 troshes. Mildir pella dhe'n dhyhow ma '''Als Uhel''' (High Cliff) owth yskydna dhe 735 troshes. Hemm ew an uhella als en [[Kernow]] oll. 

Ema Porthkragen ow sevel a-ji dhe ‘Direch a Dekter Naturek a Vri’, keffrys ha treja radn a enep Kernow, gen an keth status ha gwithans avel [[Park Kenedhlek]]. 

== Istori ==
Maner Porthkragen o rekordys en Stent [[Pow Sows|Pow an Sowson]] (''Domesday Book'') en 1086 pan o onan a niver a vanoryow senjys gen Berner dhort Robert, Yurl Mortain. Thera hanter krohen a dir ha tir rag tri arader. Thera udn arader, dew geth, hwegh den pastel-dir, peder erow a wedhegi, ugens erow a beurva, peder bugh, tri hogh ha 25 davas. Talvosogeth an maner o 10 sols, kenth o £1 neb termyn kens. 
  
Bys dhe'n 19ves kansbledhen, Porthkragen o porth bian haval orth lies onan aral war als north Kernow. [[Kalgh]] ha glow o enperthys ha [[Legh|legh]] hag askorrasow erel esperthys. Woja for'ow kledhren dhe dhrehedhes an tiredh en 1893, possybyl o dhe dornyji drehedhes an wig a'n gorsav en Prasotri (''Otterham Station''). Vysytoryon o moy kebmyn woja hedna.

Porthkragen o drog-effeythgys gen [[Liv Kastell Boterel 2004|liv Kastel Boterel en 2004]].  An bons a-dreus an ryver, niver a dreven ha'n tavern a veu distruis gen an fros o dhowr.
&lt;gallery&gt;
Crackington Haven.jpg|skeusennik|Porth Kragen gwelys a Bennkadnow ow mires ort an dhyhow en 2003
CrackingtonHavenCornwall.jpg|skeusennik|Porth Kragen gwelys a-dreus an treth en 2005
CrackingtonPencarrowCornwall2.jpg|skeusennik|Karrygi plegys Pennkadnow yn 2005
The View from High Cliff - geograph.org.uk - 1490703.jpg|skeusennik|An gwel a Als Ugel dhe Gabmbig
&lt;/gallery&gt;
{{udn k}}

[[Klass:Gwigow]]
[[Klass:Keynvor Atlantek]]
[[Klass:Leow peblys yn Europa]]</text>
      <sha1>tdorne87rxova6j3rrsrs2jsziza0lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agatha Christie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15010</id>
    <revision>
      <id>228359</id>
      <parentid>225218</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6168" sha1="kmat6mbtmxxq0e4zek002rkq31k25jc" xml:space="preserve">{{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= }}

'''Dame Agatha Mary Clarissa Christie''' &lt;small&gt;DBE&lt;/small&gt; (15 Gwynngala [[1890]] – 12 Genver [[1976]]) o awtoures sowsnek a fugieth dhrogober. Pur veur yw hanow hy lyvrow a-derdro'n bys, ha hi re werthas moy ages 4 bilvil lyver yn ollvysel. Hy lyvrow re beu treylyes dhe voy a yethow ages lyvrow awtour aral vytholl, 103 a yethow herwydh an reknans diwettha. Hy hwedhlow dell yw usys yw yn kever moldransow ha diskudha piw a's gwrug. Hi a wrug devnydh a niver a hwithroryon yn hy lyvrow dhe dhiskudha an voldroryon, an moyha aswonys anedha yw Hercule Poirot ha Miss Marple. Benen goth yw Miss Marple, ow triga yn gwik sowsnek kosel, St Mary Mead. Hi a wra devnydh a hevelepterow dhe hwarvedhyansow y'n termyn usi passyes yn St Mary Mead dhe gonvedhes piw a wrug an moldrans. Hwithrer privedh yw Hercule Poirot, den a [[Pow Belg|Bow Belg]] neb a vyw yn [[Loundres]]. Ev a wra devnydh a'n &quot;kellow byghan loos&quot; dhe gachya an moldrer. Pub hwedhel gans Christie re beu gwrys avel towlennow pellwolok ha fylmow. 

Ynwedh Christie a skrifas gwariow. Onan anedha, ''The Mousetrap'', a dhallathas y'n 'West End' yn 1952. Ev yw an gwari re beu performys an hirra y'n bys. 
&lt;gallery&gt;
Agatha_Christie_as_a_young_woman.jpg|Christie avel benen yowynk
Christie_at_Hydro.jpg|Erthygel paper nowydh dhyworth 1926 ow teklarya hy diskudhans
Agatha_Christie_in_Nederland_(detectiveschrijfster),_bij_aankomst_op_Schiphol_me,_Bestanddeelnr_916-8898_(cropped).jpg|Christie yn 1964
Agatha_Christie_Memorial_(cropped).jpg|Men kov dhe Christie yn kres Loundres
St_Martin's_Theatre,_Covent_Garden,_London-16March2010.jpg|Gwariva ''The Mousetrap'' - Gwariva St Martin's y'n Loundres
&lt;/gallery&gt;

Genys veu Christie yn Torquay yn [[Dewnens]]. Ny eth dhe skol, mes kavos gwersyow gans hy mamm pan veu yowynk drefen hy mamm dhe brederi na godh dhe fleghes dyski redya bys pan vons eth bloodh. Christie a dhyskas hy honan pan veu peswar bloodh. Hi a redyas lies lyver, ytho hi a dhyskas fatel bos skrifer da. Hi dheuth ha bos pianydh ka kantores dha ynwedh. Yn [[Kynsa Bresel an Bys]], hi a oberas yn klavji ha ferylva. Hi a dhemedhis diwweyth, Archibald Christie, hag ena an hendhyskonydh Max Mallowan. Hi a wodhevas iselder wosa an dorrva dhemedhyans kynsa, ha pan wovynnas hy gour kynsa rag didhemedhyans hi eth a wel nebes dedhyow. An paperyow nowydh a gemeras meur a vern y'n hwarvedhyans. Diskudhys veu wosa 10 dydh yn ostel yn Harrogate. Hi a wrug devnydh a'y frofyansow war viajys dhe dylleryow kepar hag [[Irak]] hag [[Ejyp]] yn hy lyvrow.

Yn 1971, enorys veu gans an Vyghternes gans an titel ''Dame Commander of the Order of the British Empire'' po DBE. Christie a verwis 12 Genver 1976 yn 85 bloodh dhyworth achesonyow naturel yn hy chi yn Konteth [[Rysoghen]]. Ynkleudhys yw hi yn korflan St Mary's, Cholsey.

Renkys yw gans an ''Guinness Book of World Records'' avel an romansydh re wrug gwertha an niver moyha bythkweth, a-dro dhe 4 bilvil dasskrif. Hy romans re wrug gwertha an moyha yw ''And Then There Were None'', a-dro dhe 100 milvil dasskrif. Christie a dyllas hwegh romans yn-dann an hanow Mary Westmacott ynwedh. Ny wra an rol a-is komprehendya an palster a hwedhlow berr dyllys yn lies kuntel.

Treylyes veu ''An Rin Kernewek'' (The Cornish Mystery), onan a'n hwedhlow berr y'n kuntel ''Poirot's Early Cases'', dhe [[Kernewek|Gernewek]] gans Roger Henley, ha dyllys yn An Gannas yn [[2021]].

== Rol a lyvrow ==
* [[1920]] ''The Mysterious Affair at Styles''
* [[1922]] ''The Secret Adversary''
* [[1923]] ''Murder on the Links''
* [[1924]] ''The Man in the Brown Suit''
* [[1925]] ''The Secret of Chimneys''
* [[1926]] ''The Murder of Roger Ackroyd''
* [[1927]] ''The Big Four''
* [[1928]] ''The Mystery of the Blue Train''
* [[1929]] ''Partners in Crime''
* [[1929]] ''The Seven Dials Mystery''
* [[1930]] ''The Murder at the Vicarage''
* [[1930]] ''The Mysterious Mr Quin''
* [[1931]] ''The Sittaford Mystery''
* [[1932]] ''Peril at End House''
* [[1933]] ''The Hound of Death''
* [[1933]] ''Lord Edgware Dies''
* [[1934]] ''Murder on the Orient Express''
* [[1934]] ''Parker Pyne investigates''
* [[1934]] ''The Listerdale mystery''
* [[1935]] ''Three Act Tragedy''
* [[1935]] ''Why Didn't They Ask Evans?''
* [[1935]] ''Death in the Clouds''
* [[1936]] ''The A.B.C. Murders''
* [[1936]] ''Murder in Mesopotamia''
* [[1936]] ''Cards on the Table''
* [[1937]] ''Death on the Nile''
* [[1937]] ''Dumb Witness''
* [[1938]] ''Appointment with Death''
* [[1939]] ''Ten Little Niggers/And then there were none''
* [[1939]] ''Murder is Easy''
* [[1939]] ''Hercule Poirot's Christmas''
* [[1941]] ''Evil Under the Sun''
* [[1941]] ''N or M?''
* [[1941]] ''One, Two, Buckle My Shoe''
* [[1942]] ''The Body in the Library''
* [[1942]] ''Five Little Pigs''
* [[1942]] ''The Moving Finger''
* [[1944]] ''Towards Zero''
* [[1944]] ''Sparkling Cyanide''
* [[1945]] ''Death Comes as the End''
* [[1946]] ''The Hollow''
* [[1947]] ''The Labours of Hercules''
* [[1948]] ''There is a Tide''
* [[1949]] ''Crooked House''
* [[1950]] ''A Murder is Announced''
* [[1951]] ''They Came to Baghdad''
* [[1952]] ''Mrs McGinty's Dead''
* [[1953]] ''A Pocket Full of Rye''
* [[1953]] ''After the Funeral''
* [[1955]] ''Hickory Dickory Dock''
* [[1955]] ''Destination Unknown''
* [[1956]] ''Dead Man's Folly''
* [[1957]] ''4.50 from Paddington''
* [[1957]] ''Ordeal by Innocence''
* [[1959]] ''Cat Among the Pigeons''
* [[1961]] ''The Pale Horse''
* [[1962]] ''The Mirror Crack'd from Side to Side''
* [[1963]] ''The Clocks''
* [[1964]] ''A Caribbean Mystery''
* [[1965]] ''At Bertram's Hotel''
* [[1966]] ''Third Girl''
* [[1967]] ''Endless Night''
* [[1968]] ''By the Pricking of my Thumbs''
* [[1969]] ''Hallowe'en Party''
* [[1970]] ''Passenger to Frankfurt''
* [[1971]] ''Nemesis''
* [[1972]] ''Elephants Can Remember''
* [[1973]] ''Postern of Fate''
* [[1974]] ''Poirot's Early Cases''
* [[1975]] ''Curtain''
* [[1976]] ''Sleeping Murder''

[[Klass:Damyow]]
[[Klass:Dinethyansow 1890]]
[[Klass:Istorioresow]]
[[Klass:Mernansow 1976]]
[[Klass:Skriforesow sowsnek]]
[[Klass:Skriforyon fugieth]]
[[Klass:Ynkleudhyansow yn Europa]]</text>
      <sha1>kmat6mbtmxxq0e4zek002rkq31k25jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Goodall</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15216</id>
    <revision>
      <id>228376</id>
      <parentid>225205</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T07:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="sblluj2bhx7isk8qhwkmz10h894jpeh" xml:space="preserve">{{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }}

'''Dama Jane Morris Goodall''' (3 mis Ebrel [[1934]] – 1 mis Hedra [[2025]])&lt;ref&gt;Keith Schneider (1 mis Hedra 2025), [https://www.nytimes.com/2025/10/01/science/earth/jane-goodall-dead.html Jane Goodall, Who Chronicled the Social Lives of Chimps, Dies at 91], ''The New York Times'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 12 mis Hwevrer 2026&lt;/ref&gt; o ''primatologist'' hag ''anthropologist'' sowsnek.

==Devynnow==
{{reflist}}
{{stokk-tus-ru}}

[[Klass:Damyow]]
[[Klass:Dinethyansow 1934]]
[[Klass:Godhonydhesow]]
[[Klass:Kerghynedhoryon]]
[[Klass:Lyjyon a Enor]]
[[Klass:Mernansow 2025]]
[[Klass:Skriforesow sowsnek]]</text>
      <sha1>sblluj2bhx7isk8qhwkmz10h894jpeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oscar Wilde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16073</id>
    <revision>
      <id>228372</id>
      <parentid>224054</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="abz6l2p8w2vnkzj4mu7f2kaw6c23pve" xml:space="preserve">{{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= }}

[[Bardh]], romansydh ha skrifer gwariow iwerdhonek ow skrifa yn [[Sowsnek]] o '''Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde''' (16 Hedra [[1854]] – 30 Du [[1900]]). A-vri ova drefen lymder y skians. Y tisplegyas dhe vos onan a'n skriforyon gwariow moyha sewenus diwedh an termyn Viktoryanek yn [[Loundres]], hag onan a ster moyha y oos. Performys yw niver a'y wariow bys hedhyw, yn arbennik 'The Importance of Being Earnest'. Kevys veu kablus a &quot;dhivethter bras&quot; gans gwer erel, ha breusys dhe dhiw vledhen a lavur kales. Pan veu rydhsys Wilde a'n prison, ev a wolyas an gorthugher na dhe Dieppe war an kowbal. Ny dhehwelas dhe [[Breten Veur|Vreten]] vytholl. 

Genys veu yn 21 Westland Row, [[Dulyn]], [[Iwerdhon]], ow studhya yn Kolji an Drynsys, Dulyn ha Kolji Magdalen, [[Rysoghen]]. Ev a verwis yn [[Paris]], [[Pow Frynk]] hag ynkleudhys yw yn korflan Pere-Lachaise ena.
[[Restren:Oscar wilde in dublin.jpg|skeusennik|left|250px|Gravyans yn Pedrek Merrion, Dulyn]]

== Rol a lyvrow ==
'''Bardhonieth'''
*''Poems'' (1881)
*''The Ballad of Reading Gaol'' (1898)
 
'''Gwariow'''
* ''Salomé'' (Yeth [[Frynkek]]) (1893)
* ''Lady Windermere's Fan'' (1893)
* ''A Woman of No Importance'' (1894)
* ''Salomé: A Tragedy in One Act'' (1894)
* ''The Importance of Being Earnest'' (1899) [http://wikisource.org/wiki/The_Importance_of_Being_Earnest] 
* ''An Ideal Husband'' (1899) [http://wikisource.org/wiki/An_Ideal_Husband] 
* ''A Florentine Tragedy'' (1908)

'''Erel'''
* ''The Canterville Ghost'' (1887)
* ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888)
* ''The Portrait of Mr. W. H.'' (1889)
* ''Lord Arthur Saville&amp;#8217;s Crime and other Stories'' (1891)
* ''Intentions'' (1891)
* ''The Picture of Dorian Gray'' (1891)
* ''House of Pomegranates'' (1891)
* ''The Soul of Man Under Socialism''
* ''De Profundis'' (1905)
* ''The Letters of Oscar Wilde'' (1962)
&lt;br/&gt;
Treylyes veu ''The Canterville Ghost'' dhe [[Kernewek|Gernewek]] gans [[Eddie Climo]] yn [[2012]].


==Dyvynnow==
* ''A cynic is a man who knows the price of everything and the value of nothing''
* ''Art never expresses anything but itself''
* ''Anyone can be good in the country''
* ''A thing is not necessarily true because a man dies for it''
* ''He hasn't an enemy in the world and none of his friends like him''
* ''I have nothing to declare but my genius''
* ''Experience is the name everyone gives to their mistakes''
* ''We all live in the gutter but some of us are looking at the stars''
* ''Work is the curse of the drinking classes''

==Gravyansowu==
* Pedrek Merrion, [[Dulyn]], [[Iwerdhon]]
* Charing Cross, [[Loundres]], [[Pow Sows]] (gans Maggi Hambling)
* Tartu, [[Estoni]]

{{DEFAULTSORT:Wilde, Oscar}}

[[Klass:Artydhyon]]
[[Klass:Dinethyansow 1854]]
[[Klass:Direwlieth]]
[[Klass:Drogoberoryon]]
[[Klass:Godhyli]]
[[Klass:Masons Rydh]]
[[Klass:Mernansow 1900]]
[[Klass:Mernansow awos kleves klevesus]]
[[Klass:Mernansow awos kleves neurologyl]]
[[Klass:Paris]]
[[Klass:Prydydhyon]]
[[Klass:Skriforyon euth]]
[[Klass:Skriforyon fugieth wothek]]
[[Klass:Skriforyon LKDT]]
[[Klass:Socyalydhyon]]
[[Klass:Ynkleudhyansow yn Europa]]</text>
      <sha1>abz6l2p8w2vnkzj4mu7f2kaw6c23pve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Hartnell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16504</id>
    <revision>
      <id>228364</id>
      <parentid>209145</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="2jgwhgkvt55jjj6pe5koxjf9icne0zf" xml:space="preserve">'''William Henry Hartnell''' (8 mis Genver [[1908]] yn [[Loundres]] – 23 mis Ebrel [[1975]] yn [[Kent]]) o gwarier sowsnek (''Doctor Who'').

{{stock-tus-ru}}

[[Klass:Dinethyansow 1908]]
[[Klass:Gwarioryon bellwolok]]
[[Klass:Gwarioryon fylm]]
[[Klass:Gwarioryon sowsnek]]
[[Klass:Mernansow 1975]]
[[Klass:Soudoryon]]</text>
      <sha1>2jgwhgkvt55jjj6pe5koxjf9icne0zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gorsav hyns horn Resrudh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19322</id>
    <revision>
      <id>228367</id>
      <parentid>225890</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>klass</comment>
      <origin>228367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="964" sha1="dxl7zmb7y5espta67br5wl35vyfm26z" xml:space="preserve">{{Kist kedhlow gorsav hyns horn
|hanow=Resrudh
|arwodh=nr
|sowsnek=Redruth
|imach=2018 at Redruth station - from the west.JPG
|le=[[Resrudh]]
|kodgorsav=RED
|dyghtyer=Great Western Railway
|kayys=2
|dedhyasygor=1852
}}

'''Gorsav hyns horn Resrudh''' a serv tre [[Resrudh]]. An gorsav yw war [[Penn-hyns-horn Kernow|Benn-hyns-horn Kernow]].

==Servisyow==
* Great Western Railway a ober servisyow war [[Penn-hyns-horn Kernow|Benn-hyns-horn Kernow]] yntra {{Gorsav|Pennsans}} ha [[Aberplymm]] po [[Loundres]] Paddington.
* CrossCountry a ober nebes servisyow yntra Pennsans ha [[Birmingham]] New Street, Leeds, po [[Karedin]].

{{Dalleth hyns horn}}
{{Linen hyns horn|kyns={{Gorsav|Kammbronn}}|rewyow1=2|linen=Great Western Railway&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Penn-hyns-horn Kernow]]&lt;/small&gt;|liw=0A493E|nessa={{Gorsav|Truru}}|rewyow2=2}}
{{Linen hyns horn|keles1=1|linen=CrossCountry&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[Penn-hyns-horn Kernow]]&lt;/small&gt;|liw=660F21|keles2=1}}
{{s-end}}

[[Klass:Gorsavow]]</text>
      <sha1>dxl7zmb7y5espta67br5wl35vyfm26z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anav</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19406</id>
    <revision>
      <id>228378</id>
      <parentid>228102</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T08:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Magnefl</username>
        <id>5275</id>
      </contributor>
      <comment>foto</comment>
      <origin>228378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="6rylzdgpy4viwagc549etky21zfzeoq" xml:space="preserve">{{Fixkw}}{{Boks klassans|hanow=Anav|imach=Anguidae.jpg|regnum=[[Animalia]]|phylum=[[Chordata]]|species='''''A. fragilis'''''|genus=''[[Anguis]]''|mappa_gwandrans=Anguis fragilis distribution (countries only).png|ordo=[[Squamata]]|classis=[[Reptilia]]|subordo=[[Anguimorpha]]|familia=[[Anguidae]]|dewhenwek=''Anguis fragilis''|awtorita_dewhenwek=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10ves dyllans a Systema Naturae|1758]]}}
[[File:Anguis fragilis-m.jpg|thumb|♂]]


'''Anaves''' (''Anguis fragilis'') yw eghen a bedrevan anvenymus.&lt;ref&gt;https://www.acerecology.co.uk/slow-worm-species-guide/&lt;/ref&gt; Anaves a drig yn tell po owth omgudha yn-dann daklow.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090617154220/http://www.ljmu.ac.uk/BIE/BIE_docs/ms_07-49.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://animaldiversity.org/accounts/Anguis_fragilis/&lt;/ref&gt; Aga kroghen yw leven gans skans heb gorgudhansow.

== Teythi ==
Anaves y'n jeves korf hir kylghek, eseli vyth, hag a’s teves hirder ughboyntel a 57.5cm.&lt;ref&gt;Wolfgang Böhme: ''A record-sized specimen of the western slow worm (Anguis fragilis).'' In: ''Zeitschrift für Feldherpetologie.'' Bd. 19, Nr. 1, 2012, ISSN 0946-7998, S. 117–118.&lt;/ref&gt; An rann vrassa a anaves yw yntra 40 ha 45cm hir, gans bys dhe 22cm war an tregh penn hag an remenant yw war an lost.&lt;ref&gt;Dieter Glandt: ''Die Amphibien und Reptilien Europas. Alle Arten im Porträt.'' Quelle &amp; Meyer Verlag, Wiebelsheim 2015, ISBN &lt;bdi&gt;978-3-494-01581-1&lt;/bdi&gt;, S. 322–327.&lt;/ref&gt; Nyns eus konna gweladow. An lost, hag a dhiwedh yn bleyn kornek, yw didorr gans an tron, hag yw boghes hirra yn fenowgh. Anaves a yll dibenna aga lost mars yw tennys gans omsettyer.&lt;ref&gt;https://www.lacerta.de/AF/Bibliografie/BIB_623.pdf&lt;/ref&gt; Pan dhasdevys, an lost a dev dhe vos stock byghan, dell hevel drefen gwayans, troghgafflans, ha defens nag yw mennys.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8709428&lt;/ref&gt;

An arenep a'n groghen a gonsyst a skans leven, kylghek po hweghkornek, ha heb gorgudhans. Yn kowal, yma 125 dhe 150 rewyow a skans war'n tron ha 130 dhe 160 war'n lost. Yn-dann an skans, yma platyow askornek (henwys ''osteoderms''), hemm yw prag anaves a bedrevan yn tiwedhyn hag yn kledhek, moy yndella es serf. An skans war an penn yw haval dhe skans war serf. Dell yw usys, an bolghow skovarn yw kudh yn tien yn-dann an skans. An lagasow yw byghan hag yma kreghyn lagas gwayadow ha degeadow (an re ma yw kesteudhys yn serf) hag an pupyls yw rond. An taves berr yw efan ha dewlappek. Rag lapya, rag kolsugna substansow flerys, res yw dhedha ygeri aga ganow, drefen nyns eus an bolgh yn an weus wartha a serf. An dens yw bleynys ha treweythyow stag yn anstroth yns i; yma 7 dhe 9 dens yn an ''premaxilla'', 10 dhe 12 yn an ''maxilla'', ha 14 dhe 16 yn an en woles.&lt;ref&gt;Rainer Günther, Wolfgang Völkl: ''Blindschleiche – Anguis fragilis Linnaeus, 1758.'' In: Rainer Günther (Hrsg.): ''Die Amphibien und Reptilien Deutschlands.'' Gustav Fischer, Jena u. a. 1996, ISBN &lt;bdi&gt;3-437-35016-1&lt;/bdi&gt;, S. 617–631.&lt;/ref&gt;

Yma yn fenowgh dhe'n venynreydh linen a-hys an mell keyn ha tuyow du; yma dhe'n gorreydh breghi keyn. Anaves yowynk yw owrek gans torrow ha tenwennow gorm, ha linen dhu a-hys an mell keyn.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/23140448/The_blue_spotted_morph_of_the_slow_worm_Anguis_fragilis_Colour_polymorphism_and_predation_risks&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.13128%2FActa_Herpetol-17857&lt;/ref&gt;

=== Braster ha termyn bewnans ===
Anaves tevesik a dev dhe vos ogas ha 50cm, hag yw aswonys rag aga thermynyow bewnans hir. An anav yw martesen an bedrevan gans an hirra termyn bewnans, ow pewa a-dro dhe 30 bledhynnyow y'n gwyls ha 54 bledhynnyow dhe'n lyha yn kethneth (an rekord ma yw gans anav gorow neb a drigys yn Milva Kopenhavn a-dhia 1892 dhe 1946, an bloodh pan obtaynys yw ankoth).&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170916052705/http://www.newnaturalists.com/product/9780007308156/The+British+Amphibians+and+Reptiles&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fourmilab.ch/images/animal_magnetism/notasnake.html&lt;/ref&gt;

== Dinythyans ==
Yn [[Europa]] Kres, an termyn-kyjya yw yntra mis Ebrel ha Metheven. An gorreydh a omladh yn freudhek rag an benynreydh, kynth yn an rann vrassa a boblansow an rann vrassa yns. An erbynoryon a wra herdhya, bratha, ha maylya an eyl gans y gila. Dres kyjyans, an venynreydh yw brathys yn fenowgh, hag an gorreydh a worr a-bervedh y dhew ''hemipenes'' yn an kloaka a'n venynreydh. Kyjyans a yll kemeres nebes euryow.

Treweythyow, benynreydh a gyj gans gorreydh erel. An termyn-tevi yw 11 dhe 14 seythennyow, hag ena i a dhinyth eth dhe dhewdhek fleghes (dres eghen 2 dhe 28) yntra mis Gortheren ha mis Est, treweythyow diwettha hwath. Anaves a dhinyth fleghes byw, an fleghes yw 7 dhe 10cm hir hag yn plisken tanow treusweladow, mayth i a wan a-wosa.&lt;ref&gt;Heribert Wolfbeck, Klemens Fritz: ''Blindschleiche, Anguis fragilis Linnaeus, 1758.'' In: Hubert Laufer, Klemens Fritz, Peter Sowig: ''Die Amphibien und Reptilien Baden-Württembergs.'' Ulmer, Stuttgart 2007, ISBN &lt;bdi&gt;978-3-8001-4385-6&lt;/bdi&gt;, S. 619–632.&lt;/ref&gt;

== Ekologieth ==
An kramviles ma nag omhowla avel eghennow erel, yn le i a omdommhe yn-dann daklow kepar ha meyn tommhes gans an howl. Yth ymons kevys yn gwels hir ha kerghynnedhow glyb erel.&lt;ref&gt;https://iwt.ie/species-in-focus-slow-worm/&lt;/ref&gt; Yn RU, anaves yw kevys yn fenowgh yn lowarthow ha pastellow tir, le mayth i a yll bos kennerthys dhe dhos a-ji ha gweres dhe remova hwesker pla gans ow korra plastek du po ow provia tylleryow rag klesa kepar ha bernyow prenn, folennow hornek kevryllys, po prileghennow.&lt;ref&gt;https://www.richardjacksonsgarden.co.uk/can-i-help-garden-slow-worms/&lt;/ref&gt; War dhedyow tomm, unn po moy anaves a yll bos kevys yn-dann an guntelloryon tes ma.

An patron gwrians a anav yw avrewlys hag ervirys gans an kerghynnedh. Rag ensampel, hwithrans a dhiskwedh yth ymons difun dres an voragweyth, an mo, ha wosa glawas. Martesen hemm yw awos an fara a'ga boos.&lt;ref&gt;https://kar.kent.ac.uk/69744/&lt;/ref&gt;

Omsettyoryon yw: [[Nader|nadres]], [[Brogh|broghes]], [[Edhen|ydhyn]], brini, [[Kath|kathes]], [[Lowarn|lewern]], [[Sort Europek|sortes]], fesons, ha [[Sarf|serf]].&lt;ref&gt;https://www.bto.org/our-science/projects/gbw/gardens-wildlife/garden-reptiles-amphibians/a-z-reptiles-amphibians/slow-worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://surrey-arg.org.uk/SARGWEB.php?app=SpeciesData&amp;Species=slow_worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.froglife.org/info-advice/amphibians-and-reptiles/slow-worm/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/reptiles/smooth-snake&lt;/ref&gt; Anaves a helergh an lok a omsettyoryon gans aga thavosow. Avel meur a bedrevanes erel, i a yll dibenna aga lostow rag diank omsettyoryon. An lost a dhasdev, mes na dhe'n hirder gwreydhek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

An rewl voos a anav a gonsyst a velhwes, bulhornes, ha buluk.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1080%2F00222930802702464&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.31396/biodiv.jour.2023.14.3.481.483&lt;/ref&gt;

== Studh gwithys yn RU ==
Yn an [[Ruvaneth Unys]], an anav yw gwithys yn-dann an [[Reyth Godhvewnans ha Powdir 1981]], gans oll eghennow pedrevan teythiek erel. An poblans anav re beu owth iselhe, hag anlaghel yw dhe ladha, hodya, gwertha, po argemynna dhe wertha.&lt;ref&gt;https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/reptiles/slow-worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070504002435/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/281.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/69&lt;/ref&gt;7

== Bewdoronieth ==
An anav yw desevys dhe vos andeythiek yn [[Wordhen|Iwerdhon]], ow trehedhes yn 1900ow. Awos aga usyow kevrinek yth ymons kales dhe aspia hag yw gwelys hepken yn rannow a Gonteth Clare ha martesen Galway, dre vras y'n rannvro Burren.&lt;ref&gt;https://iwt.ie/species-in-focus-slow-worm/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140203030313/http://www.npws.ie/media/npwsie/content/images/protectedsites/sitesynopsis/SY001926.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irishexaminer.com/opinion/columnists/arid-20225783.html&lt;/ref&gt;

== Istori esplegyans ==
Eseli a'n kinda ''[[Anguis]]'' a omdhiskwedhas yn Europa dres an parth Bronnvil Paleojin 14, yntra nans yw 43.5 ha 41.2 milvil bledhynnyow, owth omdhesedha orth an rann Lutetian a'n Eocin.

== Rol a dhevynnow ==
&lt;references /&gt;

[[Klass:Kramviles]]</text>
      <sha1>6rylzdgpy4viwagc549etky21zfzeoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228379</id>
      <parentid>228378</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T09:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="trq9vxb1rgla5fo1yjgifbnen2cvn5d" xml:space="preserve">{{Fixkw}}{{Boks klassans|hanow=Anav|imach=Anguidae.jpg|regnum=[[Animalia]]|phylum=[[Chordata]]|species='''''A. fragilis'''''|genus=''[[Anguis]]''|mappa_gwandrans=Anguis fragilis distribution (countries only).png|ordo=[[Squamata]]|classis=[[Reptilia]]|subordo=[[Anguimorpha]]|familia=[[Anguidae]]|dewhenwek=''Anguis fragilis''|awtorita_dewhenwek=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10ves dyllans a Systema Naturae|1758]]}}
[[File:Anguis fragilis-m.jpg|thumb|♂]]


'''Anaves''' (''Anguis fragilis'') yw eghen a bedrevan anvenymus.&lt;ref&gt;https://www.acerecology.co.uk/slow-worm-species-guide/&lt;/ref&gt; Anaves a drig yn tell po owth omgudha yn-dann daklow.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090617154220/http://www.ljmu.ac.uk/BIE/BIE_docs/ms_07-49.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://animaldiversity.org/accounts/Anguis_fragilis/&lt;/ref&gt; Aga hroghen yw leven gans skans heb gorgudhansow.

== Teythi ==
Anaves y'n jeves korf hir kylghek, eseli vyth, hag a’s teves hirder ughboyntel a 57.5cm.&lt;ref&gt;Wolfgang Böhme: ''A record-sized specimen of the western slow worm (Anguis fragilis).'' In: ''Zeitschrift für Feldherpetologie.'' Bd. 19, Nr. 1, 2012, ISSN 0946-7998, S. 117–118.&lt;/ref&gt; An rann vrassa a anaves yw yntra 40 ha 45cm hir, gans bys dhe 22cm war an tregh penn hag an remenant yw war an lost.&lt;ref&gt;Dieter Glandt: ''Die Amphibien und Reptilien Europas. Alle Arten im Porträt.'' Quelle &amp; Meyer Verlag, Wiebelsheim 2015, ISBN &lt;bdi&gt;978-3-494-01581-1&lt;/bdi&gt;, S. 322–327.&lt;/ref&gt; Nyns eus konna gweladow. An lost, hag a dhiwedh yn bleyn kornek, yw didorr gans an tron, hag yw boghes hirra yn fenowgh. Anaves a yll dibenna aga lost mars yw tennys gans omsettyer.&lt;ref&gt;https://www.lacerta.de/AF/Bibliografie/BIB_623.pdf&lt;/ref&gt; Pan dhasdevys, an lost a dev dhe vos stock byghan, dell hevel drefen gwayans, troghgafflans, ha defens nag yw mennys.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8709428&lt;/ref&gt;

An arenep a'n groghen a gonsyst a skans leven, kylghek po hweghkornek, ha heb gorgudhans. Yn kowal, yma 125 dhe 150 rewyow a skans war'n tron ha 130 dhe 160 war'n lost. Yn-dann an skans, yma platyow askornek (henwys ''osteoderms''), hemm yw prag anaves a bedrevan yn tiwedhyn hag yn kledhek, moy yndella es serf. An skans war an penn yw haval dhe skans war serf. Dell yw usys, an bolghow skovarn yw kudh yn tien yn-dann an skans. An lagasow yw byghan hag yma kreghyn lagas gwayadow ha degeadow (an re ma yw kesteudhys yn serf) hag an pupyls yw rond. An taves berr yw efan ha dewlappek. Rag lapya, rag kolsugna substansow flerys, res yw dhedha ygeri aga ganow, drefen nyns eus an bolgh yn an weus wartha a serf. An dens yw bleynys ha treweythyow stag yn anstroth yns i; yma 7 dhe 9 dens yn an ''premaxilla'', 10 dhe 12 yn an ''maxilla'', ha 14 dhe 16 yn an en woles.&lt;ref&gt;Rainer Günther, Wolfgang Völkl: ''Blindschleiche – Anguis fragilis Linnaeus, 1758.'' In: Rainer Günther (Hrsg.): ''Die Amphibien und Reptilien Deutschlands.'' Gustav Fischer, Jena u. a. 1996, ISBN &lt;bdi&gt;3-437-35016-1&lt;/bdi&gt;, S. 617–631.&lt;/ref&gt;

Yma yn fenowgh dhe'n venynreydh linen a-hys an mell keyn ha tuyow du; yma dhe'n gorreydh breghi keyn. Anaves yowynk yw owrek gans torrow ha tenwennow gorm, ha linen dhu a-hys an mell keyn.&lt;ref&gt;https://www.academia.edu/23140448/The_blue_spotted_morph_of_the_slow_worm_Anguis_fragilis_Colour_polymorphism_and_predation_risks&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.13128%2FActa_Herpetol-17857&lt;/ref&gt;

=== Braster ha termyn bewnans ===
Anaves tevesik a dev dhe vos ogas ha 50cm, hag yw aswonys rag aga thermynyow bewnans hir. An anav yw martesen an bedrevan gans an hirra termyn bewnans, ow pewa a-dro dhe 30 bledhynnyow y'n gwyls ha 54 bledhynnyow dhe'n lyha yn kethneth (an rekord ma yw gans anav gorow neb a drigys yn Milva Kopenhavn a-dhia 1892 dhe 1946, an bloodh pan obtaynys yw ankoth).&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170916052705/http://www.newnaturalists.com/product/9780007308156/The+British+Amphibians+and+Reptiles&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fourmilab.ch/images/animal_magnetism/notasnake.html&lt;/ref&gt;

== Dinythyans ==
Yn [[Europa]] Kres, an termyn-kyjya yw yntra mis Ebrel ha Metheven. An gorreydh a omladh yn freudhek rag an benynreydh, kynth yn an rann vrassa a boblansow an rann vrassa yns. An erbynoryon a wra herdhya, bratha, ha maylya an eyl gans y gila. Dres kyjyans, an venynreydh yw brathys yn fenowgh, hag an gorreydh a worr a-bervedh y dhew ''hemipenes'' yn an kloaka a'n venynreydh. Kyjyans a yll kemeres nebes euryow.

Treweythyow, benynreydh a gyj gans gorreydh erel. An termyn-tevi yw 11 dhe 14 seythennyow, hag ena i a dhinyth eth dhe dhewdhek fleghes (dres eghen 2 dhe 28) yntra mis Gortheren ha mis Est, treweythyow diwettha hwath. Anaves a dhinyth fleghes byw, an fleghes yw 7 dhe 10cm hir hag yn plisken tanow treusweladow, mayth i a wan a-wosa.&lt;ref&gt;Heribert Wolfbeck, Klemens Fritz: ''Blindschleiche, Anguis fragilis Linnaeus, 1758.'' In: Hubert Laufer, Klemens Fritz, Peter Sowig: ''Die Amphibien und Reptilien Baden-Württembergs.'' Ulmer, Stuttgart 2007, ISBN &lt;bdi&gt;978-3-8001-4385-6&lt;/bdi&gt;, S. 619–632.&lt;/ref&gt;

== Ekologieth ==
An kramviles ma nag omhowla avel eghennow erel, yn le i a omdommhe yn-dann daklow kepar ha meyn tommhes gans an howl. Yth ymons kevys yn gwels hir ha kerghynnedhow glyb erel.&lt;ref&gt;https://iwt.ie/species-in-focus-slow-worm/&lt;/ref&gt; Yn RU, anaves yw kevys yn fenowgh yn lowarthow ha pastellow tir, le mayth i a yll bos kennerthys dhe dhos a-ji ha gweres dhe remova hwesker pla gans ow korra plastek du po ow provia tylleryow rag klesa kepar ha bernyow prenn, folennow hornek kevryllys, po prileghennow.&lt;ref&gt;https://www.richardjacksonsgarden.co.uk/can-i-help-garden-slow-worms/&lt;/ref&gt; War dhedyow tomm, unn po moy anaves a yll bos kevys yn-dann an guntelloryon tes ma.

An patron gwrians a anav yw avrewlys hag ervirys gans an kerghynnedh. Rag ensampel, hwithrans a dhiskwedh yth ymons difun dres an voragweyth, an mo, ha wosa glawas. Martesen hemm yw awos an fara a'ga boos.&lt;ref&gt;https://kar.kent.ac.uk/69744/&lt;/ref&gt;

Omsettyoryon yw: [[Nader|nadres]], [[Brogh|broghes]], [[Edhen|ydhyn]], brini, [[Kath|kathes]], [[Lowarn|lewern]], [[Sort Europek|sortes]], fesons, ha [[Sarf|serf]].&lt;ref&gt;https://www.bto.org/our-science/projects/gbw/gardens-wildlife/garden-reptiles-amphibians/a-z-reptiles-amphibians/slow-worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://surrey-arg.org.uk/SARGWEB.php?app=SpeciesData&amp;Species=slow_worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.froglife.org/info-advice/amphibians-and-reptiles/slow-worm/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/reptiles/smooth-snake&lt;/ref&gt; Anaves a helergh an lok a omsettyoryon gans aga thavosow. Avel meur a bedrevanes erel, i a yll dibenna aga lostow rag diank omsettyoryon. An lost a dhasdev, mes na dhe'n hirder gwreydhek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

An rewl voos a anav a gonsyst a velhwes, bulhornes, ha buluk.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1080%2F00222930802702464&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.31396/biodiv.jour.2023.14.3.481.483&lt;/ref&gt;

== Studh gwithys yn RU ==
Yn an [[Ruvaneth Unys]], an anav yw gwithys yn-dann an [[Reyth Godhvewnans ha Powdir 1981]], gans oll eghennow pedrevan teythiek erel. An poblans anav re beu owth iselhe, hag anlaghel yw dhe ladha, hodya, gwertha, po argemynna dhe wertha.&lt;ref&gt;https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/reptiles/slow-worm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070504002435/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/281.shtml&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/69&lt;/ref&gt;7

== Bewdoronieth ==
An anav yw desevys dhe vos andeythiek yn [[Wordhen|Iwerdhon]], ow trehedhes yn 1900ow. Awos aga usyow kevrinek yth ymons kales dhe aspia hag yw gwelys hepken yn rannow a Gonteth Clare ha martesen Galway, dre vras y'n rannvro Burren.&lt;ref&gt;https://iwt.ie/species-in-focus-slow-worm/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140203030313/http://www.npws.ie/media/npwsie/content/images/protectedsites/sitesynopsis/SY001926.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irishexaminer.com/opinion/columnists/arid-20225783.html&lt;/ref&gt;

== Istori esplegyans ==
Eseli a'n kinda ''[[Anguis]]'' a omdhiskwedhas yn Europa dres an parth Bronnvil Paleojin 14, yntra nans yw 43.5 ha 41.2 milvil bledhynnyow, owth omdhesedha orth an rann Lutetian a'n Eocin.

== Rol a dhevynnow ==
&lt;references /&gt;

[[Klass:Kramviles]]</text>
      <sha1>trq9vxb1rgla5fo1yjgifbnen2cvn5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Devnydhyer:Flynn Peck/sandbox</title>
    <ns>2</ns>
    <id>19432</id>
    <revision>
      <id>228380</id>
      <parentid>228343</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T10:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>228380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57145" sha1="nr1203obkbl7aapm7xd46kpoy7r6p1q" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].
* Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone.
* Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]].
* Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys.

== Aktivita loskvenydhyek ==
[[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]]
Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== Ow tardha ===
An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel &quot;ow tardha&quot; byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn.

=== Byw ===
{{Chif|Loskvenydh byw}}
Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/&lt;/ref&gt;

=== Yn kosk ha dasbywhys ===
[[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]]
An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct&lt;/ref&gt; Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw &quot;byw&quot; yn tororiethel.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth &quot;yn kosk&quot; dhe &quot;byw&quot;, loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term &quot;yn kosk&quot; yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag &quot;an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva&quot;,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576&lt;/ref&gt; byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath.

Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature08458&lt;/ref&gt; Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z&lt;/ref&gt; Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2&lt;/ref&gt; Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]].

Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption&lt;/ref&gt;

=== Difudhek ===
[[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]]
Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] &quot;gorloskvenydh&quot; a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva.

=== Nivel warneth loskvenydhyek ===
An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.&lt;ref&gt;http://www.volcanolive.com/alerts.html&lt;/ref&gt; Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew.

== Loskvenydhyow Degvledhen ==
{{Chif|Rolyow a loskvenydhyow|Loskvenydhyow Degvledhen}}
An Loskvenydhyow Degvledhen yw 16 loskvenydh aswonys gans an [[Kowethas Keswlasek a Loskvenydhonieth ha Kymygieth an Pervedh a'n Nor]] (KKLKPN) avel ow pos wordhi a vos studhys kyns oll awos aga istori a dardhansow bras distruiek ha nester dhe arenebedhow anedhys. Henwys yns Loskvenydhyow Degvledhen dre reson dallethys o an ragdres avel rann a'n [[Degvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel|Dhegvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel]] (an 1990ow) arghasys gans an [[Kenedhlow Unys]]. An 16 Loskvenydhyow Degvledhen a-lemmyn yw:

* [[Avachinsky]]-[[Koryaksky]] (war-barth), [[Penn Tir Kamchatka|Kamchatka]], [[Russi]]
* [[Volcán de Colima]], [[Jalisco]] ha [[Colima]], [[Meksiko]]
* [[Menydh Etna]], [[Sisili]], [[Itali]]
* [[Galeras]], [[Nariño]], [[Kolombi]]
* [[Mauna Loa]], [[Hawaii]], [[Statys Unys|SU]]
* [[Menydh Merapi]], [[Java Kres]], [[Indonesi]]
* [[Menydh Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]
* [[Menydh Rainier]], [[Stat Washington|Washington]], SU
* [[Sakurajima]], [[Rannvro Kagoshima]], [[Nihon]]
* [[Santa María (loskvenydh)|Santa María]], [[Gwatemala]]
* [[Santorini]], [[Cyclades]], [[Pow Grek]]
* [[Loskvenydh Taal]], [[Luzon]], [[Filipinys]]
* [[Teide]], [[Canarias]], [[Spayn]]
* [[Ulawun]], [[Breten Nowydh]], [[Papwa Gyni Nowydh]]
* [[Menydh Unzen]], [[Rannvro Nagasaki]], Nihon
* [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], [[Naples]], [[Itali]]

An [[Ragdres Diassans Karbon Nor Down]], ragdres a'n [[Mirji Karbon Down]], a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys [[Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann]] rag musura komparrivow CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1130%2FG24149A.1&lt;/ref&gt;

== Loskvenydhyow ha tus ==
[[Restren:Mauna Loa atmospheric transmission.png|skeusennik|Tresen dhewynnyans howlek 1958-2008, ow tiskwedhes fatel iselhys yw an dewynnyans wosa tardhansow loskvenydhyek meur]]
Tardhansow loskvenydhyek a wodros hwarheans denel. Byttegyns, aktivita loskvenydhyek a brovi meur a asnodhow dhe les.

=== Argollow ===
{{Chif|Argol loskvenydhyek}}
[[Restren:SO2 Galapagos 20051101.jpg|skeusennik|Keskreunyans a [[sulfur dioksid]] a-ugh dhe'n [[Sierra Negra (Galápagos)|Loskvenydh Sierra Negra]], [[Enesow Galápagos]], dres tardhans yn mis Hedra 2005]]
Yma meur a [[Tardhans loskvenydhyek|eghennow dyffrans a dardhansow loskvenydhyek]] hag aktivita kowethys: [[Tardhans freatek|tardhansow freatek]] (dinythys gans ethen), tardhansow hedardh a lava gans meur a [[Silikon dioksid|sylyka]] (r.e. [[ryolit]]), tardhansow diverek a lava heb meur a sylyka (r.e [[basalt]]), [[Diskar ranngylgh|diskarow ranngylgh]], [[Fros pyroklastek|frosow pyroklastek]], [[Lahar|laharys]], ha [[Gass loskvenydhyek|dyllansow gass loskvenydhyek]]. An re ma a yll bos godros dhe dus. Dorgrysyow, [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], ha [[Geyser|geysers]] a geveyl yn fenowgh aktivita loskvenydhyek.
[[Restren:Large eruptions.jpg|skeusennik|Kehevelyans a dardhansow kynsistorek an Statys Unys ([[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|MDL 7 hag 8]]) gans tardhansow a vri a'n gansbledhen 19ves hag 20ves]]
Gassys loskvenydhyek a yll hedhes an stratosfer, le mayth i a furv ayrosolys [[trenken sulfurek]] neb a yll dastewynnya dewynnyans howlek hag iselhe tempredhow war'n nor yn arwedhek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1256%2Fqj.03.60&lt;/ref&gt; Sulfur dioksid a'n tardhans a [[Huaynaputina]] a alla bos an kaws rag an [[Gornown Russek a 1601–1603]].&lt;ref&gt;https://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080423135236.htm&lt;/ref&gt; Dasoberyansow kymygiethel a ayrosolys sulfas y'n stratosfer a yll kisya an [[gweli oson]], ha trenkennow kepar ha [[hidrojen klorid]] (HCl) ha [[hidrojen fluorid]] (HF) a yll kodha dhe'n dor avel [[glaw trenk]]. Mynsow re vras a holan fluorid dhyworth tardhansow re bosnsa bestes yn [[Island|Rewenys]] lies gweyth.&lt;ref&gt;Thorarinsson, Sigurdur (1970). ''Hekla, A Notorious Volcano''. trans. Jóhann Hannesson, Pétur Karlsson. Reykjavík: Almenna bókafélagið.&lt;/ref&gt; [[Tardhans hedardh|Tardhansow loskvenydhyek hedardh]] a dhyllo an [[gass chi gweder]] [[karbon dioksid]] hag yndella a brovi pennfenten dhown a [[Karbon|garbon]] rag [[Kylgh bewdorkymygiethel|kylghyow bewdorkymygiethel]].&lt;ref&gt;https://pubs.usgs.gov/of/1997/of97-262/of97-262.html&lt;/ref&gt;

Lusu tewlys dhe'n ebron gans tardhansow a yll bos argol rag ayrennow, dres oll [[Jett|jettys]] le mayth an perthyglow a yll bos teudhys gans an tempredh oberi ughel; ena an perthyglow teudhys a omlen orth lownyow an [[turbin]] ha dihevelebi aga furv, hemm a woderr oberyans an turbin. Hemm a yll kawsya kudynnow bras rag viajyans ayrel.

Yth esa [[gwav loskvenydhyek]] krysys dhe vos nans yw 70,000 bledhynnyow wosa an [[Gorloskvenydh|gordardhans]] a [[Lynn Toba]] yn enys [[Sumatra]] yn [[Indonesi]].&lt;ref&gt;https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091123142739.htm&lt;/ref&gt; Hemm a gawsyas martesen strooth poblans neb a vennas an eretons genynnyk a oll an dus usi hedhyw.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm&lt;/ref&gt; Tardhansow loskvenydhyek a gevras dhe hwarvosow difudhans kepar hag an meurdhifudhansow [[Meurdhifudhans an Ordovician Diwedhes|Penn-Ordovician]], [[Hwarvos difudhans Permian–Triassek|Permian–Triassek]], ha [[Meurdhifudhans an Devonian Diwedhes|Devonian Diwedhes]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20050314025022/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/others/others_07.html&lt;/ref&gt;

An tardhans 1815 a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] a wrug digomposteryow an hin ollvysel neb a dheuth ha bos aswonys avel an &quot;[[Bledhen heb Hav]]&quot; awos an effeyth war gewer Europek hag Amerikanek Gledh.&lt;ref&gt;''Volcanoes in human history: the far-reaching effects of major eruptions''. Jelle Zeilinga de Boer, Donald Theodore Sanders (2002). Princeton University Press. p. 155. ISBN 0-691-05081-3.&lt;/ref&gt; An gwav oor a 1740–41, neb a gawsyas [[Gornown Wordhonek (1740–1741)|gornown]] efan yn Europa a-gledh, a yll bos awos tardhans loskvenydhyek.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160112061115/http://press.princeton.edu/chapters/s8857.html&lt;/ref&gt;

=== Lesow ===
Kyn tardhansow loskvenydhyek a wodros mynsek tus, aktivita yn termyn eus passys re wrug asnodhow erbysek posek. Tuff furvys dhyworth lusu loskvenydhyek yw karrek vleudh devnydhys rag drehevyans a-dhia istori pell.&lt;ref&gt;Marcari, G., G. Fabbrocino, and G. Manfredi. &quot;Shear seismic capacity of tuff masonry panels in heritage constructions.&quot; Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture X 95 (2007): 73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://permalink.lanl.gov/object/tr?what=info:lanl-repo/lareport/LA-UR-19-21132&lt;/ref&gt; An Romanyon a dhevnydhys tuff yn fenowgh, pals yw yn [[Itali]], rag drehevyans.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;https://doi.org/10.1111%2Fj.1475-4754.2005.00215.x&lt;/ref&gt; An [[Tus Rapa Nui|dus Rapa Nui]] a dhevnydhyas tuff rag gwruthyl an brassa rann a'n delowyow [[Moai]] yn [[Ynys Pask|Enys Bask]].&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=FPQhDAAAQBAJ&amp;dq=moai+construction&amp;pg=PA149&lt;/ref&gt;

Lusu loskvenydhyek ha basalt tewedhys a askorr nebes a'n moyha feyth gweres a oll an bys. Rych yw yn methynnow kepar ha [[horn]], [[magnesiom]], [[potassiom]], [[kalciom]], ha [[fosforos]].&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://www.worldatlas.com/articles/why-is-volcanic-soil-fertile.html&lt;/ref&gt; Aktivita loskvenydhyek a le asnodhow moon talvosek.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Kowethys yw gans kevradhow ughel a fros tomm dhyworth pervedh an Nor. An re ma a yll bos devnydhys avel [[tredan dordesel]].&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Tornyaseth kowethys gans loskvenydhyow yw diwysyans ollvysel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362&lt;/ref&gt;

=== Avisyow salowder ===
Meur a loskvenydhyow yn ogas a drevow denel yw golys yn hlewek rag provia gwarnyansow kyns tardhansow degynsywek. Ynwedh, konvedhes gwell arnowydh a loskvenydhonieth re omsewyas gorthebow gwell dhe aktivitys loskvenydhyek anwaytys. Ny yll loskvenydhonieth dargana an eur po dedhyas kewar a dardhansow pell, mes loskvenydhyow golys yn hwiw a yll bos darganys yn kewerder dhyworth euryow dhe dhedhyow kyns.&lt;ref&gt;https://www.nationalgeographic.com/environment/article/volcano-safety-tips&lt;/ref&gt; An diverseth a loskvenydhyow hag aga homplegeth a finweth darganow tardhans dhe vos selys war [[Gwirhavalonieth|wirhavalieth]] ha dyghtyans argol. Hwath, y fydh nebes tardhansow heb gwarnyans dhe les. Yth esa ensamplys a hemma yn mis Meurth 2017: yth esa bagas touryst ow mires orth tardhans darganadow a Venydh Etna hag an lava a gestavas orth kreunyans ergh hag a dardhas yn-dann shyndya 10 tus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362&lt;/ref&gt; Eghennow erel a dardhansow a vri yw aswonys dhe ri gwarnyansow dhe les a euryow dhe'n moyha.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Godhonydhyon a verk argol, hag y elvennow socyal, dihaval orth teythiogyon hag an re na neb a wra assayans argol socyal a'ga farth, ytho an dhew alarmow fals parys dhe ania ha kabel war-dhelergh, pan vo hwarvos terosedhow, a wra pesya.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1186%2Fs13617-014-0015-5&lt;/ref&gt;

Ytho yn meur a gasys, kyn tardhansow loskvenydhyek a gaws hwath distruyans bras, an koll a vewnans re beu iselhys yn arwedhek le mayth eus loskvenydhyow golys yn lowr. Yma'n gallos sawya-bewnans ma awos bos ragdresow-golya, gallosow brassa a sodhogyon leel rag gwakhe, ha teknologieth geskomunyans arnowydh kepar ha klapkodhow. Oberyansow a'n par ma a duedh dhe brovia termyn lowr rag tus dhe skeusi rag aga bewnans kyns tardhans. Ensampel a wakheans sewen a-dhiwedhes yw an gwakheans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. An gwakheans ma a sawyas 20,000 tus.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/14603-pinatubo-eruption-20-anniversary.html&lt;/ref&gt; Y'n kas a [[Menydh Etna|Venydh Etna]], yth esa daswel 2021 neb a gavas 77 mernansow awos tardhansow a-dhia 1536 mes vyth oll a-dhia 1987.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Y kodh dhe vurjysi gans bernyow a-dro dhe aga diskudhans dhe argol a aktivita loskvenydhyek leel aswon an eghnnow ha kwalita a wolyans loskvenydhyek ha dyghtyansow gwarnyans poblek a wovernans leel yn aga arenebedhow.&lt;ref&gt;https://www.courthousenews.com/about-to-blow-are-we-ready-for-the-next-volcanic-catastrophe/&lt;/ref&gt;

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>nr1203obkbl7aapm7xd46kpoy7r6p1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>228382</id>
      <parentid>228380</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Flynn Peck</username>
        <id>18125</id>
      </contributor>
      <origin>228382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62089" sha1="5m1z4hedppuch6qak2007aqam7zng75" xml:space="preserve">{{Fixkw}}
[[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]]
'''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.&lt;ref&gt;Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). &quot;1: What is a volcano?&quot;. ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.&lt;/ref&gt; War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or keskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;geology&quot;. ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf&lt;/ref&gt; Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an grestennen, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano&lt;/ref&gt; Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila.

Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir &quot;byw&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/&lt;/ref&gt; Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445&lt;/ref&gt;

Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F2023je007753&lt;/ref&gt; ha [[Meurth (planet)|Meurth]]&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/&lt;/ref&gt;. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'&lt;ref&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract&lt;/ref&gt;

== Tektonieth blat ==
{{Chif|Tektonieth plattys}}
Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).&lt;ref&gt;Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.&lt;/ref&gt;

Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.&lt;ref&gt;https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/&lt;/ref&gt;

=== Oryon plat folsek ===
{{Chif|Or folsek}}
[[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]]
Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[Krestennen geynvorek|grestennen geynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl krestennen geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Oryon plat keskeverek ===
{{Chif|Or keskeverek}}
Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[sylyka]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Tylleryow tomm ===
{{Chif|Tyller tomm (dororieth)}}
[[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.&lt;ref&gt;Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.&lt;/ref&gt;

=== Folsans brastiryel ===
{{Chif|Fols}}
Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.&lt;ref&gt;Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 108–110.&lt;/ref&gt; Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.&lt;/ref&gt;

== Nasyow loskvenydhyek ==
[[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]]
Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an grestennen, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm&lt;/ref&gt;

An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo&lt;/ref&gt;

Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek.

=== Tardhellow fols ===
{{Chif|Tardhell fols}}
[[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]]
[[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow skoos ===
{{Chif|Loskvenydh skoos}}
[[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr &quot;skoos efan&quot;]]
Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons&lt;/ref&gt;

=== Krommdohow lava ===
{{Chif|Krommdo lava}}
[[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]]
[[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell.

=== Kelgrommdohow ===
Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna.

=== Pigern regydh ===
{{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}}
[[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]]
Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].&lt;ref&gt;David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.&lt;/ref&gt; Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].&lt;ref&gt;Wood, C.A. (1979). &quot;Cindercones on Earth, Moon and Mars&quot;. Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow gweliek ===
{{Chif|Loskvenydh gweliek}}
[[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]]
Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]].

[[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[sylyka]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a sylyka a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.&lt;ref&gt;Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.&lt;/ref&gt; Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.&lt;ref&gt;Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. &quot;Volcanoes-why and how .&quot; Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.&lt;/ref&gt;

=== Gorloskvenydhyow ===
{{Chif|Gorloskvenydh}}
[[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]]
Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.&lt;ref&gt;https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html&lt;/ref&gt; Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma sylykek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 77.&lt;/ref&gt;

Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh.

Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60&lt;/ref&gt; Ensamplys koth a gomprehend:

* [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]]
* [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]]
* [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]
* [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]]
* [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]]

==== Loskvenydhyow kawdarn ====
[[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]]
Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature10706&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann vor ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}}
[[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]]
Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt; Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]].

Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].&lt;ref&gt;https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp&lt;/ref&gt;

=== Loskvenydhyow yn-dann rewliv ===
{{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}}
Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 66.&lt;/ref&gt; po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.&lt;ref&gt;Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). &quot;Tuya&quot;. ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.&lt;/ref&gt; Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560&lt;/ref&gt; Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]].

=== Nasyow dowrdesel ===
Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.&lt;/ref&gt;

==== Loskvenydhyow leys ====
{{Chif|Loskvenydh leys}}
[[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]]
[[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]].

==== Fumarol ====
{{Chif|Fumarol}}
[[Fumarol|Fumarolyow]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Fumarolyow ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.&lt;ref&gt;https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==== Geysers ====
{{Chif|Geyser}}
[[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]]
[[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/yell/index.htm&lt;/ref&gt;

== Stoff tardhys ==
An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow:

# [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), po [[hidrojen sulfid]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S), ow kregi war'n tempredh)
# [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep
# [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;Tuff&quot;. ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2FBF01822152&lt;/ref&gt;

=== Gassys loskvenydhyek ===
{{Chif|Gass loskvenydhyek}}
[[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]]
An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014&lt;/ref&gt; ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil.

=== Frosow lava ===
{{Chif|Fros lava}}
[[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]]
An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[sylyka]] y'n magma. Magma gans meur a sylyka yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys.

Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:&lt;ref&gt;Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.&lt;/ref&gt;

* [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (&gt;63%) a [[sylyka]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 70–72.&lt;/ref&gt; [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm&lt;/ref&gt;
:Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C&lt;ref&gt;Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.&lt;/ref&gt; yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 73–77.&lt;/ref&gt; An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm&lt;/ref&gt; Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 229.&lt;/ref&gt;
:Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, pp. 15–16.&lt;/ref&gt; Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 378.&lt;/ref&gt; Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans sylyka.
[[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw &quot;Golowji a'n Kresvorek&quot;]]
* Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% sylyka, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, p. 143.&lt;/ref&gt; Furvys yn kemmyn yns yn [[Or keskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a sylyka. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans sylyka. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006&lt;/ref&gt; Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 377.&lt;/ref&gt;
* [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns &lt;52% ha &gt;45% a sylyka, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 16.&lt;/ref&gt;
:Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel.

* Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a sylyka hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.&lt;ref&gt;Philpotts &amp; Ague 2009, p. 24.&lt;/ref&gt;
Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 131–132.&lt;/ref&gt;

Frosow lava moy sylykek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].&lt;ref&gt;Schmincke 2003, pp. 132.&lt;/ref&gt;

=== Tefra ===
{{Chif|Tefra}}
[[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]]
Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.&lt;ref&gt;Fisher &amp; Schmincke 1984, p. 89.&lt;/ref&gt;

=== Dewfolsans ===
Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys &quot;dewfolsans&quot;.&lt;ref&gt;John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.&lt;/ref&gt; Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys.

== Tardhansow loskvenydhyek ==
{{Chif|Tardhans loskvenydhyek}}
Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes&lt;/ref&gt;
[[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]]
Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm&lt;/ref&gt;

* Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.&lt;ref&gt;Heiken, G. &amp; Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.&lt;/ref&gt; Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek.
* Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma.
* Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]].
* Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder.
* Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]].
* Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]].
* Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone.
* Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]].
* Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys.

== Aktivita loskvenydhyek ==
[[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]]
Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32&lt;/ref&gt; Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== Ow tardha ===
An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel &quot;ow tardha&quot; byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn.

=== Byw ===
{{Chif|Loskvenydh byw}}
Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].&lt;ref&gt;https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/&lt;/ref&gt;

=== Yn kosk ha dasbywhys ===
[[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]]
An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct&lt;/ref&gt; Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw &quot;byw&quot; yn tororiethel.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth &quot;yn kosk&quot; dhe &quot;byw&quot;, loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term &quot;yn kosk&quot; yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag &quot;an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva&quot;,&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576&lt;/ref&gt; byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath.

Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;https://doi.org/10.1038%2Fnature08458&lt;/ref&gt; Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z&lt;/ref&gt; Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2&lt;/ref&gt; Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]].

Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption&lt;/ref&gt;

=== Difudhek ===
[[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]]
Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] &quot;gorloskvenydh&quot; a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva.

=== Nivel warneth loskvenydhyek ===
An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.&lt;ref&gt;http://www.volcanolive.com/alerts.html&lt;/ref&gt; Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew.

== Loskvenydhyow Degvledhen ==
{{Chif|Rolyow a loskvenydhyow|Loskvenydhyow Degvledhen}}
An Loskvenydhyow Degvledhen yw 16 loskvenydh aswonys gans an [[Kowethas Keswlasek a Loskvenydhonieth ha Kymygieth an Pervedh a'n Nor]] (KKLKPN) avel ow pos wordhi a vos studhys kyns oll awos aga istori a dardhansow bras distruiek ha nester dhe arenebedhow anedhys. Henwys yns Loskvenydhyow Degvledhen dre reson dallethys o an ragdres avel rann a'n [[Degvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel|Dhegvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel]] (an 1990ow) arghasys gans an [[Kenedhlow Unys]]. An 16 Loskvenydhyow Degvledhen a-lemmyn yw:

* [[Avachinsky]]-[[Koryaksky]] (war-barth), [[Penn Tir Kamchatka|Kamchatka]], [[Russi]]
* [[Volcán de Colima]], [[Jalisco]] ha [[Colima]], [[Meksiko]]
* [[Menydh Etna]], [[Sisili]], [[Itali]]
* [[Galeras]], [[Nariño]], [[Kolombi]]
* [[Mauna Loa]], [[Hawaii]], [[Statys Unys|SU]]
* [[Menydh Merapi]], [[Java Kres]], [[Indonesi]]
* [[Menydh Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]
* [[Menydh Rainier]], [[Stat Washington|Washington]], SU
* [[Sakurajima]], [[Rannvro Kagoshima]], [[Nihon]]
* [[Santa María (loskvenydh)|Santa María]], [[Gwatemala]]
* [[Santorini]], [[Cyclades]], [[Pow Grek]]
* [[Loskvenydh Taal]], [[Luzon]], [[Filipinys]]
* [[Teide]], [[Canarias]], [[Spayn]]
* [[Ulawun]], [[Breten Nowydh]], [[Papwa Gyni Nowydh]]
* [[Menydh Unzen]], [[Rannvro Nagasaki]], Nihon
* [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], [[Naples]], [[Itali]]

An [[Ragdres Diassans Karbon Nor Down]], ragdres a'n [[Mirji Karbon Down]], a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys [[Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann]] rag musura komparrivow CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1130%2FG24149A.1&lt;/ref&gt;

== Loskvenydhyow ha tus ==
[[Restren:Mauna Loa atmospheric transmission.png|skeusennik|Tresen dhewynnyans howlek 1958-2008, ow tiskwedhes fatel iselhys yw an dewynnyans wosa tardhansow loskvenydhyek meur]]
Tardhansow loskvenydhyek a wodros hwarheans denel. Byttegyns, aktivita loskvenydhyek a brovi meur a asnodhow dhe les.

=== Argollow ===
{{Chif|Argol loskvenydhyek}}
[[Restren:SO2 Galapagos 20051101.jpg|skeusennik|Keskreunyans a [[sulfur dioksid]] a-ugh dhe'n [[Sierra Negra (Galápagos)|Loskvenydh Sierra Negra]], [[Enesow Galápagos]], dres tardhans yn mis Hedra 2005]]
Yma meur a [[Tardhans loskvenydhyek|eghennow dyffrans a dardhansow loskvenydhyek]] hag aktivita kowethys: [[Tardhans freatek|tardhansow freatek]] (dinythys gans ethen), tardhansow hedardh a lava gans meur a [[Silikon dioksid|sylyka]] (r.e. [[ryolit]]), tardhansow diverek a lava heb meur a sylyka (r.e [[basalt]]), [[Diskar ranngylgh|diskarow ranngylgh]], [[Fros pyroklastek|frosow pyroklastek]], [[Lahar|laharys]], ha [[Gass loskvenydhyek|dyllansow gass loskvenydhyek]]. An re ma a yll bos godros dhe dus. Dorgrysyow, [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], [[Fumarol|fumarolyow]], [[Poll leys|pollow leys]], ha [[Geyser|geysers]] a geveyl yn fenowgh aktivita loskvenydhyek.
[[Restren:Large eruptions.jpg|skeusennik|Kehevelyans a dardhansow kynsistorek an Statys Unys ([[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|MDL 7 hag 8]]) gans tardhansow a vri a'n gansbledhen 19ves hag 20ves]]
Gassys loskvenydhyek a yll hedhes an stratosfer, le mayth i a furv ayrosolys [[trenken sulfurek]] neb a yll dastewynnya dewynnyans howlek hag iselhe tempredhow war'n nor yn arwedhek.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1256%2Fqj.03.60&lt;/ref&gt; Sulfur dioksid a'n tardhans a [[Huaynaputina]] a alla bos an kaws rag an [[Gornown Russek a 1601–1603]].&lt;ref&gt;https://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080423135236.htm&lt;/ref&gt; Dasoberyansow kymygiethel a ayrosolys sulfas y'n stratosfer a yll kisya an [[gweli oson]], ha trenkennow kepar ha [[hidrojen klorid]] (HCl) ha [[hidrojen fluorid]] (HF) a yll kodha dhe'n dor avel [[glaw trenk]]. Mynsow re vras a holan fluorid dhyworth tardhansow re bosnsa bestes yn [[Island|Rewenys]] lies gweyth.&lt;ref&gt;Thorarinsson, Sigurdur (1970). ''Hekla, A Notorious Volcano''. trans. Jóhann Hannesson, Pétur Karlsson. Reykjavík: Almenna bókafélagið.&lt;/ref&gt; [[Tardhans hedardh|Tardhansow loskvenydhyek hedardh]] a dhyllo an [[gass chi gweder]] [[karbon dioksid]] hag yndella a brovi pennfenten dhown a [[Karbon|garbon]] rag [[Kylgh bewdorkymygiethel|kylghyow bewdorkymygiethel]].&lt;ref&gt;https://pubs.usgs.gov/of/1997/of97-262/of97-262.html&lt;/ref&gt;

Lusu tewlys dhe'n ebron gans tardhansow a yll bos argol rag ayrennow, dres oll [[Jett|jettys]] le mayth an perthyglow a yll bos teudhys gans an tempredh oberi ughel; ena an perthyglow teudhys a omlen orth lownyow an [[turbin]] ha dihevelebi aga furv, hemm a woderr oberyans an turbin. Hemm a yll kawsya kudynnow bras rag viajyans ayrel.

Yth esa [[gwav loskvenydhyek]] krysys dhe vos nans yw 70,000 bledhynnyow wosa an [[Gorloskvenydh|gordardhans]] a [[Lynn Toba]] yn enys [[Sumatra]] yn [[Indonesi]].&lt;ref&gt;https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091123142739.htm&lt;/ref&gt; Hemm a gawsyas martesen strooth poblans neb a vennas an eretons genynnyk a oll an dus usi hedhyw.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm&lt;/ref&gt; Tardhansow loskvenydhyek a gevras dhe hwarvosow difudhans kepar hag an meurdhifudhansow [[Meurdhifudhans an Ordovician Diwedhes|Penn-Ordovician]], [[Hwarvos difudhans Permian–Triassek|Permian–Triassek]], ha [[Meurdhifudhans an Devonian Diwedhes|Devonian Diwedhes]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20050314025022/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/others/others_07.html&lt;/ref&gt;

An tardhans 1815 a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] a wrug digomposteryow an hin ollvysel neb a dheuth ha bos aswonys avel an &quot;[[Bledhen heb Hav]]&quot; awos an effeyth war gewer Europek hag Amerikanek Gledh.&lt;ref&gt;''Volcanoes in human history: the far-reaching effects of major eruptions''. Jelle Zeilinga de Boer, Donald Theodore Sanders (2002). Princeton University Press. p. 155. ISBN 0-691-05081-3.&lt;/ref&gt; An gwav oor a 1740–41, neb a gawsyas [[Gornown Wordhonek (1740–1741)|gornown]] efan yn Europa a-gledh, a yll bos awos tardhans loskvenydhyek.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160112061115/http://press.princeton.edu/chapters/s8857.html&lt;/ref&gt;

=== Lesow ===
Kyn tardhansow loskvenydhyek a wodros mynsek tus, aktivita yn termyn eus passys re wrug asnodhow erbysek posek. Tuff furvys dhyworth lusu loskvenydhyek yw karrek vleudh devnydhys rag drehevyans a-dhia istori pell.&lt;ref&gt;Marcari, G., G. Fabbrocino, and G. Manfredi. &quot;Shear seismic capacity of tuff masonry panels in heritage constructions.&quot; Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture X 95 (2007): 73.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://permalink.lanl.gov/object/tr?what=info:lanl-repo/lareport/LA-UR-19-21132&lt;/ref&gt; An Romanyon a dhevnydhys tuff yn fenowgh, pals yw yn [[Itali]], rag drehevyans.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;https://doi.org/10.1111%2Fj.1475-4754.2005.00215.x&lt;/ref&gt; An [[Tus Rapa Nui|dus Rapa Nui]] a dhevnydhyas tuff rag gwruthyl an brassa rann a'n delowyow [[Moai]] yn [[Ynys Pask|Enys Bask]].&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=FPQhDAAAQBAJ&amp;dq=moai+construction&amp;pg=PA149&lt;/ref&gt;

Lusu loskvenydhyek ha basalt tewedhys a askorr nebes a'n moyha feyth gweres a oll an bys. Rych yw yn methynnow kepar ha [[horn]], [[magnesiom]], [[potassiom]], [[kalciom]], ha [[fosforos]].&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;https://www.worldatlas.com/articles/why-is-volcanic-soil-fertile.html&lt;/ref&gt; Aktivita loskvenydhyek a le asnodhow moon talvosek.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Kowethys yw gans kevradhow ughel a fros tomm dhyworth pervedh an Nor. An re ma a yll bos devnydhys avel [[tredan dordesel]].&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Tornyaseth kowethys gans loskvenydhyow yw diwysyans ollvysel.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362&lt;/ref&gt;

=== Avisyow salowder ===
Meur a loskvenydhyow yn ogas a drevow denel yw golys yn hlewek rag provia gwarnyansow kyns tardhansow degynsywek. Ynwedh, konvedhes gwell arnowydh a loskvenydhonieth re omsewyas gorthebow gwell dhe aktivitys loskvenydhyek anwaytys. Ny yll loskvenydhonieth dargana an eur po dedhyas kewar a dardhansow pell, mes loskvenydhyow golys yn hwiw a yll bos darganys yn kewerder dhyworth euryow dhe dhedhyow kyns.&lt;ref&gt;https://www.nationalgeographic.com/environment/article/volcano-safety-tips&lt;/ref&gt; An diverseth a loskvenydhyow hag aga homplegeth a finweth darganow tardhans dhe vos selys war [[Gwirhavalonieth|wirhavalieth]] ha dyghtyans argol. Hwath, y fydh nebes tardhansow heb gwarnyans dhe les. Yth esa ensamplys a hemma yn mis Meurth 2017: yth esa bagas touryst ow mires orth tardhans darganadow a Venydh Etna hag an lava a gestavas orth kreunyans ergh hag a dardhas yn-dann shyndya 10 tus.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362&lt;/ref&gt; Eghennow erel a dardhansow a vri yw aswonys dhe ri gwarnyansow dhe les a euryow dhe'n moyha.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Godhonydhyon a verk argol, hag y elvennow socyal, dihaval orth teythiogyon hag an re na neb a wra assayans argol socyal a'ga farth, ytho an dhew alarmow fals parys dhe ania ha kabel war-dhelergh, pan vo hwarvos terosedhow, a wra pesya.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1186%2Fs13617-014-0015-5&lt;/ref&gt;

Ytho yn meur a gasys, kyn tardhansow loskvenydhyek a gaws hwath distruyans bras, an koll a vewnans re beu iselhys yn arwedhek le mayth eus loskvenydhyow golys yn lowr. Yma'n gallos sawya-bewnans ma awos bos ragdresow-golya, gallosow brassa a sodhogyon leel rag gwakhe, ha teknologieth geskomunyans arnowydh kepar ha klapkodhow. Oberyansow a'n par ma a duedh dhe brovia termyn lowr rag tus dhe skeusi rag aga bewnans kyns tardhans. Ensampel a wakheans sewen a-dhiwedhes yw an gwakheans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. An gwakheans ma a sawyas 20,000 tus.&lt;ref&gt;https://www.livescience.com/14603-pinatubo-eruption-20-anniversary.html&lt;/ref&gt; Y'n kas a [[Menydh Etna|Venydh Etna]], yth esa daswel 2021 neb a gavas 77 mernansow awos tardhansow a-dhia 1536 mes vyth oll a-dhia 1987.&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Y kodh dhe vurjysi gans bernyow a-dro dhe aga diskudhans dhe argol a aktivita loskvenydhyek leel aswon an eghnnow ha kwalita a wolyans loskvenydhyek ha dyghtyansow gwarnyans poblek a wovernans leel yn aga arenebedhow.&lt;ref&gt;https://www.courthousenews.com/about-to-blow-are-we-ready-for-the-next-volcanic-catastrophe/&lt;/ref&gt;

== Loskvenydhyow war gorfow planetek erel ==
[[Restren:Tvashtarvideo.gif|kledh|skeusennik|An loskvenydh [[Tvashtar Paterae|Tvashtar]] a dardh stif 330 km a-ugh dhe'n arenep a [[Io (loor)|Io]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]]]]
Nyns eus loskvenydhyow bras war'n [[Loor]] ha nyns eus aktivita loskvenydhyek a-lemmyn, kynth yma dustuni ow profya koloven deudhys rannel hwath.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.2138%2Frmg.2006.60.3&lt;/ref&gt; Byttegyns, yma meur a nasyow loskvenydhyek war'n loor kepar ha [[Mor an Loor|moryow]]&lt;ref&gt;https://volcano.oregonstate.edu/mare&lt;/ref&gt; (an arenebedhow tewl gwelys war'n Loor), [[Rille|rilles]],&lt;ref&gt;https://volcano.oregonstate.edu/sinuous-rilles&lt;/ref&gt; ha krommdohow.&lt;ref&gt;https://moon.nasa.gov/resources/482/a-lunar-mystery-the-gruithuisen-domes&lt;/ref&gt;

Yma dhe'n planet [[Gwener (planet)|Gwener]] arenebedh a 90% [[basalt]], ow sinya yth esa loskvenydhieth ow shapya hy arenep. Yth esa hwarvos-dasarenebi nans yw a-dro dhe 500 milvil vledhynnyow,&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F95RG00281&lt;/ref&gt; an dustuni a henna yw an dosedh a vollys war'n arenep. Yma meur a frosow lava ha eghennow a loskvenydhieth neb a fyll war'n Nor ynwedh. Askrifys veu chanjyow yn ayrgylgh an planet hag aspiansow a lughes dhe dardhansow loskvenydhyek, mes nyns eus fastyans a'n bewder loskvenydhyek a Wener. Byttegyns, sondyans radar gans an davell Magellan a dhiskudhas dustuni rag aktivita loskvenydhyek a-dhiwedhes y'n ughella loskvenydh [[Maat Mons]], y'n furv a [[Fros pyroklastek|frosow lusu]] yn ogas a'n topp ha war'n tenewen a-gledh.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1029%2F95JE00147&lt;/ref&gt; Byttegyns, govynnys veu an styryans ma.&lt;ref&gt;https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2016.05.022&lt;/ref&gt;
[[Restren:Olympus Mons alt.jpg|skeusennik|[[Olympus Mons]] ([[Latin]]: &quot;Menydh Olympus&quot;), desedhys y'n planet Meurth, yw an ughella menydh aswonys y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]]]]
Yma nebes loskvenydhyow difudhek yn [[Meurth (planet)|Meurth]], peswar a'n re na yw loskvenydhyow skoos brassa dres eghen es neb war'n Nor. I a gomprehend: [[Arsia Mons]], [[Ascraeus Mons]], [[Hecates Tholus]], [[Olympus Mons]], ha [[Pavonis Mons]]. Difudhek rag meur a vilvil vledhynnyow veu an loskvenydhyow ma,&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Glacial_volcanic_and_fluvial_activity_on_Mars_latest_images&lt;/ref&gt; mes an davell Europek ''[[Mars Express]]'' re gavas dustuni a aktivita loskvenydh moy a-dhiwedhes ynwedh.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

An loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]] henwys [[Io (loor)|Io]] yw an moyha byw yn loskvenydhyek tra y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]] awos an ynterwrians [[Mortid|mortidek]] gans Sadorn. Gorherys yw yn loskvenydhyow neb a dardh [[sulfur]], [[sulfur dioksid]], ha karrek [[sylykas]], ha rag henna yma Io ow pos dasarenebys prest. Hy lava yw an tommha dres oll an Kevreyth an Howl, gans tempredhow dres 1,800 K (1,500 °C). Yn mis Hwevrer 2001, yth esa an brassa tardhansow sonskrifys yn Io.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20170806235121/http://www.keckobservatory.org/recent/entry/exceptionally_bright_eruption_on_io_rivals_largest_in_solar_syatem&lt;/ref&gt; [[Europa (loor)|Europa]], byghanna a'n [[loryow Galilek]] Sadorn, a hevel dhe vos gans kevreyth loskvenydhyek byw, saw hy aktivita loskvenydhyek yw dowrek, neb a rew war'n arenep oor. An argerdh ma yw henwys [[rewloskvenydhieth]], ha dell hevel yw an moyha kemmyn war loryow an planetow a-ves.&lt;ref&gt;Geissler, Paul (2015). &quot;Cryovolcanism in the Outer Solar System&quot;. ''The Encyclopedia of Volcanoes''. pp. 763–776. doi:10.1016/b978-0-12-385938-9.00044-4. ISBN 978-0-12-385938-9.&lt;/ref&gt;

Yn 1989, an davell ''[[Voyager 2]]'' a aspias rewloskvenydhyow war [[Triton (loor)|Driton]], loor a [[Nevyon (planet)|Nevyon]], hag yn 2005 an davell ''[[Cassini–Huygens]]'' a skeusennas fentynnyow a berthyglow ow tardha dhyworth [[Enceladus]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]].&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070310211512/http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_2198.html&lt;/ref&gt; An stoff tardhys a yll bos komposys a dhowr, [[nitrojen linyek]], [[ammoni]], doust, po kesunyansow [[methan]]. ''Cassini–Huygens'' a gavas dustuni a rewloskvenydh methanek y'n loor a Sadorn, [[Titan (loor)|Titan]], krysys dhe vos pennfenten a vri rag an methan kevys y'n ayrgylgh.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20070919022956/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7489&lt;/ref&gt; Yma martesen rewloskvenydhieth [[Quaoar]], y'n [[Grugys Kuiper]].

Yth esa studhyans yn 2010 a'n [[planet tramor]] [[CoRoT-7b]], neb o helerghys gans [[Methodys rag helerghi planetow tramor|treustremen]] yn 2009, ow profya tommheans mortidek dhyworth an steren ost pur nes dhe'n planet ha planetow yn ogas a yll dinythi aktivita loskvenydhyek haval dhe'n re na yn Io.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100209014528/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100205-new-type-planet-corot-7b-io/&lt;/ref&gt;

== Devynnow ==
&lt;references /&gt;
[[Klass:Doronieth]]</text>
      <sha1>5m1z4hedppuch6qak2007aqam7zng75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konteth Susquehanna, Pennsylvani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19576</id>
    <redirect title="Konteth Suskwehanna" />
    <revision>
      <id>228375</id>
      <timestamp>2026-08-09T03:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqchampion</username>
        <id>8099</id>
      </contributor>
      <comment>Aqchampion a wayas an folen [[Konteth Susquehanna, Pennsylvani]] dhe [[Konteth Suskwehanna]]</comment>
      <origin>228375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="5gm3g1cuwsmx6c0fh9696z7uo5od0aj" xml:space="preserve">#DASKEDYANS [[Konteth Suskwehanna]]</text>
      <sha1>5gm3g1cuwsmx6c0fh9696z7uo5od0aj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>