Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6985 228932 225455 2026-08-26T06:30:13Z Aqchampion 8099 klass 228932 wikitext text/x-wiki [[Restren:Nolwenn Leroy singing.jpg|thumb|right|Nolwenn Leroy]] '''Nolwenn Leroy''' (genys 28 mis Gwynngala [[1982]] yn Lokournan, [[Breten Vian]]) yw kanores ha skrifores a [[Breten Vian|Vreten Vian]], a veu diskudhys der an dowlen pellwolok [[Frynk|Frenkek]] ''Star Academy''. Geryes da yw rag hy diw gan niver-onan "Casse!" ha "Nolwenn Owho!" ==Bewnans== Pan o hi peswar bloodh, hy herens a gasas Lokournan gensi hi. Wosa bos trigys yn [[Paris]], [[Lille]] ha [[Gwengamp]], hi, hy mamm hag hy hwor yowynkka a veu trigys war-barth ha'y herens wynn yn [[Saint-Yorre]]. Hy mamm a dhidhemedhas tas Leroy, gwarier pel-droos galwesek Jean-Luc Le Magueresse, yn 1992. Hi a studhyas orth an ''"Collège des Célestins"'' yn [[Vichy]]. Pan o 11 bloodh, hy dyskador a welas hy ro rag ilow, hag hy henertha dhe dhyski gwari an [[fyll]]. Pan o 13 bloodh, hi a waynyas ''"Les écoles du désert"'', kesstrif a veu skoodhys gans an bagas gorvarghas Cora, hag a viajyas dhe [[Mali|Vali]] gans kanasedh dengerensedhek a [[Gao]] dhe [[Timbuktu|Dimbuktu]]. Yma leverys gensi hemma dh'y awedhya yn town. Yn mis Gortheren 1998, y feu ros dhedhi skolorieth gans Rotary Club Vichy may halla studhya yn [[Cincinnati, Ohio|Cincinnati]], [[Ohio]] avel studhyores geschanj. Ha hi ena, hi a gemeri klassys ilow orth an skol artys gwari yn Hamilton High School. Wosa dehweles dhe Frynk, hag ow kowsel Sowsnek freth, hi a dhallathas mos dhe glassys kana klassek orth losowji ilow Vichy. A-dhia 2001 hi a studhyas an lagha orth Universita Clermont Ferrand, rag resekva aral kudh yn le ilow. ==Star Academy== Wosa gweles kensa dyllans Star Academy yn 2001, Leroy a veu kemerys yn fras gans onan a varnoryon an gwari, Armande Altaï, hag a erviras dhe studhya yn klass kana Altaï. Yn 2002, wosa ombrofya ha bos dewisyes rag nessa seson an gwari, an bobel a votas rygdhi dhe waynya an kesstrif yn le gorfennor aral, Houcine. ==Resekva ilow== ===Nolwenn Leroy (2003)=== Kensa kuntel Leroy, ''Nolwenn'', a veu dyllys yn mis Meurth 2003 hag y feu moy es 400,000 kopi gwerthys erbynn mis Du an vledhen na. Yn 2006, Universal Music a wolennas bos moy es 900,000 kopi gwerthys, mes nyns eus destans sodhogel a hemma gwrys gans an Syndicat national de l'édition phonographique. Peder kan a'n kuntel - "Cassé", "Une Femme cachée", "Suivre une étoile" hag "Inévitablement", a veu dyllys avel kanow unnik. A-dhia mis Kevardhu 2003, kanow a'n kuntel a veu performys war dro Leroy a Frynk, Pow Belg ha Swistir. ===Histoires Naturelles (2005)=== Nessa kuntel Leroy, ''Histoires Naturelles'', a veu askorras gans Laurent Voulzy. Pymp kan unnik a'n cuntel a veu dyllys. "Nolwenn Ohwo!", skrifys gans Alain Souchon ha Voulzy, eth dhe benn chartys ilow Frynk. An nessa kan unnik o an hyns titel, "Histoire Naturelle". Videos ilow a veu gwrys dhe'n dhiw gan; an video dhe "Histoire Naturelle" a venegas thema chyf an kuntel, ynno Leroy portrayes avel taklow diskwedhys yn gwithti a istori naturek. Yn mysk an dyllansow erel, "Mon Ange" a veu dyllys yn fesyel, ha "J'aimais tant l'aimer" ha "Reste Encore" o dhe bromovya yn unnik. Kanow a ''Histoires Naturelles'' ha ''Nolwenn'' a veu performys war nessa tro Leroy henwys "Histoires Naturelles Tour", a dhallathas yn mis Gwynngala 2006. Kensa kuntel byw Leroy a veu dyllys yn mis Hedra 2007. ===Le Cheshire Cat & Moi (2009)=== '''Le Cheshire Cat & Moi''' a veu towl a dhallathas yn 2007, skrifys gans Leroy and Teitur Lassen, gans kevrohow dhyworth Jonatha Brooke, Michelle Featherstone, Mike Errico ha Rupert Hine. Ev a veu arayys hag askorrys gans Lassen, ha rekordys yn [[Sweden]] ha'n [[Ynysow Faroe|Enesow Faroe]]. Notyes veu bos tavans moy akoustek dhodho dell eus dhe ''Histoires Naturelles'', hag ev a ros dhe Leroy an chons dhe skrifa an geryow rag an kensa termyn. An kuntel a veu dyllys yn mis Kevardhu 2009. Tro henwys "Le Cheshire Cat & Vous" rag promovya an hyns a veu synsys yn 2010. ===Bretonne (2010)=== Leroy a dhellos peswara kuntel studio, henwys ''Bretonne'', an 6 mis Kevardhu 2010. Yma dhe'n kuntel versyons kudha a ganow hengovek [[Kelt|Keltek]], kepar ha "[[Tri Martolod]]", "[[Bro Gozh va Zadoù]]" ha "[[Mná na h-Éireann]]", keffrys ha kanow arnowydh kepar ha "Brest" gans Christophe Miossec. Brassa rann an hensyow yw kevrennys dhe enysva an ganores, [[Breten Vian]]. An kuntel a veu orth penn chartys kuntellow Frynk pymp seythen wosa y dhyllans. == Rol a blasennow == === Kuntellow === {| class="wikitable" |- ! width="20" rowspan="2"| Bledhen ! width="210" rowspan="2"| Titel ! align="center" colspan="3"|Renk y'n chartys<ref>[http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Nolwenn+Leroy&titel=Nolwenn&cat=a Renkyow "Nolwenn" y'n chartys, lescharts.com]</ref><ref>[http://lescharts.com/showitem.asp?key=25220&cat=a Renkyow "Histoires Naturelles" y'n chartys, lescharts.com]</ref> |- !width="75"|<small>FR</small> !width="75"|<small>BEL<small> !width="75"|<small>SWI</small> |- | 2003 | ''Nolwenn'' |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|2 |- | 2005 | ''Histoires Naturelles'' |align="center"|3 |align="center"|7 |align="center"|44 |- | 2009 | ''Le Cheshire Cat et Moi'' |align="center"|26 |align="center"|32 |align="center"|- |- | 2010 | ''Bretonne'' |align="center"|1 |align="center"|2 |align="center"|20 |} === Kanow === {| class="wikitable" |- ! width="20" rowspan="2"| Bledhen ! width="210" rowspan="2"| Titel ! align="center" colspan="3"|Renk y'n chartys<ref>[http://hitparade.ch/search.asp?search=Nolwenn+Leroy&cat=s Renkyow Nolwenn Leroy yn chartys kanow Swistir, lescharts.com]</ref> !align="center" rowspan="2"|Kuntel |- !width="75"|<small>FR</small> !width="75"|<small>BEL</small> !width="75"|<small>SWI</small> |- |align="center" rowspan="3"| 2003 | "Cassé" |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|4 |align="center" rowspan="4"| ''Nolwenn'' |- | "Une Femme Cachée" |align="center"|40 |align="center"|23 |align="center"|78 |- | "Suivre Une Etoile" |align="center"|12 |align="center"|24 |align="center"|44 |- | 2004 | "Inévitablement" |align="center"|31 |align="center"|26 |align="center"|- |- |align="center" rowspan="3"| 2006 | "Nolwenn Ohwo!" |align="center"|1 |align="center"|3 |align="center"|29 |align="center" rowspan="5"| ''Histoires Naturelles'' |- | "Histoire Naturelle" |align="center"|30 |align="center"|39 |align="center"|- |- | "Mon Ange" |align="center"|14<small>*</small> |align="center"|6<small>*</small> |align="center"|- |- |align="center" rowspan="2"| 2007 | "J'aimais Tant L'Aimer" |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |- | "Reste Encore" |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |- | 2009 | "Faut-il, Faut-il Pas ?" |align="center"|- |align="center"|6<small>*</small> |align="center"|- |align="center" rowspan="1"| ''Le Cheshire Cat et Moi'' |- |align="center" rowspan="3"| 2010 | "Suite Sudarmoricaine" |align="center"|- |align="center"|26<small>*</small> |align="center"|- |align="center" rowspan="3"| ''Bretonne'' |- | "La Jument de Michao" |align="center"|34* |align="center"|13 |align="center"|- |- | "Tri Martolod" |align="center"|48* |align="center"|29 |align="center"|- |} <small>'''*''' Chartys iskarga Frynk</small><ref>[http://www.ifop.com/europe/sondages/topteletitres/tlt0702.stm "Mon Ange" yn chartys iskarga Frynk, IFOP]</ref><small> hag Ultratip Pow Belg</small> <ref name="Belgian Singles Charts">[http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Nolwenn+Leroy "Chartys kanow Pow Belg"]</ref> == Radyo gwias == * https://web.archive.org/web/20081010080215/http://www.radionomy.com/radio-nolwenn-communaute.aspx ==Devynnow== {{reflist}} == Kevrennow a-ves == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nolwenn_Leroy Nolwenn Leroy]; commons.wikimedia.org * [https://web.archive.org/web/20091122003453/http://nolwennleroy.artiste.universalmusic.fr/ Gwiasva sodhogel] * [http://www.nolwennleroy.net NolwennLeroy.net - Ansodhogel] * [https://web.archive.org/web/20080906201509/http://www.rfimusique.com/siteen/biographie/biographie_7775.asp Bewgraf Nolwenn Leroy], dhyworth [[Radio France Internationale]] * [https://web.archive.org/web/20110426012816/http://www.nolwennleroy-online.net/ An gemeneth a skoodhyoryon Nolwenn Leroy] {{DEFAULTSORT:Leroy, Nolwenn}} [[Klass:Bretonesow]] [[Klass:Dinethyansow 1982]] [[Klass:Gwarioresow lev]] [[Klass:Kanoresow‎]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] 13957rvr2mv2cmn12r703n5orws3a1p 0 8140 228930 225452 2026-08-26T06:17:34Z Aqchampion 8099 klass 228930 wikitext text/x-wiki [[Restren:SeanConneryJune08 crop.jpg|thumb|Sean Connery]] '''Syr Thomas Sean Connery''' (25 Est [[1930]] - 31 Hedra [[2020]]) o gwarier [[Pobel Alban|albanek]] geryes da. {{Stock-tus-alban}} {{DEFAULTSORT:Connery, Sean}} [[Klass:Albanyon]] [[Klass:Dinethyansow 1930]] [[Klass:Gwarioryon bellwolok]] [[Klass:Gwarioryon lev]] [[Klass:Gwarioryon wariva]] [[Klass:Gwaynyoryon Pewas Akademi Gwella Gwarier-Skoodhya]] [[Klass:Kenedhlogoryon geltek]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 2020]] [[Klass:Mernansow awos niwmonia]] [[Klass:Peldrosyoryon]] qnwtk714t5vqhx7ckfonrlnn5j1vykk 0 12282 228922 221718 2026-08-25T18:46:03Z Aqchampion 8099 klass 228922 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Dolly Rebecca Parton''' (genys 19ves Genver, 1946) yw kaner ha kanskrifer [[Kan|kanow]] pow ha gwerin, komposydh, gwarier, dengarer hag awtour [[Pobel an Statys Unys|Amerikanek]] a waynyas pewasow Grammy. Hi a dheuth ha bos onan a'n [[Ilow|ilewydhesow]] an moyha sewen yn istori. Yma 25 kanow niver-onan dhedhi (rekord rag ilewydhes bow ha gwerin) ha 44 kuntilow pow ha gwerin topp-10 dhedhi (rekord rag ilewydhyon pow ha gwerin oll). Yth esa 110 a hy hanow y'n chart dres 40 bledhen. Aswonnys yw hi rag hy han topp-tri "Here You Come Again" ha'n kanow niver-onan "9 to 5", "Jolene" hag "Islands in the Stream" (kan dhewdhen gans Kenny Rogers). Hi re waynyas deg pewas Grammy ha hi a veu henwys y'n rol verr 49 gweyth. Hi re wyanyas deg Country Music Association Awards ha hi yw onan a saw seyth benyn dhe waynya pewas Country Music Association's Entertainer of the Year Award. Ynwedh, yma dhedhi pymp pewas Academy of Country Music Awards, peswar pewas People's Choice Awards ha tri pewas American Music Awards. Yn 1999, Parton a veu gorrys yn Country Music Hall of Fame. Hi re wrug komposya moy es 3,000 kan, y'ga mysk "I Will Always Love You" (sewen pop keswlasek rag Whitney Houston), "Jolene", "Coat of Many Colors" ha "9 to 5". Avel gwarier, hi a sterennas yn fylmow ''9 to 5'' (1980), ''The Best Little Whorehouse in Texas'' (1982) (rag henna hi a veu henwys y'n rol verr pewas Golden Globe avel an gwella gwarier), ''Rhinestone'' (1984), ''Steel Magnolias'' (1989), ''Straight Talk'' (1992) ha ''Joyful Noise'' (2012). Dengarer a vri yw hi. A-ban an bledhynnyow 80, hi a skoodhyas lies tra alusenek, dres oll y'n gwel lettryseth, dre hy Dollywood Foundation. Hy thowlen lettryseth a wra danvon unn lyver an mis dhe bub flogh ynno - hemm yw moy es 850,000 flogh yn [[Statys Unys]], [[Kanada]], an [[Ruwvaneth Unys|Ruvaneth Unys]], [[Ostrali]] hag [[Iwerdhon]] - a-dhyworth aga genesigeth bys yn skol. Hi a oberi dhe dhendil arghans rag skilys erel, an American Red Cross, SIA (Syndrom Immunodifyk Akwirys), tanyow gwyls 2016 yn Amerika, hwithrans kurungylgh hag erel. Genys veu Parton yn krowji unn-stevel ryb avon Little Pigeon River yn Pittman Center, Tennessee. Pur voghosek ens i. Yma endometriosis warnedhi. Hi a dhegemeras lies leuvvedhegneth kosmetek rag gwitha hy imach a vri. Parton yw mamm vesydh kaner ha gwarier Miley Cyrus. {{unn k}} [[Klass:Benolegoryon]] [[Klass:Dinethyansow 1946]] [[Klass:Gwarioresow fylm amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow lev amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow pellwolok amerikanek]] [[Klass:Gweythresoryon amerikanek]] [[Klass:Istorioresow]] [[Klass:Kanoresow amerikanek]] [[Klass:Kerghynedhoryon]] [[Klass:Komposydhyon]] [[Klass:Mernansow 2026]] o2bxy84244xa1y2hz7wp4a4dm0c4b7b 228923 228922 2026-08-25T19:07:46Z Flynn Peck 18125 228923 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Dolly Rebecca Parton''' (genys 19ves Genver, 1946) o kaner ha kanskrifer [[Kan|kanow]] pow ha gwerin, komposydh, gwarier, dengarer hag awtour [[Pobel an Statys Unys|Amerikanek]] a waynyas pewasow Grammy. Hi a dheuth ha bos onan a'n [[Ilow|ilewydhesow]] an moyha sewen yn istori. Yma 25 kanow niver-onan dhedhi (rekord rag ilewydhes bow ha gwerin) ha 44 kuntilow pow ha gwerin topp-10 dhedhi (rekord rag ilewydhyon pow ha gwerin oll). Yth esa 110 a hy hanow y'n chart dres 40 bledhen. Aswonnys yw hi rag hy han topp-tri "Here You Come Again" ha'n kanow niver-onan "9 to 5", "Jolene" hag "Islands in the Stream" (kan dhewdhen gans Kenny Rogers). Hi re waynyas deg pewas Grammy ha hi a veu henwys y'n rol verr 49 gweyth. Hi re wyanyas deg Country Music Association Awards ha hi yw onan a saw seyth benyn dhe waynya pewas Country Music Association's Entertainer of the Year Award. Ynwedh, yma dhedhi pymp pewas Academy of Country Music Awards, peswar pewas People's Choice Awards ha tri pewas American Music Awards. Yn 1999, Parton a veu gorrys yn Country Music Hall of Fame. Hi re wrug komposya moy es 3,000 kan, y'ga mysk "I Will Always Love You" (sewen pop keswlasek rag Whitney Houston), "Jolene", "Coat of Many Colors" ha "9 to 5". Avel gwarier, hi a sterennas yn fylmow ''9 to 5'' (1980), ''The Best Little Whorehouse in Texas'' (1982) (rag henna hi a veu henwys y'n rol verr pewas Golden Globe avel an gwella gwarier), ''Rhinestone'' (1984), ''Steel Magnolias'' (1989), ''Straight Talk'' (1992) ha ''Joyful Noise'' (2012). Dengarer a vri o hi. A-ban an bledhynnyow 80, hi a skoodhyas lies tra alusenek, dres oll y'n gwel lettryseth, dre hy Dollywood Foundation. Hy thowlen lettryseth a wra danvon unn lyver an mis dhe bub flogh ynno - hemm yw moy es 850,000 flogh yn [[Statys Unys]], [[Kanada]], an [[Ruwvaneth Unys|Ruvaneth Unys]], [[Ostrali]] hag [[Iwerdhon]] - a-dhyworth aga genesigeth bys yn skol. Hi a oberi dhe dhendil arghans rag skilys erel, an American Red Cross, SIA (Syndrom Immunodifyk Akwirys), tanyow gwyls 2016 yn Amerika, hwithrans kurungylgh hag erel. Genys veu Parton yn krowji unn-stevel ryb avon Little Pigeon River yn Pittman Center, Tennessee. Pur voghosek ens i. Yma endometriosis warnedhi. Hi a dhegemeras lies leuvvedhegneth kosmetek rag gwitha hy imach a vri. Parton yw mamm vesydh kaner ha gwarier Miley Cyrus. {{unn k}} [[Klass:Benolegoryon]] [[Klass:Dinethyansow 1946]] [[Klass:Gwarioresow fylm amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow lev amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow pellwolok amerikanek]] [[Klass:Gweythresoryon amerikanek]] [[Klass:Istorioresow]] [[Klass:Kanoresow amerikanek]] [[Klass:Kerghynedhoryon]] [[Klass:Komposydhyon]] [[Klass:Mernansow 2026]] n332gxio9rsz23brmhzgm07lnaobnf2 228924 228923 2026-08-25T19:08:16Z Flynn Peck 18125 228924 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Dolly Rebecca Parton''' (19 mis Genver 1946 – 25 mis Est 2026) o kaner ha kanskrifer [[Kan|kanow]] pow ha gwerin, komposydh, gwarier, dengarer hag awtour [[Pobel an Statys Unys|Amerikanek]] a waynyas pewasow Grammy. Hi a dheuth ha bos onan a'n [[Ilow|ilewydhesow]] an moyha sewen yn istori. Yma 25 kanow niver-onan dhedhi (rekord rag ilewydhes bow ha gwerin) ha 44 kuntilow pow ha gwerin topp-10 dhedhi (rekord rag ilewydhyon pow ha gwerin oll). Yth esa 110 a hy hanow y'n chart dres 40 bledhen. Aswonnys yw hi rag hy han topp-tri "Here You Come Again" ha'n kanow niver-onan "9 to 5", "Jolene" hag "Islands in the Stream" (kan dhewdhen gans Kenny Rogers). Hi re waynyas deg pewas Grammy ha hi a veu henwys y'n rol verr 49 gweyth. Hi re wyanyas deg Country Music Association Awards ha hi yw onan a saw seyth benyn dhe waynya pewas Country Music Association's Entertainer of the Year Award. Ynwedh, yma dhedhi pymp pewas Academy of Country Music Awards, peswar pewas People's Choice Awards ha tri pewas American Music Awards. Yn 1999, Parton a veu gorrys yn Country Music Hall of Fame. Hi re wrug komposya moy es 3,000 kan, y'ga mysk "I Will Always Love You" (sewen pop keswlasek rag Whitney Houston), "Jolene", "Coat of Many Colors" ha "9 to 5". Avel gwarier, hi a sterennas yn fylmow ''9 to 5'' (1980), ''The Best Little Whorehouse in Texas'' (1982) (rag henna hi a veu henwys y'n rol verr pewas Golden Globe avel an gwella gwarier), ''Rhinestone'' (1984), ''Steel Magnolias'' (1989), ''Straight Talk'' (1992) ha ''Joyful Noise'' (2012). Dengarer a vri o hi. A-ban an bledhynnyow 80, hi a skoodhyas lies tra alusenek, dres oll y'n gwel lettryseth, dre hy Dollywood Foundation. Hy thowlen lettryseth a wra danvon unn lyver an mis dhe bub flogh ynno - hemm yw moy es 850,000 flogh yn [[Statys Unys]], [[Kanada]], an [[Ruwvaneth Unys|Ruvaneth Unys]], [[Ostrali]] hag [[Iwerdhon]] - a-dhyworth aga genesigeth bys yn skol. Hi a oberi dhe dhendil arghans rag skilys erel, an American Red Cross, SIA (Syndrom Immunodifyk Akwirys), tanyow gwyls 2016 yn Amerika, hwithrans kurungylgh hag erel. Genys veu Parton yn krowji unn-stevel ryb avon Little Pigeon River yn Pittman Center, Tennessee. Pur voghosek ens i. Yma endometriosis warnedhi. Hi a dhegemeras lies leuvvedhegneth kosmetek rag gwitha hy imach a vri. Parton yw mamm vesydh kaner ha gwarier Miley Cyrus. {{unn k}} [[Klass:Benolegoryon]] [[Klass:Dinethyansow 1946]] [[Klass:Gwarioresow fylm amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow lev amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow pellwolok amerikanek]] [[Klass:Gweythresoryon amerikanek]] [[Klass:Istorioresow]] [[Klass:Kanoresow amerikanek]] [[Klass:Kerghynedhoryon]] [[Klass:Komposydhyon]] [[Klass:Mernansow 2026]] nhl2b0j3kjq5aov1ylao9dh8hxwlt6m 0 13349 228925 224023 2026-08-25T19:43:56Z Cicihwahyuni6 14783 228925 wikitext text/x-wiki '''Nintendo Co., Ltd.''' (Japanek: 任天堂 株式会社 Nintendo Kabushiki gaisha) yw cowethas electronek usy owth arbenegy in gwariow video. Fùndyes a veu 23 Gwynngala 1889 in [[Kyoto]], [[Japan]] gans Fusajiro Yamauchi. Meur yw hanow Nintendo dre rêson a’y gonsolennow hedhon avell an Game Boy ha'n Nintendo DS, a’y gonsolennow tre kepar ha'n Nintendo Entertainment System ha'n Wii, kefrÿs ha lies steus gwary ow comprehendya Mario, The Legend of Zelda ha Pokémon. == Istory == === Dalathfos le-aswonys === Bys penn 74 bledhen wosa hy fùndyans 23 Gwynngala 1889, ny wrug Nintendo ascor marnas cartennow gwary. I’n dalathfos, lêdys gans Fusajiro Yamauchi, Nintendo a wrug hanafuda (花札 ‘cartennow flour’) yn unnyk<ref name="Ashcraft 2011">https://kotaku.com/5784314/the-nintendo-theyve-tried-to-forget-gambling-gangsters-and-love-hotels</ref><ref name="Istory Nintendo">https://www.nintendo.co.jp/corporate/en/history/index.html</ref><ref name="Kohler 2013">https://web.archive.org/web/20141218125805/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/20/hiroshi-yamauchi</ref>. Y fedha cartennow Nintendo gwrÿs dre dhorn a rusk morbren i’n dedhyow avarr, hag afinusterow ink a vedha paintyes warnodhans<ref name="Firestone">Firestone, Mary. Nintendo: The Company and Its Founders. (Edina, MN: ABDO Publishing Company, 2011), pp. 16-21</ref>. Y a veu an cartennow moyha kerys gans pobel Kyoto, ha Yamauchi a wrug degemeres lowr a gosmers a’n yakuza (mafya Japan), a wre devnyth a hanafuda dhe hapwary ha dallath pùb gwary gans packet a gartennow nowyth-flàm<ref name="Firestone" />. Yamauchi a wrug kemeres arvedhesygyon nowyth ha desky dhedhans may halla Nintendo contentya demond an yakuza. 1907, ev a voghhas an gowethas arta dhe vos an kensa cowethas in Japan dhe ascor cartennow gwary a sort an west. Adro dhe’n eur-na, Yamauchi a wrug bargennya may fe cartennow Nintendo gwerthys in shoppys backa oll adro dhe’n nacyon<ref name="Firestone" />. Nyns esa dhe Fusajiro Yamauchi mab vÿth, ha herwyth laha Japan, ny ylly ev istyn y gowethas dh’y vyrgh<ref name="Firestone" />. Rag sensy Nintendo i’n teylu, y feu res dhe Yamauchi gortos erna wrella onen a’y vyrhas demedhy. Y vyrgh, Tei, a wrug demedhy gans Sekiryo Kaneda, neb a gemeras hanow teylu Tei, dell o an ûsadow in Japan mars esa gour ow kemeres cowethas teylu y wreg<ref name="Firestone" />. Sekiryo Yamauchi a veu presydent Nintendo 1929, ha’n gowethas a gartennow a wrug soweny ganso lêdys<ref name="Firestone" />. Ev a vyldyas sodhvaow nowyth, ha scoren lesrannans gelwys Marufuku (丸福, 'fortun tien' pò 'kelgh a fortun'), dhodho lies sort nowyth a garten gwary arnowyth<ref name="Firestone" />. Ny gafas Tei ha Sekiryo mab vÿth. Aga myrgh, Kimi, a wrug demedhy gans Shikanojo Inaba<ref name="Firestone" />. Ev a gemeras hanow teylu Kimi, saw ny wrug ev bythqweth perhenna Nintendo<ref name="Firestone" />, drefen y whrug ev gasa an teylu pàn o y vab pymp bloodh<ref name="Thomas 2012">http://uk.ign.com/articles/2012/05/25/hiroshi-yamauchi-nintendos-legendary-president</ref>. Hiroshi, mab Kimi ha Shikanojo, a veu an kensa er gorow a veu genys in Nintendo<ref name="Firestone" />. Ny ylly Kimi hy honen oll kemeres with a Hiroshi, ytho ev êth dh’y gerens wynn<ref name="Firestone" />. Tei a wrug dhe Hiroshi remainya i’n scol in le jùnya dhe’n lu dell o whans dhodho<ref name="Firestone" /><ref name="Thomas 2012" />. Hiroshi a worthebas dhe sevureth y gerens wynn dre gowntnans rebel hag ev a wrug dysqwedhyans a’y rychys<ref name="Firestone" /><ref name="Thomas 2012" />. Pàn wrug Hiroshi jùnya dhe scol laha Penscol Waseda in Tokyo, nyns o va porposys dhe woverna an gowethas i’n termyn ogas esa ow tos<ref name="Firestone" />. Nena, Sekiryo a gafas strocas<ref name="Firestone" />. Sekiryo a wrug omdava dh’y vab wynn, ha hemma a bromyssyas y whre va degemeres soodh presydent Nintendo, mara qwrussa Sekiryo gordhyllo cosyn cotha Hiroshi; ny garsa Hiroshi dh’y soodh bos dyspûtys<ref name="Firestone" />. Hiroshi a wre gordhyllo pùb menystror o kelmys dhe is hengovek an lêdyoryon kyns, drefen y dhe vos godrosow<ref name="Thomas 2012" /><ref name="Firestone" />. Hiroshi a veu presydent 1949<ref name="Firestone" />. Dres an bledhynnyow a wrug sewya, Hiroshi Yamauchi a veu abyl dhe ledanhe marhas an gowethas dre wul cartennow gwary a’n west ha, yn holerha, dre bryntya fygùrs a Disney wàr gil hy hartennow<ref name="Istory Nintendo" /><ref>https://www.wired.com/2010/09/0923nintendo-founded/</ref>. Ny wrug Nintendo cessya dhe gostenna tevysogyon, bytegyns, dell yllyr gweles in y gartennow noth<ref name="Ashcraft 2011" />. I’n bledhynnyow 1960, Nintendo a dhalathas gweytha cowethas taxi, Daiya (ダイヤ 'Adamant') hy hanow<ref name="Ashcraft 2011" /><ref>https://gadgets.ndtv.com/games/features/as-nintendo-turns-125-6-things-you-may-not-know-about-this-gaming-giant-596606</ref>, kefrÿs ha love hotel ha rosweyth pellwolok. Hy a wrug boos desempys, ha scubellow sùgna gans sethor, inwedh<ref name="Firestone" /><ref>https://kotaku.com/5933163/nintendo-once-made-a-vacuum-cleaner</ref>. Ny wrug onen vÿth a’n aventuryansow-ma soweny<ref name="Kohler 2013" /><ref>https://gizmodo.com/the-surprisingly-long-history-of-nintendo-1354286257</ref>. === Gwariow === ==== An bledhynnyow 1970 ==== Wosa dysplegya gwariellow a dhros moy a spêda (rag ensampel an Ultra Hand, an Ultra Machine ha’n Love Tester)<ref>http://www.businessinsider.com/before-mario-nintendos-playing-cards-toys-and-love-hotels-2011-8?IR=T</ref><ref>https://archive.wikiwix.com/cache/20110224052115/http://www.p-nintendo.com/histoire/H-3.html</ref>, kensa gwary video gwir Nintendo, EVR Race y hanow, a dheuth 1975<ref>https://kotaku.com/nintendos-hardware-wizard-will-get-lifetime-achievement-1822572036</ref>. Nena an gowethas a launchyas an Color TV-Game 6 i’n vledhen 1977 dre gesoberyans gans Mitsubishi Electric. Hemma yw consolen dre unnborpos (na yll bos ûsys marnas rag an gwariow a veu hy gwrÿs ragthans). Wosa unn seythen yn unnyk, Nintendo a wrug dyllo versyon gwellhÿs kerra, an Color TV-Game 15<ref>http://www.computinghistory.org.uk/det/42202/Color-TV-Game-15/</ref>. TV-Game nowyth a vedha dyllys pùb bledhen bys penn 1980. ==== An bledhynnyow 1980 ==== Y trehedhas an varhas 1980 an gwariow hedhon gelwys Game & Watch. Pùb Game & Watch yw consolen vian, dhedhy unn gwary. An grows lewya, usy wàr ogasty oll sethoryon gwary video hedhyw, a veu desmygys dhe wul dhe’n Game & Watch kemeres le a spâss<ref>http://www.nintendolife.com/news/2010/02/feature_the_history_of_the_nintendo_game_and_watch</ref>. An jyn gwary Donkey Kong, dyllys 1981, a veu kensa spêda veur vÿs-efan Nintendo<ref>Mark J. P. Wolf, Encyclopedia of Video Games: The Culture, Technology, and Art of Gaming (Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, LLC, 2021).</ref>. Ev o onen a’n kensa gwariow a wrug devnyth a levelyow liesek, ha bysy a veu an dyversyta-ma avell elven y gerensa gans an bobel<ref name="Arsenault">Dominic Arsenault, “System Profile: The Nintendo Entertainment System (NES),” in The Video Game Explosion: A History From Pong to PlayStation and Beyond, 2nd ed. (Westport, Connecticut: Greenwood, 2008), pp. 109-114.</ref>. Wosa Nintendo dhe dhelyvra an Famcom, pò Family Computer, mis Gortheren 1983, y feu dhe’n gwerthow dallath lent, saw dre rêson a argemynnow hag a dhyllans Super Mario Bros.<ref>http://grantland.com/features/the-rise-of-nintendo-video-games-history/</ref> mis Gwynngala, an gonsolen 8-byt-ma a veu meurgerys yn scon. Semlant an jyn a veu desînys arta dhe vos gwerthys in Ameryca North, mayth esa dywysyans gwariow video whath ow sawya wosa kildro 1983<ref name="Arsenault" />, pàn lavaras jornalystyon dell o “marow” gwariow video tre ena. Hanow nowyth a veu rÿs dhe’n system inwedh: NES (Nintendo Entertainment System). Yma arbenegoryon a’n dywysyans owth agria y whrug NES dasserhy jynys gwariow video in Ameryca<ref name="Arsenault" />. 1989, Game Boy a dheuth<ref>https://web.archive.org/web/20141212112812/http://www.allgame.com/platform.php?id=20</ref>. Hemma a’n jeves prow Game & Watch, awos ev dhe vos hedhon, saw possybyl yw inwedh keworra gwariow dhodho ha’ga remuvya dhyworto, kepar ha NES. Nintendo a gafas an gwir dhe wertha an gwary Tetris gans aga Game Boy, ha’ga dew a veu meurgerys warbarth<ref>https://www.theguardian.com/culture/2014/jun/02/how-we-made-tetris</ref>. ==== An bledhynnyow 1990 ==== Super Famicom a veu dyllys mis Du 1990 in Japan. Dres rann vrâssa an bÿs, an gonsolen dre 16-byt-ma yw gelwys SNES (Super Nintendo Entertainment System). Solabrÿs dyllys o Mega Drive Sega – rag henna, res o dhe Nintendo gul neppyth dhe overcùmya power an kesstrîvyor 16-byt, meur y vern – ha’n dhyw gonsolen a veu rann a gesstrif crev inter dyw gowethas a Japan<ref>https://web.archive.org/web/20210720005751/https://venturebeat.com/2015/11/28/the-art-and-legacy-of-the-90s-console-war/</ref>. SNES a wrug mentêna stauns crev Nintendo i’n varhas a gonsolennow tre bys pàn dhyllas Sony an PlayStation<ref name="Arsenault" />. Consolen realeth furvwir, Virtual Boy hy hanow, a dhrehedhas 1995. Kynth esa Virtual Boy owth offra effethyow 3D ha power 32 byt, ny wrug Nintendo gwertha marnas 350,000 anodhans – le ages an 3 mylyon a werthow gwetyes – ha’n gonsolen a veu astellys yn cosel<ref name="Langshaw 2014">http://www.digitalspy.com/gaming/retro-gaming/feature/a562419/virtual-boy-retrospective-nintendos-disastrous-foray-into-vr/</ref>. Cablys a veu an Virtual Boy rag na ylly dysplêtya gwariow marnas in rudh wàr an gilva dhu. Nintendo a laveras dell veu unn colour ûsys yn unnyk may fe an gonsolen afordyadow, mès pùb gwary Virtual Boy a gomprehendyas gwarnyans bos possybyl cafos drog penn der y wary termyn hir dre rêson a’n dewys-ma. Croffolow erel a veu bos an gwariow drog ha’n gonsolen cales dhe ûsya<ref name="Langshaw 2014" />. Ny veu an Virtual Boy bythqweth dyllys in mes a Japan hag Ameryca North. Nintendo a wrug dyllo an Nintendo 64 1996 in Japan hag Ameryca North, ha 1997 in Ewrop hag Australya. Hemma a veu dylâtys dhyworth gwâv 1995, drefen nag o gwrÿs lowr a galesweyth, ha nag o towlenoryon whath ûsys gans gul medhelweyth rag an N64, spessly in try dymensyon<ref>https://mic.com/articles/180718/nintendo-64-21st-anniversary-celebrating-nintendos-5th-generation-console#.28RxZf21y</ref>. 32.93 mylyon a unsesow a veu prenys, yw only tressa rann a’n nyver a PlayStations a wrug Sony gwertha<ref>https://web.archive.org/web/20140822194702/https://venturebeat.com/2014/08/20/heres-who-won-each-console-war/</ref>. Yma an rêsons profyes rag an dyffrans-ma ow comprehendya dell esa Nintendo ow qwertha aga gwariow wàr gartryjennow, ha Sony ow cul devnyth a CD-ROMs. Wàr eyl tu, cartryjennow a ylly carga aga restrynnow yn uskyssa meur; wàr y gela, CDs o moy iselbrîs, ha rag an gonsûmyoryon ha rag an dowlenoryon<ref>Leonard Herman, “A New Generation of Home Video Game Systems,” in The Video Game Explosion: A History From Pong to PlayStation and Beyond, 2nd ed. (Westport, Connecticut: Greenwood, 2008), pp. 115-121.</ref>. Wortyweth, consûmyoryon a wrug dêwys ascorras Sony ha Nintendo a dyllas dre goll kevrannow. Sethor an N64 a wrug kesunya crows lewya ha gwelen analog rag an kensa prÿs<ref>http://uk.ign.com/articles/2011/09/24/nintendo-64-launching-a-legacy</ref>. 1997 yw an vledhen may feu dyllys Game Boy Pocket ha New-Style Super NES kefrÿs. Game Boy Pocket yw Game Boy le ha scaffa ages an Game Boy gwredhek, nag yw res dhodho marnas a dhew vatry AAA<ref>http://www.ibtimes.com/nintendo-game-boy-25th-anniversary-history-handheld-console-shaped-generation-gamers-1574211</ref>. New-Style Super NES yw versyon le a’n SNES, iselha y brîs rag nebes gweythresow a’n gonsolen voyha dhe fyllel. 1998, Nintendo a dhyllas Game Boy Color, Game Boy abyl dhe dhysplegya colourys. Homma yw an gonsolen dhewetha a dhyllas Nintendo an vilvledhen-na. ==== An bledhynnyow 2000 ==== Game Boy Advance yw sort a Game Boy dyllys 2001, brâssa ha clerra y scrin ages an modellys a dheuth kyns agesso. Yma dhodho gallos video SNES ha myns Game Boy Pocket<ref name="Fahs 2012">http://uk.ign.com/articles/2009/07/27/ign-presents-the-history-of-game-boy?page=6</ref>. Ny veu Game Boy vÿth mar veurgerys inter towlenoryon gwary kyns<ref name="Fahs 2012" />. Bytegyns, an bobel a wrug y gably rag nag yw y scrin golowys. An problem-ma a veu assoylyes mis Whevrel 2003 pàn veu dyllys an Game Boy Advance SP: tu arâg scrin an gonsolen-ma yw golowys, ha’y batrys yw dascargadow. ==Devynnow== {{reflist}} [[Klass:Japan]] [[Klass:Medhelweyth]] 54bgj4ur1rmq5wnwr824hh6b8f88pcv 0 14003 228937 225556 2026-08-26T06:51:15Z Aqchampion 8099 klass 228937 wikitext text/x-wiki [[Restren:Walt disney portrait.jpg|skeusennik|Walt Disney, 1954]] '''Walter Elias "Walt" Disney''' (5 Mis-Kevardhu, [[1901]] – 15 Mis-Kevardhu, [[1966]]) o askorrer fylm, gwarier, ha ragresor a fylmow bywhes diworth Chicago, Illinois, [[Statys Unys]]. Ev yw gerys-da rag y wryans bywhes; ''[[Mickey Mouse]]'' yn arbennik neb o gwariys gans Disney y'n kynsa le. Disney a fondyas ''Walt Disney Productions'' (hedhyw ''The Walt Disney Company'') ha dalleth parkow omdhidhana. Ev a verwis yn 1966 gans kanker.  [[Klass:Artydhyon]] [[Klass:Askorroryon re waynyas Pewas Akademi‎]] [[Klass:Dinethyansow 1901]] [[Klass:Gorcita Chicago]] [[Klass:Gwarioryon lev amerikanek]] [[Klass:Gwaynyoryon a Bewas Akademi der Enor]] [[Klass:Kevarwodhoryon fylm]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 1966]] [[Klass:Mernansow awos kanker]] [[Klass:Mernansow awos kleves kardiovaskulek]] [[Klass:Pellwolok amerikanek]] [[Klass:Skriforyon amerikanek]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Konteth an Eledh]] cfiil7hvkl7iqfokfyfc89i7bherv5b 0 14441 228926 221231 2026-08-25T22:05:23Z FedeMewing 19039 /* */ 228926 wikitext text/x-wiki {{Boks klassans | hanow = Kiwi | imaj = TeTuatahianui.jpg | les_imaj = 250px | isskrifik_imaj = Kiwi gell an Ogledh | regnum = [[Enyval|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Ydhyn|Aves]] | ordo = [[Apterygiformes]] | familia = [[Apterygidae]] | genus = ''[[Apteryx]]'' | species = '''''A. australis''''' | dewhenwek = ''Apteryx australis'' | awtorita_dewhenwek = Shaw, 1813 | mappa_gwandrans = NZ-kiwimap_5_species.png | les_mappa_gwandrans = 250px | isskrifik_mappa_gwandrans = Gwandrans a eghennow kiwi * Apteryx mantelli (Gell) * Apteryx haastii (Melyn) * Apteryx rowi (Du) * Apteryx australis (Glas) * Apteryx owenii (Kylghow rudh) }} '''Kiwis''' ew [[Edhen|ydhyn]] na ell neyja a'n kinda Apteryx ha'n teylu Apterygidae. Aga myns ew haval ort yar gebmyn, ha kiwis ew an ydhyn lyha a bell na ell neyja. Diskwedhys veu dre gomparya kadonyow [[TDN]] bos kiwis neskerens nessa dhe [[Edhen dhineyj#Rol a ydhyn dineyj|ydhyn olifans]] difeudhys a [[Madagaskar]] ages an moa, edhen aral na alja neyja a [[Mordir Nowydh|Vordir Nowydh]]. Aswonys ew pymp ehen, ha peder anodhans ew renkys avel goliadow ha'n aral ogas-goliadow. Pub ehen ew effeythys en negethek gen diforastya, bes gwithys en ta ew remenat aga bewvaow kosow avel [[Park Kenedhlek|parkow kenedhlek]]. A-lebmyn, godros moyha aga threusvewans ew preydhyans gen [[bronnvil|bronoges]] estren. Oy an kiwi ew an moyha en kemusurel dhe vyns an korf (bys dhe 20% a boos an korf) a bub ehen a edhyn e'n bes. Ma dhe giwis pluvednow blewek, garrow kott ha tew, ha'n devnydh a'ga dewfrik rag diskudha preydh kens anjei nevra dhe'n gweles. Ma dhe'n gnasow ma gweresys an edhen dhe vos moyha-kerys en keswlasek. Aswonys ew avel arwodh a Vordir Nowydh. {| class="wikitable" |- !scope="col" | Hanow skiensek !scope="col" | Kernewek !scope="col" | Sowsnek !scope="col" | Kembrek !scope="col" class="unsortable"| Skeusen !scope="col" | Gwandrans |- |'''Apteryx australis''' || Kiwi gell an dhyhow || ''Southern Brown Kiwi'' || Ciwi brown deheuol ||[[Restren: Tokoeka.jpg|200px]]|| Enys Dhyhow soth-west, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx mantelli''' || Kiwi gell an ogledh || ''North Island Brown Kiwi'' || Ciwi brown gogleddol ||[[Restren: Apteryx_mantelli_-Rotorua,_North_Island,_New_Zealand-8a.jpg|200px]]|| Enys Gogledh, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx rowi''' || Kiwi Okarito || ''Okarito Kiwi'' || Ciwi Ocarito ||[[Restren: Okarito_kiwi_2.jpg|200px]]|| Koswik Okarito, Enys Dhyghow, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx owenii''' || Kiwi brith bian || ''Little Spotted Kiwi'' || Ciwi brith bach ||[[Restren: Am_media-v-602370.jpg|200px]]|| Enesow byghan a-dro dhe Vordir Nowydh |- |'''Apteryx haastii''' || Kiwi brith meur || ''Great Spotted Kiwi'' || Ciwi brith mawr ||[[Restren: Am_media-v-602297.jpg|200px]]|| Enys Dhyghow north, Mordir Nowydh |} {{udn k}} [[Klass:Ydhyn]] 8xhup8s337yd9qfci5ec1p0ugp8gvtq 228927 228926 2026-08-25T22:08:45Z FedeMewing 19039 /* */ 228927 wikitext text/x-wiki {{Boks klassans | hanow = Kiwi | imaj = TeTuatahianui.jpg | les_imaj = 250px | isskrifik_imaj = Kiwi gell an Ogledh | regnum = [[Enyval|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Ydhyn|Aves]] | ordo = [[Apterygiformes]] | familia = [[Apterygidae]] | genus = ''[[Apteryx]]'' | species = '''''A. australis''''' | dewhenwek = ''Apteryx australis'' | awtorita_dewhenwek = Shaw, 1813 | mappa_gwandrans = NZ-kiwimap_5_species.png | les_mappa_gwandrans = 250px | isskrifik_mappa_gwandrans = Gwandrans a eghennow kiwi * Apteryx mantelli (Gell) * Apteryx haastii (Melyn) * Apteryx rowi (Du) * Apteryx australis (Glas) * Apteryx owenii (Kylghow rudh) * Apteryx littoralis }} '''Kiwis''' ew [[Edhen|ydhyn]] na ell neyja a'n kinda Apteryx ha'n teylu Apterygidae. Aga myns ew haval ort yar gebmyn, ha kiwis ew an ydhyn lyha a bell na ell neyja. Diskwedhys veu dre gomparya kadonyow [[TDN]] bos kiwis neskerens nessa dhe [[Edhen dhineyj#Rol a ydhyn dineyj|ydhyn olifans]] difeudhys a [[Madagaskar]] ages an moa, edhen aral na alja neyja a [[Mordir Nowydh|Vordir Nowydh]]. Aswonys ew pymp ehen, ha peder anodhans ew renkys avel goliadow ha'n aral ogas-goliadow. Pub ehen ew effeythys en negethek gen diforastya, bes gwithys en ta ew remenat aga bewvaow kosow avel [[Park Kenedhlek|parkow kenedhlek]]. A-lebmyn, godros moyha aga threusvewans ew preydhyans gen [[bronnvil|bronoges]] estren. Oy an kiwi ew an moyha en kemusurel dhe vyns an korf (bys dhe 20% a boos an korf) a bub ehen a edhyn e'n bes. Ma dhe giwis pluvednow blewek, garrow kott ha tew, ha'n devnydh a'ga dewfrik rag diskudha preydh kens anjei nevra dhe'n gweles. Ma dhe'n gnasow ma gweresys an edhen dhe vos moyha-kerys en keswlasek. Aswonys ew avel arwodh a Vordir Nowydh. {| class="wikitable" |- !scope="col" | Hanow skiensek !scope="col" | Kernewek !scope="col" | Sowsnek !scope="col" | Kembrek !scope="col" class="unsortable"| Skeusen !scope="col" | Gwandrans |- |'''Apteryx australis''' || Kiwi gell an dhyhow || ''Southern Brown Kiwi'' || Ciwi brown deheuol ||[[Restren: Tokoeka.jpg|200px]]|| Enys Dhyhow soth-west, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx mantelli''' || Kiwi gell an ogledh || ''North Island Brown Kiwi'' || Ciwi brown gogleddol ||[[Restren: Apteryx_mantelli_-Rotorua,_North_Island,_New_Zealand-8a.jpg|200px]]|| Enys Gogledh, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx rowi''' || Kiwi Okarito || ''Okarito Kiwi'' || Ciwi Ocarito ||[[Restren: Okarito_kiwi_2.jpg|200px]]|| Koswik Okarito, Enys Dhyghow, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx owenii''' || Kiwi brith bian || ''Little Spotted Kiwi'' || Ciwi brith bach ||[[Restren: Am_media-v-602370.jpg|200px]]|| Enesow byghan a-dro dhe Vordir Nowydh |- |'''Apteryx haastii''' || Kiwi brith meur || ''Great Spotted Kiwi'' || Ciwi brith mawr ||[[Restren: Am_media-v-602297.jpg|200px]]|| Enys Dhyghow north, Mordir Nowydh |} {{udn k}} [[Klass:Ydhyn]] 1jgtw3tp0u0152f6n27r3v3tit1v37t 228928 228927 2026-08-25T22:10:53Z FedeMewing 19039 /* */ 228928 wikitext text/x-wiki {{Boks klassans | hanow = Kiwi | imaj = TeTuatahianui.jpg | les_imaj = 250px | isskrifik_imaj = Kiwi gell an Ogledh | regnum = [[Enyval|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Ydhyn|Aves]] | ordo = [[Apterygiformes]] | familia = [[Apterygidae]] | genus = ''[[Apteryx]]'' | species = '''''A. australis''''' | dewhenwek = ''Apteryx australis'' | awtorita_dewhenwek = Shaw, 1813 | mappa_gwandrans = NZ-kiwimap_5_species.png | les_mappa_gwandrans = 250px | isskrifik_mappa_gwandrans = Gwandrans a eghennow kiwi * Apteryx mantelli (Gell) * Apteryx haastii (Melyn) * Apteryx rowi (Du) * Apteryx australis (Glas) * Apteryx owenii (Kylghow rudh) * † Apteryx littoralis }} '''Kiwis''' ew [[Edhen|ydhyn]] na ell neyja a'n kinda Apteryx ha'n teylu Apterygidae. Aga myns ew haval ort yar gebmyn, ha kiwis ew an ydhyn lyha a bell na ell neyja. Diskwedhys veu dre gomparya kadonyow [[TDN]] bos kiwis neskerens nessa dhe [[Edhen dhineyj#Rol a ydhyn dineyj|ydhyn olifans]] difeudhys a [[Madagaskar]] ages an moa, edhen aral na alja neyja a [[Mordir Nowydh|Vordir Nowydh]]. Aswonys ew pymp ehen, ha peder anodhans ew renkys avel goliadow ha'n aral ogas-goliadow. Pub ehen ew effeythys en negethek gen diforastya, bes gwithys en ta ew remenat aga bewvaow kosow avel [[Park Kenedhlek|parkow kenedhlek]]. A-lebmyn, godros moyha aga threusvewans ew preydhyans gen [[bronnvil|bronoges]] estren. Oy an kiwi ew an moyha en kemusurel dhe vyns an korf (bys dhe 20% a boos an korf) a bub ehen a edhyn e'n bes. Ma dhe giwis pluvednow blewek, garrow kott ha tew, ha'n devnydh a'ga dewfrik rag diskudha preydh kens anjei nevra dhe'n gweles. Ma dhe'n gnasow ma gweresys an edhen dhe vos moyha-kerys en keswlasek. Aswonys ew avel arwodh a Vordir Nowydh. {| class="wikitable" |- !scope="col" | Hanow skiensek !scope="col" | Kernewek !scope="col" | Sowsnek !scope="col" | Kembrek !scope="col" class="unsortable"| Skeusen !scope="col" | Gwandrans |- |'''Apteryx australis''' || Kiwi gell an dhyhow || ''Southern Brown Kiwi'' || Ciwi brown deheuol ||[[Restren: Tokoeka.jpg|200px]]|| Enys Dhyhow soth-west, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx mantelli''' || Kiwi gell an ogledh || ''North Island Brown Kiwi'' || Ciwi brown gogleddol ||[[Restren: Apteryx_mantelli_-Rotorua,_North_Island,_New_Zealand-8a.jpg|200px]]|| Enys Gogledh, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx rowi''' || Kiwi Okarito || ''Okarito Kiwi'' || Ciwi Ocarito ||[[Restren: Okarito_kiwi_2.jpg|200px]]|| Koswik Okarito, Enys Dhyghow, Mordir Nowydh |- |'''Apteryx owenii''' || Kiwi brith bian || ''Little Spotted Kiwi'' || Ciwi brith bach ||[[Restren: Am_media-v-602370.jpg|200px]]|| Enesow byghan a-dro dhe Vordir Nowydh |- |'''Apteryx haastii''' || Kiwi brith meur || ''Great Spotted Kiwi'' || Ciwi brith mawr ||[[Restren: Am_media-v-602297.jpg|200px]]|| Enys Dhyghow north, Mordir Nowydh |} {{udn k}} [[Klass:Ydhyn]] afe5zgro81gujafazx0ebfdpbiub6ff 0 14999 228940 227678 2026-08-26T07:12:13Z Aqchampion 8099 klass 228940 wikitext text/x-wiki '''Kenzaburō Ōe''' (genys 31 mis Genver 1935) yw skrifor nihonek. {{DEFAULTSORT:Oe, Kenzaburo}} {{stokk-tus}} [[Klass:Dinethyansow 1935]] [[Klass:Direwlieth]] [[Klass:Filosofers]] [[Klass:Gweythresoryon gorthvresel]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 2023]] [[Klass:Pewas Nobel]] [[Klass:Skriforyon fugieth]] [[Klass:Tus Asi Est]] mb4zll81wxsvdcfvpreyonpbwnbh7m2 0 15035 228935 225669 2026-08-26T06:38:51Z Aqchampion 8099 klass 228935 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Asaph Hall''' o steronydh amerikanek. {{stokk-tus-sua}} [[Klass:Amerikanyon]] [[Klass:Dinethyansow an 19ves kansvledhen]] [[Klass:Godhonydhyon]] [[Klass:Gorcita Evrek Nowydh]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 1907]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Konnectikut]] c19uup060axh92k7lxu7iti0dusp9sz 0 15242 228933 228314 2026-08-26T06:33:03Z Aqchampion 8099 klass 228933 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Joanne Rowling''' (genys 31 mis Gortheren [[1965]]) yw awtoures bretennek (''Harry Potter'', ''Cormoran Strike''). {{stokk-tus-ru}} [[Klass:Benolegoryon]] [[Klass:Dinethyansow 1965]] [[Klass:Gweythresoryon]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Parti Lavur]] [[Klass:Skriforesow sowsnek]] [[Klass:Skriforyon fugieth]] [[Klass:Skriforyon lien fleghes]] 8insnlckguledfvi78w26ctk6ak47ho 0 15251 228938 226981 2026-08-26T07:02:45Z Aqchampion 8099 klass 228938 wikitext text/x-wiki '''Michel Houellebecq''' (<small>[[Frenkek|Frynkek]]:</small> [miˈʃɛl wɛlˈbɛk]; genys '''Michel Thomas''', 26 mis Hwevrer 1956/1958) yw awtour frynkek (''Atomised'', ''The Map and the Territory'', ''Submission''). [[Klass:Afrikans]] [[Klass:Dinethyansow 1956]] [[Klass:Frynkyon]] [[Klass:Gweythresoryon]] [[Klass:Hilgasieth]] [[Klass:Kevarwodhoryon fylm]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Prydydhyon]] [[Klass:Skriforyon fugieth]] 5vtkf11zl6mm526zdpw1kt3ys686ypz 0 15257 228931 225459 2026-08-26T06:22:24Z Aqchampion 8099 klass 228931 wikitext text/x-wiki '''Samuel Finley Breese Morse''' (27 mis Ebrel 1791 – 2 mis Ebrel 1872) o deviser ha lymner amerikanek (''viz. [[kod Morse]]''). [[Klass:Dinethyansow 1791]] [[Klass:Hilgasieth]] [[Klass:Lymnoryon]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 1872]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Evrek Nowydh]] bgmc0xg2srrvc25ck9h8yq6eqhnbw36 0 15623 228934 227536 2026-08-26T06:36:28Z Aqchampion 8099 klass 228934 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no | suppressfields= swydd, galwedigaeth, education, known, awards, soodh, alma}} '''Pedro Almodóvar Caballero''' (leveryans [[spaynek]]: [ˈpeðɾo almoˈðoβaɾ kaβaˈʝeɾo]; genys 25 mis Gwynngala [[1949]])<ref name="AAAS">{{Cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=15 April 2011}}</ref> yw kevarwodher fylm, skrinskrifer, askorrer ha gwarier kyns [[Spayn|spaynek]]. ==Devynnow== {{reflist}} {{stock-tus-spayn}} {{DEFAULTSORT:Almodóvar, Pedro}} [[Klass:Dinethyansow 1949]] [[Klass:Kevarwodhoryon re waynyas Pewas Akademi]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Skriforyon LKDT]] [[Klass:Skriforyon re waynyas Pewas Akademi]] [[Klass:Spaynyoryon]] 5j1z4qlhb9zs62t836qzhr8b2gt7kv4 0 15670 228939 228041 2026-08-26T07:06:23Z Aqchampion 8099 klass 228939 wikitext text/x-wiki {{Den|fetchwikidata=ALL}} '''Marie-Georges-Jean Méliès''' ({{IPA|/meɪˈljɛs/}}; [[Frynkek]]: {{IPA|[meljɛs]}}; 8 mis Kevardhu [[1861]] – 21 mis Genver [[1938]]) o husydh, gwarier ha kevarwodher fylm frynkek. {{DEFAULTSORT:Melies, Georges}} [[Klass:Dinethyansow 1861]] [[Klass:Frynkyon]] [[Klass:Gwarioryon fylm]] [[Klass:Gweythresoryon]] [[Klass:Istorioryon]] [[Klass:Kevarwodhoryon fylm]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 1938]] [[Klass:Mernansow awos kanker]] [[Klass:Paris]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Europa]] 1k92pnirk34h51nmwa2vhez7oegt40d 0 16344 228941 226608 2026-08-26T07:15:04Z Aqchampion 8099 klass 228941 wikitext text/x-wiki '''Syr Vernon Bernard Bogdanor''' CBE FBA FRSA (/ˈbɒɡdənɔːr/; genys 16 mis Gortheren [[1943]]<ref>{{Cite web|url=http://www.freebmd.org.uk/cgi/information.pl?cite=4c14HHKxzPDXjHSy1jAf5w&scan=1|title=Index entry|access-date=29 November 2013|website=[[FreeBMD]]|publisher=[[Office for National Statistics]]}}</ref>) yw godhonydh politek, istorek ha professor hwithrans bretennek. {{DEFAULTSORT:Bogdanor, Vernon}} [[Klass:Dinethyansow 1943]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Marghogyon Vacheler]] [[Klass:Skriforyon]] [[Klass:Sowson]] q0lunx9pc5poaftoktaj83p4r230sz0 0 16392 228936 225989 2026-08-26T06:44:16Z Aqchampion 8099 klass 228936 wikitext text/x-wiki '''Carlotta Zambelli''' (4 mis Du [[1875]] – 28 mis Genver [[1968]]) o ''ballerina'' ha dyskadores balle italek. [[Klass:Dinethyansow 1875]] [[Klass:Donsyoresow]] [[Klass:Italianesow]] [[Klass:Marghogyon a’n Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 1968]] [[Klass:Paris]] esr26tbpsfiwi65638lm5jjo9zj062s 2 19432 228921 228884 2026-08-25T18:27:05Z Flynn Peck 18125 228921 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref>Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref>Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref>https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel ''crystal mush''.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n ''crystal mush'' ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|haw|ʔəˈʔaː|}} po {{IPAc-en|ˈ|ɑː|(|ʔ|)|ɑː}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref>https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref>Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> == Devynnow == <references /> 53pd9ftp09bw6s8hv2mypg25p3ezcbd 14 19597 228929 2026-08-26T06:08:25Z Aqchampion 8099 Folen gwruthys gans: '[[Klass:Lyjyon a Enor]] [[Klass:Marghogyon]]' 228929 wikitext text/x-wiki [[Klass:Lyjyon a Enor]] [[Klass:Marghogyon]] pbf20ssbxgwbgb3xndz9x1qedjvkipa