Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 819 229144 229023 2026-08-31T15:12:38Z ListeriaBot 7532 Wikidata list updated [V2] 229144 wikitext text/x-wiki Notenn: Yma an rol ma ow synsi ynni '''tus''' aga genesigeth, kerens po trigas seuladhyth yn '''[[Kernow]]'''. Rol a Gernowyon ethnek a via martesen moy finwedhys. ==Politegoryon, Istorioryon, Marghogyon== * myghtern [[Myghtern Arthur|Arthur]]: lies henhwedhel a wra kevrenn yntredho ha Kernow, yn arbennik gans [[Dintagell]] ha [[Ryskammel]] * syr [[John Arundell]]: hembrenkyas ryelyas * [[William Bligh]]: kapten a ''[[The Bounty]]'', losonydh, governour a [[Deghow Kembra Nowydh|Dheghow Kembra Nowydh]], amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]] * amiral [[Edward Boscawen]]: amiral a'n [[Lu Lestri Ryal]] * [[John Carter]]: Morlader ha "Myghtern Prussi" omdhiskleryes * [[Judith Cook]]: Derivador hag aktivydh gwlasek * [[Selina Cooper]]: Aktivydh raglevow rag benynes, ha kynsa benyn ow kul rann a [[Parti Lavur Anserghek|Barti Lavur Anserghek]] y'n [[Senedh an Rywvaneth Unys|Senedh]] * [[John Passmore Edwards]]: Chartyas * [[Tommas Flamank]]: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] * pennhembrenkyas [[Walter Raleigh Gilbert]]: a wrug rann yn tregh a wogledh [[Eynda]] * [[Gorles]]: Dug Kernow henhwedhlek * [[Emily Hobhouse]]: aktivydh rag sewena yn Afrika Deghow * [[Mighal an Gov|Mighal Joseph]] an Gov: hembrenkyas a'n sevyans Kernewek yn [[1497]] * [[Kerynew]]: fondyer henhwedhlek a Gernow ''[[Historia Regum Britanniae]]'' gans [[Geoffroi a Drevynyw]] * [[Richard Lander]]: tremenyas yn [[Afrika]] * [[Cassandra Latham]]: 'gwragh' * [[William Lovett]]: Chartyas ha fondyer a Gesunyans Kenedhlek a Renkasow Ober * myghtern [[Margh Kynver|Margh]]: myghtern Kernow henhwedhlek * [[Samuel Wallis]]: tremenyas yn [[Keynvor Hebask]] ==Klerji== * [[John William Colenso]]: Epskop [[Natal]] ha dadhlor rag an dus [[Zoulou]] * [[Silas Hocking]]: skrifyas ha pregowther * [[Sen Korentin]]: kannas an eglos yn [[Breten Vyghan]] * [[Sen Petrok]]: sans keltek yn Kernow ha [[Dewnans]] * [[Sen Pyran]]: tasek a Gernow hag a [[sten]]noryon * [[Jonathan Trelawny]]: epskop [[Eglos Pow Sows]] ha kontrari erbynn [[James VII]] * [[Yowann Kernow]]: skoler katholik a'n 12ves kansblydhen ==Dismygysi ha Godhonydhyon== * [[John Couch Adams]]: a dhiskudhas an [[planet]] [[Nevyon]] * [[John Arnold]]: gwrier euryoryon, dismygyas an ''chronometer'' * [[William Bickford]]: a dhismygas teudherik diogeledh * [[William Cookworthy]]: a dhiskudhas [[pri gwynn]] yn Kernow * [[Jonathan Couch]]: godhonydh * [[Humphrey Davy]]: dismygyas ha godhonydh * syr [[Goldsworthy Gurney]]: a dhismygas golow kalgh * [[Richard Lower]]: a dhismygas treustroeth goes * [[Richard Pearse]]: a dhrehevis ayrplayn, herwydh nebes, kyns an vreder Wright (yth o kernewek aga thasow) * [[Henry Trengrouse]]: dismygyas * [[Richard Trevithick]]: ynjinor ha dismygyas ==Tus lettrys== * [[John Betjeman]]: skrifyas ha prydydh * [[Nicholas Boson]]: antikwari an [[yeth Kernewek]] * [[Maria Branwell]]: mamm an hwerydh [[Brontë]] * [[Charles Causley]]: prydydh * [[Daphne Du Maurier]]: skrifyas * [[Emma Gifford]]: gwreg [[Thomas Hardy]] * [[William Golding]]: skrifyas * [[William Sydney Graham]]: prydydh * [[Winston Graham]]: gwrier a B-''Poldark'' * [[John Harris]]: prydydh * [[Henry Jenner]]: hembrenkyas a [[Dasserghyans Kernewek|dhasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] * [[Charles Lee]]: skrifyas * [[Robert Morton Nance]]: skrifyas yn [[Dasserghyans Kernewek|dasserghyans]] an [[yeth Kernewek]] * [[Rosamunde Pilcher]]: skrifyas * [[Syr Arthur Quiller-Couch]] (po 'Q'): skrifyas ha breusyas lyenn * [[A. L. Rowse]]: istorior ha skoler [[Shakespeare]] * [[Tim Saunders]]: prydydh y'n [[yeth Kernewek]] * [[D. M. Thomas]]: skrifyas ha prydydh * [[Mary Wesley]]: skrifyas ==Tus didhan== * [[Aphex Twin]]: ilewydh "tredanek" * [[Henry Bone]]: priweythyor ha lymner * [[Rowena Cade]]: a dhrehevis [[Minack Theatre]] * [[Bob Fitzsimmons]]: boksusyer * [[Samuel Foote]]: gwrier gwariow ha gwarier y honan * [[Stanhope Forbes]]: lymner 'plein-air' a [[Skol Lulynn]] * [[Richard Jose]]: kenyas * [[George Lloyd]]: komposydh * [[John Nettles]]: gwarier pellwolok * [[John Opie]]: lymner a hevelebow * [[Alex Parks]]: kenyas * [[Rick Rescorla]]: souder * [[Wagon Christ|Luke Vibert]]: ilewydh "tredanek" * [[Brenda Wootton]]: bardhes ha kenyades ==Mosen== {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE { { ?item wdt:P19 ?pob . ?pob wdt:P131* wd:Q23148 } UNION { ?item wdt:P19 wd:Q23148 } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob . BIND(YEAR(?dob) as ?yob) } OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod . BIND(YEAR(?dod) as ?yod) } } |wdq=. |sort=569 |section=31 |columns=number:#,P18:Imach,label:Hanow,?yob:Dedhyas genesigeth,?yod:Dedhyas mernans,P19:Tyller genesigeth }} == tus == {| class='wikitable sortable' ! # ! Imach ! Hanow ! Dedhyas genesigeth ! Dedhyas mernans ! Tyller genesigeth |- | style='text-align:right'| 1 | | ''[[:d:Q69337592|Valentine Robert Duff Abdy]]'' | 1937 | 2012 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Restren:Page144 CanadianSingersAndTheirSongs SummersEve.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q69888772|Eve Brodlique Summers]]'' | 1867 | 1949 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 3 | | ''[[:d:Q76466072|Caroline Agnes Leane]]'' | 1849 | 1892 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Restren:Annie Williams WSPU organiser in 1943.png|center|128px]] | ''[[:d:Q80654100|Annie Williams, suffragette]]'' | 1865 | 1943 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Restren:Sculpture at Winnipeg Convention Centre 1.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q87831256|Cecil Clarence Richards]]'' | 1907 | 1981 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 6 | | ''[[:d:Q93965544|Mary Launce]]'' | 1625 | 1710 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 7 | | ''[[:d:Q96415201|William Turnbull]]'' | 1933 | 2007 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 8 | | ''[[:d:Q98681707|Molly Izzard]]'' | 1919 | 2004 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Restren:David Ham.png|center|128px]] | ''[[:d:Q100699889|David Ham]]'' | 1830 | 1908 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 10 | | ''[[:d:Q104286429|John Coom]]'' | 1844 | 1921 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 11 | | ''[[:d:Q104286611|Francis John Hosking]]'' | 1863 | 1936 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 12 | | ''[[:d:Q104286613|George Francis Hosking]]'' | 1841 | 1895 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 13 | | ''[[:d:Q106212018|Elisabeth Philp]]'' | 1827 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 14 | | ''[[:d:Q111175956|Christopher T. Roberts]]'' | 1851 | 1926 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 15 | | ''[[:d:Q111219750|Aston McNeill Cooper-Key]]'' | 1861 | 1930 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 16 | | ''[[:d:Q112631787|Mary Lobb]]'' | 1878 | 1939 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 17 | | ''[[:d:Q118368733|Mary Loveday Pedler]]'' | 1835 | 1899 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 18 | | ''[[:d:Q123535892|Hart Udy]]'' | 1808 | 1890 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 19 | | ''[[:d:Q123997582|John Arnall]]'' | | 1924 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 20 | | ''[[:d:Q124259136|George Nattress]]'' | 1871 | 1917 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 21 | | ''[[:d:Q124940075|Cecil Croker Fox]]'' | 1879 | 1916 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 22 | | [[George Pawley White]] | 1907 | 2006 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Restren:Samuel F. Hodge, Samuel F. Hodge & Company, Detroit, Michigan. Appeared in Magazine of Western History, 1886 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q130737705|Samuel F. Hodge]]'' | 1822 | 1884 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 24 | | ''[[:d:Q132775287|Robert Middleton]]'' | 1822 | 1911 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Restren:Arthur William Devis (1762-1822) - Captain Joseph Boulderson (1764–1828) - KINCM-2005.4868 - Ferens Art Gallery.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q134964293|Joseph Boulderson]]'' | 1764 | 1828 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Restren:Franklin Philp, by Philp & Solomons, c. 1865 (cropped).jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q136307421|Franklin Philp]]'' | 1826 | 1887 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 27 | | ''[[:d:Q136614053|Walter Friederich Becker]]'' | 1855 | 1927 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 28 | | ''[[:d:Q138998078|Margaret Kingsley]]'' | 1939 | 2026 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 29 | | ''[[:d:Q139218631|Donald Harris]]'' | 1921 | 1957 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 30 | | ''[[:d:Q140041619|James Fox]]'' | 1653 | 1699 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Restren:Cecil williams ubrax library collection.png|center|128px]] | ''[[:d:Q183409|Cecil Williams]]'' | 1909 | 1979 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 32 | | ''[[:d:Q320344|Francis Tregian the Younger]]'' | 1574 | 1617<br/>1619 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 33 | | ''[[:d:Q322565|Ian Donald]]'' | 1910 | 1987 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Restren:Admiral Lord Graves, 1st Baron Graves of Gravesend, by Thomas Gainsborough.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q334087|Thomas Graves, 1st Baron Graves]]'' | 1725 | 1802 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Restren:Robert Payne PBS 1973.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q353144|Robert Payne]]'' | 1911 | 1983 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Restren:James Silk Buckingham by Clara S. Lane.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q356620|James Silk Buckingham]]'' | 1786 | 1855 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Restren:Hans Memling 075.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q369691|Saint Ursula]]'' | 400 | 385 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 38 | | ''[[:d:Q370604|Percy Clifford]]'' | 1877 | 1942 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Restren:Portrait of Samuel Wallis.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q433993|Samuel Wallis]]'' | 1728 | 1795 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Restren:Köln St.Kunibert561.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q445189|Cordula]]'' | 400 | 383 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Restren:William Borlase (1695–1772) cropped.jpg|center|128px]] | [[William Borlase]] | 1695 | 1772 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Restren:JohnLaurance.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q457691|John Laurance]]'' | 1750 | 1810 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Restren:Portrait of the Reverend William Gregor (1761–1817).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q498817|William Gregor]]'' | 1761 | 1817 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Restren:Tom-phillips.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q512622|Tom Phillips]]'' | 1888 | 1941 | [[Kastel Penndinas]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Restren:Samuel P Tregelles.jpg|center|128px]] | [[Samuel Prideaux Tregelles]] | 1813 | 1875 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Restren:John Mayow.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q721312|John Mayow]]'' | 1640 | 1679 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 47 | | ''[[:d:Q767901|Thomas Bridges Hughes]]'' | 1851 | 1940 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 48 | | ''[[:d:Q774154|Michael Tregury]]'' | 1399 | 1471 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Restren:Sceau de Gautier de Coutances.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q783357|Walter de Coutances]]'' | 1101 | 1207 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Restren:John Westlake by Marianne Stokes.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1314430|John Westlake]]'' | 1828 | 1913 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Restren:Thomas Luny, by Thomas Luny.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1389224|Thomas Luny]]'' | 1759 | 1837 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 52 | | ''[[:d:Q1523867|Zara Nutley]]'' | 1926 | 2016 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 53 | | ''[[:d:Q1680448|James George Philp]]'' | 1816 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Restren:John Teague.png|center|128px]] | ''[[:d:Q1701904|John Teague]]'' | 1833 | 1902 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 55 | | ''[[:d:Q2068237|J. T. Jose]]'' | 1881 | 1963 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 56 | | ''[[:d:Q2068258|Richard Jackett]]'' | 1881 | 1960 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Restren:E. John Jackett in 1910.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2068265|Edward Jackett]]'' | 1878 | 1935 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Restren:Reginald John Marsden Parker.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2137997|Reginald John Marsden Parker]]'' | 1881 | 1948 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 59 | | ''[[:d:Q2579760|William Lobb]]'' | 1809 | 1864 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Restren:Henry Jenner, MA FSA.jpg|center|128px]] | [[Henry Jenner]] | 1848 | 1934 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Restren:Ralph-Allen-NPG-02b.jpg|center|128px]] | [[Ralph Allen]] | 1693 | 1764 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Restren:Dorothy Pentreath (square crop).jpg|center|128px]] | [[Dolly Pentreath]] | 1692<br/>1685 | 1777 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 64 | | ''[[:d:Q3048472|Edward Byllynge]]'' | 1650 | 1687 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Restren:Saint Germain le Scot Saint Germain sur ay ERNOUF Guillaume.jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q3104158|Germanus of Normandy]]'' | | 480 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Restren:Henry B. Guppy - London stereoscopic company - btv1b84533168 (1 of 2).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3132667|Henry B. Guppy]]'' | 1854 | 1926 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 67 | | ''[[:d:Q3275020|Michael Craze]]'' | 1942 | 1998 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 68 | | ''[[:d:Q3328341|John Davey]]'' | 1812 | 1891 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Restren:Eglwys Sant Beuno, St Beuno's Church, Penmorfa, Eifionydd, Gwynedd, Cymru Wales 46.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q3399340|Cybi]]'' | 483 | 555 | [[Kernow]]<br/>''[[:d:Q7163120|Penmon]]'' |- | style='text-align:right'| 70 | [[Restren:Procession des saints de Bretagne - diocèse de Rennes, cathédrale saint Pierre, Rennes, France.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3463997|Melor]]'' | 524 | 544 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 71 | | ''[[:d:Q3696042|Coulton Waugh]]'' | 1896 | 1973 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Restren:Charles incledon.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4201127|Charles Incledon]]'' | 1763 | 1826 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Restren:BobbyLeachNiagaraFalls.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4264393|Bobby Leach]]'' | 1858 | 1926 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Restren:Alfred Fox (page 214 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4722680|Alfred Fox]]'' | 1794 | 1874<br/>1894 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 75 | | ''[[:d:Q4731017|Allan Wade]]'' | 1881 | 1955 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Restren:AndrewVivianPortraitParWilliamFrederickCallaway.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q4758801|Andrew Vivian]]'' | 1759 | 1842 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 77 | | ''[[:d:Q4768074|Anne-Margaretta Burr]]'' | 1817 | 1892 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Restren:Photograph of Charles Bate Esq, merchant and mayor of Ottawa, 1860.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5006877|C. T. Bate]]'' | 1825 | 1889 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Restren:Fox Caroline Sketch.jpg|center|128px]] | [[Caroline Fox]] | 1819 | 1871 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 80 | | ''[[:d:Q5081970|Charles Reep]]'' | 1904 | 2002 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 81 | | ''[[:d:Q5145189|Colin Harvey]]'' | 1960 | 2011 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 82 | | ''[[:d:Q5163587|Constance Stuart Larrabee]]'' | 1914 | 2000 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Restren:Portret van Cyrus Redding, RP-F-2001-7-349-66 (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5201144|Cyrus Redding]]'' | 1785 | 1870 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 84 | | ''[[:d:Q5217906|Jon Mark]]'' | 1944 | 2021 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 85 | | [[David Mudd]] | 1933 | 2020 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Restren:Edward James Eliot (1758–1797).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5343726|Edward James Eliot]]'' | 1758 | 1797 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Restren:Fox Edward Long grandfather.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5344208|Edward Long Fox]]'' | 1761 | 1835 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 88 | | ''[[:d:Q5346360|Edwin Dingle]]'' | 1881 | 1972 | [[Kernow]]<br/>[[Cornwall, Ontario|Cornwall]] |- | style='text-align:right'| 89 | | ''[[:d:Q5357269|Richard Charlton]]'' | 1791 | 1852 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Restren:Elizabeth Philp.tif|center|128px]] | ''[[:d:Q5363347|Elizabeth Philp]]'' | 1827 | 1885 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 91 | | ''[[:d:Q5607581|Gresham Kirkby]]'' | 1916 | 2006 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 92 | | ''[[:d:Q5901860|Horace Hodges]]'' | 1865<br/>1863 | 1951 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Restren:Howard Fox 1907 (page 234 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5919657|Howard Fox]]'' | 1836 | 1922 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 94 | | ''[[:d:Q5932751|Hugh Stewart]]'' | 1910 | 2011 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Restren:Lieutenant Colonel James Power Carne VC, DSO.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6131048|James Carne]]'' | 1906 | 1986 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Restren:James Pascoe.png|center|128px]] | ''[[:d:Q6140982|James Pascoe]]'' | 1863 | 1931 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 97 | | ''[[:d:Q6146060|Thomas Hollocombe]]'' | 1833 | 1878 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Restren:SirJohnIVArundell OfTrerice Died1561 StrattonChurch Cornwall Detail.PNG|center|128px]] | ''[[:d:Q6219534|John Arundell]]'' | 1495 | 1561 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 99 | | ''[[:d:Q6233569|John Foot, Baron Foot]]'' | 1909 | 1999 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 100 | | ''[[:d:Q6242304|John Joyce]]'' | 1839 | 1899 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Restren:John Spargo LCCN2014709598.tif|center|128px]] | ''[[:d:Q6258570|John Spargo]]'' | 1876 | 1966 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Restren:Joseph Read ca.1870-90.jpeg|center|128px]] | ''[[:d:Q6286523|Joseph Reed]]'' | 1823 | 1890 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Restren:Josiah Fox 1763 - 1847 image circa 1800, Naval History and Heritage Command, public domain.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6290490|Josiah Fox]]'' | 1763 | 1847 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 104 | | ''[[:d:Q51558271|Charles R. Parsons]]'' | 1844 | 1918<br/>1920 | [[Kernow]]<br/>[[Brooklyn]] |- | style='text-align:right'| 105 | | ''[[:d:Q52693467|James Buller]]'' | 1812 | 1884 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 106 | | ''[[:d:Q53858126|Richard Scaddan]]'' | 1719 | 1802 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 107 | | ''[[:d:Q56174104|Henry Bath]]'' | 1776 | 1844 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 108 | | ''[[:d:Q63162953|Percyvale Taylor]]'' | 1847 | 1906 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 109 | | ''[[:d:Q64482060|James Wallis]]'' | 1809 | 1864 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 110 | | ''[[:d:Q65042016|Edward Aylmer]]'' | 1892 | 1974 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 111 | | ''[[:d:Q65115304|James Martyn Nicholas]]'' | 1833 | 1916 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 112 | | ''[[:d:Q66851265|Marie Johnson]]'' | 1874 | 1974 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Restren:Moondyne Joe.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6907724|Moondyne Joe]]'' | 1827 | 1900 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 114 | | ''[[:d:Q7076843|Octavius Temple]]'' | 1784 | 1834 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 115 | | ''[[:d:Q7141840|Pascoe Grenfell Hill]]'' | 1804 | 1882 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 116 | | ''[[:d:Q7184501|Philip VanKoughnet]]'' | 1790 | 1873 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 117 | | ''[[:d:Q7308743|Reginald Henderson]]'' | 1881 | 1939 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 118 | | ''[[:d:Q7325441|Richard Edgcumbe]]'' | 1443 | 1489 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 119 | | ''[[:d:Q7342224|Robert Boscawen]]'' | 1923 | 2013 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Restren:Parkynad.png|center|128px]] | ''[[:d:Q7348297|Robert Parkyn]]'' | 1862 | 1939 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Restren:Fox Robert Were Younger.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7350971|Robert Were Fox the Younger]]'' | 1789 | 1877 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 122 | | ''[[:d:Q7357952|Roger Caron]]'' | 1938 | 2012 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 123 | | ''[[:d:Q7405160|Sally Head]]'' | 1951 | 2026 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 124 | | ''[[:d:Q7412216|Samuel Morcom]]'' | 1847 | 1888 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 125 | | ''[[:d:Q7931873|Vincent King]]'' | 1935 | 2000 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 126 | | ''[[:d:Q7945709|W. J. Burley]]'' | 1914 | 2002 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 127 | | ''[[:d:Q8004978|William Baldwin]]'' | 1563<br/>1562 | 1632 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Restren:William Dennis in profile.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q8007766|William Dennis]]'' | 1856 | 1920 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 129 | | ''[[:d:Q8013760|William Jory Henwood]]'' | 1805 | 1875 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 130 | | ''[[:d:Q8016310|William Odgers]]'' | 1834 | 1873 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[Restren:Guilherme Stephens.png|center|128px]] | ''[[:d:Q8018787|William Stephens]]'' | 1731 | 1803 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 132 | | ''[[:d:Q10288943|George Chalmers]]'' | 1857 | 1928 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[Restren:Retrato (detalhe) do 2.º Visconde de Balsemão.png|center|128px]] | ''[[:d:Q10321574|Luís Máximo Alfredo Pinto de Sousa Coutinho]]'' | 1774 | 1832 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 134 | | ''[[:d:Q11259457|David Bond]]'' | 1922 | 2013 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 135 | | ''[[:d:Q13035083|John Baragwanath]]'' | 1839 | 1928 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 136 | | ''[[:d:Q15070079|Henry Pering Pellew Crease]]'' | 1823 | 1905 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 137 | | ''[[:d:Q15524517|John Banham]]'' | 1940 | 2022 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 138 | | ''[[:d:Q15994279|Fernley H. Banbury]]'' | 1881 | 1963 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 139 | [[Restren:John W. Barnicoat.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q16031156|John Barnicoat]]'' | 1814 | 1905 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 140 | | ''[[:d:Q16153406|James Avery]]'' | 1620 | 1694<br/>1700 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 141 | | ''[[:d:Q16198988|Thomas Pascoe]]'' | 1847 | 1938 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 142 | | ''[[:d:Q16844007|Reginald Mohun]]'' | 1508 | 1567 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 143 | | ''[[:d:Q16869277|Nicholas Pocock]]'' | 1814 | 1897 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 144 | | ''[[:d:Q17053434|Every Maclean]]'' | 1819 | 1901 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[Restren:Jago pic.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17505295|Mike Jago]]'' | 1938 | 2005 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Restren:JSPhillpotts as Headmaster.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q18009182|James Surtees Phillpotts]]'' | 1839 | 1930 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 147 | | ''[[:d:Q18507221|Gladys Gordon Trenery]]'' | 1885 | 1938 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 148 | | ''[[:d:Q18592962|Charles Fox]]'' | 1749<br/>1740 | 1809 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 149 | | ''[[:d:Q18674037|Joseph Tregelles Price]]'' | 1784 | 1854 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 150 | | ''[[:d:Q18954558|Samuel Green]]'' | 1822 | 1905 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[Restren:Mary Honychurch (page 155 crop).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19324879|Mary Lloyd]]'' | 1795 | 1865 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 152 | | ''[[:d:Q19850790|William Edward Fox]]'' | 1872 | 1948 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 153 | | ''[[:d:Q21069609|George Pearce]]'' | 1826 | 1908 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 154 | | ''[[:d:Q21164990|Henry Martyn Jeffery]]'' | 1826 | 1891 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 155 | | ''[[:d:Q21389154|Walter Gerald Tremewan]]'' | 1931 | 2016 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 156 | | ''[[:d:Q21463519|John Thomas Richardson]]'' | 1860 | 1942 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[Restren:Harold Harvey Gertrude in an Interior 1929.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q21464371|Gertrude Harvey]]'' | 1889 | 1966 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[Restren:Thomas Hodge oval picture-c. 1858.png|center|128px]] | ''[[:d:Q21664535|Thomas Hodge]]'' | 1827 | 1907 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 159 | | ''[[:d:Q24650061|John Sydney Hicks]]'' | 1864 | 1931 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[Restren:Samuel Mitchell HOFWA.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q24845830|Samuel Mitchell]]'' | 1838 | 1912 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 161 | | ''[[:d:Q28921786|Caroline Bammel]]'' | 1940 | 1995 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[Restren:Stephen Henry Thomas.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q33104288|Stephen Henry Thomas]]'' | 1813 | 1869 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 163 | | ''[[:d:Q42313446|William Pryor Floyd]]'' | 1834 | 1900 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 164 | | ''[[:d:Q47020891|Otho Lewis Hancock]]'' | 1890 | 1942 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 165 | | ''[[:d:Q47267253|Toby Eady]]'' | 1941 | 2017 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 166 | | ''[[:d:Q50749580|Johnny Tapscott]]'' | 1928 | 1981 | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[Restren:JaneJohnson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q95092|Jane Johnson]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Restren:Jason Dawe - Herts Air Ambulance (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q186371|Jason Dawe]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 169 | | ''[[:d:Q455802|Merlene Frazer]]'' | 1973 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[Restren:Official portrait of Mr Mark Prisk crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q575205|Mark Prisk]]'' | 1962 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[Restren:Frank Lloyd.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q895500|Frank Lloyd]]'' | 1952 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[Restren:Charlie Winston - Festival Chorus des Hauts de Seine 2012.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q1067045|Charlie Winston]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 173 | | ''[[:d:Q1282311|Ed Coode]]'' | 1975 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[Restren:Edward St Aubyn in 2007.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1293722|Edward St Aubyn]]'' | 1960 | | [[Kernow]]<br/>[[Loundres]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[Restren:Jim Hart Kongsberg Jazzfestival 2017 (190735).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1689108|Jim Hart]]'' | 1983 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[Restren:Nick harkaway.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1985398|Nick Harkaway]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 177 | | ''[[:d:Q2426862|Thomas Robins]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[Restren:Zoie Palmer, Lost Girl Panel at FanExpo crop.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q2451052|Zoie Palmer]]'' | 1977 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Restren:StPiran.png|center|128px]] | [[Peran]] | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 180 | | ''[[:d:Q3376925|Peter Tom]]'' | 1940 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 181 | | ''[[:d:Q3399754|Richard Driscoll]]'' | 1951 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[Restren:Steve Evans-Van der Harten.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3498916|Steve Evans - Van der Harten]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 183 | | ''[[:d:Q3523120|The Tuss]]'' | 1971 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 185 | | ''[[:d:Q3999035|Tristan Sturrock]]'' | 1968 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Restren:45- Stas' dreams 800x450 (cropped).png|center|128px]] | ''[[:d:Q4332510|Leon Ockenden]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 187 | | ''[[:d:Q4685386|Adrian Thomas]]'' | 1947 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 188 | | ''[[:d:Q4885376|Ben Bussey]]'' | 1969 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 189 | | ''[[:d:Q4978172|Bruce Racine]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 190 | | ''[[:d:Q5522830|Gareth Edwards]]'' | 1965 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 191 | | ''[[:d:Q5702971|Helen Carnell]]'' | 1981 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 192 | | ''[[:d:Q6146807|Jamie Day]]'' | 1986 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 193 | | ''[[:d:Q6377418|Katie Cullen]]'' | 1977 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 194 | | ''[[:d:Q6397003|Kevin Miller]]'' | 1969 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 195 | | ''[[:d:Q6681336|Lorna Dunkley]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[Restren:MalcolmPhilipAtkinson.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6742172|Malcolm Atkinson]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 197 | | ''[[:d:Q6767116|Mark Collicott]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 198 | | ''[[:d:Q6767493|Mark Edwards]]'' | 1954 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 199 | | ''[[:d:Q6770144|Mark Versallion]]'' | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 200 | | [[Rod Lyon]] | 2000 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[Restren:Host Introduction (48797866562) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7366973|Ros Atkins]]'' | 1974 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Restren:Portrait of Sam Bleakley, Barbados.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7407190|Sam Bleakley]]'' | 1978 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[Restren:Stephenfrost.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q7609245|Stephen Frost]]'' | 1955 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Restren:Tracy K. Smith, National Book Festival 2025.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7831770|Tracy K. Smith]]'' | 1972 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 205 | | ''[[:d:Q7933278|Violet Storm]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 206 | | ''[[:d:Q15434701|Paul Carr]]'' | 1961 | | [[Kernow]]<br/>''[[:d:Q22338583|Kernow]]'' |- | style='text-align:right'| 207 | | ''[[:d:Q16214797|Tom Craig]]'' | 1974 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 208 | | ''[[:d:Q17426182|Lis Rhodes]]'' | 1942 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 209 | | ''[[:d:Q17984689|Madron]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[Restren:Llen Natur Conference May 2017 30.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q18535443|Andrew Hawke]]'' | 1958 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 211 | | ''[[:d:Q19517939|Paul Williams]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Restren:Official portrait of Derek Thomas crop 2.jpg|center|128px]] | [[Derek Thomas]] | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 213 | | ''[[:d:Q20713143|Alexandra Walsham]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 214 | | ''[[:d:Q21466479|Danny Markey]]'' | 1965 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Restren:Professor Jean Golding OBE (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q21598164|Jean Golding]]'' | 1939 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 216 | | ''[[:d:Q24007496|Andrew Reynolds Smith]]'' | 1966 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 217 | | ''[[:d:Q24229253|Luke Simmonds]]'' | 1979 | | [[Pow Sows]]<br/>[[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 218 | | ''[[:d:Q25352000|Helen Nash]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[Restren:Bert biscoe.jpg|center|128px]] | [[Bert Biscoe]] | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 220 | | ''[[:d:Q27915137|James Turpin]]'' | 1997 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 221 | | ''[[:d:Q39171828|Su Rogers]]'' | 1939 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[Restren:Åcon IX 19 (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q42754694|Emma Newman]]'' | 1976 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 223 | | ''[[:d:Q47482415|Alison Trickey]]'' | 1975 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 224 | | ''[[:d:Q56241425|Owen Bullock]]'' | 1967 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[Restren:Michael Hartland.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q58077347|Michael Hartland]]'' | 1941 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 227 | | ''[[:d:Q59826932|Jamie Farnes]]'' | 1984 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 228 | | ''[[:d:Q60010587|Adam Gough]]'' | 1982 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 229 | | ''[[:d:Q60370441|Adrian Hall]]'' | 1943 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 230 | | ''[[:d:Q61758099|Keith S. Richards]]'' | 1949 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 231 | | ''[[:d:Q69284821|Philippe Spall]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 232 | | ''[[:d:Q72060620|Rubin Wilson]]'' | 2001 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 233 | | ''[[:d:Q75570324|Tessa Montgomery]]'' | 1933 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 234 | | ''[[:d:Q84187104|Peter Melvill]]'' | 1803 | | [[Kastel Penndinas]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[Restren:Jacqueline Perkins (diplomat).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q85242394|Jacqueline Perkins]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 236 | | ''[[:d:Q85771665|John O'Carroll]]'' | 1958 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 237 | | ''[[:d:Q94368220|Phyllis Marjory Jones]]'' | 1923 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Restren:Margaret Medlyn ONZM (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q96093155|Margaret Medlyn]]'' | 1955 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 239 | | ''[[:d:Q99394645|Lewis Goldsworthy]]'' | 2001 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 240 | | ''[[:d:Q102730203|Colin Hicks]]'' | 1941 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 241 | | ''[[:d:Q104286604|David Hawke]]'' | 1858 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 242 | | ''[[:d:Q107529498|John Colyn Jope]]'' | 1580 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[Restren:Helen Medlyn, Investitures, 26 March 2014 (Morning) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q108226413|Helen Medlyn]]'' | 1958 | | [[Aberfala]] |- | style='text-align:right'| 244 | | ''[[:d:Q111176836|William Harris]]'' | 1819 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 245 | | ''[[:d:Q112368110|Tamsin Spargo]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 246 | | ''[[:d:Q112389756|Richard Jackson]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 247 | | ''[[:d:Q115690816|Shauna Barnicoat]]'' | 1963 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 248 | | ''[[:d:Q118958749|Russell Pascoe]]'' | 1960 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 249 | | ''[[:d:Q120576172|Caroline Pedler]]'' | 1972 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 250 | | ''[[:d:Q123572624|Nigel Billing]]'' | 1973 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 251 | | ''[[:d:Q124692960|Kari-Ann Moller]]'' | 1947 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 252 | | ''[[:d:Q125966622|Lucy Wood]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 253 | | ''[[:d:Q133665833|Patrick Ireland]]'' | 1923 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 254 | | ''[[:d:Q134739971|Davyth Hicks]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 255 | | ''[[:d:Q136277240|Jared Gilbey]]'' | 1968 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 256 | | ''[[:d:Q136999620|Dan McDaid]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 257 | | ''[[:d:Q139780127|Mark Weekes]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 258 | | ''[[:d:Q140089714|Gwenny Davis]]'' | 1949 | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 259 | | ''[[:d:Q140695895|Michael Bunney]]'' | 1984 | | [[Kernow]] |} == Misc == {| class='wikitable sortable' ! # ! Imach ! Hanow ! Dedhyas genesigeth ! Dedhyas mernans ! Tyller genesigeth |- | style='text-align:right'| 60 | [[Restren:Arrivo degli ambasciatori di Vittore Carpaccio, dettaglio (4).JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q2672554|Dionotus]]'' | | 340 | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 184 | | ''[[:d:Q3621261|Aramone di Cornovaglia]]'' | | | [[Kernow]] |- | style='text-align:right'| 226 | | ''[[:d:Q59282162|Iseult]]'' | | | [[Kernow]] |} {{Wikidata list end}} {{Porth Kernow}} [[Klass:Kernowyon]] [[Klass:Rolyow a dus]] ldoh1cn054ccuww3qdqot4tpph0v7pt 0 5895 229146 216436 2026-09-01T07:40:00Z Aqchampion 8099 klass 229146 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Conakry''' yw pencyta [[Gyni]]. {{KUA}} {{stokk-dor}} [[Klass:Keynvor Atlantek]] [[Klass:Penncitys yn Afrika]] 1kb51svdxnlhf610g0l5kil7s4y3dz5 0 8835 229145 222612 2026-09-01T07:32:59Z Aqchampion 8099 klass 229145 wikitext text/x-wiki [[File:Amroth village.jpg|thumb|Amroth]] '''Amroth''' yw tre yn [[Sir Benfro]], [[Kembra]]; (SN10NE24).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 66.1 mildir (106.4 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 195.1 m (313.9 km) dhiworth [[Loundres]]. 1205 o braster an poblans yn 2011, ha 140 (11.6%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} [[Klass:Arvor Kembra]] [[Klass:Gwigow yn Kembra]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] 0nbhessovq5hfhbxodyt27nqq56yxl1 0 14079 229149 221137 2026-09-01T08:33:29Z Flynn Peck 18125 229149 wikitext text/x-wiki {{Tyller| fetchwikidata=ALL | onlysourced=no| suppressfields= }} '''Menydh Erebus''' ew [[loskvenydh]] gweythresek, an sekond uhella en [[Antarktika]] (woja Menydh Sidley) ha'n mena tan pella dhe'n dhyhow war an planet. Y uhelder ew 3,794 meter (12,448 tr.), ha desedhys ew e'n Serghogethtir Ross {''Ross Dependency'') war Enys Ross. War an keth enys ema tri men tan anweythresek: Menedh Terror, Menedh Bird, ha Menedh Terra Nova. Ma an mena tan gweythresek a-dhia 1.3 milvil vledhen. Desedhys ew ldnn lava hir y vownans e'n kowdoll downna war dopp an menedh. Gwelys veu an lydn a-dhia an 1970ow a-varr. == Droklam ayrplayn == Teller veu an menedh rag droklam ayrplayn, Air New Zealand Neyj 901, a hwarva en mis Du 1979. Ladhys veu pubonan war an ayrplayn, 259 anodhans. An neyj o rag porpos gweles an menedh, hebm ew rag tornyji. An tybyans ew nag wrug an lewyader gweles an menedh, drefen bos an howl a-dhelergh dhe'n ayrplayn. An menedh etho o golowys gen an howl, gwydn drefen an ergh ha rew, gen kommol gwydn a-dryv dhe ev. Gelwys ew an studh ma 'flat light'. Na ell neyjow haval orto mos dhe weles an menedh lebmyn. == An mena tan == Marthys ew an mena tan rag skiens. Y dardhansow ew a'n ehen Strombolek (tardhansow bian ha hir y vownans), etho skiensydhyon a ell studhya an mena tan yn ogas. Desedhys ew an mena tan ogas (35km) dhe delleryow Gorsav McMurdo ([[Statys Unys]]) ha Gorsav Scott ([[Mordir Nowydh]]). Klassys ew Menydh Erebus avel stratoloskvenydh liesfurvyek (''polygenetic stratovolcano''). Hanter a-woles an mena tan ew loskvenydh skoos ha'n hanter a-wartha ew stratopigorn. == Mogdollow rew == Menedh Erebus ew a vri rag y lies [[Mogdoll|mogdoll]] rew (''ice fumaroles''), touryow a rew a furv a-dro dhe'n gassys a dhienk dhort tollow war an enep. An fogowyow rew furvyes gen an mogdollow ew tewl, heb lower a daklow byw et anjei ([[bakteria]] ha [[fong]]ow dre vras). Endelna gskiensydhyon a gar gul hwithrans et anjei, ow studhya oligotrofow (organedhow a ell treusvewa lebmath eus fowt a asnodhow). An chif ehennow a vakteria kevys ena ew Chloroflexi hag Acidobacteria. == Diskudhans ha hanow == Menedh Erebus a veu diskudhys 27 Genver 1841 (pan veu tardhans volkanek), gen hwithrer tiryow pedneghlek Sir James Clark Ross. Ev a'n henwis ha Menedh Terror en ogas rag enora y worhelyon, HMS Erebus ha HMS Terror. <gallery> Antarctica-_Mt._Erebus.jpg|Menedh Erebus Ross_Island_Map_USGS_250k.png|Mappa a Enys Ross Mount_Erebus_craters,_Ross_Island,_Antarctica_(aerial_view,_18_December_2000).jpg|Kowdell Menedh Erebus MountErebusNASA.jpg|Skeusen loren a Venedh Erebus ow tiskwedha golow a'y lydn lava Air_New_Zealand_Flight_901.jpg|Skommow dhort Air New Zealand Neyj 901 </gallery> {{udn k}} [[Klass:Antarktika]] [[Klass:Loskvenydhyow]] 11ek8xah4ytc5ugep3cvxe4jeh3k12z 0 15033 229147 219066 2026-09-01T07:48:18Z Aqchampion 8099 klass 229147 wikitext text/x-wiki '''Saul Bellow''' o skrifor amerikanek. {{DEFAULTSORT:Bellow, Saul}} {{stokk-tus-sua}} [[Klass:Dinethyansow 1915]] [[Klass:Gorcita Chicago]] [[Klass:Kanadians]] [[Klass:Kemynegoryon]] [[Klass:Mernansow 2005]] [[Klass:Pewas Nobel]] [[Klass:Skriforyon fugieth amerikanek]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Vermont]] pp3vtra8uhmrx1266d17wbpj69e8h44 2 19432 229148 228956 2026-09-01T08:26:55Z Flynn Peck 18125 229148 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> == Devynnow == <references /> edywgpk6ye7d3mcx4kkbyjaqv87qgk4 229150 229148 2026-09-01T08:42:37Z Flynn Peck 18125 229150 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> === Lynnyn lava === {{Chif|Lynn lava}} [[Restren:Dikes-large.jpg|skeusennik|[[Shiprock]], Meksiko Nowydh, Statys Unys: [[Stoppyer loskvenydhyek|konna loskvenydhyek]] y'n hirbel, gans [[tommen]]-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow]] Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.<ref>Schmincke 2003, p. 27.</ref> Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh pyroklastek. Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend: * [[Menydh Erebus]], [[Antarktika]]<ref name=":15">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010</ref> * [[Erta Ale]], [[Ethiopi]]<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 61.</ref> * [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]<ref>https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895</ref> * [[Ambrym]], [[Vanuatu]]<ref name=":15" /> === Delta lava === {{Chif|Delta lava}} Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow [[isayrel]] a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2</ref> == Devynnow == <references /> 7zdk4ggqithkpm48d5k2r9iaaam3s8b 229152 229150 2026-09-01T08:50:57Z Flynn Peck 18125 229152 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> === Lynnyn lava === {{Chif|Lynn lava}} [[Restren:Dikes-large.jpg|skeusennik|[[Shiprock]], Meksiko Nowydh, Statys Unys: [[Stoppyer loskvenydhyek|konna loskvenydhyek]] y'n hirbel, gans [[tommen]]-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow]] Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.<ref>Schmincke 2003, p. 27.</ref> Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh pyroklastek. Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend: * [[Menydh Erebus]], [[Antarktika]]<ref name=":15">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010</ref> * [[Erta Ale]], [[Ethiopi]]<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 61.</ref> * [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]<ref>https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895</ref> * [[Ambrym]], [[Vanuatu]]<ref name=":15" /> === Delta lava === {{Chif|Delta lava}} Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow [[isayrel]] a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2</ref> == Fentynnyow lava == [[Restren:Lava fountain at Kilauea.jpg|skeusennik|Fenten lava yn [[Kīlauea]]]] '''Fenten lava''' yw hwarvos le may ma lava estewlys yn krev mes anhedardh a [[Kowdoll loskvenydhyek|gowdoll]], tardhell, po fols. An ughella fenten lava kovadhys o y'n tardhans 23 mis Du 2013 a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] yn Itali, neb a hedhas ughelder fast a-dro dhe 2,500 m rag 18 mynysennow, ow pleynya yn ughelder a 3,400 m.<ref>https://doi.org/10.1002%2F2014GL060623</ref> Fentynnyow lava a yll hwarvos avel kevres a bolsyow berr, po stif didorr a lava. Kowethys yns yn fenowgh gans [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]].<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 9.</ref> == Devynnow == <references /> 1f72mfr2y542pwnrhb4cfmmvoj9zs64 229153 229152 2026-09-01T09:41:24Z Flynn Peck 18125 229153 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> === Lynnyn lava === {{Chif|Lynn lava}} [[Restren:Dikes-large.jpg|skeusennik|[[Shiprock]], Meksiko Nowydh, Statys Unys: [[Stoppyer loskvenydhyek|konna loskvenydhyek]] y'n hirbel, gans [[tommen]]-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow]] Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.<ref>Schmincke 2003, p. 27.</ref> Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh pyroklastek. Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend: * [[Menydh Erebus]], [[Antarktika]]<ref name=":15">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010</ref> * [[Erta Ale]], [[Ethiopi]]<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 61.</ref> * [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]<ref>https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895</ref> * [[Ambrym]], [[Vanuatu]]<ref name=":15" /> === Delta lava === {{Chif|Delta lava}} Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow [[isayrel]] a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2</ref> == Fentynnyow lava == [[Restren:Lava fountain at Kilauea.jpg|skeusennik|Fenten lava yn [[Kīlauea]]]] '''Fenten lava''' yw hwarvos le may ma lava estewlys yn krev mes anhedardh a [[Kowdoll loskvenydhyek|gowdoll]], tardhell, po fols. An ughella fenten lava kovadhys o y'n tardhans 23 mis Du 2013 a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] yn Itali, neb a hedhas ughelder fast a-dro dhe 2,500 m rag 18 mynysennow, ow pleynya yn ughelder a 3,400 m.<ref>https://doi.org/10.1002%2F2014GL060623</ref> Fentynnyow lava a yll hwarvos avel kevres a bolsyow berr, po stif didorr a lava. Kowethys yns yn fenowgh gans [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]].<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 9.</ref> == Argollow == Frosow lava yw distruiek dres eghen dhe gerth yn aga hyns. Byttegyns, treweythus yw goliesigow dre reson, dell yw usys, frosow yw lent lowr rag tus ha miles dhe skeusi gansa, mes hemm yw omres dhe'n glusekter a'n lava. Byttele, re beu shyndyansow ha mernansow, po dre dreghyans dhe-ves a'n hyns-skeusi, po dre vos re nes dhe'n fros<ref name=":16">https://www.usgs.gov/programs/VHP/lava-flows-destroy-everything-their-path</ref> po, moy namenowgh, mar viajya greuv an fros re snel. Kyns oll, yth esa hemma dres an tardhans a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]] yn [[Repoblek Demokratek an Kongo]]. Y'n nos a 10 mis Genver 1977, yth esa fos gowdoll bolghys ha lynn lava linyel a frosas dhe-ves a-ji dhe our. An fros-omsewya a dothyas war-nans an runyow serth yn tooth a 100 km/e, hag a reverthas lies gwig gans teythiogyon ow koska. Avel sewyans a'n terosa ma, an menydh o titlys avel [[Loskvenydhyow Degvledhen|Loskvenydh Degvledhen]] yn 1991.<ref>https://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2002/02_01_31.html</ref> [[Rol a dardhansow loskvenydhyek orth kevradh mernans|Mernansow askrifys dhe loskvenydhyow]] a's teves yn fenowgh kaws dihaval. Rag ensampel, tardhas loskvenydhyek, [[fros pyroklastek]] a grommdo lava usi ow tiskara, [[Lahar|lahars]], gassys gwenonek neb a viaj yn-rag lava, po tardhansow kawsys dre gestav a'n fros ha dowr.<ref name=":16" /> Yma arenebedh fest argollus henwys bynk lava. An gweres fest yowynk ma a wra krackya ha kodha y'n mor. Arenebedhow a frosow lava a-dhiwedhes a bes dhe representya argol yn hirneth wosa pan vo goyeynhys an lava. An le may gwrys frosow yownyk tiryow nowydh, tir yw moy diantel hag a yll krackya y'n mor. Frosow a grack yn town, ow furvya islonkow peryllus, ha kodh erbynn lava ʻaʻā yw haval dhe godha erbynn gweder terrys. Botas-gwandra krev, lavrogow hir, ha manegow yw komendys rag tremena frosow lava. Pur gales yw tenwena fros lava, mes galladow yw yn nebes kasys, dell o hedhys yn rannel yn [[Vestmannaeyjar]], [[Rewenys]].<ref>https://web.archive.org/web/20170223203301/http://indianapublicmedia.org/amomentofscience/vestmannaeyjar-town-fought-volcano-won/</ref> An desin gwella a lettow sempel hag a bris isel a denwen frosow lava yw fog a hwithrans a-lemmyn.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fngeo2470</ref><ref>https://doi.org/10.1103%2FPhysRevFluids.5.084101</ref> === Trevow distruys gans frosow lava === [[Restren:Kalapana house destroyed by lava.jpg|skeusennik|Lava a yll distrui yn es trevow leun. An skeusen ma a dhiskwedh onan a'n moy es 100 chiow distruys gans an fros lava yn [[Kalapana, Hawaii]], Statys Unys, yn 1990.]] * An gwigow [[Nisgaʼa]] a [[Lax Ksiluux]] ha Wii Lax K'abit yn [[Kolombi Bredennek]] north-west yn Kanada o distruys gans frosow lava tew dres an tardhans a [[Pigorn Tseax|Bigorn Tseax]] y'n 1700ow * [[Garachico]] y'n enys [[Tenerife]] o distruys gans an [[tardhans a Drevejo]] yn 1706 ha dasdrehevys wosa henna * Keawaiki, Hawaii, 1859 (gesys) * [[San Sebastiano al Vesuvio]], Itali, distruys yn 1944 gans an tardhans moyha a-dhiwedhes a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] dres sesyans an Geffrysysi a Itali Dhyghow * Koae ha [[Kapoho, Hawaii]], o destruys gans an keth tardhans a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn mis Genver 1960<ref>https://web.archive.org/web/20160303215410/http://vhca.info/1959.htm</ref> * [[Kalapana, Hawaii]], o destruys gans tardhans a'n loskvenydh Kīlauea yn 1990 * Kapoho, Hawaii, o reverthys dre vras gans lava yn mis Metheven 2018, ha hy isrann ''Vacationland Hawaii'' o distruys yn leun === Trevow shyndys gans frosow lava === * [[Catania|Catania, Itali]], y'n [[Tardhans 1669 a Venydh Etna|tardhans Etna 1669]]<ref>Bonaccorso, A.; et al., eds. (2004). ''Mount Etna:Volcano Laboratory''. Washington D.C.: American Geophysical Union(Geophysical Monograph 143). p. 3. ISBN 978-0-87590-408-5.</ref> * [[Sale'aula]], Samoa, gans tardhansow a [[Menydh Matavanu|Venydh Matavanu]] yntra 1905 ha 1911 * [[Mascali]], Itali, ogas a dhistruys gans an tardhans a Venydh Etna yn 1928<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1996.tb00511.x</ref> * [[Parícutin]] (an wig rag piw henwys yw an loskvenydh) ha [[Nuevo San Juan Parangaricutiro|San Juan Parangaricutiro]], Meksiko, gans Parícutin a 1943 dhe 1952 * [[Heimaey|Heimaey, Rewenys]], y'n tardhans 1973 a [[Eldfell]] * [[Piton Sainte-Rose]], [[Réunion|Enys Réunion]], yn 1977<ref>https://web.archive.org/web/20180416125629/http://planet-terre.ens-lyon.fr/image-de-la-semaine/Img240-2008-06-23.xml</ref> * [[Kalapana, Hawaii|Royal Gardens, Hawaii]], gans an tardhans a Gīlauea yn 1986-87 * [[Goma]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] y'n tardhans 2002 a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]]<ref>https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=223030</ref> * Los Llanos de Aridane (kentreveth [[Todoque]]) hag [[El Paso, La Palma|El Paso]] (kentreveth El Paraíso) yn [[La Palma]] y'n [[tardhans 2021 a Cumbre Vieja]]<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-58681233</ref><ref>https://www.elmundo.es/papel/historias/2021/09/23/614c645021efa01e388b4627.html</ref><ref>https://www.elnacional.cat/es/sociedad/barrio-todoque-desaparece-totalmente-bajo-lava-volcan-la-palma_655610_102.html</ref> === Trevow distruys gans tefra === Tefra yw daffar darnel, ow komprehendya darnow solydhys lava, estewlys a loskvenydh dres tardhans loskvenydhyek; i a yll bos y'n furv a [[lusu loskvenydhyek]], [[lapilli]], [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]], po [[Stock loskvenydhyek|stockys loskvenydhyek]]. * [[Pompeii]] ha [[Herculaneum]] yn Itali, y'n tardhans a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] yn 79 [[Oos Kemmyn|OK]] * [[Akrotiri (cita gynsistoriek)|Akrotiri]], y'n enys rekek a [[Santorini]], o ynkleudhys gans pumis ha lusu dhyworth an [[tardhans Minoek]] a-dro dhe 1600 [[KOK]]<ref>Michailidou, A. (2013). "The final settlement at Akrotiri on Thera: the buildings, the people, and the eruption". In Legler, K.; et al. (eds.). 1600 – Cultural change in the shadow of the Thera-Eruption?. Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. Vol. 9. Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 137–148. ISBN 978-3-944507-00-2.</ref> * [[Joya de Cerén|Cerén]], [[El Salvador]], y'n tardhans a [[Lynn Ilopango|Ilopango]] yntra 410 ha 535 OK<ref>Bundschuh, J. and Alvarado, G. E (editors) (2007) ''Central America: Geology, Resources and Hazards'', volume 1, p. 56, London, Taylor and Francis</ref> * [[Sumbawa|Enys Sumbawa]], [[Indonesi]], y'n tardhans a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] yn 1815 ** [[Aberplymm, Montserrat]], yn 1995. Aberplymm o an benncita hag an unsel porth-entra rag [[Montserrat]] hag o gesys yn leun, a-barth ha hanter a'n enys. Penncita ''de jure'' yw hwath. == Gwelewgh ynwedh == * [[Lava blou]] – Hwarvos lagasek a sulfur ow leski * [[Planet lava]] – Planet norvysel gans arenep gorherys gans lava teudhys * [[Lavaniwl]] – Niwl trenk furvys dre lava teudhys owth entra an keynvor yeyn * [[Vog]] – defolyans ayr a assys loskvenydhyek ow tasoberi gans an ayrgylgh == Devynnow == <references /> 2vupe7lh6j0lwkzif4lk0yj879cluoa 229155 229153 2026-09-01T09:42:15Z Flynn Peck 18125 Gwakhes veu an folen 229155 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 19470 229151 228954 2026-09-01T08:46:38Z Flynn Peck 18125 229151 wikitext text/x-wiki An folen ma yw rol rag oll a'n treylyansow gwrys genev, profys dhymm, po hwithrys genev. Hemm yw dre vras noten ragov mes heb mar nebonan a yll devnydhya an treylyansow ma. Profyansow yw wolkom. === Termow === * atol - [[:en:Atoll|atoll]] * bolla - [[:en:Crater|crater]] * diapir - [[:en:Diapir|diapir]] * dorgrysonieth - [[:en:Seismology|seismology]] * dowrdesel - hydrothermal * dresvysk - [[:en:Diamicton|diamict]] * dyffransow braster ynter reydhow - [[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]] * esven - [[:en:Xenolith|xenolith]] * fluksteudh - [[:en:Flux_melting|flux melting]] * glusek - viscous ** glusekter - [[:en:Viscosity|viscosity]] * gorloskvenydh - [[:en:Supervolcano|supervolcano]] * gornown - [[:en:Famine|famine]] * gwanngylgh - [[:en:Asthenosphere|asthenosphere]] * gweligylgh - [[:en:Stratosphere|stratosphere]] * istennans - [[:en:Subduction|subduction]] * kawdarn - [[:en:Caldera|caldera]] * keynvoronieth - [[:en:Oceanography|oceanography]] * kowdoll - [[:en:Crater|crater]] * kramvilonieth - [[:en:Herpetology|herpetology]] * krommdo lava - [[:en:Lava_dome|lava dome]] ** kelgrommdo - [[:en:Cryptodome|cryptodome]] * lemur - [[:en:Lemur|lemur]] * loskvenydhonydh (-yon) - volcanologist(s) * loskvenydhva - [[:en:Volcanic_field|volcanic field]] * loskvenydh gweliek - [[:en:Stratovolcano|stratovolcano]] * loub gwrysek - [[:en:Crystal_mush|crystal mush]] * mengylgh - [[:en:Lithosphere|lithosphere]] * menwedhonieth - [[:en:Lithology|lithology]] * [[mogdoll]] - [[:en:Fumarole|fumarole]] * neuvelladow - buoyant ** neuvelladewder - [[:en:Buoyancy|buoyancy]] * preydh - [[:en:Prey|prey]] * preydhyer - [[:en:Predation|predator]] * puskes kachys heb vos ynytendys - [[:en:Bycatch|bycatch]] * torrven - [[:en:Breccia|breccia]] 38gdm6tl928g03gxunfuw8pjssveqxi 2 19495 229156 228943 2026-09-01T09:42:46Z Flynn Peck 18125 229156 wikitext text/x-wiki {{Navbox|name=Erthyglow26|title=Erthyglow 2026|list1=[[Salv amerikanek 1986 a Lybi]] {{&middot;}} [[A'ufaga]] {{&middot;}} ''[[Alosterna tabacicolor]]'' {{&middot;}} [[Anav]] {{&middot;}} [[Atol korel ughel]] {{&middot;}} ''[[Batus barbicornis]]'' {{&middot;}} [[Blåhaj]] {{&middot;}} [[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]] {{&middot;}} ''[[Bungarus bungaroides]]'' {{&middot;}} ''[[Bungarus lividus]]'' {{&middot;}} [[Cerambycidae]] {{&middot;}} [[Charles R. Gay]] {{&middot;}} [[Dinas Koosker]] {{&middot;}} ''[[Disa forficaria]]'' {{&middot;}} [[DiWi]] {{&middot;}} [[Dons Meyn Goon Gompes]] {{&middot;}} ''[[Eburia quadrigeminata]]'' {{&middot;}} [[Edward Rowe]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Enys Henderson]] {{&middot;}} [[Enys Oeno]] {{&middot;}} [[Enys Pitcairn]] {{&middot;}} [[Fondyans Wikimedia]] {{&middot;}} [[Glynn Falefa]] {{&middot;}} [[Gorsav Sen Austel]] {{&middot;}} [[Gwedhan jiraff]] {{&middot;}} [[Gwithva Natur Fernkloof]] {{&middot;}} [[Hanow dewhenwek]] {{&middot;}} [[Hel Myghtern Arthur]] {{&middot;}} [[Helgh perthyans]] {{&middot;}} [[Heterodera schachtii]] {{&middot;}} [[Hwil hirgorn]] {{&middot;}} [[IKEA]] {{&middot;}} [[Karyans rag Kernow]] {{&middot;}} [[Kenek kern kodh betys]] {{&middot;}} [[Kolisi o Sagata Maria]] {{&middot;}} [[Kresen Kernow]] {{&middot;}} [[Krestennen (dororieth)]] {{&middot;}} [[Lalomanu]] {{&middot;}} [[Lamia (hwil)|''Lamia'' (hwil)]] {{&middot;}} [[Lamiinae]] {{&middot;}} [[Lannfyek]] {{&middot;}} [[Lava]] {{&middot;}} [[Lealatele]] {{&middot;}} [[Lepā]] {{&middot;}} [[Loskvenydh]] {{&middot;}} [[Loskvenydh Augustine]] {{&middot;}} [[Luang Pu Sodh Candasaro]] {{&middot;}} ''[[Lysimachia maritima]]'' {{&middot;}} [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] {{&middot;}} [[Metro Kernow Kres]] {{&middot;}} ''[[Monochamus carolinensis]]'' {{&middot;}} [[Morgi glas]] {{&middot;}} [[Nans Mogh]] {{&middot;}} ''[[Neandra brunnea]]'' {{&middot;}} [[Nederlandse Publieke Omroep]] {{&middot;}} [[Niver tesen]] {{&middot;}} [[Nuʻutele]] {{&middot;}} ''[[Oocatochus]]'' {{&middot;}} [[Or folsek]] {{&middot;}} ''[[Phryneta]]'' {{&middot;}} ''[[Phryneta spinator]]'' {{&middot;}} ''[[Prosoplus albifrons]]'' {{&middot;}} [[Rol a eghennow Lepidium|Rol a eghennow ''Lepidium'']] {{&middot;}} [[Saleapaga]] {{&middot;}} [[Sasaki ha Miyano]] {{&middot;}} [[Stephan von Breuning (hweskerydh)]] {{&middot;}} [[Theodore Cantor]] {{&middot;}} [[Therese Grünbaum]] {{&middot;}} [[Tramfordh Rabat–Salé]] {{&middot;}} [[Tredhinas]] (dasskrif) {{&middot;}} [[Trewoon]] {{&middot;}} [[Upolu]] {{&middot;}} [[Vaimoso]] {{&middot;}} [[Wiktionary]]}}{{Navbox|title=Skantlyns|name=Skantlyns|list1=[[Skantlyn:Devyn gwell res]] {{&middot;}} [[Skantlyn:Okina]] {{&middot;}} [[Skantlyn:Pennlinen folsys krowslinek]]}} ltlstvzz9hmni4ih7kmoeaexntd445g 0 19603 229154 2026-09-01T09:42:14Z Flynn Peck 18125 Folen gwruthys gans: '{{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An Karrek loskvenydhyek|garrek...' 229154 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek byroklastek|pyroklastek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> === Lynnyn lava === {{Chif|Lynn lava}} [[Restren:Dikes-large.jpg|skeusennik|[[Shiprock]], Meksiko Nowydh, Statys Unys: [[Stoppyer loskvenydhyek|konna loskvenydhyek]] y'n hirbel, gans [[tommen]]-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow]] Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.<ref>Schmincke 2003, p. 27.</ref> Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh pyroklastek. Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend: * [[Menydh Erebus]], [[Antarktika]]<ref name=":15">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010</ref> * [[Erta Ale]], [[Ethiopi]]<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 61.</ref> * [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]<ref>https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895</ref> * [[Ambrym]], [[Vanuatu]]<ref name=":15" /> === Delta lava === {{Chif|Delta lava}} Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow [[isayrel]] a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2</ref> == Fentynnyow lava == [[Restren:Lava fountain at Kilauea.jpg|skeusennik|Fenten lava yn [[Kīlauea]]]] '''Fenten lava''' yw hwarvos le may ma lava estewlys yn krev mes anhedardh a [[Kowdoll loskvenydhyek|gowdoll]], tardhell, po fols. An ughella fenten lava kovadhys o y'n tardhans 23 mis Du 2013 a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] yn Itali, neb a hedhas ughelder fast a-dro dhe 2,500 m rag 18 mynysennow, ow pleynya yn ughelder a 3,400 m.<ref>https://doi.org/10.1002%2F2014GL060623</ref> Fentynnyow lava a yll hwarvos avel kevres a bolsyow berr, po stif didorr a lava. Kowethys yns yn fenowgh gans [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]].<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 9.</ref> == Argollow == Frosow lava yw distruiek dres eghen dhe gerth yn aga hyns. Byttegyns, treweythus yw goliesigow dre reson, dell yw usys, frosow yw lent lowr rag tus ha miles dhe skeusi gansa, mes hemm yw omres dhe'n glusekter a'n lava. Byttele, re beu shyndyansow ha mernansow, po dre dreghyans dhe-ves a'n hyns-skeusi, po dre vos re nes dhe'n fros<ref name=":16">https://www.usgs.gov/programs/VHP/lava-flows-destroy-everything-their-path</ref> po, moy namenowgh, mar viajya greuv an fros re snel. Kyns oll, yth esa hemma dres an tardhans a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]] yn [[Repoblek Demokratek an Kongo]]. Y'n nos a 10 mis Genver 1977, yth esa fos gowdoll bolghys ha lynn lava linyel a frosas dhe-ves a-ji dhe our. An fros-omsewya a dothyas war-nans an runyow serth yn tooth a 100 km/e, hag a reverthas lies gwig gans teythiogyon ow koska. Avel sewyans a'n terosa ma, an menydh o titlys avel [[Loskvenydhyow Degvledhen|Loskvenydh Degvledhen]] yn 1991.<ref>https://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2002/02_01_31.html</ref> [[Rol a dardhansow loskvenydhyek orth kevradh mernans|Mernansow askrifys dhe loskvenydhyow]] a's teves yn fenowgh kaws dihaval. Rag ensampel, tardhas loskvenydhyek, [[fros pyroklastek]] a grommdo lava usi ow tiskara, [[Lahar|lahars]], gassys gwenonek neb a viaj yn-rag lava, po tardhansow kawsys dre gestav a'n fros ha dowr.<ref name=":16" /> Yma arenebedh fest argollus henwys bynk lava. An gweres fest yowynk ma a wra krackya ha kodha y'n mor. Arenebedhow a frosow lava a-dhiwedhes a bes dhe representya argol yn hirneth wosa pan vo goyeynhys an lava. An le may gwrys frosow yownyk tiryow nowydh, tir yw moy diantel hag a yll krackya y'n mor. Frosow a grack yn town, ow furvya islonkow peryllus, ha kodh erbynn lava ʻaʻā yw haval dhe godha erbynn gweder terrys. Botas-gwandra krev, lavrogow hir, ha manegow yw komendys rag tremena frosow lava. Pur gales yw tenwena fros lava, mes galladow yw yn nebes kasys, dell o hedhys yn rannel yn [[Vestmannaeyjar]], [[Rewenys]].<ref>https://web.archive.org/web/20170223203301/http://indianapublicmedia.org/amomentofscience/vestmannaeyjar-town-fought-volcano-won/</ref> An desin gwella a lettow sempel hag a bris isel a denwen frosow lava yw fog a hwithrans a-lemmyn.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fngeo2470</ref><ref>https://doi.org/10.1103%2FPhysRevFluids.5.084101</ref> === Trevow distruys gans frosow lava === [[Restren:Kalapana house destroyed by lava.jpg|skeusennik|Lava a yll distrui yn es trevow leun. An skeusen ma a dhiskwedh onan a'n moy es 100 chiow distruys gans an fros lava yn [[Kalapana, Hawaii]], Statys Unys, yn 1990.]] * An gwigow [[Nisgaʼa]] a [[Lax Ksiluux]] ha Wii Lax K'abit yn [[Kolombi Bredennek]] north-west yn Kanada o distruys gans frosow lava tew dres an tardhans a [[Pigorn Tseax|Bigorn Tseax]] y'n 1700ow * [[Garachico]] y'n enys [[Tenerife]] o distruys gans an [[tardhans a Drevejo]] yn 1706 ha dasdrehevys wosa henna * Keawaiki, Hawaii, 1859 (gesys) * [[San Sebastiano al Vesuvio]], Itali, distruys yn 1944 gans an tardhans moyha a-dhiwedhes a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] dres sesyans an Geffrysysi a Itali Dhyghow * Koae ha [[Kapoho, Hawaii]], o destruys gans an keth tardhans a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn mis Genver 1960<ref>https://web.archive.org/web/20160303215410/http://vhca.info/1959.htm</ref> * [[Kalapana, Hawaii]], o destruys gans tardhans a'n loskvenydh Kīlauea yn 1990 * Kapoho, Hawaii, o reverthys dre vras gans lava yn mis Metheven 2018, ha hy isrann ''Vacationland Hawaii'' o distruys yn leun === Trevow shyndys gans frosow lava === * [[Catania|Catania, Itali]], y'n [[Tardhans 1669 a Venydh Etna|tardhans Etna 1669]]<ref>Bonaccorso, A.; et al., eds. (2004). ''Mount Etna:Volcano Laboratory''. Washington D.C.: American Geophysical Union(Geophysical Monograph 143). p. 3. ISBN 978-0-87590-408-5.</ref> * [[Sale'aula]], Samoa, gans tardhansow a [[Menydh Matavanu|Venydh Matavanu]] yntra 1905 ha 1911 * [[Mascali]], Itali, ogas a dhistruys gans an tardhans a Venydh Etna yn 1928<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1996.tb00511.x</ref> * [[Parícutin]] (an wig rag piw henwys yw an loskvenydh) ha [[Nuevo San Juan Parangaricutiro|San Juan Parangaricutiro]], Meksiko, gans Parícutin a 1943 dhe 1952 * [[Heimaey|Heimaey, Rewenys]], y'n tardhans 1973 a [[Eldfell]] * [[Piton Sainte-Rose]], [[Réunion|Enys Réunion]], yn 1977<ref>https://web.archive.org/web/20180416125629/http://planet-terre.ens-lyon.fr/image-de-la-semaine/Img240-2008-06-23.xml</ref> * [[Kalapana, Hawaii|Royal Gardens, Hawaii]], gans an tardhans a Gīlauea yn 1986-87 * [[Goma]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] y'n tardhans 2002 a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]]<ref>https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=223030</ref> * Los Llanos de Aridane (kentreveth [[Todoque]]) hag [[El Paso, La Palma|El Paso]] (kentreveth El Paraíso) yn [[La Palma]] y'n [[tardhans 2021 a Cumbre Vieja]]<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-58681233</ref><ref>https://www.elmundo.es/papel/historias/2021/09/23/614c645021efa01e388b4627.html</ref><ref>https://www.elnacional.cat/es/sociedad/barrio-todoque-desaparece-totalmente-bajo-lava-volcan-la-palma_655610_102.html</ref> === Trevow distruys gans tefra === Tefra yw daffar darnel, ow komprehendya darnow solydhys lava, estewlys a loskvenydh dres tardhans loskvenydhyek; i a yll bos y'n furv a [[lusu loskvenydhyek]], [[lapilli]], [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]], po [[Stock loskvenydhyek|stockys loskvenydhyek]]. * [[Pompeii]] ha [[Herculaneum]] yn Itali, y'n tardhans a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] yn 79 [[Oos Kemmyn|OK]] * [[Akrotiri (cita gynsistoriek)|Akrotiri]], y'n enys rekek a [[Santorini]], o ynkleudhys gans pumis ha lusu dhyworth an [[tardhans Minoek]] a-dro dhe 1600 [[KOK]]<ref>Michailidou, A. (2013). "The final settlement at Akrotiri on Thera: the buildings, the people, and the eruption". In Legler, K.; et al. (eds.). 1600 – Cultural change in the shadow of the Thera-Eruption?. Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. Vol. 9. Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 137–148. ISBN 978-3-944507-00-2.</ref> * [[Joya de Cerén|Cerén]], [[El Salvador]], y'n tardhans a [[Lynn Ilopango|Ilopango]] yntra 410 ha 535 OK<ref>Bundschuh, J. and Alvarado, G. E (editors) (2007) ''Central America: Geology, Resources and Hazards'', volume 1, p. 56, London, Taylor and Francis</ref> * [[Sumbawa|Enys Sumbawa]], [[Indonesi]], y'n tardhans a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] yn 1815 ** [[Aberplymm, Montserrat]], yn 1995. Aberplymm o an benncita hag an unsel porth-entra rag [[Montserrat]] hag o gesys yn leun, a-barth ha hanter a'n enys. Penncita ''de jure'' yw hwath. == Gwelewgh ynwedh == * [[Lava blou]] – Hwarvos lagasek a sulfur ow leski * [[Planet lava]] – Planet norvysel gans arenep gorherys gans lava teudhys * [[Lavaniwl]] – Niwl trenk furvys dre lava teudhys owth entra an keynvor yeyn * [[Vog]] – defolyans ayr a assys loskvenydhyek ow tasoberi gans an ayrgylgh == Devynnow == <references /> [[Klass:Dororieth]] jua0x4uf2rkoathn4nd5czw3p83py3r