Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 7213 229234 227778 2026-09-11T02:38:29Z Aqchampion 8099 treylyans 229234 wikitext text/x-wiki {{Tyller}} '''Tre Lewis''' ({{lang-en|Lewistown}}) yw burjestra ha se konteth [[Konteth Mifflin, Pennsylvani|Konteth Mifflin]], [[Pennsylvani]], [[Statys Unys]]. Desedhys yw an burjestra war Dhowr Juniata. An burjestra a veu ynkorforys yn 1795. Yn 2000, poblans an sita o 8,998. == Gwiasva == * [https://web.archive.org/web/20110725231420/http://www.co.mifflin.pa.us/Pages/default.aspx www.co.mifflin.pa.us/Pages/default.aspx] {{Stokk-Pennsylvani}} [[Klass:Burjestrevow yn Pennsylvani]] [[Klass:Seow konteth yn Pennsylvani]] [[Klass:Burjestrevow yn Pennsylvani]] 1vqpgl2dmd8szjkx0c2vqrt29lutah3 0 7456 229237 218038 2026-09-11T06:55:14Z Aqchampion 8099 klass 229237 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Boston'''</big> |- | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" | {| style="background:#efefef;" |align="center" | [[Restren:Boston Montage.jpg |300px|]] |} |- | align="center" colspan="2" | <small>''Leshanow: Beantown''</small> |- | align="center" colspan="2" | [[Restren:Boston ma highlight.png |250px|]] |- |Kenedhel || [[Statys Unys|Statys Unys Amerika]] |- |Stat || [[Massachusetts]] |- |Konteth || [[Konteth Suffolk, Massachusetts|Konteth Suffolk]] |- |Mayour || [[Marty Walsh]] ([[Parti Demokratek|Demokratek]]) |- |[[Poblans]]&nbsp;([[2010]])<br /> - [[Doesedh]]|| 617,594 a drigoryon <br /> 4,924 triger/km² |- |Amser <br />- Hav (CST) || UTC -5 <br /> UTC -4 |} '''Boston''' yw an vrassa cita ha penncita [[Massachusetts]], [[Statys Unys]]. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 675,647. An cita a veu fondys yn 1630. == Gwiasva == * [http://www.cityofboston.gov/ www.cityofboston.gov] {{stokk-su}} [[Klass:Citys yn Massachusetts]] [[Klass:Keynvor Atlantek]] [[Klass:Penncitys stat y’n Statys Unys]] [[Klass:Seow konteth yn Massachusetts]] [[Klass:Tredhek Trevesigeth]] pucd63m8yq24ldj5yt37cxsdn637i43 0 8086 229229 220191 2026-09-11T01:41:15Z Aqchampion 8099 klass 229229 wikitext text/x-wiki [[Restren:Snows kilimanjaro gregory peck.jpg|thumb|Gregory Peck]] '''Eldred Gregory Peck''' (5 Ebrel [[1916]] &ndash; 12 Metheven [[2003]]) o gwarier [[Pobel Statys Unys|amerikan]] geryes da. {{Stock-tus-sua}} {{DEFAULTSORT:Peck, Gregory}} [[Klass:Amerikanyon a dhevedhyans sowsnek]] [[Klass:Demokratyon]] [[Klass:Dinethyansow 1916]] [[Klass:Gwarioryon fylm amerikanek]] [[Klass:Gwarioryon fylm bughwesyon]] [[Klass:Gwarioryon wariva amerikanek]] [[Klass:Gwaynyoryon Pewas Akademi Gwella Gwarier]] [[Klass:Gwaynyoryon Pewas Dengerensedhek Jean Hersholt]] [[Klass:Gweythresoryon amerikanek]] [[Klass:Gweythresoryon gorthvresel]] [[Klass:Mernansow 2003]] [[Klass:Mernansow awos niwmonia]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn Konteth an Eledh]] mbfywpz2q7tymzhn20u1ylxk5xjsjxz 0 8469 229232 224031 2026-09-11T02:22:39Z Aqchampion 8099 Aqchampion a wayas an folen [[Butetown]] dhe [[Tre-biwt]] 224031 wikitext text/x-wiki [[File:Century Wharf, Cardiff.jpg|thumb|Butetown]] '''Tre-biwt''' ({{lang-en|Butetown}}) yw tre yn [[Caerdydd]], [[Kembra]]; (ST17NE60).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 0.6 mildir (1 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 131.1 m (211 km) dhiworth [[Loundres]]. 9715 o braster an poblans yn 2011, ha 928 (9.6%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} {{stokk-kembra}} [[Klass:Caerdydd]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] 9bnt6heeto3x9jdbpogw1aad6j91n17 0 8614 229239 166805 2026-09-11T07:11:40Z Aqchampion 8099 klass 229239 wikitext text/x-wiki [[File:Capel-PA052376.JPG|thumb|Capel Curig]] '''Capel Curig''' yw tre yn [[Conwy]], [[Kembra]]; (SH75NW46).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 116.5 mildir (187.4 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 194.2 m (312.6 km) dhiworth [[Loundres]]. 198 o braster an poblans yn 2011, ha 113 (57.1%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} [[Klass:Gwigow yn Kembra]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] kbrt8na0rxdnoy4l17g8xdwwnkw0cc2 0 8891 229236 217427 2026-09-11T06:50:09Z Aqchampion 8099 klass 229236 wikitext text/x-wiki [[File:St Mary's church, Spittal - geograph.org.uk - 308991.jpg|thumb|Spittal]] '''Spittal''' yw tre yn [[Sir Benfro]], [[Kembra]]; (SM92SE56).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 80.2 mildir (129.1 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 207.6 m (334.1 km) dhiworth [[Loundres]]. 483 o braster an poblans yn 2011, ha 101 (20.9%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} [[Klass:Gwigow yn Kembra]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] ad3fci1so0y9yqockr8r2iu8cz02qzj 0 8980 229240 166953 2026-09-11T07:16:23Z Aqchampion 8099 klass 229240 wikitext text/x-wiki [[File:Llangain church - geograph.org.uk - 578164.jpg|thumb|Llan-gain]] '''Llan-gain''' yw tre yn [[Sir Gaerfyrddin]], [[Kembra]]; (SN31NE61).<ref>[http://www.e-gymraeg.org/enwaucymru/chwilio.aspx Enwau Lleoedd; Canolfan Bedwyr]</ref> Yma hi 55.4 mildir (89.1 km) dhiworth [[Kardydh]] ha 182 m (293 km) dhiworth [[Loundres]]. 563 o braster an poblans yn 2011, ha 248 (44%) a wodhya kewsel [[Kembrek]]. == Pednventydnyow == {{Reflist}} [[Klass:Gwigow yn Kembra]] [[Klass:Kemenethow Kembra]] pbypijwrwbqundd6enaif5rjsnnppq5 0 12752 229230 220566 2026-09-11T02:00:43Z Aqchampion 8099 strol 229230 wikitext text/x-wiki {{Taklow| fetchwikidata=ALL | suppressfields= * | image2 = Bk-TableImage.svg }} Elven gemyk ew '''berkeliom''', niver 97 e'n [[An Vosen Beriodek|Vosen Beriodek]]. An hanow a dheu dhort tre Berkeley en [[Kaliforni]], an [[Statys Unys]], lebma e feu gwres rag an kensa pres. Y arwodh gemyk ew '''Bk'''. Nag ew kevys berkeliom war an Norvys marnas en arbrovjiow hwithrans nuklerek. Pur beryllus ew drefen y radyoweythresek glew. Askorrys veu rag an kensa pres war an 19ves mis Kevardhu, 1949, en Universita Kaliforni en Berkeley gen Stanley Thompson, Albert Ghiorso ha Glenn Seaborg. Nag eus devnydh veth oll dhe ev. Hanter bewnans an isotop moyha kebmyn ew 320 dydh. Y boos atomek ew 247.1 ha'y boynt teudhi ew 1047°C. Na wodhvedhys pana ew y boynt bryjyon. Olkan arghansek radyoweythresek ew. Woja y dhiskudhyans (hag elvednow erel e'n keth bagas), an paper nowydh ''The New Yorker'' a brofyas e talvia dhe Universita Kaliforni henwel an elvednow nowydh 'universitiom', 'ofiom', 'kaliforniom' ha 'berkeliom' (Sowsnek: ''<nowiki/>'universitium', 'ofium', 'californium' ha 'berkelium'''). An gorthyp gen Seaborg o aga bos perderi a-dro dhe hedna, bes na venja anjei rei an chons dhe [[Evrok Nowydh]] henwel an dhew elven nessa 'newium' ha 'yorkium'. ''The New Yorker'' a worthyp bos an henwyn dhedha, ha aga bos owth oberi war an elvednow nowydh. ==Mirva== <gallery class="center" widths="175px" heights="150px"> Restren: Berkelium.jpg |skeusennik|Olkan berkeliom Restren: Albert Ghiorso ca 1970.jpg|skeusennik|Albert Ghiorso </gallery> [[Klass:Elvennow kymyk]] {{udn k}} 1ygyjexm9ps99bq2zgqhkvhtyc8fdef 0 12797 229231 220607 2026-09-11T02:10:36Z Aqchampion 8099 strol 229231 wikitext text/x-wiki {{Taklow| fetchwikidata=ALL | suppressfields= * | image2 = In-TableImage.svg }} Elven gemyk ew '''indiom''', niver 49 e'n [[An Vosen Beriodek|Vosen Beriodek]]. Y arwodh gemyk ew '''In'''. An hanow a dheu dhort an ger [[Latin]] ''indicum'', ow styrya purpur po glas [[Eynda]], hag ow kul mencyon a'n lin moyha golow en y [[An Spektrum Elektrotennvenek|spektrum]]. Nag eus radn dhe indiom e'n korf denel. Mars ew tybrys moy ages nebes mg, gwenonek ew, owth effeythya an avi, kalon ha'n lonethi. Diskudhys veu indiom en 1863 gen Ferdinand Reich (1799-1882) ha Hieronymus Richter (1824-1898) en Skol Balyow Freiberg en [[Almayn]]. Anjei a wrug hwithrans war an moon zincblende. Pan wressa anjei gweles linen spladn purpur e'n spektrum, anjei a wrug ajon bos elven nowydh ena. Askorrys ew indiom avel isaskor teudhi [[zynk]], a-dro dhe 700 tonnas an vledhen, an moyha radn dhort [[Kanada]]. Nag ew lies devnydh dhe indiom marnas kesolkenyow gen poynt teudhi isel usys en systemow skyllyoryon dowr awtomatek rag lettya tan, nebes kesstoffow hanter-kendegi usys en daffar elektronek, hag avel gwedrow mires. En 2009 diskudhys veu liw nowydh hag a gomprehend indiom, h.y. glas YInMn en Universita Oregon. Poos atomek indiom ew 114.81, y boynt teudhi ew 156°C ha'y boynt bryjyon ew 2080°C. Y dhosedh ew 7.3kg an liter. Olkan medhel arhansek ew. Pan ew plegys darn a olkan indiom, ev a wighal. ==Mirva== <gallery class="center" widths="175px" heights="150px"> Restren: Reich_Ferdinand.jpg |skeusennik|Ferdinand Reich Restren: Hieronymus_Theodor_Richter.jpg |skeusennik|Hieronymus Richter Restren: Indium world production.svg |skeusennik|Askorrans ollvesek indiom Restren: 5 mm Tinted Blue LED (on).jpg |skeusennik|Golow LED indiom Restren: TN display closeup 300X.jpg |skeusennik|Devnydh a indiom en skrin LCD Restren: YInMn_Blue_-_cropped.jpg|skeusennik|Glas YInMn Restren: Indium Lung Disease.webm|skeusennik|Gwydhyow war skevens indiom, kleves kawsyes gen indiom </gallery> [[Klass:Elvennow kymyk]] {{udn k}} dd0jizuixgyadi3spvndi4bjcjhwzzf 0 14498 229242 226748 2026-09-11T07:56:39Z Aqchampion 8099 klass 229242 wikitext text/x-wiki {{fixkw}} {{Tyller| fetchwikidata=ALL |qid=Q2065389}}{{Unn k}}'''Tredhinas''' yw gwig yn [[Kernow]], yntra [[Sen Austel]] ha [[Tewyn Plustry|Tewynblustri]]. Yth esa poblans a 2810 yn niveryans [[2011]]. Yma eglos drehevys war gastel [[Oos Horn]]. == Istori == Y'n dalleth, yth esa nebes gwigow byghan: Hendra, Trelowarth, ha Pollgwynn. Wosa an diskudhans a [[Pri gwynn|bri gwynn]] gans [[William Cookworthy]], an poblans a gressyas yn arwedhek. == Doronieth == Yma pollow pri yn ogas mes an wig hy honan yw gwithys rag balweyth drefen an studh avel 'anedhyans enys'. An vrassa rann an bluw yw a-dro dhe 150m a-ugh dhe'n nivel mor, hag an powdir yw goon gans gwelyow byghan, drehevys nans yw meur a gansbledhynnyow. Rann a Woon Trelowarth yw titlys avel Tyller a Les Godhoniethek Arbennik ha Tyller Dashwithrans Gwithans Dororiethek. Yth esa kosten lithiom aswonys yn arbennik rag [[mika biotyt]]. == Eglosyow ha chapelyow == An eglos yw a-wartha dhe vre. Synsys yw dhe Sen Denys hag hi o drehevys war gastel dhyworth an Oos Horn. An tour yw an an kottha rann a'n eglos, hag an eglos nowydha o distruys ogas gans tan yn 1985. An garth an eglos a omdhiskwedh yn gwel a'n kevres pellwolok helerghyas 'Wycliffe'. Yma istori krev a [[Eglos an Vethodysi|Vethodieth]] y'n wig hag yth esa teyr eglosyow y'n wig yn termyn eus passys. Lemmyn yma unn eglos hepken. Yma penn dhe'n grows a'n garth an eglos dhe biw penn yw haval dhe horn margh hag yma tegen goynt. == Kresen Dhaskavos Tredan Kernow == Yma Kresen Dhaskavos Tredan Kernow yn ogas a Dredhinas. Hemm yw gorloskell drehevys gans kowethyans frynkek SITA. An kynsa profyans-towlenna o danvenys yn 2008, henn o denaghys yn 2009 gans an konsel pluw drefen bernyow a-dro dhe dhefolyans ha traffik. Wosa Govynadow Poblek yn 2011, yth esa kummyas grontys ha drehevyans a dhallathas yn 2012. An drehevyans o delatys gans chalenj Breuslys Ughel, neb a eth dhe'n Breusyl a Appel. An chalenj a fyllis. Ober a dhastallathas yn mis Est 2012 gans Cormac ha lemmyn an gresen yw ygor. [[Klass:Gwigow]] [[Klass:Pluwow Civil yn Kernow]] 06spqj5195vdgsc0yfaj9gvthc39u51 0 15008 229241 224028 2026-09-11T07:51:12Z Aqchampion 8099 klass 229241 wikitext text/x-wiki '''Anthony Horowitz''' (genys [[1955]]) yw awtour sowsnek. {{stokk-tus-ru}} [[Klass:Chevalri]] [[Klass:Dinethyansow 1955]] [[Klass:Pellwolok]] [[Klass:Skriforyon euth]] [[Klass:Skriforyon lien fleghes]] [[Klass:Sowson]] jfhrvczvnwanni6ki5ut27p8a8wddcj 0 16265 229235 223897 2026-09-11T06:38:53Z Aqchampion 8099 klass 229235 wikitext text/x-wiki {{Den | fetchwikidata=ALL | onlysourced=yes | suppressfields= }} '''Natalie Portman''' (genys '''Natalie Hershlag''',<ref name="ynetIsrael2006-phoneBill-IsraeliHebrewBirthName">{{Cite news|url=https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3260477,00.html|title=נטלי פורטמן חייבת לבזק|date=June 9, 2006|work=ynet|access-date=February 5, 2021|archive-date=November 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109090325/https://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3260477,00.html}}</ref> Ebrowek: נטע-לי הרשלג,[lower-alpha 1]<ref>{{Cite web|last=Abigail A. Baird, Jerome Kagan, Thomas Gaudette, Kathryn A. Walz, Natalie Hershlag, David A. Boas|title=Frontal Lobe Activation during Object Permanence: Data from Near-Infrared Spectroscopy|url=https://www.nmr.mgh.harvard.edu/DOT/PDF/Baird_NeuroImage_16_1120_2002.pdf|access-date=May 12, 2021|archivedate=May 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512210112/https://www.nmr.mgh.harvard.edu/DOT/PDF/Baird_NeuroImage_16_1120_2002.pdf}}</ref> (1981-06-09) 9 mis Metheven [[1981]]) yw gwariores israelyek-amerikanek. [[Klass:Dinethyansow 1981]] [[Klass:Gwarioresow fylm amerikanek]] [[Klass:Gwarioresow pellwolok amerikanek]] [[Klass:Gwarioryon flogh]] [[Klass:Gwarioryon wariva amerikanek]] [[Klass:Gwaynyoresow Pewas Akademi Gwella Gwariores]] [[Klass:Gweythresoryon amerikanek]] eaejmiwuanl7jtyyjeh2gq0b9if8p4c 0 19320 229243 225892 2026-09-11T09:50:16Z Aqchampion 8099 klass 229243 wikitext text/x-wiki {{Kist kedhlow gorsav hyns horn |hanow=Heyl |arwodh=nr |sowsnek=Hayle |imach=2025 at Hayle station - platform 2.JPG |le=[[Heyl]] |kodgorsav=HYL |dyghtyer=Great Western Railway |kayys=2 |dedhyasygor=1852 }} '''Gorsav hyns horn Heyl''' a serv tre [[Heyl]]. An gorsav yw war [[Penn-hyns-horn Kernow|Benn-hyns-horn Kernow]]. ==Servisyow== * Great Western Railway a ober servisyow war [[Penn-hyns-horn Kernow|Benn-hyns-horn Kernow]] yntra {{Gorsav|Pennsans}} ha [[Aberplymm]] po [[Loundres]] Paddington. * CrossCountry a ober dow dre dhydh servisyow yntra Pennsans ha [[Birmingham]] New Street, Leeds, po [[Karedin]]. {{Dalleth hyns horn}} {{Linen hyns horn|kyns={{Gorsav|Lannudhno}}|rewyow1=2|linen=Great Western Railway<br/><small>[[Penn-hyns-horn Kernow]]</small>|liw=0A493E|nessa={{Gorsav|Kammbronn}}|rewyow2=2}} {{Linen hyns horn|keles1=1|linen=CrossCountry<br/><small>[[Penn-hyns-horn Kernow]]<br/>(strothys)</small>|liw=660F21|keles2=1}} {{s-end}} [[Klass:Gorsavow]] q4in3tcfd0i7a6yx6lk5wuydujtsj5q 0 19578 229238 228603 2026-09-11T07:04:57Z Aqchampion 8099 klass 229238 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or geskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an kresten, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[kresten keynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl kresten geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or geskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[silika]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an gresten, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[silika]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a silika a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://web.archive.org/web/20170703184836/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma silikek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[mogdoll|mogdell]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Mogdoll ==== {{Chif|Mogdoll}} [[Mogdoll|Mogdell]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Mogdell ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[silika]] y'n magma. Magma gans meur a silika yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[silika]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros pyroklastek|Frosow pyroklastek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow pyroklastek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros pyroklastek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans silika. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% silika, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or geskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a silika. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans silika. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a silika, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a silika hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy silikek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow pyroklastek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow pyroklastek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow pyroklastek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref name=":11">https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> === Difudhek === [[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]] Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva. === Nivel warneth loskvenydhyek === An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.<ref>http://www.volcanolive.com/alerts.html</ref> Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew. == Loskvenydhyow Degvledhen == {{Chif|Rolyow a loskvenydhyow|Loskvenydhyow Degvledhen}} An Loskvenydhyow Degvledhen yw 16 loskvenydh aswonys gans an [[Kowethas Keswlasek a Loskvenydhonieth ha Kymygieth an Pervedh a'n Nor]] (KKLKPN) avel ow pos wordhi a vos studhys kyns oll awos aga istori a dardhansow bras distruiek ha nester dhe arenebedhow anedhys. Henwys yns Loskvenydhyow Degvledhen dre reson dallethys o an ragdres avel rann a'n [[Degvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel|Dhegvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel]] (an 1990ow) arghasys gans an [[Kenedhlow Unys]]. An 16 Loskvenydhyow Degvledhen a-lemmyn yw: * [[Avachinsky]]-[[Koryaksky]] (war-barth), [[Penn Tir Kamchatka|Kamchatka]], [[Russi]] * [[Volcán de Colima]], [[Jalisco]] ha [[Colima]], [[Meksiko]] * [[Menydh Etna]], [[Sisili]], [[Itali]] * [[Galeras]], [[Nariño]], [[Kolombi]] * [[Mauna Loa]], [[Hawaii]], [[Statys Unys|SU]] * [[Menydh Merapi]], [[Java Kres]], [[Indonesi]] * [[Menydh Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] * [[Menydh Rainier]], [[Stat Washington|Washington]], SU * [[Sakurajima]], [[Rannvro Kagoshima]], [[Nihon]] * [[Santa María (loskvenydh)|Santa María]], [[Gwatemala]] * [[Santorini]], [[Cyclades]], [[Pow Grek]] * [[Loskvenydh Taal]], [[Luzon]], [[Filipinys]] * [[Teide]], [[Canarias]], [[Spayn]] * [[Ulawun]], [[Breten Nowydh]], [[Papwa Gyni Nowydh]] * [[Menydh Unzen]], [[Rannvro Nagasaki]], Nihon * [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], [[Naples]], [[Itali]] An [[Ragdres Diassans Karbon Nor Down]], ragdres a'n [[Mirji Karbon Down]], a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys [[Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann]] rag musura komparrivow CO₂/SO₂ yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2FG24149A.1</ref> == Loskvenydhyow ha tus == [[Restren:Mauna Loa atmospheric transmission.png|skeusennik|Tresen dhewynnyans howlek 1958-2008, ow tiskwedhes fatel iselhys yw an dewynnyans wosa tardhansow loskvenydhyek meur]] Tardhansow loskvenydhyek a wodros hwarheans denel. Byttegyns, aktivita loskvenydhyek a brovi meur a asnodhow dhe les. === Argollow === {{Chif|Argol loskvenydhyek}} [[Restren:SO2 Galapagos 20051101.jpg|skeusennik|Keskreunyans a [[sulfur dioksid]] a-ugh dhe'n [[Sierra Negra (Galápagos)|Loskvenydh Sierra Negra]], [[Enesow Galápagos]], dres tardhans yn mis Hedra 2005]] Yma meur a [[Tardhans loskvenydhyek|eghennow dyffrans a dardhansow loskvenydhyek]] hag aktivita kowethys: [[Tardhans freatek|tardhansow freatek]] (dinythys gans ethen), tardhansow hedardh a lava gans meur a [[Silikon dioksid|silika]] (r.e. [[ryolit]]), tardhansow diverek a lava heb meur a silika (r.e [[basalt]]), [[Diskar ranngylgh|diskarow ranngylgh]], [[Fros pyroklastek|frosow pyroklastek]], [[Lahar|laharys]], ha [[Gass loskvenydhyek|dyllansow gass loskvenydhyek]]. An re ma a yll bos godros dhe dus. Dorgrysyow, [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], [[Mogdoll|mogdell]], [[Poll leys|pollow leys]], ha [[Geyser|geysers]] a geveyl yn fenowgh aktivita loskvenydhyek. [[Restren:Large eruptions.jpg|skeusennik|Kehevelyans a dardhansow kynsistorek an Statys Unys ([[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|MDL 7 hag 8]]) gans tardhansow a vri a'n gansbledhen 19ves hag 20ves]] Gassys loskvenydhyek a yll hedhes an stratosfer, le mayth i a furv ayrosolys [[trenken sulfurek]] neb a yll dastewynnya dewynnyans howlek hag iselhe tempredhow war'n nor yn arwedhek.<ref>https://doi.org/10.1256%2Fqj.03.60</ref> Sulfur dioksid a'n tardhans a [[Huaynaputina]] a alla bos an kaws rag an [[Gornown Russek a 1601–1603]].<ref>https://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080423135236.htm</ref> Dasoberyansow kymygiethel a ayrosolys sulfas y'n stratosfer a yll kisya an [[gweli oson]], ha trenkennow kepar ha [[hidrojen klorid]] (HCl) ha [[hidrojen fluorid]] (HF) a yll kodha dhe'n dor avel [[glaw trenk]]. Mynsow re vras a holan fluorid dhyworth tardhansow re bosnsa bestes yn [[Island|Rewenys]] lies gweyth.<ref>Thorarinsson, Sigurdur (1970). ''Hekla, A Notorious Volcano''. trans. Jóhann Hannesson, Pétur Karlsson. Reykjavík: Almenna bókafélagið.</ref> [[Tardhans hedardh|Tardhansow loskvenydhyek hedardh]] a dhyllo an [[gass chi gweder]] [[karbon dioksid]] hag yndella a brovi pennfenten dhown a [[Karbon|garbon]] rag [[Kylgh bewdorkymygiethel|kylghyow bewdorkymygiethel]].<ref>https://pubs.usgs.gov/of/1997/of97-262/of97-262.html</ref> Lusu tewlys dhe'n ebron gans tardhansow a yll bos argol rag ayrennow, dres oll [[Jett|jettys]] le mayth an perthyglow a yll bos teudhys gans an tempredh oberi ughel; ena an perthyglow teudhys a omlen orth lownyow an [[turbin]] ha dihevelebi aga furv, hemm a woderr oberyans an turbin. Hemm a yll kawsya kudynnow bras rag viajyans ayrel. Yth esa [[gwav loskvenydhyek]] krysys dhe vos nans yw 70,000 bledhynnyow wosa an [[Gorloskvenydh|gordardhans]] a [[Lynn Toba]] yn enys [[Sumatra]] yn [[Indonesi]].<ref>https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091123142739.htm</ref> Hemm a gawsyas martesen strooth poblans neb a vennas an eretons genynnyk a oll an dus usi hedhyw.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm</ref> Tardhansow loskvenydhyek a gevras dhe hwarvosow difudhans kepar hag an meurdhifudhansow [[Meurdhifudhans an Ordovician Diwedhes|Penn-Ordovician]], [[Hwarvos difudhans Permian–Triassek|Permian–Triassek]], ha [[Meurdhifudhans an Devonian Diwedhes|Devonian Diwedhes]].<ref>https://web.archive.org/web/20050314025022/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/others/others_07.html</ref> An tardhans 1815 a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] a wrug digomposteryow an hin ollvysel neb a dheuth ha bos aswonys avel an "[[Bledhen heb Hav]]" awos an effeyth war gewer Europek hag Amerikanek Gledh.<ref>''Volcanoes in human history: the far-reaching effects of major eruptions''. Jelle Zeilinga de Boer, Donald Theodore Sanders (2002). Princeton University Press. p. 155. ISBN 0-691-05081-3.</ref> An gwav oor a 1740–41, neb a gawsyas [[Gornown Wordhonek (1740–1741)|gornown]] efan yn Europa a-gledh, a yll bos awos tardhans loskvenydhyek.<ref>https://web.archive.org/web/20160112061115/http://press.princeton.edu/chapters/s8857.html</ref> === Lesow === Kyn tardhansow loskvenydhyek a wodros mynsek tus, aktivita yn termyn eus passys re wrug asnodhow erbysek posek. Tuff furvys dhyworth lusu loskvenydhyek yw karrek vleudh devnydhys rag drehevyans a-dhia istori pell.<ref>Marcari, G., G. Fabbrocino, and G. Manfredi. "Shear seismic capacity of tuff masonry panels in heritage constructions." Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture X 95 (2007): 73.</ref><ref>https://permalink.lanl.gov/object/tr?what=info:lanl-repo/lareport/LA-UR-19-21132</ref> An Romanyon a dhevnydhys tuff yn fenowgh, pals yw yn [[Itali]], rag drehevyans.<ref name=":12">https://doi.org/10.1111%2Fj.1475-4754.2005.00215.x</ref> An [[Tus Rapa Nui|dus Rapa Nui]] a dhevnydhyas tuff rag gwruthyl an brassa rann a'n delowyow [[Moai]] yn [[Ynys Pask|Enys Bask]].<ref>https://books.google.com/books?id=FPQhDAAAQBAJ&dq=moai+construction&pg=PA149</ref> Lusu loskvenydhyek ha basalt tewedhys a askorr nebes a'n moyha feyth gweres a oll an bys. Rych yw yn methynnow kepar ha [[horn]], [[magnesiom]], [[potassiom]], [[kalciom]], ha [[fosforos]].<ref name=":10">https://www.worldatlas.com/articles/why-is-volcanic-soil-fertile.html</ref> Aktivita loskvenydhyek a le asnodhow moon talvosek.<ref name=":10" /> Kowethys yw gans kevradhow ughel a fros tomm dhyworth pervedh an Nor. An re ma a yll bos devnydhys avel [[tredan dordesel]].<ref name=":10" /> Tornyaseth kowethys gans loskvenydhyow yw diwysyans ollvysel.<ref name=":14">https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362</ref> === Avisyow salowder === Meur a loskvenydhyow yn ogas a drevow denel yw golys yn hlewek rag provia gwarnyansow kyns tardhansow degynsywek. Ynwedh, konvedhes gwell arnowydh a loskvenydhonieth re omsewyas gorthebow gwell dhe aktivitys loskvenydhyek anwaytys. Ny yll loskvenydhonieth dargana an eur po dedhyas kewar a dardhansow pell, mes loskvenydhyow golys yn hwiw a yll bos darganys yn kewerder dhyworth euryow dhe dhedhyow kyns.<ref>https://www.nationalgeographic.com/environment/article/volcano-safety-tips</ref> An diverseth a loskvenydhyow hag aga homplegeth a finweth darganow tardhans dhe vos selys war [[Gwirhavalonieth|wirhavalieth]] ha dyghtyans argol. Hwath, y fydh nebes tardhansow heb gwarnyans dhe les. Yth esa ensamplys a hemma yn mis Meurth 2017: yth esa bagas touryst ow mires orth tardhans darganadow a Venydh Etna hag an lava a gestavas orth kreunyans ergh hag a dardhas yn-dann shyndya 10 tus.<ref name=":14" /> Eghennow erel a dardhansow a vri yw aswonys dhe ri gwarnyansow dhe les a euryow dhe'n moyha.<ref name=":11" /> Godhonydhyon a verk argol, hag y elvennow socyal, dihaval orth teythiogyon hag an re na neb a wra assayans argol socyal a'ga farth, ytho an dhew alarmow fals parys dhe ania ha kabel war-dhelergh, pan vo hwarvos terosedhow, a wra pesya.<ref>https://doi.org/10.1186%2Fs13617-014-0015-5</ref> Ytho yn meur a gasys, kyn tardhansow loskvenydhyek a gaws hwath distruyans bras, an koll a vewnans re beu iselhys yn arwedhek le mayth eus loskvenydhyow golys yn lowr. Yma'n gallos sawya-bewnans ma awos bos ragdresow-golya, gallosow brassa a sodhogyon leel rag gwakhe, ha teknologieth geskomunyans arnowydh kepar ha klapkodhow. Oberyansow a'n par ma a duedh dhe brovia termyn lowr rag tus dhe skeusi rag aga bewnans kyns tardhans. Ensampel a wakheans sewen a-dhiwedhes yw an gwakheans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. An gwakheans ma a sawyas 20,000 tus.<ref>https://www.livescience.com/14603-pinatubo-eruption-20-anniversary.html</ref> Y'n kas a [[Menydh Etna|Venydh Etna]], yth esa daswel 2021 neb a gavas 77 mernansow awos tardhansow a-dhia 1536 mes vyth oll a-dhia 1987.<ref name=":12" /> Y kodh dhe vurjysi gans bernyow a-dro dhe aga diskudhans dhe argol a aktivita loskvenydhyek leel aswon an eghnnow ha kwalita a wolyans loskvenydhyek ha dyghtyansow gwarnyans poblek a wovernans leel yn aga arenebedhow.<ref>https://www.courthousenews.com/about-to-blow-are-we-ready-for-the-next-volcanic-catastrophe/</ref> == Loskvenydhyow war gorfow planetek erel == [[Restren:Tvashtarvideo.gif|kledh|skeusennik|An loskvenydh [[Tvashtar Paterae|Tvashtar]] a dardh stif 330 km a-ugh dhe'n arenep a [[Io (loor)|Io]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]]]] Nyns eus loskvenydhyow bras war'n [[Loor]] ha nyns eus aktivita loskvenydhyek a-lemmyn, kynth yma dustuni ow profya koloven deudhys rannel hwath.<ref>https://doi.org/10.2138%2Frmg.2006.60.3</ref> Byttegyns, yma meur a nasyow loskvenydhyek war'n loor kepar ha [[Mor an Loor|moryow]]<ref>https://volcano.oregonstate.edu/mare</ref> (an arenebedhow tewl gwelys war'n Loor), [[Rille|rilles]],<ref>https://volcano.oregonstate.edu/sinuous-rilles</ref> ha krommdohow.<ref>https://moon.nasa.gov/resources/482/a-lunar-mystery-the-gruithuisen-domes</ref> Yma dhe'n planet [[Gwener (planet)|Gwener]] arenebedh a 90% [[basalt]], ow sinya yth esa loskvenydhieth ow shapya hy arenep. Yth esa hwarvos-dasarenebi nans yw a-dro dhe 500 milvil vledhynnyow,<ref>https://doi.org/10.1029%2F95RG00281</ref> an dustuni a henna yw an dosedh a vollys war'n arenep. Yma meur a frosow lava ha eghennow a loskvenydhieth neb a fyll war'n Nor ynwedh. Askrifys veu chanjyow yn ayrgylgh an planet hag aspiansow a lughes dhe dardhansow loskvenydhyek, mes nyns eus fastyans a'n bewder loskvenydhyek a Wener. Byttegyns, sondyans radar gans an davell Magellan a dhiskudhas dustuni rag aktivita loskvenydhyek a-dhiwedhes y'n ughella loskvenydh [[Maat Mons]], y'n furv a [[Fros pyroklastek|frosow lusu]] yn ogas a'n topp ha war'n tenewen a-gledh.<ref>https://doi.org/10.1029%2F95JE00147</ref> Byttegyns, govynnys veu an styryans ma.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2016.05.022</ref> [[Restren:Olympus Mons alt.jpg|skeusennik|[[Olympus Mons]] ([[Latin]]: "Menydh Olympus"), desedhys y'n planet Meurth, yw an ughella menydh aswonys y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]]]] Yma nebes loskvenydhyow difudhek yn [[Meurth (planet)|Meurth]], peswar a'n re na yw loskvenydhyow skoos brassa dres eghen es neb war'n Nor. I a gomprehend: [[Arsia Mons]], [[Ascraeus Mons]], [[Hecates Tholus]], [[Olympus Mons]], ha [[Pavonis Mons]]. Difudhek rag meur a vilvil vledhynnyow veu an loskvenydhyow ma,<ref name=":13">https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Glacial_volcanic_and_fluvial_activity_on_Mars_latest_images</ref> mes an davell Europek ''[[Mars Express]]'' re gavas dustuni a aktivita loskvenydh moy a-dhiwedhes ynwedh.<ref name=":13" /> An loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]] henwys [[Io (loor)|Io]] yw an moyha byw yn loskvenydhyek tra y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]] awos an ynterwrians [[Mortid|mortidek]] gans Sadorn. Gorherys yw yn loskvenydhyow neb a dardh [[sulfur]], [[sulfur dioksid]], ha karrek [[silikat]], ha rag henna yma Io ow pos dasarenebys prest. Hy lava yw an tommha dres oll an Kevreyth an Howl, gans tempredhow dres 1,800 K (1,500 °C). Yn mis Hwevrer 2001, yth esa an brassa tardhansow sonskrifys yn Io.<ref>https://web.archive.org/web/20170806235121/http://www.keckobservatory.org/recent/entry/exceptionally_bright_eruption_on_io_rivals_largest_in_solar_syatem</ref> [[Europa (loor)|Europa]], byghanna a'n [[loryow Galilek]] Sadorn, a hevel dhe vos gans kevreyth loskvenydhyek byw, saw hy aktivita loskvenydhyek yw dowrek, neb a rew war'n arenep oor. An argerdh ma yw henwys [[rewloskvenydhieth]], ha dell hevel yw an moyha kemmyn war loryow an planetow a-ves.<ref>Geissler, Paul (2015). "Cryovolcanism in the Outer Solar System". ''The Encyclopedia of Volcanoes''. pp. 763–776. doi:10.1016/b978-0-12-385938-9.00044-4. ISBN 978-0-12-385938-9.</ref> Yn 1989, an davell ''[[Voyager 2]]'' a aspias rewloskvenydhyow war [[Triton (loor)|Driton]], loor a [[Nevyon (planet)|Nevyon]], hag yn 2005 an davell ''[[Cassini–Huygens]]'' a skeusennas fentynnyow a berthyglow ow tardha dhyworth [[Enceladus]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]].<ref>https://web.archive.org/web/20070310211512/http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp</ref><ref>https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_2198.html</ref> An stoff tardhys a yll bos komposys a dhowr, [[nitrojen linyek]], [[ammoni]], doust, po kesunyansow [[methan]]. ''Cassini–Huygens'' a gavas dustuni a rewloskvenydh methanek y'n loor a Sadorn, [[Titan (loor)|Titan]], krysys dhe vos pennfenten a vri rag an methan kevys y'n ayrgylgh.<ref>https://web.archive.org/web/20070919022956/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7489</ref> Yma martesen rewloskvenydhieth [[Quaoar]], y'n [[Grugys Kuiper]]. Yth esa studhyans yn 2010 a'n [[planet tramor]] [[CoRoT-7b]], neb o helerghys gans [[Methodys rag helerghi planetow tramor|treustremen]] yn 2009, ow profya tommheans mortidek dhyworth an steren ost pur nes dhe'n planet ha planetow yn ogas a yll dinythi aktivita loskvenydhyek haval dhe'n re na yn Io.<ref>https://web.archive.org/web/20100209014528/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100205-new-type-planet-corot-7b-io/</ref> == Istori a gonvedhes loskvenydhyek == {{Chif|Loskvenydhonieth}} Nyns yw loskvenydhyow lesrannys a-dreus dhe arenep an Nor yn leven, mes yth esa re byw devedhys erbynn gans tus a-varr yn istori, an dustuni rag henna yw olow troos a [[Ostralopythecin|Hominina]] kevys yn lusu loskvenydhyek yn Afrika Est dedhys dhe vos dhyworth nans yw 3.66 milvil vledhynnyow.<ref>https://doi.org/10.2138%2Fgselements.19.2.104</ref> An kowethyans a loskvenydhyow gans tan ha terosa yw kevys yn meur a hengovyow war anow hag yth esa styr kryjyek ha socyal kyns an kynsa kovadh skrifys a dybyansow a loskvenydhonieth. Ensamplys yw: # An hwedhlow y'n iswonisogethow Athabaskek a-dro dhe dus ow triga a-ji dhe venydhyow ha benyn neb a dhevnydh tan rag skeusi rag menydh.<ref>https://www.alaskaanthropology.org/wp-content/uploads/2017/08/akanth-articles_261_v6_n12_Fast.pdf</ref> # An divroans [[Pele (duw)|Pele]] dres an gadon enys Hawaiiek, gallos dhe dhistrui kosow, ha heweledhow a sorr an duw.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.01.033</ref> # An kowethyans yn lien gwerin Javanek a vyghtern trigys y'n loskvenydh [[Menydh Merapi]] ha myghternes trigys yn treth 50km dhe-ves war an pyth yw konvedhys a-lemmyn dhe vos fowt keskelmys gans an loskvenydh na.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fgeoa.12099</ref> Meur a hendherivasow a askrif tardhansow loskvenydhyek dhe gawsys [[gornaturel]], kepar hag an gwrians a [[Duw|dhuwow]] po [[Hanter-duw|hanter-duwow]]. An ensampel moyha a-varr a'n par ma yw duwes neolithek yn [[Çatalhöyük]].<ref>Chester, DK; Duncan, AM (2007). [https://assets.pubpub.org/dzhycvw5/41608048843389.pdf "Geomythology, theodicy, and the continuing relevance of religious worldviews on responses to volcanic eruptions" (PDF).] In Grattan, J; Torrence, R (eds.). ''Living under the shadow: The cultural impacts of volcanic eruptions''. Walnut Creek: Left Coast. pp. 203–24. ISBN 9781315425177.</ref> An duw Henrek [[Hephaestus]] hag tybyansow a'n isnor yw alinys dhe loskvenydhyow y'n wonisogeth na.<ref name=":14" /> Byttegyns, re erel a brofyas kawsys moy natural (mes ankewar hwath) rag aktivita loskvenydhyek. Y'n peswardhek kansbledhen [[KOK]], [[Anaxagoras]] a brofyas tardhansow dhe vos kawsys gans gwyns meur.<ref name=":15">Sigurdsson, H; Houghton, B; Rymer, H; Stix, J; McNutt, S (2000). "The history of volcanology". ''Encyclopedia of volcanoes''. Academic Press. pp. 15–37. ISBN 9780123859396.</ref> Yn 65 [[OK]], [[Seneka an Yowynkha]] a brofyas losk avel an kaws,<ref name=":15" /> tybyans asvabys ynwedh gans an [[Yesuityon|Yesuit]] [[Athanasius Kircher]] (1620-1680), neb a welas tardhansow a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] ha [[Stromboli]], ena ev a vysytyas an bolla a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] hag a dhellas y wel an Nor yn ''[[Mundus Subterraneus]]'' gans tan kresel junys dhe meur a re erel, ow portraya loskvenydhyow avel eghen a glack sawder.<ref>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33943407</ref> Edward Jorden, yn y ober ow tochya dowr ewonek, a jalenjyas an gwel ma; yn 1632 ev a brofyas "''fermentation''" [[sulfur]] avel pennfenten domm a-berth y'n Nor.<ref name=":15" /> Steronydh [[Johannes Kepler]] (1571-1630) a grysas loskvenydhyow dhe vos pibennow rag dagrennow an Nor.<ref>Williams, Micheal (November 2007). "Hearts of fire". ''Morning Calm''. No. 11–2007. Korean Air Lines. p. 6.</ref>{{Devyn gwell res}} Yn 1650, [[René Descartes]] a brofyas koloven an Nor o golowek hag, yn 1785, an oberow a Dhecartes hag erel o synthesys dhe vos [[dororieth]] gans [[James Hutton]] yn y skrifow ow tochya [[Ynherdhyans tanek|ynherdhyansow tanek]] a vagma.<ref name=":15" /> [[Lazzaro Spallanzani]] re dhiskwedhsa yn 1794 tardhow ethen a yll kawsya tardhansow hedardh ha meur a dhororydhyon a synsas henna avel an kawys ollvysel a dardhansow hedard bys dhe'n [[tardhans 1886 a Venydh Tarawera]] neb a asas yn unn hwarvos dihavalheans a'n tardhansow kettermynyek [[Tardhans freatomagmatek|freatomagmatek]] ha [[Kylghresans dowrdesel|dowrdesel]] dhyworth tardhans hedardh sygh a [[Tommen (dororieth)|dommen]] basalt.<ref>https://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Stout67-t17.html</ref> [[Alfred Lacroix]] a dhrehevis war y gonvedhes aral gans y studhyansow a'n [[tardhans 1902 a Venydh Pelée]],<ref name=":15" /> hag yn 1928 an ober [[Arthur Holmes]] a dros war-barth an tybyansow a dhinythyans radyoweythresek a domder, kesweyth an [[Pall (dororieth)|pall]] Nor, teudhans rannel diwaskans a vagma, ha kestegyans magma.<ref name=":15" /> Hemm a omsewyas wostiwedh dhe'n amyttyans a [[Tektonieth plattys|dektonieth plattys]].<ref>https://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_holmes.html</ref> {{Posek 1,000}} == Devynnow == <references /> [[Klass:Loskvenydhyow| ]] 3hm3ipiq54gax9g4bi93bjz5r3hs3ee 0 19608 229233 2026-09-11T02:22:40Z Aqchampion 8099 Aqchampion a wayas an folen [[Butetown]] dhe [[Tre-biwt]] 229233 wikitext text/x-wiki #DASKEDYANS [[Tre-biwt]] 2doo0wp5apncauhvtkmrl31muhkxhi7