Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9226 229338 225233 2026-09-17T15:28:31Z Gazamp 9824 +statys 229338 wikitext text/x-wiki [[File:110th US Senate class photo.jpg|thumb|284x284px|Senedhoryon yn chambour Senedh an Statys Unys (2007).]] '''Senedh an Statys Unys''' yw chi ughella reythyansel an [[Statys Unys]]. Yn Drehevyans an Capitol yn [[Washington, D.C.|Washington DC]] yth omguntel. ==Eseli Senedh== {| class="wikitable sortable" id="senators" style="text-align:center" |- ! Stat ! Portrayans ! Esel Senedh ! colspan=2 | Parti ! Genys ! Yn offis a-dhia ! Fin a derm |- | rowspan=2 | [[Alabama]] | [[File:Tommy Tuberville 117th Congress Portrait.jpg|95px]] ! {{sortname|Tommy|Tuberville}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 18 mis Gwynngala 1954 | data-sort-value="2021/01/03" | 3 mis Genver 2021 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Katie Britt (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Katie|Britt}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 2 mis Hwevrer 1982 | data-sort-value="2023/01/03" | 3 mis Genver 2023 | 2028 (Klass 3) |- | rowspan=2 | [[Alaska]] | [[File:Lisa Murkowski official photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Lisa|Murkowski}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 22 mis Me 1957 | data-sort-value="2002/12/20" | 20 mis Kevardhu 2002 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Senator Dan Sullivan official (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Dan|Sullivan}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 13 mis Du 1964 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Arisona]] | [[File:Mark Kelly, Official Portrait 117th (cropped) 2.jpg|95px]] ! {{sortname|Mark|Kelly}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 21 mis Hwevrer 1964 | data-sort-value="2020/12/02" | 2 mis Kevardhu 2020 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Senator Ruben Gallego Official Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Ruben|Gallego}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 20 mis Du 1979 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2028 (Klass 3) |- | rowspan=2 | [[Arkansas]] | [[File:John Boozman, official portrait, 112th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|John|Boozman}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 10 mis Kevardhu 1950 | data-sort-value="2011/01/03" | 3 mis Genver 2011 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Tom Cotton official Senate photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Tom|Cotton}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 13 mis Me 1977 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Connecticut]] | [[File:Richard Blumenthal Official Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Richard|Blumenthal}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 13 mis Hwevrer 1946 | data-sort-value="2011/01/03" | 3 mis Genver 2011 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Chris Murphy, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Chris|Murphy}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 3 mis Est 1973 | data-sort-value="2021/01/20" | 20 mis Genver 2021 | 2030 (Klass 1) |- | rowspan=2 | [[Dakota Dheghow]] | [[File:John Thune 117th Congress portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|John|Thune}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 7 mis Genver 1961 | data-sort-value="2005/01/03" | 3 mis Genver 2005 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Mike Rounds official Senate portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Mike|Rounds}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 24 mis Hedra 1954 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- | rowspan=2 | [[Dakota Gledh]] | [[File:Hoeven Official Portrait 2014 (cropped).JPG|95px]] ! {{sortname|John|Hoeven}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 13 mis Meurth 1957 | data-sort-value="2011/01/03" | 3 mis Genver 2011 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Kevin Cramer, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Kevin|Cramer}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 21 mis Genver 1961 | data-sort-value="2019/01/03" | 3 mis Genver 2019 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Delaware]] | [[File:Chris Coons, official portrait, 112th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Chris|Coons}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 9 mis Gwynngala 1963 | data-sort-value="2010/11/15" | 15 mis Du 2010 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Senator Blunt Rochester Official Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Lisa|Blunt Rochester}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 10 mis Hwevrer 1962 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Evrek Nowydh]] | [[File:Chuck Schumer official photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Chuck|Schumer}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 23 mis Du 1950 | data-sort-value="1999/01/03" | 3 mis Genver 1999 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Kirsten Gillibrand, official photo, 116th Congress (4x5 crop).jpg|95px]] ! {{sortname|Kirsten|Gillibrand}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 9 mis Kevardhu 1966 | data-sort-value="2009/01/26" | 26 mis Genver 2009 | 2030 (Klass 1) |- | rowspan=2 | [[Florida]] | [[File:Official Portrait of Senator Rick Scott (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Rick|Scott}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 1 mis Kevardhu 1952 | data-sort-value="2019/01/08" | 8 mis Genver, 2019 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Official Portrait of Senator Ashley Moody (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Ashley|Moody}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 28 mis Meurth 1975 | data-sort-value="2025/01/21" | 21 mis Genver 2025 | 2026 (Klass 3, etholans arbennik) |- |rowspan="2" |[[Hampshire Nowydh]] | [[File:Shaheen Senate Portrait (cropped) (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jeanne|Shaheen}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 28 mis Genver 1947 | data-sort-value="2009/01/03" | 3 mis Genver 2009 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Maggie Hassan, official portrait, 115th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Maggie|Hassan}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 27 mis Hwevrer 1958 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Hawaii]] | [[File:Brian Schatz, official portrait, 113th Congress 2 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Brian|Schatz}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 20 mis Hedra 1972 | data-sort-value="2012/12/26" | 26 mis Kevardhu 2012 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Mazie Hirono, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Mazie|Hirono}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 3 mis Du 1947 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Idaho]] | [[File:Mike Crapo 2019 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Mike|Crapo}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 20 mis Me 1951 | data-sort-value="1999/01/03" | 3 mis Genver 1999 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Jim Risch official portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jim|Risch}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 3 mis Me 1943 | data-sort-value="2009/01/03" | 3 mis Genver 2009 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Illinois]] | [[File:Dick Durbin 117th Congress portrait (1) (tight crop).jpeg|95px]] ! {{sortname|Dick|Durbin}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 21 mis Du 1944 | data-sort-value="1997/01/03" | 3 mis Genver 1997 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Tammy Duckworth 115th official portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Tammy|Duckworth}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 12 mis Meurth 1968 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Indiana]] | [[File:Sen. Todd Young official photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Todd|Young}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 24 mis Est 1972 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Jim Banks Official Senate Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jim|Banks}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 16 mis Gortheren 1979 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Iowa]] | [[File:Chuck Grassley official photo 2017 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Chuck|Grassley}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 17 mis Gwynngala 1933 | data-sort-value="1981/01/03" | 3 mis Genver 1981 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Joni Ernst, official portrait, 116th Congress 3 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Joni|Ernst}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 1 mis Gortheren 1970 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Jeorji]] | [[File:Jon Ossoff Senate Portrait 2021 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jon|Ossoff}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 16 mis Hwevrer 1987 | data-sort-value="2021/01/20" | 20 mis Genver 2021 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Raphael Warnock official photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Raphael|Warnock}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 23 mis Gortheren 1969 | data-sort-value="2021/01/20" | 20 mis Genver 2021 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Jersi Nowydh]] | [[File:Cory Booker, official portrait (119th Congress) (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Cory|Booker}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 27 mis Ebrel 1969 | data-sort-value="2013/10/31" | 31 mis Hedra 2013 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Sen Andy Kim 118th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Andy|Kim}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 12 mis Gortheren 1982 | data-sort-value="2024/12/08" | 8 mis Kevardhu 2024 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Kaliforni]] | [[File:Alex Padilla 117th Congress portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Alex|Padilla}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 22 mis Meurth 1973 | data-sort-value="2021/01/20" | 20 mis Genver, 2021 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Schiff Adam 119th Congress (close crop).jpg|95px]] ! {{sortname|Adam|Schiff}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 22 mis Gortheren 1960 | data-sort-value="2024/12/08" | 8 mis Kevardhu 2024 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Kansas]] | [[File:Jerry Moran, official portrait, 112th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jerry|Moran}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 29 mis Me 1954 | data-sort-value="2011/01/03" | 3 mis Genver 2011 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Roger Marshall 117th Congress portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Roger|Marshall}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 9 mis Est 1960 | data-sort-value="2021/01/03" | 3 mis Genver 2021 | 2026 (Klass 2) |- | rowspan=2 | [[Karolina Dheghow]] | [[File:Tim Scott official portrait.jpg|95px]] ! {{sortname|Tim|Scott}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 19 mis Gwynngala 1965 | data-sort-value="2013/01/02" | 2 mis Genver 2013 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Official portrait of Darline Graham, member of the United States Senate from South Carolina (2026) (cropped) 2.jpg|95px]] ! {{sortname|Darline|Graham}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 12 mis Metheven 1964 | data-sort-value="2026/07/14" | 14 mis Gortheren 2026 | 2026 (Klass 2) |- | rowspan=2 | [[Karolina Gledh]] | [[File:Sen. Thom Tillis official photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Thom|Tillis}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 30 mis Est 1960 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Senator Ted Budd official portrait (cropped 2).jpg|95px]] ! {{sortname|Ted|Budd}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 21 mis Hedra 1971 | data-sort-value="2023/01/03" | 3 mis Genver 2023 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Kentucky]] | [[File:Mitch McConnell portrait 2016.jpg|95px]] ! {{sortname|Mitch|McConnell}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 20 mis Hwevrer 1942 | data-sort-value="1985/01/03" | 3 mis Genver 1985 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Rand Paul Official Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Rand|Paul}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 7 mis Genver 1963 | data-sort-value="2011/01/03" | 3 mis Genver 2011 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Kolorado]] | [[File:Michael Bennet Official Photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Michael|Bennet}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 28 mis Du 1964 | data-sort-value="2009/01/21" | 21 mis Genver 2009 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:John Hickenlooper, official portrait, 117th Congress (cropped).jpeg|95px]] ! {{sortname|John|Hickenlooper}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 7 mis Hwevrer 1952 | data-sort-value="2021/01/03" | 3 mis Genver 2021 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Louisiana]] | [[File:Bill Cassidy official Senate photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Bill|Cassidy}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 28 mis Gwynngala 1957 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:John Neely Kennedy, official portrait, 115th Congress.jpg|95px]] ! {{sortname|John|Kennedy}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 21 mis Du 1951 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Mayn]] | [[File:Senator Susan Collins 2014 official portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Susan|Collins}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 7 mis Kevardhu 1952 | data-sort-value="1997/01/03" | 3 mis Genver 1997 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Angus King, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Angus|King}} | style="background-color:{{Anserghogyon/meta/color}}" | | Anserghek{{refn|group=noten|King a jun kuntellesow a'n Parti Demokratek y'n Senedh.<ref>Padmananda Rama (14 mis Du 2012), [https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2012/11/14/165149633/maine-independent-angus-king-to-caucus-with-senate-democrats Maine Independent Angus King To Caucus With Senate Democrats], ''NPR'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 15 mis Hwevrer 2026</ref>}} | 31 mis Meurth 1944 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Massachusetts]] | [[File:Official Portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Elizabeth|Warren}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 22 mis Metheven 1949 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Edward Markey, official portrait, 114th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Ed|Markey}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 11 mis Gortheren 1946 | data-sort-value="2013/07/16" | 16 mis Gortheren 2013 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Meksiko Nowydh]] | [[File:Heinrich Official Headshot 2019 (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Martin|Heinrich}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 17 mis Hedra 1971 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Ben Ray Lujan, 117th Congress portrait.jpg|95px]] ! {{sortname|Ben Ray|Luján}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 7 mis Gortheren 1972 | data-sort-value="2021/01/03" | 3 mis Genver 2021 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Michigan]] | [[File:Gary Peters official photo 115th congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Gary|Peters}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 1 mis Kevardhu 1958 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Elissa Slotkin 119th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Elissa|Slotkin}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 10 mis Gortheren 1976 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Minnesota]] | [[File:Amy Klobuchar, official portrait, 113th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Amy|Klobuchar}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] (Demokratek-Tiek-Lavur) | 25 mis Me 1960 | data-sort-value="2007/01/03" | 3 mis Genver 2007 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Tina Smith, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Tina|Smith}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] (Demokratek-Tiek-Lavur) | 4 mis Meurth 1958 | data-sort-value="2018/01/03" | 3 mis Genver 2018 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Mississippi]] | [[File:Roger F. Wicker crop.jpg|95px]] ! {{sortname|Roger|Wicker}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 5 mis Gortheren 1951 | data-sort-value="2007/12/31" | 31 mis Kevardhu 2007 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Official headshot of US Senator Cindy Hyde-Smith (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Cindy|Hyde-Smith}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 10 mis Me 1959 | data-sort-value="2018/04/09" | 9 mis Ebrel 2018 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Missouri]] | [[File:Josh Hawley, official portrait, 116th congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Josh|Hawley}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 31 mis Kevardhu 1979 | data-sort-value="2019/01/03" | 3 mis Genver 2019 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Sen. Eric Schmitt, official portrait, 118th Congress (cropped 2).jpg|95px]] ! {{sortname|Eric|Schmitt}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 20 mis Metheven 1975 | data-sort-value="2023/01/03" | 3 mis Genver 2023 | 2028 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Montana]] | [[File:Steve Daines, Official Portrait, 116th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Steve|Daines}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 20 mis Est 1962 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Sen. Tim Sheehy, alternate portrait, 119th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Tim|Sheehy}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 20 mis Metheven 1975 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Nebraska]] | [[File:Sen. Deb Fischer (R-NE), official portrait, 118th United States Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Deb|Fischer}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 1 mis Meurth 1951 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Sen. Pete Ricketts official portrait, 118th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Pete|Ricketts}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 19 mis Est 1964 | data-sort-value="2023/01/12" | 12 mis Genver 2023 | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Nevada]] | [[File:Catherine Cortez Masto portrait red ( 4x5 crop).jpg|95px]] ! {{sortname|Catherine|Cortez Mastro}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 29 mis Meurth 1964 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Senator Jacky Rosen Official Portrait (2022) (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Jacky|Rosen}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 2 mis Est 1957 | data-sort-value="2019/01/03" | 3 mis Genver 2019 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Ohio]] | [[File:Sen. Bernie Moreno official photo, 119th Congress (HR) (cropped4).jpg|95px]] ! {{sortname|Bernie|Moreno}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 14 mis Hwevrer 1967 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- | [[File:Sen. Jon Husted official portrait, 119th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|John|Husted}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 25 mis Est 1967 | data-sort-value="2025/01/21" | 21 mis Genver 2025{{refn|group=noten|Husted a veu apoyntys dh'y esedh wosa omdennans [[J. D. Vance]], neb a dheuth ha bos [[Is-Lywydhyon Statys Unys Amerika|Is-lewydh an Statys Unys]].}} | 2026 (Klass 3) |- |rowspan="2" |[[Oklahoma]] | [[File:James Lankford official portrait, 118th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|James|Lankford}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 4 mis Meurth 1968 | data-sort-value="2015/01/03" | 3 mis Genver 2015 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Alan S Armstrong official portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Alan|Armstrong}} | style="background-color:{{Parti Repoblikanek/meta/color}}" | | [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]] | 11 mis Gortheren 1962 | data-sort-value="2026/03/24" | 24 mis Meurth 2026{{refn|group=noten|Armstrong a veu apoyntys dh'y esedh wosa omdennans [[Markwayne Mullin]], neb a dheuth ha bos Skrifennyas a Dhiogeledh an Vammvro.}} | 2026 (Klass 2) |- |rowspan="2" |[[Tir Maria]] | [[File:Chris Van Hollen official portrait 115th Congress (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Chris|Van Hollen}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 10 mis Genver 1959 | data-sort-value="2017/01/03" | 3 mis Genver 2017 | 2028 (Klass 3) |- | [[File:Sen. Angela Alsobrooks official Senate photo, 119th Congress Higher def (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Angela|Alsobrooks}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 23 mis Hwevrer 1971 | data-sort-value="2025/01/03" | 3 mis Genver 2025 | 2030 (Klass 1) |- |rowspan="2" |[[Virjynni]] | [[File:Mark Warner 113th Congress photo (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Mark|Warner}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 1954 | data-sort-value="2009/01/03" | 3 mis Genver 2009 | 2026 (Klass 2) |- | [[File:Tim Kaine 116th official portrait (cropped).jpg|95px]] ! {{sortname|Tim|Kaine}} | style="background-color:{{Parti Demokratek/meta/color}}" | | [[Parti Demokratek|Demokratek]] | 1958 | data-sort-value="2013/01/03" | 3 mis Genver 2013 | 2024 (Klass 1) |} ==Notennow== <references group="noten"/> ==Devynnow== {{Reflist}} {{stokk-su}} [[Klass:Senedh an Statys Unys]] s3uvu7zkye607it1jpur0k7e972e1jd 2 11267 229340 228818 2026-09-17T21:31:47Z Gazamp 9824 229340 wikitext text/x-wiki <center>I'm more active on English Wikipedia; contact me [[:en:User talk:Gazamp|there]]</center> <table class="layout plainlinks" style="margin:auto; text-align:left; background:transparent;"> <tr> <td style="text-align:center; padding:14px;"> [[File:Flag of the United Kingdom.svg|35px|link=en:User:Gazamp|English Wikipedia]] </td> <td style="text-align:center; padding:14px;"> [[File:Flag of Norway.svg|35px|link=no:User:Gazamp|Norwegian Wikipedia]] </td> <td style="text-align:center; padding:14px;"> [[File:Flag of Spain (civil).svg|35px|link=es:User:Gazamp|Spanish Wikipedia]] </td> <td style="text-align:center; padding:14px;"> [[File:Commons-logo.svg|31px|link=commons:User:Gazamp|Commons]] </td> <td style="text-align:center; padding:14px;"> [[File:Wiktionary-logo.svg|51px|link=wikt:User:Gazamp|Wiktionary]] </td> <td style="text-align:center; padding:13px;"> [[File:Wikidata-logo.svg|47px|link=d:User:Gazamp|Wikidata]] </td> </tr> </table> {{Babel|en|kw-2|es-1}} {{Navbox|name = Artiklow26 |title = Artiklow 2026 (38)|list1 =[[Ughelvarr]] {{&middot;}} [[Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2024]] {{&middot;}} [[Park Hill, Sheffield]] {{&middot;}} [[Diwotti]] {{&middot;}} [[The Boy and the Heron]] {{&middot;}} [[Mona kemmyn kreun]] {{&middot;}} [[Michelle Donelan]] {{&middot;}} [[Dehen rew]] {{&middot;}} [[Hyns-horn Yn-dann Dhor Loundres]] {{&middot;}} [[Lin Bakerloo]] {{&middot;}} [[Lin Central]] {{&middot;}} [[Lin Jubilee]] {{&middot;}} [[2026]] {{&middot;}} [[Lin Northern]] {{&middot;}} [[Pons Loundres]] {{&middot;}} [[Rose of Nevada]] {{&middot;}} [[Gwaraji Donmar]] {{&middot;}} [[Penn West]] {{&middot;}} [[Etholansow leel Ruvaneth Unys 2026]] {{&middot;}} [[Cita Loundres]] {{&middot;}} [[Lin Victoria]] {{&middot;}} [[Rhun ap Iorwerth]] {{&middot;}} [[Reyth Godhvewnans ha Powdir 1981]] {{&middot;}} [[Governans nessa Boris Johnson]] {{&middot;}} [[Brooklyn]] {{&middot;}} [[Penneglos S. Pol]] {{&middot;}} [[Jean Paton]] {{&middot;}} [[Chansler an Statarghow]] {{&middot;}} [[Skrifennyas an Pervedh]] {{&middot;}} [[Pewasow Laurence Olivier 2026]] {{&middot;}} [[Rosamund Pike]] {{&middot;}} [[Lyverva Courtney]] {{&middot;}} [[Floella Benjamin]] {{&middot;}} [[Chi an Arlydhi]] {{&middot;}} [[Chi an Gemmynyon]] {{&middot;}} [[Yar]] {{&middot;}} [[Kig yar]] {{&middot;}} [[Etholans lewydhek Statys Unys 2024]]}} {{Navbox|name = Artiklow25 |title = Artiklow 2025 (9)|list1 =[[Nans Aran]] {{&middot;}} [[Aval paradhis]] {{&middot;}} [[Limaval]] {{&middot;}} [[Pewasow Laurence Olivier 2025]] {{&middot;}} [[Pab Lew XIV]] {{&middot;}} [[2025]] {{&middot;}} [[My Neighbor Totoro]] {{&middot;}} [[Rachel Reeves]] {{&middot;}} [[Hogen limaval Key]]}} {{Navbox|name = Artiklow24 |title = Artiklow 2024 (4)|list1 =[[Pennserneth arnowedhieth]] {{&middot;}} [[Park Hyde, Loundres]] {{&middot;}} [[Gwariva Genedhlek]]}} {{Navbox|name = Artiklow23 |title = Artiklow 2023 (7)|list1 =[[John Fetterman]] {{&middot;}} [[Everything Everywhere All at Once]] {{&middot;}} [[Pewasow Akademi]] {{&middot;}} [[Pewasow Laurence Olivier]] {{&middot;}} [[Standing at the Sky's Edge]] {{&middot;}} [[Pewasow Laurence Olivier 2023]] {{&middot;}} [[Hel Riel Albert]]}} {{Navbox|name = Artiklow22 |title = Artiklow 2022 (17)|list1 =[[Zara Rutherford]] {{&middot;}} [[The Guardian]] {{&middot;}} [[Paper nowodhow]] {{&middot;}} [[Etholans Konsel Kernow, 2021]] {{&middot;}} [[Pewas Pennserneth Pritzker]] {{&middot;}} [[Pennserneth milusiethel]] {{&middot;}} [[Akord Paris]] {{&middot;}} [[Mark Drakeford]] {{&middot;}} [[Marine Le Pen]] {{&middot;}} [[Ska Keller]] {{&middot;}} [[Channel 4]] {{&middot;}} [[Asran rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport]] {{&middot;}} [[Fruktos]] {{&middot;}} [[Nadine Dorries]] {{&middot;}} [[Jonas Gahr Støre]] {{&middot;}} [[Liz Truss]] {{&middot;}} [[Skrifennyas an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport]] {{&middot;}} [[Governans kynsa Boris Johnson]]}} {{Navbox|name = Artiklow21 |title = Artiklow 2021 (41)|list1 = [[Kelly Loeffler]] {{&middot;}} [[Bloomington, Illinois]] {{&middot;}} [[Raphael Warnock]] {{&middot;}} [[Gwithti Mordir Nowydh Te Papa Tongarewa]] {{&middot;}} [[Jon Ossoff]] {{&middot;}} [[David Perdue]] {{&middot;}} [[Robert Halfon]] {{&middot;}} [[Penneglos Truru]] {{&middot;}} [[Penneglos Lichfield]] {{&middot;}} [[Lichfield]] {{&middot;}} [[Kaja Kallas]] {{&middot;}} [[Durham]] {{&middot;}} [[Paul Tyler]] {{&middot;}} [[Nadia Whittome]] {{&middot;}} [[Bernie Sanders]] {{&middot;}} [[Dianne Feinstein]] {{&middot;}} [[Lisa Murkowski]] {{&middot;}} [[BBC]] {{&middot;}} [[Broadcasting House]] {{&middot;}} [[Dewisyans ollgemmyn Norgagh, 2021]] {{&middot;}} [[Zarah Sultana]] {{&middot;}} [[Lyverva]] {{&middot;}} [[Lyverva Kuntelles]] {{&middot;}} [[Birmingham]] {{&middot;}} [[Lyverva Birmingham]] {{&middot;}} {{highlight|[[Chi Kanasedhoryon Florida]] {{&middot;}} [[Brian Schatz]] {{&middot;}} [[Mazie Hirono]] {{&middot;}} [[Ralph Northam]] {{&middot;}} [[Marco Rubio]] {{&middot;}} [[Ed Markey]] {{&middot;}} [[Parti Bavaria]] {{&middot;}} [[Bavaria]] {{&middot;}} [[Augsburg]] {{&middot;}} [[Munich]] {{&middot;}} [[Alexandria Ocasio-Cortez]] {{&middot;}} [[Socyalydhyon Demokratek Amerika]] {{&middot;}} [[Rashida Tlaib]] {{&middot;}} [[Unyans Socyal Kristyon yn Bavaria]] {{&middot;}} [[Landtag Bavaria]]|lightblue}}|below={{highlight|[[Wikipedia:KWikiWriMo|KWikiWriMo 2021]] (15)|lightblue}}}} {{Navbox|name = Artiklow20 |title = Artiklow 2020 (158)|list1 = [[Sinn Féin]] {{&middot;}} [[Steven Spielberg]] {{&middot;}} [[Parti Gwer Pow Sows ha Kembra]] {{&middot;}} [[Otto von Bismarck]] {{&middot;}} [[Dollar Statys Unys]] {{&middot;}} [[Jonathan Bartley]] {{&middot;}} [[Siân Berry]] {{&middot;}} [[Chuck Schumer]] {{&middot;}} [[Gwynedd]] {{&middot;}} [[Mike Pence]] {{&middot;}} [[Nicola Sturgeon]] {{&middot;}} [[Benjamin Disraeli]] {{&middot;}} [[Mayfair]] {{&middot;}} [[Piccadilly]] {{&middot;}} [[Jay Inslee]] {{&middot;}} [[Andrew Cuomo]] {{&middot;}} [[Stacey Abrams]] {{&middot;}} [[Lincolnshire]] {{&middot;}} [[Pedrek Trafalgar]] {{&middot;}} [[Gretchen Whitmer]] {{&middot;}} [[Nancy Pelosi]] {{&middot;}} [[Papoua Gyni Nowydh]] {{&middot;}} [[Michelle Obama]] {{&middot;}} [[Tim Berners-Lee]] {{&middot;}} [[Cixi]] {{&middot;}} [[Gwithti Bretennek]] {{&middot;}} [[Derek Thomas]] {{&middot;}} [[George Eustice]] {{&middot;}} [[Mary Shelley]] {{&middot;}} [[Mary Lou McDonald]] {{&middot;}} [[Korf Lagha an Statys Unys]] {{&middot;}} [[Theresa Villiers]] {{&middot;}} [[Julia Goldsworthy]] {{&middot;}} [[Skrifennyas a Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek]] {{&middot;}} [[Michael Heseltine]] {{&middot;}} [[John Bercow]] {{&middot;}} [[Angela Rayner]] {{&middot;}} [[Molly Scott Cato]] {{&middot;}} [[Parti Brexit]] {{&middot;}} [[Caroline Lucas]] {{&middot;}} [[Magid Magid]] {{&middot;}} [[Rosena Allin-Khan]] {{&middot;}} [[Dawn Butler]] {{&middot;}} [[Jeremy Corbyn]] {{&middot;}} [[Suella Braverman]] {{&middot;}} [[Geoffrey Cox]] {{&middot;}} [[Jeremy Wright]] {{&middot;}} [[Sadiq Khan]] {{&middot;}} [[Tooting]] {{&middot;}} [[Maidstone]] {{&middot;}} [[Sheffield]] {{&middot;}} [[Olivia Blake]] {{&middot;}} [[Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2017]] {{&middot;}} [[Emmanuel Macron]] {{&middot;}} [[Rishi Sunak]] {{&middot;}} [[Wendy Chamberlain]] {{&middot;}} [[Gwariow Europek]] {{&middot;}} [[Baku]] {{&middot;}} [[Koprivnica]] {{&middot;}} [[Kim Jong-un]] {{&middot;}} [[Marsha Blackburn]] {{&middot;}} [[Parti Repoblikanek]] {{&middot;}} [[Lamar Alexander]] {{&middot;}} [[Maryville, Tennessi]] {{&middot;}} [[Kamala Harris]] {{&middot;}} [[Maya Angelou]] {{&middot;}} [[Diane Abbott]] {{&middot;}} [[Brexit]] {{&middot;}} [[Ian Blackford]] {{&middot;}} [[Elijah Cummings]] {{&middot;}} [[Stephanie Tubbs Jones]] {{&middot;}} [[Nick Clegg]] {{&middot;}} [[Florence Eshalomi]] {{&middot;}} [[Brighton]] {{&middot;}} [[Mhairi Black]] {{&middot;}} [[Lloyd Russell-Moyle]] {{&middot;}} [[Sharice Davids]] {{&middot;}} [[Sajid Javid]] {{&middot;}} [[Point Pleasant, Virjynni West]] {{&middot;}} [[Vladimir Putin]] {{&middot;}} [[Deb Haaland]] {{&middot;}} [[Sorø]] {{&middot;}} [[Harrow]] {{&middot;}} [[Steve Gilbert]] {{&middot;}} [[Brian Paddick]] {{&middot;}} [[Pennskol Texas Tech]] {{&middot;}} [[Stephen Morgan]] {{&middot;}} [[Waheed Alli]] {{&middot;}} [[Shirley Chisholm]] {{&middot;}} [[Ormond Beach, Florida]] {{&middot;}} [[Konteth Volusia, Florida]] {{&middot;}} [[Oak Hill, Florida]] {{&middot;}} [[Orange City, Florida]] {{&middot;}} [[Lincoln]] {{&middot;}} [[Lake Helen, Florida]] {{&middot;}} [[Konteth Orange, Florida]] {{&middot;}} [[Sal Brinton]] {{&middot;}} [[Munira Wilson]] {{&middot;}} [[Sally Hamwee]] {{&middot;}} [[Magdeburg]] {{&middot;}} [[Alosa]] {{&middot;}} [[Nicky Morgan]] {{&middot;}} [[Jane Hunt]] {{&middot;}} [[Rushanara Ali]] {{&middot;}} [[Bethnal Green ha Bow]] {{&middot;}} [[Yasmin Qureshi]] {{&middot;}} [[DeLand, Florida]] {{&middot;}} [[Loughborough (pastel vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2019]] {{&middot;}} [[Jennifer Wexton]] {{&middot;}} [[Boppard]] {{&middot;}} [[Choklet]] {{&middot;}} [[Theobroma cacao]] {{&middot;}} [[Barbara Comstock]] {{&middot;}} [[Jo Swinson]] {{&middot;}} [[Amy Callaghan]] {{&middot;}} [[Dunbartonshire Est]] {{&middot;}} [[Margaret Ewing]] {{&middot;}} [[Bolton Soth-Est]] {{&middot;}} [[Manchester]] {{&middot;}} [[Brighton Pavilion (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Fareham (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Aldershot (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Brighton Kemptown (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Twickenham (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Tania Mathias]] {{&middot;}} [[Vince Cable]] {{&middot;}} [[Worthing]] {{&middot;}} [[Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2001]] {{&middot;}} [[Chichester]] {{&middot;}} [[Fife North-Est (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Fife North-Est]] {{&middot;}} [[Fife North-Est (pastell vro Senedhek Alban)]] {{&middot;}} [[Wera Hobhouse]] {{&middot;}} [[Etholans lewydhek Statys Unys, 2016]] {{&middot;}} [[Tim Kaine]] {{&middot;}} [[Elizabeth Warren]] {{&middot;}} [[Aldridge-Brownhills (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Wendy Morton]] {{&middot;}} [[Sheryll Murray]] {{&middot;}} [[Harlow]] {{&middot;}} [[Barnstaple]] {{&middot;}} [[Kernow Soth Est (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Porth Ia (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Harlow (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Priti Patel]] {{&middot;}} [[Xavier Bettel]] {{&middot;}} [[Parti Demokratek (Lushaborg)]] {{&middot;}} [[Parti Tus Socyal Kristyon]] {{&middot;}} [[Parti Oberoryon Socyalydhek Lushaborg]] {{&middot;}} [[Ingrida Šimonytė]] {{&middot;}} [[Leo Varadkar]] {{&middot;}} [[Adam Price]] {{&middot;}} [[Karvyrdhin Est ha Dinefwr (pastell vro Senedhek RU)]] {{&middot;}} [[Etholans lewydhek Statys Unys, 2020]] {{&middot;}} [[Dewisyans ollgemmyn Norgagh, 2017]] {{&middot;}} [[Parti Lavur (Norgagh)]] {{&middot;}} [[Parti Rudh (Norgagh)]]}} {{Navbox|name = ArtiklowX |title = Articles I've contributed to|list1 =[[Pab Urban II]]{{&middot;}}[[Chuy García]]{{&middot;}}[[Vaughan Gething]]{{&middot;}}[[LKDT]]{{&middot;}}[[John Swinney]]{{&middot;}}[[Shirley Williams]]{{&middot;}}[[Jim Wallace, Baron Wallace a Tankerness]]}} ===Links=== *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox]] *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox2]] *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox3]] *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox4]] *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox5]] *[[Devnydhyer:Gazamp/sandbox6]] *[[Devnydhyer:Gazamp/Cheatsheet]] *[[Devnydhyer:Gazamp/Translations]] *[[Devnydhyer:Gazamp/Nowedhyans]] *{{Devnydhyer:Gazamp/subpagestemp}} *[[:Klass:Parti Lavur]], [[:Klass:Parti Gwyrdh]], [[:Klass:Parti Repoblikanek]] *[[Wikipedia:Gerva]] *[https://humaniki.wmcloud.org/search Gender gap tool] *[[Senedh an Statys Unys]] {{Start box}} {{s-bef|before=[[Sydney Chapman]] ([[Parti Gwithadorek|Gw]])}} {{s-ttl|title=[[Chi Kemmynyon a'n Ruwvaneth Unys|Esel Senedh]] rag [[Chipping Barnet (pastell vro Senedhek RU)|Chipping Barnet]]|years=[[Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2005|2005]]-}} {{s-aft|after=''Yn offis a-lemmyn''}} {{s-bef|before=[[Michael Gove]]}} {{s-ttl|title=[[Skrifennyas a Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek|Skrifenyades a Stat rag an Kerghynnedh,<br />Boos ha Negysyow Powek]]|years=2019-2020}} {{s-aft|after=[[George Eustice]]}} {{s-bef|before=[[Owen Paterson]]}} {{s-ttl|title=Skrifenyades a Stat rag Iwerdhon Gledh|years=2012-2016}} {{s-aft|after=[[James Brokenshire]]}} {{s-bef|before=[[Sadiq Khan]]}} {{s-ttl|title=Menystres a Stat rag Karyans|years=2010-2012}} {{s-aft|after=[[Simon Burns]]}} {{End box}} ====To Do==== *[[Jeremy Hunt]] *[[Oliver Dowden]] *[[Anneliese Dodds]] *[[Taiwo Owatemi]] *[[Emily Thornberry]] *[[Ed Miliband]] *[[Andy Burnham]] *[[Thangam Debbonaire]] *[[Sarah Green]] *[[Helen Morgan]] <center> ltmtj60hxvvotwmq9q7rmtrcr6mqz5f 3 13210 229352 188029 2026-09-18T02:37:07Z Max 15525 Max a wayas an folen [[Keskows Devnydhyer:SHB2000]] dhe [[Keskows Devnydhyer:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 188029 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 0 18724 229335 220556 2026-09-17T12:11:12Z Brwynog 9679 229335 wikitext text/x-wiki '''Kan Rag Kernow''' yw kesstrif ilow bledhynnyek rag kavos kannas [[Kernow]] y'n [[Gool Pan-Geltek]], synsys pub bledhen yn [[Iwerdhon]]. Synsys yw Kan Rag Kernow a-dhia 2006 ha skodhyes yw gans Konsel Kernow. Kernow re waynyas unnek a weythyow bys lemmyn y'n Gool Pan-Geltek, ha nyns eus pow aral saw Kembra ha Wordhen re waynyas moy. === Gwaynoryon === Ottomma rol a waynoryon Kan Rag Kernow po kannasow Kernow kyns synsi an kesstrif. {| class="wikitable" !Gwarier !Kan |- | 1972: '''[[Brenda Wootton]]''' | ''Kemer ow Ro'' |- | 1973: '''Brenda Wootton''' | ''Mordonnow'' |- | 1974: '''Julyan Holmes''' | ''An Vorvoren a Senor'' |- | 1975: '''Carol Thompson''' | |- | 1976: | |- | 1977: '''Carol Thompson''' | |- | 1978: '''Kemysk''' | ''An mystry'' |- | 1979: '''John Bolitho''' | |- | 1980: '''Neil Plummer''' | |- | 1981: | |- | 1982: '''The Revivals''' | ''Yth yu hy byw'' |- | 1983: '''James Griffiths''' | ''Margh Dall'' |- | 1984: '''Ragamuffin''' | ''An Wrannen'' |- | 1985: '''Rooster''' | ''Inisfallen'' |- | 1986: '''Penna Lowender''' | ''An Gof Sen Keverne'' |- | 1987: '''Connie Aiton & Gwenyn''' | ''Dasson y'n gwyns'' |- | 1988: Ny veu kannas danvenys | |- | 1989: '''Gaja''' | ''Can an Avon Falla'' |- | 1990: | |- | 1991: '''[[Philip Knight]] ha Frutys Difennys''' | ''Deus yn rag, Dolli'' |- | 1992: Philip Kinght | ''Maria Wynn a Gernow'' |- | 1993: | |- | 1994: '''Ryb an Gwella''' | ''An Den Bal'' |- | 1995: | |- | 1996: '''West''' | ''An Arvor'' |- | 1997: '''West''' | |- | 1998: | |- | 1999: '''Speet''' | ''An Baner Anken'' |- | 2000: '''Rachel''' | ''Tir Kemmyn'' |- | 2001: | |- | 2002: '''Treiz Noath''' | ''Tees an castell'' |- | 2003: '''Treiz Noath''' | ''Mar menta sewia'' |- | 2004: '''Keltyon Byw''' | ''Treusporthys'' |- | 2005: '''[[Krena]]''' | ''Fordh dhe Dalvann'' |- | 2006: | |- | 2007: '''Krena''' | ''Bys penn an bys'' |- | 2008: | |- | 2009: | |- | 2010: '''Skwardya''' | ''Pols anella'' |- | 2011: '''Skyll Glas''' | ''Gonamena'' |- | 2012: '''Benjad''' | ''Mordid Bewnans'' |- | 2013: '''Benjad''' | ''Breten Vyghan'' |- | 2014: '''Aggie Boys''' | ''Gwiryow ha Bedhansow'' |- | 2015: '''An Stevel Dreylya''' | ''Hal an Tow'' |- | 2016: '''Tom O'Reilly and the Swaggers''' | ''Lugh Glow'' |- | 2017: '''The Grenaways''' | ''Ster Kosel'' |- | 2018: '''Rowan Tree''' | ''Tresor'' |- | 2019: '''Black Eyed Nancy''' | ''Anella'' |- | 2020: '''Minko May''' | ''Kan an Tewyn'' |- | 2023: '''Karrygi Du''' | ''Oll an Dra'' |- | 2024: '''Annie Baylis Band''' | ''Kedalek'' |} ==Kevrennow== * [https://www.youtube.com/watch?v=VfVF4-ItK2E&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=286|'''Mordonnow'''] 1972 * [https://www.youtube.com/watch?v=efo5f6zw9rE|'''Yth yu hy byw'''] 1982 * [https://www.youtube.com/watch?v=G10R1nwYom0|'''An Wrannen'''] 1984 * [https://www.youtube.com/watch?v=gJCwEYFGoSQ|'''An Gof Sen Keverne'''] 1986 * [https://www.youtube.com/watch?v=iIT0bD1oBZE|'''Dasson y'n Gwyns'''] 1987 * [https://www.youtube.com/watch?v=M8PhPPZbO1I|'''Deus yn rag Dolli'''] 1991 * [https://www.youtube.com/watch?v=hqg6b0b8RIA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=220|'''An Arvor'''] 1995 * [https://www.youtube.com/watch?v=r7PUDv07lUE|'''An Baner Anken'''] 1999 * [https://www.youtube.com/watch?v=zFfdL1vbNqA|'''Tir Kemmyn'''] 2000 * [https://www.youtube.com/watch?v=M-q0AZ8P13A&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=93|'''Tees an Castell'''] 2002 * [https://www.youtube.com/watch?v=hlywo8jMmSQ&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=225|'''Fordh dhe Dalvann'''] 2005 * [https://www.youtube.com/watch?v=nkdNyrjwMSE|'''Pols anella'''] 2010 * [https://www.youtube.com/watch?v=SkZLYWBdnYk&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=229|'''Breten Vyghan'''] 2013 * [https://www.youtube.com/watch?v=RY4qMCsM7Z4|'''Gwiryow ha Bedhansow'''] 2014 * [https://www.youtube.com/watch?v=eJaRtizDYro&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=294|'''Hal an Tow'''] 2015 * [https://www.youtube.com/watch?v=4jQ439yq1e0&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=186|'''Lugh Glow'''] 2016 * [https://www.youtube.com/watch?v=KqcUMo8xO34&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=276|'''Ster kosel'''] 2017 * [https://www.youtube.com/watch?v=u34gfst-imA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=280|'''Tresor'''] 2018 * [https://www.youtube.com/watch?v=Qoakqu6itos|'''Anella'''] 2019 * [https://www.youtube.com/watch?v=0MmZJ2idcbc&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=168|'''Kan an Tewyn'''] 2020 * [https://www.youtube.com/watch?v=kS_skhF-91I&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=2|'''Oll an Dra'''] 2023 rkftlca74p7rc8jht0sj0rns9y5xvy5 229336 229335 2026-09-17T12:11:32Z Brwynog 9679 229336 wikitext text/x-wiki '''Kan Rag Kernow''' yw kesstrif ilow bledhynnyek rag kavos kannas [[Kernow]] y'n [[Gool Pan-Geltek]], synsys pub bledhen yn [[Iwerdhon]]. Synsys yw Kan Rag Kernow a-dhia 2006 ha skodhyes yw gans Konsel Kernow. Kernow re waynyas unnek a weythyow bys lemmyn y'n Gool Pan-Geltek, ha nyns eus pow aral saw Kembra ha Wordhen re waynyas moy. === Gwaynoryon === Ottomma rol a waynoryon Kan Rag Kernow po kannasow Kernow kyns synsi an kesstrif. {| class="wikitable" !Gwarier !Kan |- | 1972: '''[[Brenda Wootton]]''' | ''Kemer ow Ro'' |- | 1973: '''Brenda Wootton''' | ''Mordonnow'' |- | 1974: '''Julyan Holmes''' | ''An Vorvoren a Senor'' |- | 1975: '''Carol Thompson''' | |- | 1976: | |- | 1977: '''Carol Thompson''' | |- | 1978: '''Kemysk''' | ''An mystry'' |- | 1979: '''John Bolitho''' | |- | 1980: '''Neil Plummer''' | |- | 1981: | |- | 1982: '''The Revivals''' | ''Yth yu hy byw'' |- | 1983: '''James Griffiths''' | ''Margh Dall'' |- | 1984: '''Ragamuffin''' | ''An Wrannen'' |- | 1985: '''Rooster''' | ''Inisfallen'' |- | 1986: '''Penna Lowender''' | ''An Gof Sen Keverne'' |- | 1987: '''Connie Aiton & Gwenyn''' | ''Dasson y'n gwyns'' |- | 1988: Ny veu kannas danvenys | |- | 1989: '''Gaja''' | ''Can an Avon Falla'' |- | 1990: | |- | 1991: '''[[Philip Knight]] ha Frutys Difennys''' | ''Deus yn rag, Dolli'' |- | 1992: Philip Knight | ''Maria Wynn a Gernow'' |- | 1993: | |- | 1994: '''Ryb an Gwella''' | ''An Den Bal'' |- | 1995: | |- | 1996: '''West''' | ''An Arvor'' |- | 1997: '''West''' | |- | 1998: | |- | 1999: '''Speet''' | ''An Baner Anken'' |- | 2000: '''Rachel''' | ''Tir Kemmyn'' |- | 2001: | |- | 2002: '''Treiz Noath''' | ''Tees an castell'' |- | 2003: '''Treiz Noath''' | ''Mar menta sewia'' |- | 2004: '''Keltyon Byw''' | ''Treusporthys'' |- | 2005: '''[[Krena]]''' | ''Fordh dhe Dalvann'' |- | 2006: | |- | 2007: '''Krena''' | ''Bys penn an bys'' |- | 2008: | |- | 2009: | |- | 2010: '''Skwardya''' | ''Pols anella'' |- | 2011: '''Skyll Glas''' | ''Gonamena'' |- | 2012: '''Benjad''' | ''Mordid Bewnans'' |- | 2013: '''Benjad''' | ''Breten Vyghan'' |- | 2014: '''Aggie Boys''' | ''Gwiryow ha Bedhansow'' |- | 2015: '''An Stevel Dreylya''' | ''Hal an Tow'' |- | 2016: '''Tom O'Reilly and the Swaggers''' | ''Lugh Glow'' |- | 2017: '''The Grenaways''' | ''Ster Kosel'' |- | 2018: '''Rowan Tree''' | ''Tresor'' |- | 2019: '''Black Eyed Nancy''' | ''Anella'' |- | 2020: '''Minko May''' | ''Kan an Tewyn'' |- | 2023: '''Karrygi Du''' | ''Oll an Dra'' |- | 2024: '''Annie Baylis Band''' | ''Kedalek'' |} ==Kevrennow== * [https://www.youtube.com/watch?v=VfVF4-ItK2E&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=286|'''Mordonnow'''] 1972 * [https://www.youtube.com/watch?v=efo5f6zw9rE|'''Yth yu hy byw'''] 1982 * [https://www.youtube.com/watch?v=G10R1nwYom0|'''An Wrannen'''] 1984 * [https://www.youtube.com/watch?v=gJCwEYFGoSQ|'''An Gof Sen Keverne'''] 1986 * [https://www.youtube.com/watch?v=iIT0bD1oBZE|'''Dasson y'n Gwyns'''] 1987 * [https://www.youtube.com/watch?v=M8PhPPZbO1I|'''Deus yn rag Dolli'''] 1991 * [https://www.youtube.com/watch?v=hqg6b0b8RIA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=220|'''An Arvor'''] 1995 * [https://www.youtube.com/watch?v=r7PUDv07lUE|'''An Baner Anken'''] 1999 * [https://www.youtube.com/watch?v=zFfdL1vbNqA|'''Tir Kemmyn'''] 2000 * [https://www.youtube.com/watch?v=M-q0AZ8P13A&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=93|'''Tees an Castell'''] 2002 * [https://www.youtube.com/watch?v=hlywo8jMmSQ&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=225|'''Fordh dhe Dalvann'''] 2005 * [https://www.youtube.com/watch?v=nkdNyrjwMSE|'''Pols anella'''] 2010 * [https://www.youtube.com/watch?v=SkZLYWBdnYk&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=229|'''Breten Vyghan'''] 2013 * [https://www.youtube.com/watch?v=RY4qMCsM7Z4|'''Gwiryow ha Bedhansow'''] 2014 * [https://www.youtube.com/watch?v=eJaRtizDYro&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=294|'''Hal an Tow'''] 2015 * [https://www.youtube.com/watch?v=4jQ439yq1e0&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=186|'''Lugh Glow'''] 2016 * [https://www.youtube.com/watch?v=KqcUMo8xO34&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=276|'''Ster kosel'''] 2017 * [https://www.youtube.com/watch?v=u34gfst-imA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=280|'''Tresor'''] 2018 * [https://www.youtube.com/watch?v=Qoakqu6itos|'''Anella'''] 2019 * [https://www.youtube.com/watch?v=0MmZJ2idcbc&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=168|'''Kan an Tewyn'''] 2020 * [https://www.youtube.com/watch?v=kS_skhF-91I&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=2|'''Oll an Dra'''] 2023 a1wnwdjwkejv547g1tfwfc2saa7ojf0 229337 229336 2026-09-17T12:13:44Z Brwynog 9679 229337 wikitext text/x-wiki '''Kan Rag Kernow''' yw kesstrif ilow bledhynnyek rag kavos kannas [[Kernow]] y'n [[Gool Pan-Geltek]], synsys pub bledhen yn [[Iwerdhon]]. Synsys yw Kan Rag Kernow a-dhia 2006 ha skodhyes yw gans Konsel Kernow. Kernow re waynyas unnek a weythyow bys lemmyn y'n Gool Pan-Geltek, ha nyns eus pow aral saw Kembra ha Wordhen re waynyas moy. === Gwaynoryon === Ottomma rol a waynoryon Kan Rag Kernow po kannasow Kernow kyns synsi an kesstrif. {| class="wikitable" !Gwarier !Kan |- | 1972: '''[[Brenda Wootton]]''' | ''Kemer ow Ro'' |- | 1973: '''Brenda Wootton''' | ''Mordonnow'' |- | 1974: '''Julyan Holmes''' | ''An Vorvoren a Senor'' |- | 1975: '''Carol Thompson''' | |- | 1976: | |- | 1977: '''Carol Thompson''' | |- | 1978: '''Kemysk''' | ''An mystry'' |- | 1979: '''John Bolitho''' | |- | 1980: '''Neil Plummer''' | |- | 1981: | |- | 1982: '''The Revivals''' | ''Yth yu hy byw'' |- | 1983: '''James Griffiths''' | ''Margh Dall'' |- | 1984: '''Ragamuffin''' | ''An Wrannen'' |- | 1985: '''Rooster''' | ''Inisfallen'' |- | 1986: '''Penna Lowender''' | ''An Gof Sen Keverne'' |- | 1987: '''Connie Aiton & Gwenyn''' | ''Dasson y'n gwyns'' |- | 1988: Ny veu kannas danvenys | |- | 1989: '''Gaja''' | ''Can an Avon Falla'' |- | 1990: | |- | 1991: '''[[Philip Knight]] ha Frutys Difennys''' | ''Deus yn rag, Dolli'' |- | 1992: '''Philip Knight''' | ''Maria Wynn a Gernow'' |- | 1993: | |- | 1994: '''Ryb an Gwella''' | ''An Den Bal'' |- | 1995: | |- | 1996: '''West''' | ''An Arvor'' |- | 1997: '''West''' | |- | 1998: | |- | 1999: '''Speet''' | ''An Baner Anken'' |- | 2000: '''Rachel''' | ''Tir Kemmyn'' |- | 2001: | |- | 2002: '''Treiz Noath''' | ''Tees an castell'' |- | 2003: '''Treiz Noath''' | ''Mar menta sewia'' |- | 2004: '''Keltyon Byw''' | ''Treusporthys'' |- | 2005: '''[[Krena]]''' | ''Fordh dhe Dalvann'' |- | 2006: | |- | 2007: '''Krena''' | ''Bys penn an bys'' |- | 2008: | |- | 2009: | |- | 2010: '''Skwardya''' | ''Pols anella'' |- | 2011: '''Skyll Glas''' | ''Gonamena'' |- | 2012: '''Benjad''' | ''Mordid Bewnans'' |- | 2013: '''Benjad''' | ''Breten Vyghan'' |- | 2014: '''Aggie Boys''' | ''Gwiryow ha Bedhansow'' |- | 2015: '''An Stevel Dreylya''' | ''Hal an Tow'' |- | 2016: '''Tom O'Reilly and the Swaggers''' | ''Lugh Glow'' |- | 2017: '''The Grenaways''' | ''Ster Kosel'' |- | 2018: '''Rowan Tree''' | ''Tresor'' |- | 2019: '''Black Eyed Nancy''' | ''Anella'' |- | 2020: '''Minko May''' | ''Kan an Tewyn'' |- | 2023: '''Karrygi Du''' | ''Oll an Dra'' |- | 2024: '''Annie Baylis Band''' | ''Kedalek'' |} ==Kevrennow== * [https://www.youtube.com/watch?v=VfVF4-ItK2E&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=286|'''Mordonnow'''] 1972 * [https://www.youtube.com/watch?v=efo5f6zw9rE|'''Yth yu hy byw'''] 1982 * [https://www.youtube.com/watch?v=G10R1nwYom0|'''An Wrannen'''] 1984 * [https://www.youtube.com/watch?v=gJCwEYFGoSQ|'''An Gof Sen Keverne'''] 1986 * [https://www.youtube.com/watch?v=iIT0bD1oBZE|'''Dasson y'n Gwyns'''] 1987 * [https://www.youtube.com/watch?v=M8PhPPZbO1I|'''Deus yn rag Dolli'''] 1991 * [https://www.youtube.com/watch?v=hqg6b0b8RIA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=220|'''An Arvor'''] 1995 * [https://www.youtube.com/watch?v=r7PUDv07lUE|'''An Baner Anken'''] 1999 * [https://www.youtube.com/watch?v=zFfdL1vbNqA|'''Tir Kemmyn'''] 2000 * [https://www.youtube.com/watch?v=M-q0AZ8P13A&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=93|'''Tees an Castell'''] 2002 * [https://www.youtube.com/watch?v=hlywo8jMmSQ&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=225|'''Fordh dhe Dalvann'''] 2005 * [https://www.youtube.com/watch?v=nkdNyrjwMSE|'''Pols anella'''] 2010 * [https://www.youtube.com/watch?v=SkZLYWBdnYk&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=229|'''Breten Vyghan'''] 2013 * [https://www.youtube.com/watch?v=RY4qMCsM7Z4|'''Gwiryow ha Bedhansow'''] 2014 * [https://www.youtube.com/watch?v=eJaRtizDYro&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=294|'''Hal an Tow'''] 2015 * [https://www.youtube.com/watch?v=4jQ439yq1e0&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=186|'''Lugh Glow'''] 2016 * [https://www.youtube.com/watch?v=KqcUMo8xO34&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=276|'''Ster kosel'''] 2017 * [https://www.youtube.com/watch?v=u34gfst-imA&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=280|'''Tresor'''] 2018 * [https://www.youtube.com/watch?v=Qoakqu6itos|'''Anella'''] 2019 * [https://www.youtube.com/watch?v=0MmZJ2idcbc&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=168|'''Kan an Tewyn'''] 2020 * [https://www.youtube.com/watch?v=kS_skhF-91I&list=PL5uKrKWuXABq9pBjkQ2IwcllHMaEMCOOM&index=2|'''Oll an Dra'''] 2023 kwwjoifk0omuevhs5jd715sok1jyvgg 2 19432 229342 229318 2026-09-17T22:08:47Z Flynn Peck 18125 229342 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros pyroklastek|frosow dosedh pyroklastek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh pyroklastek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref>Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh pyroklastek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh pyroklastek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. == Devynnow == <references /> 5tf7uurka50efkv0bpxqxgzflx9m133 229346 229342 2026-09-17T22:39:05Z Flynn Peck 18125 229346 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref>Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Menestren|meynestren]]).<ref>Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> == Devynnow == <references /> 0nfykjyhmwqympeif2xdesbrp7xzuno 229347 229346 2026-09-17T23:01:46Z Flynn Peck 18125 229347 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref>Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Menestren|meynestren]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. == Devynnow == <references /> a9uh2ic69mqu4cg144460enar8c7o5l 229349 229347 2026-09-18T00:23:54Z Flynn Peck 18125 229349 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref>Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref>https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== == Devynnow == <references /> m925v1gz05g6n8pjw8z56k4c0b0ozjz 229350 229349 2026-09-18T00:39:35Z Flynn Peck 18125 229350 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref>Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Devynnow == <references /> fse2bpn7fozccuxu1udrf99ipa0hi81 229351 229350 2026-09-18T01:19:51Z Flynn Peck 18125 229351 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> == Devynnow == <references /> 0s23ngwaucd32n2m4mrxvedulj6dbcn 2 19470 229341 229314 2026-09-17T21:49:41Z Flynn Peck 18125 229341 wikitext text/x-wiki An folen ma yw rol rag oll a'n treylyansow gwrys genev, profys dhymm, po hwithrys genev. Hemm yw dre vras noten ragov mes heb mar nebonan a yll devnydhya an treylyansow ma. Wolkom yw profyansow. === Termow === * atol - [[:en:Atoll|atoll]] * bolla - [[:en:Crater|crater]] * dewanat - [[:en:Leachate|leachate]] * diapir - [[:en:Diapir|diapir]] * dorgrysonieth - [[:en:Seismology|seismology]] * dowrdesel - hydrothermal * dresvysk - [[:en:Diamicton|diamict]] * dyffransow braster ynter reydhow - [[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]] * estewlas - [[:en:Ejecta|ejecta]] * esven - [[:en:Xenolith|xenolith]] * fluksteudh - [[:en:Flux_melting|flux melting]] * glusek - viscous ** glusekter - [[:en:Viscosity|viscosity]] * gorloskvenydh - [[:en:Supervolcano|supervolcano]] * gornown - [[:en:Famine|famine]] * gwanngylgh - [[:en:Asthenosphere|asthenosphere]] * gweligylgh - [[:en:Stratosphere|stratosphere]] * istennans - [[:en:Subduction|subduction]] * kawdarn - [[:en:Caldera|caldera]] * keynvoronieth - [[:en:Oceanography|oceanography]] * kowdoll - [[:en:Crater|crater]] * kramvilonieth - [[:en:Herpetology|herpetology]] * krommdo lava - [[:en:Lava_dome|lava dome]] ** kelgrommdo - [[:en:Cryptodome|cryptodome]] * lemur - [[:en:Lemur|lemur]] * loskvenydhonydh (-yon) - volcanologist(s) * loskvenydhva - [[:en:Volcanic_field|volcanic field]] * loskvenydh gweliek - [[:en:Stratovolcano|stratovolcano]] * loub gwrysek - [[:en:Crystal_mush|crystal mush]] * mengylgh - [[:en:Lithosphere|lithosphere]] * menwedhonieth - [[:en:Lithology|lithology]] * [[mogdoll]] - [[:en:Fumarole|fumarole]] * neuvelladow - buoyant ** neuvelladewder - [[:en:Buoyancy|buoyancy]] * preydh - [[:en:Prey|prey]] * preydhyer - [[:en:Predation|predator]] * puskes kachys heb vos ynytendys - [[:en:Bycatch|bycatch]] * torrven - [[:en:Breccia|breccia]] djfo4k9uq21gp8om0bkond6pdpg4q2e 229343 229341 2026-09-17T22:25:29Z Flynn Peck 18125 229343 wikitext text/x-wiki An folen ma yw rol rag oll a'n treylyansow gwrys genev, profys dhymm, po hwithrys genev. Hemm yw dre vras noten ragov mes heb mar nebonan a yll devnydhya an treylyansow ma. Wolkom yw profyansow. === Termow === * atol - [[:en:Atoll|atoll]] * bolla - [[:en:Crater|crater]] * dewanat - [[:en:Leachate|leachate]] * diapir - [[:en:Diapir|diapir]] * dorgrysonieth - [[:en:Seismology|seismology]] * dowrdesel - hydrothermal * dresvysk - [[:en:Diamicton|diamict]] * dyffransow braster ynter reydhow - [[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]] * estewlas - [[:en:Ejecta|ejecta]] * esven - [[:en:Xenolith|xenolith]] * fluksteudh - [[:en:Flux_melting|flux melting]] * glusek - viscous ** glusekter - [[:en:Viscosity|viscosity]] * gorloskvenydh - [[:en:Supervolcano|supervolcano]] * gornown - [[:en:Famine|famine]] * gwanngylgh - [[:en:Asthenosphere|asthenosphere]] * gweligylgh - [[:en:Stratosphere|stratosphere]] * istennans - [[:en:Subduction|subduction]] * kawdarn - [[:en:Caldera|caldera]] * keynvoronieth - [[:en:Oceanography|oceanography]] * kowdoll - [[:en:Crater|crater]] * kramvilonieth - [[:en:Herpetology|herpetology]] * krommdo lava - [[:en:Lava_dome|lava dome]] ** kelgrommdo - [[:en:Cryptodome|cryptodome]] * lemur - [[:en:Lemur|lemur]] * loskvenydhonydh (-yon) - volcanologist(s) * loskvenydhva - [[:en:Volcanic_field|volcanic field]] * loskvenydh gweliek - [[:en:Stratovolcano|stratovolcano]] * loub gwrysek - [[:en:Crystal_mush|crystal mush]] * mengylgh - [[:en:Lithosphere|lithosphere]] * menwedhonieth - [[:en:Lithology|lithology]] * [[mogdoll]] - [[:en:Fumarole|fumarole]] * neuvelladow - buoyant ** neuvelladewder - [[:en:Buoyancy|buoyancy]] * preydh - [[:en:Prey|prey]] * preydhyer - [[:en:Predation|predator]] * puskes kachys heb vos ynytendys - [[:en:Bycatch|bycatch]] * tandharn (-ek) - [[:en:Pyroclast|pyroclast]] (-ic) * torrven - [[:en:Breccia|breccia]] nda90oy3iqh03vlpc70rqqeqeasqzu3 229348 229343 2026-09-18T00:10:12Z Flynn Peck 18125 229348 wikitext text/x-wiki An folen ma yw rol rag oll a'n treylyansow gwrys genev, profys dhymm, po hwithrys genev. Hemm yw dre vras noten ragov mes heb mar nebonan a yll devnydhya an treylyansow ma. Wolkom yw profyansow. === Termow === * atol - [[:en:Atoll|atoll]] * bolla - [[:en:Crater|crater]] * dewanat - [[:en:Leachate|leachate]] * diapir - [[:en:Diapir|diapir]] * dorgrysonieth - [[:en:Seismology|seismology]] * dowrdesel - hydrothermal * dresvysk - [[:en:Diamicton|diamict]] * dyffransow braster ynter reydhow - [[:en:Sexual_dimorphism|sexual dimorphism]] * estewlas - [[:en:Ejecta|ejecta]] * esven - [[:en:Xenolith|xenolith]] * fenowrys - [[:en:Phenocryst|phenocryst]] * fluksteudh - [[:en:Flux_melting|flux melting]] * glusek - viscous ** glusekter - [[:en:Viscosity|viscosity]] * gorloskvenydh - [[:en:Supervolcano|supervolcano]] * gornown - [[:en:Famine|famine]] * gwanngylgh - [[:en:Asthenosphere|asthenosphere]] * gweligylgh - [[:en:Stratosphere|stratosphere]] * istennans - [[:en:Subduction|subduction]] * kawdarn - [[:en:Caldera|caldera]] * keynvoronieth - [[:en:Oceanography|oceanography]] * kowdoll - [[:en:Crater|crater]] * kramvilonieth - [[:en:Herpetology|herpetology]] * krommdo lava - [[:en:Lava_dome|lava dome]] ** kelgrommdo - [[:en:Cryptodome|cryptodome]] * lemur - [[:en:Lemur|lemur]] * loskvenydhonydh (-yon) - volcanologist(s) * loskvenydhva - [[:en:Volcanic_field|volcanic field]] * loskvenydh gweliek - [[:en:Stratovolcano|stratovolcano]] * loub gwrysek - [[:en:Crystal_mush|crystal mush]] * mengylgh - [[:en:Lithosphere|lithosphere]] * menwedhonieth - [[:en:Lithology|lithology]] * [[mogdoll]] - [[:en:Fumarole|fumarole]] * neuvelladow - buoyant ** neuvelladewder - [[:en:Buoyancy|buoyancy]] * preydh - [[:en:Prey|prey]] * preydhyer - [[:en:Predation|predator]] * puskes kachys heb vos ynytendys - [[:en:Bycatch|bycatch]] * tandharn (-ek) - [[:en:Pyroclast|pyroclast]] (-ic) * torrven - [[:en:Breccia|breccia]] 49rm0qh8g5fxab8l8hg1l8vvunfxtwe 0 19578 229344 229238 2026-09-17T22:26:52Z Flynn Peck 18125 229344 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} [[Restren:Augustine_volcano_Jan_24_2006_-_Cyrus_Read.jpg|alt=Loskvenydh bras war enys gans mog a-dro dhe'n topp|skeusennik|310x310px|[[Loskvenydh Augustine]] yn [[Alaska]] dres tardhans yn 2006]] '''Loskvenydh''' yw tardhell po fols y'n [[Krestennen (dororieth)|grestennen]] a [[Planet|blanet]] po neppyth a'n par na neb a alow [[lava]] pooth, [[lusu loskvenydhyek]], ha [[Gassys loskvenydhyek|gassys]] dhe skeusi rag [[kistven magma]] yn-dann dhor.<ref>Canon-Tapia, Edgardo; Szakács, Alexandru, eds. (2010). "1: What is a volcano?". ''What is a Volcano?''. Geological Society of America. p. 3. ISBN 9780813724706.</ref> War[[Dor|'n Norvys]], loskvenydhyow yw kevys yn fenowgh le may platys tektonek a [[Or folsek|fols]] po a [[Or geskeverek|geskever]], ha drefen an brassa rann a'n oryon plat yw yn-dann vor, an brassa rann a loskvenydhyow yw kevys yn-dann vor. Rag ensampel, [[keyn kres-keynvor]] kepar ha'n [[Keyn Kres-Atlantek]] a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek folsek hag an [[Kylgh a Dan]] Hebask a gaws loskvenydhyow gans platys tektonek keskeverek. Loskvenydhyow neb a omsew dhyworth aktivita tektonek folsek yw antardhek mes an re na dhyworth aktivita keskeverek a dardh yn hedardh.<ref name=":0">"geology". ''The Ultimate Visual Dictionary''. DK Pub. 2012. pp. 272–293. ISBN 978-0-1434-1954-9.</ref><ref name=":2">https://macdonald.faculty.geol.ucsb.edu/papers/Macdonald%20Mid-Ocean%20Ridge%20Tectonics.pdf</ref> Ynwedh, loskvenydhyow a yll furvya le mayth yma tennans ha tanowheans a'n platys an kresten, kepar hag y'n [[Fols Afrikanek a'n Est]], an [[loskvenydhva Wells Grey-Clearwater]], hag an [[Fols Rio Grande]] yn [[Amerika Gledh]]. Loskvenydhyow dhe-ves a oryon plat yw drefen [[Diapir|diapirys]] dhyworth an [[or koloven–pall]] henwys [[Ughres pall|ughresow pall]], 3000 kilometrow a-woles dhe'n dor. Hemm a omsew yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] po [[Loskvenydh isplat|loskvenydhyow isplat]], le mayth an ughres a yll tanowhe an grestennen ha kawsya [[Enys loskvenydhyek|enesek loskvenydhyek]] drefen an gwayans didorr a'n plat tektonek, rag ensampel an [[tyller tomm Hawaii]].<ref name=":3">https://www.bgs.ac.uk/discovering-geology/earth-hazards/volcanoes/how-volcanoes-form-2/#:~:text=Volcanoes%20form%20here%20in%20two,produces%20an%20island%2Darc%20volcano</ref> Dell yw usys, loskvenydhyow nag yw gwrys yn [[Or treusfurvyek|oryon tektonek treusfurvyek]], le mayth yma dew platys ow slynkya dres an eyl y gila. Loskvenydhyow, selys war aga menowghter a dardhans po aktivita, yw klassys avel [[Loskvenydh byw|byw]], yn kosk, po difudhek.<ref name=":1">https://www.usgs.gov/observatories/yvo/news/active-dormant-and-extinct-clarifying-confusing-classifications</ref> Loskvenydhyow byw a’s teves istori a dardhans hag gwirhaval yns dhe dardha arta, ha loskvenydhyow difudhek y's teves pennfenten vagma vyth. Loskvenydhyow yn kosk ny dardhens a-dhia dermyn pell – dell yw usys an dalleth a'n [[Holocin]], nans yw a-dro dhe 12,000 bledhynnyow – mes i a yll tardha arta. Byttegyns, loskvenydhyow yn kosk yw yn hwir "byw".<ref name=":1" /> An klassys ma nag yw a unn eghen yn tien; i a yll gorgudha yn nebes kasys.<ref name=":0" /><ref name=":7">https://www.worldatlas.com/articles/when-is-a-volcano-considered-active-dormant-or-extinct.html</ref><ref>https://education.nationalgeographic.org/resource/volcanoes/</ref> Tardhansow bras a yll nasya tempredh ayrgylghyek awos lusu ha dagrennigow a [[Trenken loskvenek|drenken loskvenek]] a gudh an Howl hag a woyeynha an [[torngylgh]]. Yn istori, tardhansow loskvenydhyek a gawsyas [[Gwav loskvenydhyek|gwavow loskvenydhyek]], owth omsewya yn divotter gordhroglammek.<ref>https://doi.org/10.1146%2Fannurev.ea.16.050188.000445</ref> Yma loskvenydhyow war blanetow erel. Rag ensampel, yma meur a loskvenydhyow war [[Gwener (planet)|Wener]]<ref>https://doi.org/10.1029%2F2023je007753</ref> ha [[Meurth (planet)|Meurth]]<ref>https://www.nasa.gov/solar-system/nasa-confirms-thousands-of-massive-ancient-volcanic-eruptions-on-mars/</ref>. Yn 2009, yth esa paper dyllys ow profya styryans nowydh rag loskvenydh ow komprehendya argerdhow kepar ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]]. An profyans ma a lever an styrans avel hemma: 'bolgh war'n arenep a blanet po loor le may magma, avel styrys rag an korf, ha/po gass magmatek yw tardhys.'<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUFM.V21H..08L/abstract</ref> == Tektonieth blat == {{Chif|Tektonieth plattys}} Herwydh an dybieth a dektonieth blat, an [[mengylgh]] an Nor (y blisken), yw terrys yn 16 platys brassa ha nebes platys byghanna erel. An re ma a way yn lent heb diwedh, drefen [[kestegyans]] y'n [[Pall an Norvys|pall]], hag an brassa rann a aktivita loskvenydhyek war'n bys yw a-hys oryon plat, le mayth yma platys ow keskeverya (ha mengylgh yw distruys) po yma platys ow folsa (hag yma mengylgh nowydh ow pos gwrys).<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. pp. 13–20. ISBN 9783540436508.</ref> Dres an displegyans a dybieth dhororiethel, yth esa nebes tybyansow neb a alowas an gorrans yn bagas a loskvenydhyow yn termyn, tyller, kesweyth, ha komposyans. Yth esa edhom dhe dhisplegya an tybyansow ma y'n dybieth. Rag ensampel, nebes loskvenydhyow yw ''[[Loskvenydhva liesgenynnyk|liesgenynnyk]]'' gans moy es unn oos a aktivita dres aga istori; loskvenydhyow erel neb a verwis wosa ow tardha unweyth yw ''[[Loskvenydhva ungenynnyk|ungenynnyk]]'' ha loskvenydhyow a'n par ma yw gorrys yn fenowgh war-barth yn bagas yn unn tyller.<ref>https://www.futurity.org/monogenetic-volcano-2652672-2/</ref> === Oryon plat folsek === {{Chif|Or folsek}} [[Restren:Spreading ridges volcanoes map-kw.svg|skeusennik|402x402px|Mappa ow tiskwedhes an oryon plat folsek hag loskvenydhyow isayrel a-dhiwedhes (dre vras yn oryon keskeverek)]] Y'n [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]], dew [[Plat tektonek|platys tektonek]] a fols ha karrek domm an pall a serth yn-dann an [[kresten keynvorek]] tanowhys. An iselheans a waskedh y'n garrek a omsew dhe omlesans [[Argerdh adyabatek|adyabatek]] hag an teudhans rannel a'n garrek, ow kawsya loskvenydhyow hag ow kwruthyl kresten geynvorek nowydh. An rann vrassa a oryon plat folsek yw a-barth woles dhe'n keynvoryow, hag ytho an rann vrassa a aktivita loskvenydhyek yw yn-dann vor, ow furvya [[dor mor]] nowydh. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw dustuni a'n eghen a aktivita loskvenydhyek. Enesow loskvenydhyek yw furvys le mayth an keyn kres-keynvor yw a-ugh dhe nivel mor, kepar ha [[Island|Rewenys]].<ref>Schmincke 2003, pp. 17–18, 276.</ref><ref name=":2" /> === Oryon plat keskeverek === {{Chif|Or geskeverek}} Parthow [[istennans]] yw tylleryow le mayth yma dew platys, dell yw usys plat keynvorek ha plat brastiryel, a gesskwatt. An plat keynvorek a istenn (a sedh a-woles dhe'n plat brastiryel), ow furvya kleys down yn ogas a'n arvor. Yn argerdh henwys [[fluksteudh]], dowr dyllys dhyworth an plat owth istenna a iselha an tempredh a'n genn pall a-wartha, ytho wo kwruthyl [[magma]]. Dell yw usys, an magma ma yw pur [[Glusedh|lusek]] awos an synsas [[silika]] ughel, ytho an magma ny dhrehedhes an enep mes [[Ynherdhyans tanek|a woyeynha hag a solydha yn dowr down]]. Mars an magma a dhrehedh an enep, y fydh loskvenydh furvys. Ytho parthow istannans yw kerghynnys gans kadonyow a loskvenydhyow henwys [[Gwarak loskvenydhyek|gwaregow loskvenydhyek]]. Ensamplys tipek yw an loskvenydhyow y'n [[Kylgh a Dan]] an Hebask, kepar ha'n [[Loskvenydhyow Kaskayd]], an [[enesek Nihonek]], ha'n enesow a'n est a [[Indonesi]].<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 113–126.</ref><ref name=":0" /> === Tylleryow tomm === {{Chif|Tyller tomm (dororieth)}} [[Tyller tomm (dororieth)|Tylleryow tomm]] yw arenebedhow loskvenydhyek krysys dhe vos furvys gans [[Ughros pall|ughrosow pall]], godybys dhe vos kolovennow a stoff tomm ow serthi dhyworth an or kolonnen-pall. Avel gans keynyow kres-keynvorek, an garrek ball a wra teudhans diwaskans. Hemm a dhinyth meur a vagma. Awos platys a way a-dreus dhe ughrosow pall, pub loskvenydh yw anweythresek wosa ow tryftya dhe-ves a'n ughros, hag yma loskvenydhyow nowydh gwys le mayth an plat a avons a-dreus dhe'n ughros. An [[Enesow Hawaii]] yw krysys dhe vos furvys y'n maner ma, ha'n [[Playn Snake River]], gans Yellowstone ow pos rann a'n plat a Amerika Gledh a-ugh dhe'n [[tyller tomm Yellowstone]] a-lemmyn.<ref>Schmincke 2003, pp. 18, 106–107.</ref><ref name=":3" /> Byttegyns, an wodybieth ughros pall re beu govynnys.<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''Plates vs. Plumes: A Geological Controversy''. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-6148-0.</ref> === Folsans brastiryel === {{Chif|Fols}} Ughrosans sostenys a garrek ball tomm a yll displegya a-woles dhe'n pervedh a vrastir hag omsewya dhe folsans. Spysow a-varr a folsans a vysk [[Basalt liv|basaltys liv]] hag a yll avonsya dhe folsa plat yn tien.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 380–384, 390. ISBN 9780521880060.</ref><ref>Schmincke 2003, pp. 108–110.</ref> Ena, or plat folsek a dhispleg ynter an dew hanteryow a'n plat folsys. Byttegyns, folsans a fyll yn fenowgh dhe folsa yn tien an mengylgh (kepar hag yn [[awlakogen]]), ha folsansow fyllis a's teves loskvenydhyow ow tardha [[Kevres magma alkalin|lava alkali]] po [[Karbonatit|karbonatitys]]. Ensamplys yw an loskvenydhyow a'n [[Fols Afrikanek a'n Est]].Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 390–394, 396–397.</ref> == Nasyow loskvenydhyek == [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava owth amovya hag ow hwythfi y'n tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]), [[Rewenys]], 2023]] Rag loskvenydh, yma edhom rag kreun a vagma teudh (r.e. [[kistven magma]]), toll rag alowa magma dhe serthi dres an gresten, ha tardhell rag alowa an magma dhe skeusi a-ugh dhe'n arenep avel lava. An stoff loskvenydhyek tardhys (lava ha tefra) a-dro dhe'n dardhell yw henwys edyfys loskvenydhyek, pigorn po menydh yw yn tipek.<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/anatomy-of-a-volcano.htm</ref> An tybyans moyha kemmyn yw a venydh [[Pigorn|pigornek]], ow trewa lava ha gassys gwenonek dhyworth toll war'n topp; byttegyns, hemm a dheskif onan a veur a eghennow a loskvenydh. An nasyow a loskvenydhyow yw a lies eghen. An kesweyth ha fara a loskvenydhyow a greg war nebes taklow. Yma nebes loskvenydhyow gans toppys furvys gans [[Krommdo lava|krommdohow lava]] yn-dar toll war'n topp. Hag yma re erel gans nasyow tirwedh kepar hag [[Ughelgompesen|ughelgompesennow]] fest bras. Tardhellow neb a dhyll stoff loskvenydhyek (ow komprehendya lava ha [[Lusu loskvenydhyek|lusu]]) ha gassys (dre vras ethen ha gassys magmatek) a yll displegya yn neb le war'n [[tirfurv]] hag a yll kawysa pigern byghanna kepar ha gans [[Puʻu ʻŌʻō]] war [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]. Tollow bras nag yw war'n topp pupprys hag a yll bos lenwys gans lynnyn kepar ha gans [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]]. Nebes loskvenydhyow a yll bos nasyow tirfurv isel, kales dhe aswon hag i a yll bos tewl awos argerdhow dororiethel.<ref name=":0" /><ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/science/puuoo-eruption-lasted-35-years</ref><ref>https://www.britannica.com/place/Lake-Taupo</ref> Eghennow erel a loskvenydh a gomprehend [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], kesweythyow ankowethys yn fenowgh gans aktivita magmatek; ha [[Rewloskvenydh|rewloskvenydhyow]], dres oll war nebes loryow a [[Yow (planet)|Yow]], [[Sadorn (planet)|Sadorn]], ha [[Nevyon (planet)|Nevyon]]. Loskvenydhyow leys a duedh dhe vos yeynha yn arwedhek es loskvenydhyow [[Karrek danek|tanek]] saw mars an loskvenydh yw yn hwir tardhell a loskvenydh tanek. === Tardhellow fols === {{Chif|Tardhell fols}} [[Restren:Lakagigar Iceland 2004-07-01.jpg|alt=Tir difeyth loos ha gwerwyn gans pigorn y'n kres an fram|skeusennik|Tardhell fols [[Laki]] yn [[Rewenys]], an bennfenten a'n chanjyans meur hinek a 1783–84. Yma kadon a loskvenydhyow a-hys y hirder.]] [[Tardhell fols|Tardhellow fols loskvenydhyek]] yw kevys dre vras yn oryon plat folsek. Tardhell fols yw torr gwastas linyek dres may [[Mafik|lava basaltek]] a sord. Loskvenydhyow a'n par ma yw antardhek ha'n lava basaltek a duedh dhe bos le glusek hag a solydha yn lent. Rag henna, yma [[ughelgompesen loskvenydhyek]]. I a furv yn fenowgh loskvenydh skoos.<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet. https://www.nps.gov/articles/000/shield-volcanoes.htm#:~:text=Hawai'i%20Volcanoes%20National%20Park,active%20volcano%20on%20the%20planet.]</ref> === Loskvenydhyow skoos === {{Chif|Loskvenydh skoos}} [[Restren:Skjaldbreidur Herbst 2004.jpg|alt=Menydh bras hag efan yn goon Rewenys|kledh|skeusennik|290x290px|Skjaldbreiður, loskvenydh skoos dhe biw hanow a styr "skoos efan"]] Loskvenydhyow skoos, henwys rag aga frofilys efan skoosek, yw furvys gans an tardhans a lava basaltek po andesytek isel-glusek neb a yll resek yn hirbel dhyworth tardhell. Ny dardhons yn hwordhroglammek dell yw usys, gans tardhansow efanek jentyl.<ref name=":0" /> Magma isel-glusek yw isel yn silika yn tipek, ytho loskvenydhyow skoos yw moy kemmyn yn settyansow keynvorek es brastiryel. An kadon loskvenydhyek Hawaiiek yw kevres a bigern skoos, hag kemmyn yns yn Rewenys ynwedh.<ref name=":4" /> [[Olympus Mons]], loskvenydh meurthek difudhek yw an brassa loskvenydh aswonys y'n [[system howlek]].<ref>https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons</ref> === Krommdohow lava === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:East Dome Mount St. Helens.jpg|skeusennik|Krommdu est, krommdu lava war'n tenewen est a [[Menydh S. Helens]]]] [[Krommdo lava|Krommdohow lava]], henwys ynwedh loskvenydhyow krommdo, a's teves tenwennow serth bothfurvek drehevys gans tardhansow lent a lava glusek, rag ensampel [[Rhyolit]].<ref name=":0" /> Treweythyow furvys yns a-berth y'n toll chif a dardhans loskvenydhyek kyns, [[Menydh S. Helens|Menydh Sen Helens]] yw yndelna, mes i a yll furvya yn anserghek, [[Menydh Lassen]] yw yndelna. Haval dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]], i a yll tardha yn hwarow, mes an lava ny resek pell. === Kelgrommdohow === Kelgrommdohow yw furvys le mayth yma lava yniys war-vann, ow kawsya an arenep dhe vothhe. An [[tardhans 1980 a Venydh S. Helens]] o ensampel; lava a-woles dhe'n arenep a'n menydh a wrug both, henn a dhiskar wosa henna. === Pigern regydh === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek|Pigorn regydh}} [[Restren:Izalco Volcano.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Izalco]], an yowynka loskvenydh yn [[El Salvador]]]] Pigern regydh a omsew dhyworth tardhansow a rannow byghan a [[skoria]] ha [[Karrek Byroklastek|pyroklastegyon]] (an dhew a omhevel regydh, ytho an hanow a'n eghen ma) neb a greun a-dro dhe'n dardhell. Hemm a yll bos tardhansow kott neb a askorr bre bigornek 30-400 metrow ughel. An brassa rann a bigern regydh a dardh unweyth hepken ha nebes a yll bos kevys yn [[Loskvenydhva ungenynnyk|loskvenydhvaow ungenynnyk]] neb a yll komprehendya nasyow erel neb a furv pan vagma a gestav dowr, kepar ha [[maar]] ha [[Kylgh tuff|kylghyow tuff]].<ref>David S.G. Thomas and Andrew Goudie (eds.), ''The Dictionary of Physical Geography'' (Oxford: Blackwell, 2000), 301. ISBN 0-631-20473-3.</ref> Pigern regydh a yll furvya avel [[Pigorn parasitek|tardhellow tenewen]] war loskvenydhyow brassa, po hwarvos i honan. [[Parícutin]] yn [[Meksiko]] ha [[Sunset Crater]] yn [[Arisona]] yw ensamplys a bigern regydh. Yn [[Meksiko Nowydh]], [[Caja del Rio]] yw [[loskvenydhva]] a voy es 60 pigern regydh. Selys war imajys lorell, pigern regydh a yll hwarvos war gorfow erel y'n [[system howlek]] ynwedh, war'n arenebow a [[Meurth (planet)|Veurth]] ha'n [[Loor]].<ref>Wood, C.A. (1979). "Cindercones on Earth, Moon and Mars". Lunar and Planetary Science. X: 1370–1372.</ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2007.10.023</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2011.11.030</nowiki></ref><ref><nowiki>https://doi.org/10.1002%2Fjgre.20060</nowiki></ref> === Loskvenydhyow gweliek === {{Chif|Loskvenydh gweliek}} [[Restren:Mount Vesuvius Araucaria.jpg|skeusennik|[[Menydh Vesuvius]], loskvenydh gweliek yn [[Itali]]]] Loskvenydhyow gweliek yw menydhyow ughel pigornek gwrys a frosow lava ha [[tefra]] yn gwiskasow tereylyek, an [[Gweli|gweliow]] y'n hanow. Ensamplys a gomprehend [[Menydh Fuji]] yn [[Nihon]], [[Loskvenydh Mayon]] y'n [[Filipinys|Enesow Felyp]], ha [[Menydh Vesuvius]] ha [[Stromboli]] yn [[Itali]]. [[Lusu loskvenydhyek|Lusu]] gwrys gans an [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] a loskvenydhyow gwelisk re beu an brassa peryl loskvenydhyek rag hwarheansow. An lava a loskvenydhyow gweliek a yssyns moy a [[silika]], ytho tardhansow a'n par ma yw moy glusek yn arwedhek es lava dhyworth loskvenydhyow skoos. Lava gans meur a silika a duedh dhe yssynsi moy a assys teudhys. An kesunyans yw marwel, gans tardhansow hedardh neb a dhyll meur a lusu ha frosow piroklastek kepar ha'n fros neb a dhestruis an cita a Saint-Pierre yn [[Martinik]] yn 1902. Loskvenydhyow a'n par ma yw sertha es loskvenydhyow skoos, gans ledrasow a 30–35°, ow komparya dhe 5–10° dre vras, hag aga [[Tefra|thefra]] anstroth yw devnydh rag [[Lahar|laharys]] peryllus.<ref>Lockwood, John P.; Hazlett, Richard W. (2010). ''Volcanoes: Global Perspectives''. Wiley. p. 552. ISBN 978-1-4051-6250-0.</ref> Darnow bras a defra yw henwys [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]]. Tanbellennow bras a yll bos moy es 1.2 metrow a-dreus ha nebes tonasow yn poos.<ref>Berger, Melvin, Gilda Berger, and Higgins Bond. "Volcanoes-why and how ." Why do volcanoes blow their tops?: Questions and answers about volcanoes and earthquakes. New York: Scholastic, 1999. 7. Print.</ref> === Gorloskvenydhyow === {{Chif|Gorloskvenydh}} [[Restren:Lake Taupo (31071970884).jpg|skeusennik|Lynn Taupō, y'n ganow a [[Gorloskvenydh Taupō|worloskvenydh Taupō]], [[Mordir Nowydh]]]] Gorloskvenydh yw styrys avel loskvenydh neb a glewas onan po moy tardhansow gans moy es 1,000 kilometrow kubek a stoff loskvenydhyek yn hwarvos tardhek unnik.<ref>https://web.archive.org/web/20170703184836/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html</ref> Tardhansow a'n par ma a hwarva pan yma chambour bras a vagma leun a vagma silikek gassek gwakhys yn tardhans gordhroglammek. [[Tuff|Tuffys]] frosans lusu leys gans tardhansow a'n par ma yw an askorras unnik gans dalghedhow a'n par [[Basalt liv|basaltys liv]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 77.</ref> Tardhansow gorloskvenydhek, an eghen moyha peryllus, yw pur dreweythus; yth esa peswar a'n milvil bledhynnyow eus passys, hag a-dro dhe 60 tardhansow istorek orth nivel 8 y'n [[Menegen Tardhek Loskvenydhyek]] yn milvilyow a vledhynnyow. Gorloskvenydh a yll askorra gordhroglammow a'n eghen vrastiryel, hag i a yll goyeynhe yn arwedhek tempredhow ollvysel rag meur a vledhynnyow wosa an tardhans awos an mynsow bras a [[Sulfur|loskven]] ha lusu dyllys y'n ayrgylgh. Drefen an arenebedh euthyk bras le mayth i a worher, ha kudhans wosa an hwarvos a-wosa dhe losow ha stoff rewlivek, gorloskvenydhyow a yll bos kales dhe aswon y'n kovadh dororiethel heb [[Mappa dororiethel|mappans dororiethel]] prederus.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fscientificamerican0683-60</ref> Ensamplys koth a gomprehend: * [[Kawdarn Yellowstone]] yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] * [[Kawdarn Valles]] yn [[Meksiko Nowydh]] * [[Lynn Taupō]] yn [[Mordir Nowydh]] * [[Lynn Toba]] yn [[Sumatra]], [[Indonesi]] * [[Toll Ngorongoro]] yn [[Tanzani]] ==== Loskvenydhyow kawdarn ==== [[Restren:Crater Lake winter pano2.jpg|skeusennik|[[Lynn Crater]], lynn loskvenydhyek yn [[Oregon]]]] Nebes loskvenydhyow bras nag yw bras lowr dhe vos henwys gorloskvenydhyow. Loskvenydhyow a'n par ma yw henwys loskvenydhyow kawdarn, rag i a askorr kawdarns (ganow diskarys) y'n keth maner avel gorloskvenydhyow. Lynnyn a'n par ma yw henwys [[Lynn loskvenydhyek|lynnyn loskvenydhyek]].<ref>https://doi.org/10.1038%2Fnature10706</ref><ref name=":0" /> === Loskvenydhyow yn-dann vor === {{Chif|Loskvenydh yn-dann vor}}{{Gwelowgh ynwedh|Loskvenydh yn-dann dhowr}} [[Restren:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|kledh|skeusennik|Imajys lorell a'n tardhans a [[Hunga Tonga–Hunga Haʻapai]] yn 15 mis Genver 2022]] Loskvenydhyow yn-dann vor yw nasyow kemmyn a'n dor mor. Aktivita loskvenydhyek dres an Osweyth [[Holocin]] re beu deskrifys yn 119 loskvenydhyow yn-dann vor hepken, mes martesen yma moy es 1,000,000 loskvenydhyow yowynk yn-dann vor.<ref>https://volcano.si.edu/list_volcano_holocene.cfm</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> Yn dowr bas, loskvenydhyow byw a dhisklos aga bosva gans ow tewlel ethen ha kerrek a-ugh dhe'n arenep a'n mor. Yn basonys keynvor down, an poos euthyk bras a'n dowr a lett an livreson tardhek a ethen ha gassys; byttegyns, tardhansow yn-dann vor a yll bos helerghys gans [[Dowrfon|dowrfonyow]] ha gans an kammliwans a'n dowr awos gassys loskvenydhyek. [[Lava pluvek]] yw askorras tardhek kemmyn a loskvenydhyow yn-dann vor, yma holyansow tew a daklow y'n furv a bluvogow, neb a furv yn-dann dhowr. Yma tardhansow bras hogen yn-dann vor neb a wra effeyth vyth war'n arenep a'n mor, awos an effeyth-goyeynhe uskis ha neuvelladewder kressys yn dowr, neb a furv yn fenowgh tardhellow loskvenydhyek war'n dor an mor. [[Tardhell dhowrtesel|Tardhellow dowrtesel]] yw kemmyn yn ogas a'n loskvenydhyow ma, hag a skoodh nebes ekokevreythyow koynt selys war [[Kemotroff|gemotroffyon]] ow bosa war vonyow teudhys. Dres termyn, an furvyansow gwrys gans loskvenydhyow yn-dann vor a yll bos mar vras dhe derri an arenep a'n mor avel enesow nowydh po [[Skath kloos pumis|skathow kloos pumis]]. Yn mis Me ha Metheven 2018, yth esa meur a sinellow [[Dorgrysonieth|dorgrysek]] helerghys gans maynoriethow helerghyans dorgrys dres oll an bys. Yth ens i yn furv a drosow-hwyrni, ha nebes a'n sinellow helerghys yn mis Du a'n vledhen na o bys dhe 20 mynysennow. Kaskyrgh hwithrans [[Keynvoronieth|keynvoroniethel]] yn mis Me 2019 a dhiskwedhas an trosow dhe vos kawsys gans an furvyans a loskvenydh yn-dann vor yn ogas a'n arvor a [[Mayotte|Vayotte]].<ref>https://www.msn.com/en-us/news/technology/origin-of-mystery-humming-noises-heard-around-the-world-uncovered/ar-BBYN2oY?ocid=spartanntp</ref> === Loskvenydhyow yn-dann rewliv === {{Chif|Loskvenydh yn-dann rewliv}} Loskvenydhyow yn-dann rewliv a dhispleg a-woles dhe [[Kappa rew|kappys rew]]. Yth yns i gwrys a ughelgompesennow lava a-wartha dhe lava pluvek ha [[palagonit]]. An loskvenydhyow ma yw henwys ynwedh menydhyow moos, [[Tuya|tuyas]],<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 66.</ref> po (yn [[Island|Rewenys]]) mobergs.<ref>Allaby, Michael, ed. (July 4, 2013). "Tuya". ''A dictionary of geology and earth sciences'' (Fourth ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199653065.</ref> Ensamplys pur dha a'n eghen a loskvenydh ma a yll bos gwelys yn Rewenys ha [[Kolombi Bredennek]]. An dalleth a'n term a dheuth dhyworth [[Butte Tuya]], onan a'n tuyas yn ogas a'n [[Avon Tuya]] ha [[Kadon Tuya]] yn Kolombi Bredennek kledh. Butte Tuya a veu an kynsa [[tirfurv]] a'n par ma dielvennys ha rag henna y hanow a ynworras an lien dororiethiel rag an eghen a furvyans loskvenydhyek ma.<ref>https://doi.org/10.2475%2Fajs.245.9.560</ref> Yma an [[Park Rannvroek Menydhyow Tuya]] selys a-dhiwedhes rag gwitha an tirwedh bosek ma, dhe'n north a [[Lynn Tuya]] ha dhe'n soth a'n [[Avon Jennings]] yn ogas a'n or gans an [[Yukon|Tiredh Yukon]]. === Nasyow dowrdesel === Nasyow dowrdesel kepar ha [[Geyser|geysers]], [[mogdoll|mogdell]], [[Poll leys|pollow leys]], [[Loskvenydh leys|loskvenydhyow leys]], [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], ha fentynnyow tomm trenk a vysk dowr hag aktivita dordesel po magmatek. Nasyow a'n par ma yw kemmyn a-dro dhe loskvenydhyow hag yw menegek a loskvenydhieth.<ref name=":0" /><ref>''Treatise on Geomorphology'' (2nd ed.). Elsevier Inc. 2022. ISBN 978-0-12-818235-2.</ref> ==== Loskvenydhyow leys ==== {{Chif|Loskvenydh leys}} [[Restren:Gobustan mud volcano.jpg|skeusennik|Loskvenydh leys yn [[Gwithva Stat Istorek ha Gonisogethel Gobustan|Gobustan]]]] [[Loskvenydh leys|Loskvenydhyow leys]] po krommdohow leys yw strethurow bigornek gwrys gans tardhans a linyow ha gassys, dres oll leys (stronk), dowr, ha gassys, kyn possybyl yw dhe vos meur a aktivitys ow kevri. An brassa loskvenydhyow leys yw 10 kilometrow a-dreus ha 700 metrow ughel.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2017.03.001</ref><ref>https://doi.org/10.1002%2F2015GL065713</ref> Loskvenydhyow leys a yll bos gwelys ogas a'n arvor a [[Indonesi]], war'n enys a [[Enys Baratang|Varatang]], yn [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]] hag yn [[Asi Gres]]. ==== Mogdoll ==== {{Chif|Mogdoll}} [[Mogdoll|Mogdell]] yw tardhellow war'n arenep le mayth ethen ha gassys loskvenydhyek a dardh awos [[dordhowr]] gordommhys, an re ma a yll sinya aktivita loskvenydhyek. Mogdell ow tardha gassys loskvenek yw henwys ynwedh yn fenowgh solfataras.<ref>https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/fumarole</ref><ref name=":0" /> ==== Geysers ==== {{Chif|Geyser}} [[Restren:Yellowstone Castle Geysir Edit.jpg|skeusennik|Tardhans geyser Castle, [[Park Kenedhlek Yellowstone]]]] [[Geyser|Geysers]] yw fentynnyow neb a dardh treweythyow hag a dhiskarg dowr tomm hag ethen. Geysers a yll sinya magmatieth, dowr yn-dann dhor yw tommhys gans kerrek tomm ha gwaskedh ethen a voghha kyns ow pos dyllys a-barth stif a dhowr tomm. Yma ogas ha hanter oll a'n geysers byw yn [[Park Kenedhlek Yellowstone]] yn [[Statys Unys|SU]].<ref name=":0" /><ref>https://www.nps.gov/yell/index.htm</ref> == Stoff tardhys == An stoff tardhys yn [[tardhans loskvenydhyek]] a yll bos klassys yn teyr eghennow: # [[Gass loskvenydhyek|Gassys loskvenydhyek]], kemyskans gwrys dre vras a [[ethen]], [[karbon dioksid]], ha kesunyans sulfur (po [[sulfur dioksid]] (SO₂), po [[hidrojen sulfid]] (H₂S), ow kregi war'n tempredh) # [[Lava]], an hanow a [[vagma]] pan vo dyllys hag ow frosa war'n arenep # [[Tefra]], perthyglow a stoff solyda a oll furvow ha brasteryow estewlys dres an ayr<ref name=":5">"Tuff". ''Encyclopædia Britannica'' (11th ed.). Cambridge University Press.</ref><ref name=":6">https://doi.org/10.1007%2FBF01822152</ref> === Gassys loskvenydhyek === {{Chif|Gass loskvenydhyek}} [[Restren:Volcan San Miguel Chaparrastique en El Salvador.webm|skeusennik|Diassans a [[San Miguel (loskvenydh)|San Miguel]] yn 2022]] An keskreunyansow a [[Gass loskvenydhyek|assys loskvenydhyek]] dyffrans a yll varya mynsek dres loskvenydhyow. [[Ethen dhowrek]] yw an moyha pals gass loskvenydhyek, wosa henna [[karbon dioksid]]<ref>https://doi.org/10.5194%2Fse-5-1209-2014</ref> ha [[sulfur dioksid]]. Gassys loskvenydhyek chif erel a gomprehend [[hidrojen sulfid]], [[hidrojen klorid]], ha [[hidrojen fluorid]]. Yma niver bras a assys le ha tresyek kevys yn dyllansow loskvenydhyek, rag ensampel [[hidrojen]], [[karbon monoksid]], [[Halokarbon|halokarbons]], kesunyansow organek, ha kloridys metelyek volatil. === Frosow lava === {{Chif|Fros lava}} [[Restren:Lava channel overflow.JPG|skeusennik|Fros lava Pāhoehoe yn [[Hawaii]]]] An furv ha gis a dardhans loskvenydhyek yw determys dre vras gans an komposyans a'n lava tardhys. An glusekter ha myns a ass teudhys yw an moyha posek teythiennow a vagma, ha'n dhew yw determys dre vras gans an myns a [[silika]] y'n magma. Magma gans meur a silika yw fest glusek hag a yssyns moy a assys teudhys. Lava a yll bos klassys yn peswar komposyansow dyffrans:<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> * [[Restren:Litli-Hrútur eruption 2023.jpg|skeusennik|Tardhans a Litli-Hrútur ([[Fagradalsfjall]]) yn 2023]]Mars an lava teudhys a yssyns kansran vras (>63%) a [[silika]], deskrifys yw an lava avel ''[[felsek]]''. Lava felsek ([[dacit]] po [[ryolit]]) yw fest glusek ha teudhys avel krommdohow po frosow berr stockek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 70–72.</ref> [[Menydh Lassen]] yn [[Kaliforni]] yw ensampel a loskvenydh furvys a lava felsek hag yw yn hwir krommdo lava bras.<ref>https://www.nps.gov/lavo/learn/nature/volcanoes.htm</ref> :Dre reson magmaow felsek yw mar lusek, i a yll bagha gassys volatil, owth omsewya yn tardhans hedardh. [[Fros tandharnek|Frosow tandharnek]] (a [[ygnymbrit]]) yw askorrow fest argollus a loskvenydhyow a'n par ma drefen i a vyrl an runyow a'n loskvenydh hag a viaj pell a'ga thardhellow dres tardhansow bras. Tempredhow mar ughel avel 850°C<ref>Fisher, Richard V.; Schmincke, H.-U. (1984). ''Pyroclastic rocks''. Berlin: Springer-Verlag. pp. 210–211. ISBN 3540127569.</ref> yw koth yn frosow tandharnek, neb a worlesk puptra leskadow yn aga hyns hag a wra gwiskasow tew a garrek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 73–77.</ref> An [[Nans a Dheg Mil Ethennow]] yn [[Alaska]], furvys gans an tardhans a [[Novarupta]] yn ogas a [[Menydh Katmai|Gatmai]] yn 1912, yw ensampel a fros tandharnek tew po gwiskas ygnymbrit.<ref>https://www.nps.gov/katm/planyourvisit/exploring-the-valley-of-ten-thousand-smokes.htm</ref> Lusu loskvenydhyek skav lowr rag tardha ughel y'n [[ayrgylgh an Nor]] avel [[koloven dardhans]] a yll viajya kansow a gilometrow kyns ow kodha dhe'n dor avel [[tuff]]. Gassys loskvenydhyek a yll gortos y'n ayrgylgh rag bledhynnyow.<ref>Schmincke 2003, p. 229.</ref> :Magmaow felsek yw furvys a-berth y'n grestennen, dell yw usys der an teudhans a garrek gresten awos an tomder a vagmaow mafek a-woles. An magma skavha felsek a neuvell war'n magma mafek heb ow kemyska yn arwedhek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 15–16.</ref> Le kemmyn, magmaow yw askorrys gans [[Gwrysheans rannel (dororieth)|gwrysheans rannel]] a vagmaow moy mafek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 378.</ref> Hemm yw argerdh le may fonyow mafek a wrysha a'n magma ow koyeynhe, neb a gevotheg an lin remenant gans silika. [[Restren:Aerial image of Stromboli (view from the northeast).jpg|skeusennik|Yma'n loskvenydh gweliek [[Stromboli]] yn [[Sisili]] ow tardha heb diwedh rag milyow a vledhynnyow, rag henna henwys yw "Golowji a'n Kresvorek"]] * Mars an lava teudhys a yssyns 52-63% silika, an lava yw a [[Komposyans kres|gomposyans kres]] po [[Andesit|andesitek]]. Magmaow kres yw kevys yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]].<ref>Schmincke 2003, p. 143.</ref> Furvys yn kemmyn yns yn [[Or geskeverek|oryon keskeverek]] yntra [[Tektonieth plattys|platys tektonek]], gans nebes argerdhow. Unn argerdh yw an teudhans dowrheans a [[Perydotit|berydotit]] mantellek kyns gwrysheans rannel. Dowr dhyworth [[Sel (dororieth)|sel]] a sev y'n mantel a-ugh, owth iselhe an poynt teudhans, dres oll rag an monyow gans meur a silika. Gwrysheans rannel a gevotheg yn fella an magma gans silika. Profys veu ynwedh martesen askorrys yw magmaow kres gans an teudhans a wodhosow karys war-nans gans an sel ow pos istennys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.gsf.2013.06.006</ref> Argerdh aral yw kemyskans magma yntra magmaow ryolitek felsek ha basaltek mafek yn kreun y'n kres kyns settyans po fros lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 377.</ref> * [[Restren:Rinjani 1994 cropped.jpg|skeusennik|Tardhans a [[Menydh Rinjani|Venydh Rinjani]] yn 1994, yn [[Lombok]], [[Indonesi]]]]Mars an lava teudhys a yssyns <52% ha >45% a silika, an lava yw henwys [[mafek]] (awos an kansrannow ughella a [[Magnesiom|vagnesiom]] ha [[horn]]) po [[Basalt|basaltek]]. An lava ma yw tommha herwydh usadow ha le glusek es lava felsek. Magmaow mafek yw furvys gans teudhans rannel a'n vantel sygh, gans gwryheans rannel strothys hag omgessenans a stoff krestennek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> :Yma lava mafek yn efander bras a settyansow. An re ma a gomprehend [[Keyn kres-keynvor|keynow kres-keynvor]]; [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] (kepar ha'n [[Enesow Hawaii]], ow komprehendya [[Mauna Loa]] ha [[Kilauea]]), war'n dhew [[kresten keynvorek]] ha [[Kresten brastiryel|brastiryel]]; hag avel [[Basalt liv|basaltys liv]] brastiryel. * Nebes magmaow tardhys a yssyns ≤45% a silika hag a askorr lava [[Karrek ughvafek|ughvafek]]. Frosow ughvafek, henwys ynwedh avel [[komatiit]], yw pur dreweythus; yn tevri, yma boghes tardhys war'n arenep an Nor a-dhia an [[Proterozoek]], pan ughella o an tomder a'n planet. Yth ens i an tommha lava hag o, dell hevel, moy linyel es lava mafek kemmyn, gans glusekter le ages rann dhegves es magma basalt tomm.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 24.</ref> Frosow mafek a omdhiskwedh diw eghennow a wiasedh arenep: ʻAʻa ha pāhoehoe an dhew geryow a'n yeth a [[Hawaii]]. ʻAʻa yw garow gans gwiasedh a'n par a'n frosow goyeynha lava basalt. Frosow pāhoehoe a yll treustremena dhe vos frosow ʻaʻa hag i a way dhe-ves a'n dardhell, mes nevra y'n tu aral.<ref>Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Frosow lava moy silikek a omfurv dhe vos lava stock, le mayth an fros yw gorherys gans stockow elinyek. Frosow [[Ryolit|ryolitek]] a gonsyst dre vras a [[obsydyan]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132.</ref> === Tefra === {{Chif|Tefra}} [[Restren:Tuff shards.jpg|skeusennik|Skeusen gorrwelell a [[Tuff|duff]] yn [[tregh tanow]]]] Tefra yw gwrys le mayth yma magma a-berth y'n loskvenydh tardhys a-les awos an omlesans uskis a assys loskvenydhyek tomm. Magma a dardh yn kemmyn ha'n gass teudhys a dheu dhe-ves a deudhans hag an gwaskedh a iselha dres frosow war'n arenep. An tardhansow garow ma a askorr perthyglow a stoff neb a yll neyja dhyworth an loskvenydh. Perthyglow solyd byghanna es 2 mm a-hys (tewesen po byghanna) yw henwys lusu loskvenydhyek.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Tefra ha [[Klastek loskvenydhyek|klastogyon loskvenydhyek]] a yll bos moy a'n dalghedh a loskvenydhyek es frosow lava. Klastogyon loskvenydhyek a yll kevri kekemmys an tressa rann a wodhes y'n kovadh dororiethel. An askorrans a vynsow bras a defra yw kemmyn yn tardhans hedardh.<ref>Fisher & Schmincke 1984, p. 89.</ref> === Dewfolsans === Der argerdhow naturel, dres oll [[esknians]], stoff tardhys solydhys lowr a yll bos destryppys rag may fydh gweladow an gorfonieth a-bervedh. Der an metafor a [[Korfonieth vewoniethel|gorfonieth vewoniethel]], argerdh a'n par ma yw henwys "dewfolsans".<ref>John W. Judd (1881). ''Volcanoes: What They Are and What They Teach''. Appleton. pp. 114–115.</ref> Pan dhifudhek yw loskvenydh, yma stoppyer ow furvya war y dardhell. Dres termyn, awos eskians, an pigorn loskvenydhyek a eskni rag diskwedhes an stoppyer lava.<ref name=":0" /> Bre Regydh, nas a [[Menydh Bird|Venydh Bird]] war [[Enys Ross]], [[Antarktika]], yw ensampel a vri a loskvenydh dewfolsys. Loskvenydhyow byw a-dhiwedhes, rag ensampel [[Menydh Kaimon]] yn [[Kyūshū]] a-dhyghow yn [[Nihon]], a deudh dhe vos andhewfolsys. [[Tour an Dyowl]] yn [[Wyoming]] yw ensampel gerys da a stoppyer loskvenydhyek diskwedhys. == Tardhansow loskvenydhyek == {{Chif|Tardhans loskvenydhyek}} Yn mis Kevardhu 2022, an sel dherivadow [[Towlen Loskvenydhieth Ollvysel]] a'n ''[[Smithsonian Institution]]'' a dardhansow loskvenydhyek y'n [[Holocin|Oos Holocin]] (an 11,700 bledhynnyow passys) a rol 9,901 tardhansow afydhys dhyworth 859 loskvenydhyow. An sel dherivadow a rol ynwedh 1,113 tardhansow ancertan ha 168 tardhansow bismerys rag an keth prys na.<ref>https://doi.org/10.5479%2Fsi.GVP.VOTW5-2022.5.0</ref><ref>https://volcano.si.edu/faq/index.cfm?question=activevolcanoes</ref> [[Restren:Volcanic injection.svg|skeusennik|Golinyans a skityans loskvenydhyek a ayrosolys ha gassys]] Maneryow a dardhans yw rannys efan yn tardhansow magmatek, freatomagmatek (dowrloskvenydhyek), ha freatek.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Musurys yw an krevder a loskvenydhieth hedardh gans an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL), a 0 rag eghennow a dardhans a'n par Hawaiiek dhe 8 rag tardhansow gorloskvenydhyek:<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref><ref>https://www.nps.gov/subjects/volcanoes/eruption-classifications.htm</ref> * Tardhansow magmatek yw lewys gans dyllans gass awos diwaskans.<ref>Heiken, G. & Wohletz, K. ''Volcanic Ash''. University of California Press. p. 246.</ref> Magma glusekter-isel gans boghes gass teudhys a askorr tardhansow diverek jentyl. Magma glusekter-ughel gans meur a ass teudhys a askorr [[Tardhans hedardh|tardhansow hedardh]] freudhek. An efander a isyow tardhans aspiys yw kampollys a ensamplys istorek. * Tipek yw [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]] yn loskvenydhyow neb a dardh lava mafek gans synsas gass isel. An re ma yw ogatti diverek yn tien, owth askorra [[Fenten lava|fentynnyow lava]] leel ha frosow lava linyel saw gans boghes tefra. Henwys yns war-lergh an [[Tyller tomm hawaii|loskvenydhyow hawaiiek]]. Ny eksedir 2 kilometer yn ughelder kolovennow tardhans a'n tardhansow ma. * Yma yn [[Tardhans stromboliek|tardhansow stromboliek]] glusekter ha nivelyow gass teudhys temprys, ha tardhansow menowgh kott neb a yll askorra kolovennow tardhek kansow a gilometrow ughel, neb a yll bos gwelys ynwedh yn [[melhwes gass]]. Aga askorras chif yw [[skoria]]. Henwys yns war-lergh [[Stromboli]]. * Yma yn [[Tardhans Volkanek|tardhansow Volkanek]] glusekter ughella ha gwrysegans rannel a vagma, gans komposyans kresek yn fenowgh. Yma tardhow kott neb a dhistru krommdo kresek hag a estewl stockys ha tanbellennow bras. Wosa hemma, yma agwedh dhiverek neb a dhasdrehev an krommdo kresek. Tardhansow volkanek yw henwys war-lergh [[Vulkano]]. Ny eksed kolovennow tardhans a'n tardhansow ma 20 kilometer yn ughelder. * Yma yn [[Tardhans Peléek|tardhansow Peléek]] moy garowder hwath, gans tevyans ha diskar krommdo neb a askorr eghennow dyffrans a frosow tandharnek. Henwys yns war-lergh [[Menydh Pelée]]. * Yma yn [[Tardhans Plyniek|tardhansow Plyniek]] kolovennow tardhans bras dres eghen anedha diskar a askorr frosow tandharnek gordhroglammek. Henwys yns war-lergh [[Plyni an Yowynka]], neb a govadhas an [[tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK]]. * Tardhansow gorplyniek, an brassa a oll tardhansow loskvenydhyek, yw moy glew. Yma kevradh tardhans ughella es re Plyniek, i a furv kolovennow tardhans ughella, hag a yll furvya kawdarns. An tardhansow ma a askorr lava ryolitek, tefra, [[pumis]], ha frosow tandharnek tew neb a worher arenebedhow fest bras hag a yll kawsya [[Lusu loskvenydhyek|kodh lusu]]. Ensamplys yw [[Menydh Mazama]] ha Yellowstone. * Yma [[Tardhans dowrloskvenydhyek|tardhansow dowrloskvenydhyek]] awos metyans a [[Dordhowr|dhordhowr]] ha magma ow sevel. Kawsys yns gans an kressyans a waskedh y'n dordhowr [[Gortommheans|gortommhys]]. * Yma yn [[Tardhans ethen|tardhansow ethen]] an gortommheans a dhordhowr neb a gestav karrek domm po magma. Diblans yns orth tardhansow dowrloskvenydhyek drefen yw [[men teythyek]] an stoff tardhys; nyns eus magma tardhys. == Aktivita loskvenydhyek == [[Restren:Pompeii - Casa del Centenario - MAN.jpg|skeusennik|[[Fresko]] gans [[Menydh Vesuvius]] a-dryv [[Dionysus|Bacchus]] hag [[Agathodaemon]], avel gwelys y'n [[Chi an Gansbledhen]] a [[Pompeii|Bompeii]]]] Loskvenydhyow a var yn feur yn aga nivel a aktivita, gans kevreythow loskvenydhyek unnik ow pos ''dashwarfedhyans tardhans'' a nebes termynyow dre vledhen dhe unweyth yn deg milvil bledhen.<ref>https://doi.org/10.1093%2Foxfordhb%2F9780190699420.013.32</ref> Loskvenydhyow yw deskrifys yn lows avel '''ow tardha''', '''byw''', '''yn kosk''', po '''difudhek''', mes nyns yw an styryansow a'n termys ma a unn eghen a-dreus dhe loskvenydhonydhyon. Yma an nivel a aktivita a'n brassa rann a loskvenydhyow war gammneves radhyek, gans meur a worgudhans yntra klassys, ha ny dhesedhir yn kempen yn unn a'n tri klassys diblans.<ref name=":7" /> === Ow tardha === An [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a styr loskvenydh avel "ow tardha" byth pan weladow yw an estowl a vagma dhyworth neb tyller war'n loskvenydh, ow komprehendya magma gweladow yssynsys hwath a-berth y'n fosow a'n toll an penn. === Byw === {{Chif|Loskvenydh byw}} Kyn nyns eus kesakordyans keswlasek yn-mysk loskvenydhonydhyon ow tochya fatel styrya loskvenydh byw, an ADSU a styr loskvenydh avel ''byw'' byth pan yma sinyoryon yn-dann dhor, kepar ha [[Hes dhorgrys|hesow dorgrys]], hwythans dor, po le mayth yma nivellow ughel yn anusadow a [[Karbon dioksid|garbon dioksid]] po [[sulfur dioksid]].<ref>https://www.usgs.gov/volcanoes/kilauea/recent-eruption</ref><ref name=":8">https://www.wired.com/2015/08/tell-volcano-active-dormant-extinct/</ref> === Yn kosk ha dasbywhys === [[Restren:Narcondam island.jpg|skeusennik|[[Enys Narcondam]] yn [[Eynda]] yw klassys avel loskvenydh yn kosk gans an [[Arhwithrans Dororiethel a Eynda]].]] An ADSU a styr loskvenydh yn kosk dhe vos neb loskvenydh neb a dhiskwedh sinys vyth a ankres kepar ha hesow dorgrys, hwythans dor, po dyllansow gass dregynnus re vras, mes neb a dhiskwedh sinys a allos dhe vos byw arta.<ref name=":8" /> Meur a loskvenydhyow yn kosk y'gas beu aga thardhansow diwettha nans yw neb deg milvil bledhen, mes yma hwath sinys a dardhans yn termyn a dheu.<ref>https://web.archive.org/web/20230319081358/http://www2.tulane.edu/~sanelson/Natural_Disasters/volhaz%26pred.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130112014631/http://volcano.oregonstate.edu/how-volcano-defined-being-active-dormant-or-extinct</ref> Yn teknogel, neb loskvenydh yn kosk yw "byw" yn tororiethel.<ref name=":1" /> Yn erthygel ow justifia an dasklassans a [[Menydh Edgecumbe (Alaska)|Venydh Edgecumbe]] yn [[Alaska]] dhyworth "yn kosk" dhe "byw", loskvenydhonydhyon y'n [[Mirji Loskvenydh Alaska]] a leveris an term "yn kosk" yn kampol dhe loskvenydhyow re beu barnys dres an degvledhynnyow a-dhiwedhes hag "an term 'loskvenydh yn kosk' yw mar andhevnydhys hag anstyrys yn loskvenydhonieth arnowydh. Ytho ny yssyns an Godhoniador a Loskvenydhyow (2000) an term y'n gerlyvrynnow po menegva",<ref>https://web.archive.org/web/20220603040249/https://www.avo.alaska.edu/news.php?id=1576</ref> byttegyns an ADSU a dhevnydh an term yn ledan hwath. Kyns yth esa loskvenydh tybys dhe vos difudhek mar nyns eus kovadhow skrifys a'y aktivita. Ollgemmynheans a'n par ma yw ankesson gans aspians ha studhyans downha, avel an tardhans anwaytys a'n [[Chaitén (loskvenydh)|loskvenydh Chaitén]] yn 2008.<ref name=":11">https://doi.org/10.1038%2Fnature08458</ref> Teknegow arnowydh rag golya aktivita loskvenydhyek ha gwellheansow y'n patronyow a'n elvennow neb a gaws tardhansow, re weresa an konvedhes a'n acheson rag loskvenydhyow ow kortos yn kosk rag termyn hir hag a dheu ha bos byw arta yn anwaytys. An galladewder rag tardhansow, hag aga gis, a greg dre vras war'n studh an kevreyth-gwitha magma a-woles dhe'n loskvenydh, an jynnweyth dardhans hag hy thermyn.<ref name=":9">https://doi.org/10.1007%2Fs00410-023-02075-z</ref> Rag ensampel, an loskvenydh [[Kawdarn Yellowstone|Yellowstone]] y'n jeves spys diskwitha/daskarga a-dro dhe 700,000 bledhen, ha [[Lynn Toba|Toba]] a-dro dhe 380,000 bledhen.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0091-7613%281991%29019%3C0200%3AEHOESL%3E2.3.CO%3B2</ref> Deskrifys o [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] gans skriforyon romanek avel ow pos gorherys gans lowarthow ha gwinlannow kyns y [[Tardhans a Venydh Vesuvius yn 79 OK|dardhans anwaytys a 79 OK]], neb a dhistruis an trevow a [[Herculaneum]] ha [[Pompeii]]. Yndella, kales yw treweythyow gweles a-les loskvenydh difudhek ha loskvenydh yn kosk. Kosk hir yw konvedhys dhe iselhe warneth.<ref name=":9" /> [[Menydh Pinatubo|Pinatubo]] o loskvenydh anhewel, ankoth dhe'n brassa rann a dus y'n arenebedhow yn ogas, ha ny wolys y'n dalleth kyns y dardhans anwaytys ha gordhroglammek a 1991. Dew ensamplys erel a loskvenydhyow krysys yn termyn eus passys dhe vos difudhek, kyns ow talleth aktivita tardhek o an loskvenydh yn kosk hir [[Menydhyow Soufrière]] y'n enys [[Montserrat]], krysys dhe vos difudhek bys yn aktivita nowedhys yn 1995 (ow tistrui an benncita [[Aberplymm, Montserrat|Aberplymm]]) ha [[Menydh Fourpeaked]] yn [[Alaska]], neb, kyns y dardhans yn mis Gwynngala 2006, ny dardhsa a-dhia gyns 8000 [[KOK]]. Ensampel aral yw an [[Taftan (loskvenydh)|loskvenydh Taftan]] yn [[Iran]]. An loskvenydh ma o krysys yn hir dhe vos difudhek, y dardhans diwettha nans yw 710,000 bledhen. Byttegyns, yth esa ughelheans yn ogas a'y benn ow talleth yn mis Metheven 2023. Hemm a brof an loskvenydh o yn kosk.<ref>https://www.livescience.com/planet-earth/volcanos/an-iranian-volcano-appears-to-have-woken-up-700-000-years-after-its-last-eruption</ref> === Difudhek === [[Restren:Capulin 1980 tde00005.jpg|skeusennik|Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin yn Meksiko Nowydh, SUA]] Loskvenydhyow difudhek yw an re na neb yw krysys gans godhonydhyon dhe vos diwirhaval dhe dardha arta dre reson nyns eus provians magma na fella. Ensamplys a loskvenydhyow difudhek yw meur a loskvenydhyow war'n [[Kadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor|gadon vorvenydh Hawaiiek–Emperor]] y'n [[Keynvor Hebask]] (kynth yma nebes loskvenydhyow byw y'n penn a'n howldrevel), [[Hohentwiel]] yn [[Almayn]], [[Shiprock]] ha [[Gwithva Genedhlek Loskvenydh Kapulin|Kapulin]] yn [[Meksiko Nowydh]], loskvenydh [[Loskvenydh Zuidwal|Zuidwal]] y'n [[Iseldiryow]], ha meur a loskvenydhyow yn [[Itali]] kepar ha [[Menydh Vulture]]. Yma [[Kastel Karedin]] yn [[Alban]] war loskvenydh difudhek, neb a furv [[Karrek an Kastel (Karedin)|Karrek an Kastel]]. Kales yw yn fenowgh determya mar tifudhek yn hwir yw loskvenydh. Dre reson [[Kawdarn (loskvenydhonieth)|kawdarns]] "gorloskvenydh" a yll kavos bewweythyow musurys yn milyonow a vledhynnyow, kawdarn neb a askorras tardhans vyth yn deg milvil bledhen a yll bos yn kosk yn-dar difudhek. Loskvenydh unnik yn loskvenydhva ungenynnyk a yll bos difudhek, mes ny styr hemma ny vydh loskvenydh nowydh ow tardha yn ogas gans gwarnyans vyth, dre reson yma provians magma y'n loskvenydhva. === Nivel warneth loskvenydhyek === An tri klassans kemmyn gerys-da a loskvenydhyow a yll bos sojetek ha nebes loskvenydhyow krysys dhe vos difudhek re dardhsa arta. Rag gweres lettya tus ow krysi yn fals nyns yns yn peryl pan ow triga war bo yn ogas a loskvenydh, powyow a recevas klassansow nowydh rag deskrifa an nivelyow ha kammow dyffrans a aktivita loskvenydhyek.<ref>http://www.volcanolive.com/alerts.html</ref> Nebes kevreythyow-gwarnya a dhevnydh niveryow po liwyow rag titla an kammow dyffrans. Kevreythyow erel a dhevnydh liwyow ha geryow. Yma nebes kevreythyow ow tevnydhya kesunyans a'n dhew. == Loskvenydhyow Degvledhen == {{Chif|Rolyow a loskvenydhyow|Loskvenydhyow Degvledhen}} An Loskvenydhyow Degvledhen yw 16 loskvenydh aswonys gans an [[Kowethas Keswlasek a Loskvenydhonieth ha Kymygieth an Pervedh a'n Nor]] (KKLKPN) avel ow pos wordhi a vos studhys kyns oll awos aga istori a dardhansow bras distruiek ha nester dhe arenebedhow anedhys. Henwys yns Loskvenydhyow Degvledhen dre reson dallethys o an ragdres avel rann a'n [[Degvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel|Dhegvledhen Geswlasek rag Leheans Terosa Naturel]] (an 1990ow) arghasys gans an [[Kenedhlow Unys]]. An 16 Loskvenydhyow Degvledhen a-lemmyn yw: * [[Avachinsky]]-[[Koryaksky]] (war-barth), [[Penn Tir Kamchatka|Kamchatka]], [[Russi]] * [[Volcán de Colima]], [[Jalisco]] ha [[Colima]], [[Meksiko]] * [[Menydh Etna]], [[Sisili]], [[Itali]] * [[Galeras]], [[Nariño]], [[Kolombi]] * [[Mauna Loa]], [[Hawaii]], [[Statys Unys|SU]] * [[Menydh Merapi]], [[Java Kres]], [[Indonesi]] * [[Menydh Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] * [[Menydh Rainier]], [[Stat Washington|Washington]], SU * [[Sakurajima]], [[Rannvro Kagoshima]], [[Nihon]] * [[Santa María (loskvenydh)|Santa María]], [[Gwatemala]] * [[Santorini]], [[Cyclades]], [[Pow Grek]] * [[Loskvenydh Taal]], [[Luzon]], [[Filipinys]] * [[Teide]], [[Canarias]], [[Spayn]] * [[Ulawun]], [[Breten Nowydh]], [[Papwa Gyni Nowydh]] * [[Menydh Unzen]], [[Rannvro Nagasaki]], Nihon * [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], [[Naples]], [[Itali]] An [[Ragdres Diassans Karbon Nor Down]], ragdres a'n [[Mirji Karbon Down]], a wol naw loskvenydh, dew a'n re na yw Loskvenydhyow Degvledhen. An fog a'n Ragdres Diassans Karbon Nor Down yw dhe dhevnydhya maynys [[Kevreyth Dielvennell Gass Liesrann]] rag musura komparrivow CO₂/SO₂ yn fyw rag an helerghyans a dhiassans ragdardhek a vagmaow ow sevel, ow kwellhe an dhargan a aktivita loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2FG24149A.1</ref> == Loskvenydhyow ha tus == [[Restren:Mauna Loa atmospheric transmission.png|skeusennik|Tresen dhewynnyans howlek 1958-2008, ow tiskwedhes fatel iselhys yw an dewynnyans wosa tardhansow loskvenydhyek meur]] Tardhansow loskvenydhyek a wodros hwarheans denel. Byttegyns, aktivita loskvenydhyek a brovi meur a asnodhow dhe les. === Argollow === {{Chif|Argol loskvenydhyek}} [[Restren:SO2 Galapagos 20051101.jpg|skeusennik|Keskreunyans a [[sulfur dioksid]] a-ugh dhe'n [[Sierra Negra (Galápagos)|Loskvenydh Sierra Negra]], [[Enesow Galápagos]], dres tardhans yn mis Hedra 2005]] Yma meur a [[Tardhans loskvenydhyek|eghennow dyffrans a dardhansow loskvenydhyek]] hag aktivita kowethys: [[Tardhans freatek|tardhansow freatek]] (dinythys gans ethen), tardhansow hedardh a lava gans meur a [[Silikon dioksid|silika]] (r.e. [[ryolit]]), tardhansow diverek a lava heb meur a silika (r.e [[basalt]]), [[Diskar ranngylgh|diskarow ranngylgh]], [[Fros tandharnek|frosow tandharnek]], [[Lahar|laharys]], ha [[Gass loskvenydhyek|dyllansow gass loskvenydhyek]]. An re ma a yll bos godros dhe dus. Dorgrysyow, [[Fenten domm|fentynnyow tomm]], [[Mogdoll|mogdell]], [[Poll leys|pollow leys]], ha [[Geyser|geysers]] a geveyl yn fenowgh aktivita loskvenydhyek. [[Restren:Large eruptions.jpg|skeusennik|Kehevelyans a dardhansow kynsistorek an Statys Unys ([[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|MDL 7 hag 8]]) gans tardhansow a vri a'n gansbledhen 19ves hag 20ves]] Gassys loskvenydhyek a yll hedhes an stratosfer, le mayth i a furv ayrosolys [[trenken sulfurek]] neb a yll dastewynnya dewynnyans howlek hag iselhe tempredhow war'n nor yn arwedhek.<ref>https://doi.org/10.1256%2Fqj.03.60</ref> Sulfur dioksid a'n tardhans a [[Huaynaputina]] a alla bos an kaws rag an [[Gornown Russek a 1601–1603]].<ref>https://www.sciencedaily.com/releases/2008/04/080423135236.htm</ref> Dasoberyansow kymygiethel a ayrosolys sulfas y'n stratosfer a yll kisya an [[gweli oson]], ha trenkennow kepar ha [[hidrojen klorid]] (HCl) ha [[hidrojen fluorid]] (HF) a yll kodha dhe'n dor avel [[glaw trenk]]. Mynsow re vras a holan fluorid dhyworth tardhansow re bosnsa bestes yn [[Island|Rewenys]] lies gweyth.<ref>Thorarinsson, Sigurdur (1970). ''Hekla, A Notorious Volcano''. trans. Jóhann Hannesson, Pétur Karlsson. Reykjavík: Almenna bókafélagið.</ref> [[Tardhans hedardh|Tardhansow loskvenydhyek hedardh]] a dhyllo an [[gass chi gweder]] [[karbon dioksid]] hag yndella a brovi pennfenten dhown a [[Karbon|garbon]] rag [[Kylgh bewdorkymygiethel|kylghyow bewdorkymygiethel]].<ref>https://pubs.usgs.gov/of/1997/of97-262/of97-262.html</ref> Lusu tewlys dhe'n ebron gans tardhansow a yll bos argol rag ayrennow, dres oll [[Jett|jettys]] le mayth an perthyglow a yll bos teudhys gans an tempredh oberi ughel; ena an perthyglow teudhys a omlen orth lownyow an [[turbin]] ha dihevelebi aga furv, hemm a woderr oberyans an turbin. Hemm a yll kawsya kudynnow bras rag viajyans ayrel. Yth esa [[gwav loskvenydhyek]] krysys dhe vos nans yw 70,000 bledhynnyow wosa an [[Gorloskvenydh|gordardhans]] a [[Lynn Toba]] yn enys [[Sumatra]] yn [[Indonesi]].<ref>https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091123142739.htm</ref> Hemm a gawsyas martesen strooth poblans neb a vennas an eretons genynnyk a oll an dus usi hedhyw.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2975862.stm</ref> Tardhansow loskvenydhyek a gevras dhe hwarvosow difudhans kepar hag an meurdhifudhansow [[Meurdhifudhans an Ordovician Diwedhes|Penn-Ordovician]], [[Hwarvos difudhans Permian–Triassek|Permian–Triassek]], ha [[Meurdhifudhans an Devonian Diwedhes|Devonian Diwedhes]].<ref>https://web.archive.org/web/20050314025022/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/others/others_07.html</ref> An tardhans 1815 a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] a wrug digomposteryow an hin ollvysel neb a dheuth ha bos aswonys avel an "[[Bledhen heb Hav]]" awos an effeyth war gewer Europek hag Amerikanek Gledh.<ref>''Volcanoes in human history: the far-reaching effects of major eruptions''. Jelle Zeilinga de Boer, Donald Theodore Sanders (2002). Princeton University Press. p. 155. ISBN 0-691-05081-3.</ref> An gwav oor a 1740–41, neb a gawsyas [[Gornown Wordhonek (1740–1741)|gornown]] efan yn Europa a-gledh, a yll bos awos tardhans loskvenydhyek.<ref>https://web.archive.org/web/20160112061115/http://press.princeton.edu/chapters/s8857.html</ref> === Lesow === Kyn tardhansow loskvenydhyek a wodros mynsek tus, aktivita yn termyn eus passys re wrug asnodhow erbysek posek. Tuff furvys dhyworth lusu loskvenydhyek yw karrek vleudh devnydhys rag drehevyans a-dhia istori pell.<ref>Marcari, G., G. Fabbrocino, and G. Manfredi. "Shear seismic capacity of tuff masonry panels in heritage constructions." Structural Studies, Repairs and Maintenance of Heritage Architecture X 95 (2007): 73.</ref><ref>https://permalink.lanl.gov/object/tr?what=info:lanl-repo/lareport/LA-UR-19-21132</ref> An Romanyon a dhevnydhys tuff yn fenowgh, pals yw yn [[Itali]], rag drehevyans.<ref name=":12">https://doi.org/10.1111%2Fj.1475-4754.2005.00215.x</ref> An [[Tus Rapa Nui|dus Rapa Nui]] a dhevnydhyas tuff rag gwruthyl an brassa rann a'n delowyow [[Moai]] yn [[Ynys Pask|Enys Bask]].<ref>https://books.google.com/books?id=FPQhDAAAQBAJ&dq=moai+construction&pg=PA149</ref> Lusu loskvenydhyek ha basalt tewedhys a askorr nebes a'n moyha feyth gweres a oll an bys. Rych yw yn methynnow kepar ha [[horn]], [[magnesiom]], [[potassiom]], [[kalciom]], ha [[fosforos]].<ref name=":10">https://www.worldatlas.com/articles/why-is-volcanic-soil-fertile.html</ref> Aktivita loskvenydhyek a le asnodhow moon talvosek.<ref name=":10" /> Kowethys yw gans kevradhow ughel a fros tomm dhyworth pervedh an Nor. An re ma a yll bos devnydhys avel [[tredan dordesel]].<ref name=":10" /> Tornyaseth kowethys gans loskvenydhyow yw diwysyans ollvysel.<ref name=":14">https://doi.org/10.1111%2Fgto.12362</ref> === Avisyow salowder === Meur a loskvenydhyow yn ogas a drevow denel yw golys yn hlewek rag provia gwarnyansow kyns tardhansow degynsywek. Ynwedh, konvedhes gwell arnowydh a loskvenydhonieth re omsewyas gorthebow gwell dhe aktivitys loskvenydhyek anwaytys. Ny yll loskvenydhonieth dargana an eur po dedhyas kewar a dardhansow pell, mes loskvenydhyow golys yn hwiw a yll bos darganys yn kewerder dhyworth euryow dhe dhedhyow kyns.<ref>https://www.nationalgeographic.com/environment/article/volcano-safety-tips</ref> An diverseth a loskvenydhyow hag aga homplegeth a finweth darganow tardhans dhe vos selys war [[Gwirhavalonieth|wirhavalieth]] ha dyghtyans argol. Hwath, y fydh nebes tardhansow heb gwarnyans dhe les. Yth esa ensamplys a hemma yn mis Meurth 2017: yth esa bagas touryst ow mires orth tardhans darganadow a Venydh Etna hag an lava a gestavas orth kreunyans ergh hag a dardhas yn-dann shyndya 10 tus.<ref name=":14" /> Eghennow erel a dardhansow a vri yw aswonys dhe ri gwarnyansow dhe les a euryow dhe'n moyha.<ref name=":11" /> Godhonydhyon a verk argol, hag y elvennow socyal, dihaval orth teythiogyon hag an re na neb a wra assayans argol socyal a'ga farth, ytho an dhew alarmow fals parys dhe ania ha kabel war-dhelergh, pan vo hwarvos terosedhow, a wra pesya.<ref>https://doi.org/10.1186%2Fs13617-014-0015-5</ref> Ytho yn meur a gasys, kyn tardhansow loskvenydhyek a gaws hwath distruyans bras, an koll a vewnans re beu iselhys yn arwedhek le mayth eus loskvenydhyow golys yn lowr. Yma'n gallos sawya-bewnans ma awos bos ragdresow-golya, gallosow brassa a sodhogyon leel rag gwakhe, ha teknologieth geskomunyans arnowydh kepar ha klapkodhow. Oberyansow a'n par ma a duedh dhe brovia termyn lowr rag tus dhe skeusi rag aga bewnans kyns tardhans. Ensampel a wakheans sewen a-dhiwedhes yw an gwakheans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. An gwakheans ma a sawyas 20,000 tus.<ref>https://www.livescience.com/14603-pinatubo-eruption-20-anniversary.html</ref> Y'n kas a [[Menydh Etna|Venydh Etna]], yth esa daswel 2021 neb a gavas 77 mernansow awos tardhansow a-dhia 1536 mes vyth oll a-dhia 1987.<ref name=":12" /> Y kodh dhe vurjysi gans bernyow a-dro dhe aga diskudhans dhe argol a aktivita loskvenydhyek leel aswon an eghnnow ha kwalita a wolyans loskvenydhyek ha dyghtyansow gwarnyans poblek a wovernans leel yn aga arenebedhow.<ref>https://www.courthousenews.com/about-to-blow-are-we-ready-for-the-next-volcanic-catastrophe/</ref> == Loskvenydhyow war gorfow planetek erel == [[Restren:Tvashtarvideo.gif|kledh|skeusennik|An loskvenydh [[Tvashtar Paterae|Tvashtar]] a dardh stif 330 km a-ugh dhe'n arenep a [[Io (loor)|Io]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]]]] Nyns eus loskvenydhyow bras war'n [[Loor]] ha nyns eus aktivita loskvenydhyek a-lemmyn, kynth yma dustuni ow profya koloven deudhys rannel hwath.<ref>https://doi.org/10.2138%2Frmg.2006.60.3</ref> Byttegyns, yma meur a nasyow loskvenydhyek war'n loor kepar ha [[Mor an Loor|moryow]]<ref>https://volcano.oregonstate.edu/mare</ref> (an arenebedhow tewl gwelys war'n Loor), [[Rille|rilles]],<ref>https://volcano.oregonstate.edu/sinuous-rilles</ref> ha krommdohow.<ref>https://moon.nasa.gov/resources/482/a-lunar-mystery-the-gruithuisen-domes</ref> Yma dhe'n planet [[Gwener (planet)|Gwener]] arenebedh a 90% [[basalt]], ow sinya yth esa loskvenydhieth ow shapya hy arenep. Yth esa hwarvos-dasarenebi nans yw a-dro dhe 500 milvil vledhynnyow,<ref>https://doi.org/10.1029%2F95RG00281</ref> an dustuni a henna yw an dosedh a vollys war'n arenep. Yma meur a frosow lava ha eghennow a loskvenydhieth neb a fyll war'n Nor ynwedh. Askrifys veu chanjyow yn ayrgylgh an planet hag aspiansow a lughes dhe dardhansow loskvenydhyek, mes nyns eus fastyans a'n bewder loskvenydhyek a Wener. Byttegyns, sondyans radar gans an davell Magellan a dhiskudhas dustuni rag aktivita loskvenydhyek a-dhiwedhes y'n ughella loskvenydh [[Maat Mons]], y'n furv a [[Fros tandharnek|frosow lusu]] yn ogas a'n topp ha war'n tenewen a-gledh.<ref>https://doi.org/10.1029%2F95JE00147</ref> Byttegyns, govynnys veu an styryans ma.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.icarus.2016.05.022</ref> [[Restren:Olympus Mons alt.jpg|skeusennik|[[Olympus Mons]] ([[Latin]]: "Menydh Olympus"), desedhys y'n planet Meurth, yw an ughella menydh aswonys y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]]]] Yma nebes loskvenydhyow difudhek yn [[Meurth (planet)|Meurth]], peswar a'n re na yw loskvenydhyow skoos brassa dres eghen es neb war'n Nor. I a gomprehend: [[Arsia Mons]], [[Ascraeus Mons]], [[Hecates Tholus]], [[Olympus Mons]], ha [[Pavonis Mons]]. Difudhek rag meur a vilvil vledhynnyow veu an loskvenydhyow ma,<ref name=":13">https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Glacial_volcanic_and_fluvial_activity_on_Mars_latest_images</ref> mes an davell Europek ''[[Mars Express]]'' re gavas dustuni a aktivita loskvenydh moy a-dhiwedhes ynwedh.<ref name=":13" /> An loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]] henwys [[Io (loor)|Io]] yw an moyha byw yn loskvenydhyek tra y'n [[System howlek|Kevreyth an Howl]] awos an ynterwrians [[Mortid|mortidek]] gans Sadorn. Gorherys yw yn loskvenydhyow neb a dardh [[sulfur]], [[sulfur dioksid]], ha karrek [[silikat]], ha rag henna yma Io ow pos dasarenebys prest. Hy lava yw an tommha dres oll an Kevreyth an Howl, gans tempredhow dres 1,800 K (1,500 °C). Yn mis Hwevrer 2001, yth esa an brassa tardhansow sonskrifys yn Io.<ref>https://web.archive.org/web/20170806235121/http://www.keckobservatory.org/recent/entry/exceptionally_bright_eruption_on_io_rivals_largest_in_solar_syatem</ref> [[Europa (loor)|Europa]], byghanna a'n [[loryow Galilek]] Sadorn, a hevel dhe vos gans kevreyth loskvenydhyek byw, saw hy aktivita loskvenydhyek yw dowrek, neb a rew war'n arenep oor. An argerdh ma yw henwys [[rewloskvenydhieth]], ha dell hevel yw an moyha kemmyn war loryow an planetow a-ves.<ref>Geissler, Paul (2015). "Cryovolcanism in the Outer Solar System". ''The Encyclopedia of Volcanoes''. pp. 763–776. doi:10.1016/b978-0-12-385938-9.00044-4. ISBN 978-0-12-385938-9.</ref> Yn 1989, an davell ''[[Voyager 2]]'' a aspias rewloskvenydhyow war [[Triton (loor)|Driton]], loor a [[Nevyon (planet)|Nevyon]], hag yn 2005 an davell ''[[Cassini–Huygens]]'' a skeusennas fentynnyow a berthyglow ow tardha dhyworth [[Enceladus]], loor a [[Sadorn (planet)|Sadorn]].<ref>https://web.archive.org/web/20070310211512/http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp</ref><ref>https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_2198.html</ref> An stoff tardhys a yll bos komposys a dhowr, [[nitrojen linyek]], [[ammoni]], doust, po kesunyansow [[methan]]. ''Cassini–Huygens'' a gavas dustuni a rewloskvenydh methanek y'n loor a Sadorn, [[Titan (loor)|Titan]], krysys dhe vos pennfenten a vri rag an methan kevys y'n ayrgylgh.<ref>https://web.archive.org/web/20070919022956/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7489</ref> Yma martesen rewloskvenydhieth [[Quaoar]], y'n [[Grugys Kuiper]]. Yth esa studhyans yn 2010 a'n [[planet tramor]] [[CoRoT-7b]], neb o helerghys gans [[Methodys rag helerghi planetow tramor|treustremen]] yn 2009, ow profya tommheans mortidek dhyworth an steren ost pur nes dhe'n planet ha planetow yn ogas a yll dinythi aktivita loskvenydhyek haval dhe'n re na yn Io.<ref>https://web.archive.org/web/20100209014528/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100205-new-type-planet-corot-7b-io/</ref> == Istori a gonvedhes loskvenydhyek == {{Chif|Loskvenydhonieth}} Nyns yw loskvenydhyow lesrannys a-dreus dhe arenep an Nor yn leven, mes yth esa re byw devedhys erbynn gans tus a-varr yn istori, an dustuni rag henna yw olow troos a [[Ostralopythecin|Hominina]] kevys yn lusu loskvenydhyek yn Afrika Est dedhys dhe vos dhyworth nans yw 3.66 milvil vledhynnyow.<ref>https://doi.org/10.2138%2Fgselements.19.2.104</ref> An kowethyans a loskvenydhyow gans tan ha terosa yw kevys yn meur a hengovyow war anow hag yth esa styr kryjyek ha socyal kyns an kynsa kovadh skrifys a dybyansow a loskvenydhonieth. Ensamplys yw: # An hwedhlow y'n iswonisogethow Athabaskek a-dro dhe dus ow triga a-ji dhe venydhyow ha benyn neb a dhevnydh tan rag skeusi rag menydh.<ref>https://www.alaskaanthropology.org/wp-content/uploads/2017/08/akanth-articles_261_v6_n12_Fast.pdf</ref> # An divroans [[Pele (duw)|Pele]] dres an gadon enys Hawaiiek, gallos dhe dhistrui kosow, ha heweledhow a sorr an duw.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.01.033</ref> # An kowethyans yn lien gwerin Javanek a vyghtern trigys y'n loskvenydh [[Menydh Merapi]] ha myghternes trigys yn treth 50km dhe-ves war an pyth yw konvedhys a-lemmyn dhe vos fowt keskelmys gans an loskvenydh na.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fgeoa.12099</ref> Meur a hendherivasow a askrif tardhansow loskvenydhyek dhe gawsys [[gornaturel]], kepar hag an gwrians a [[Duw|dhuwow]] po [[Hanter-duw|hanter-duwow]]. An ensampel moyha a-varr a'n par ma yw duwes neolithek yn [[Çatalhöyük]].<ref>Chester, DK; Duncan, AM (2007). [https://assets.pubpub.org/dzhycvw5/41608048843389.pdf "Geomythology, theodicy, and the continuing relevance of religious worldviews on responses to volcanic eruptions" (PDF).] In Grattan, J; Torrence, R (eds.). ''Living under the shadow: The cultural impacts of volcanic eruptions''. Walnut Creek: Left Coast. pp. 203–24. ISBN 9781315425177.</ref> An duw Henrek [[Hephaestus]] hag tybyansow a'n isnor yw alinys dhe loskvenydhyow y'n wonisogeth na.<ref name=":14" /> Byttegyns, re erel a brofyas kawsys moy natural (mes ankewar hwath) rag aktivita loskvenydhyek. Y'n peswardhek kansbledhen [[KOK]], [[Anaxagoras]] a brofyas tardhansow dhe vos kawsys gans gwyns meur.<ref name=":15">Sigurdsson, H; Houghton, B; Rymer, H; Stix, J; McNutt, S (2000). "The history of volcanology". ''Encyclopedia of volcanoes''. Academic Press. pp. 15–37. ISBN 9780123859396.</ref> Yn 65 [[OK]], [[Seneka an Yowynkha]] a brofyas losk avel an kaws,<ref name=":15" /> tybyans asvabys ynwedh gans an [[Yesuityon|Yesuit]] [[Athanasius Kircher]] (1620-1680), neb a welas tardhansow a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] ha [[Stromboli]], ena ev a vysytyas an bolla a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]] hag a dhellas y wel an Nor yn ''[[Mundus Subterraneus]]'' gans tan kresel junys dhe meur a re erel, ow portraya loskvenydhyow avel eghen a glack sawder.<ref>https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33943407</ref> Edward Jorden, yn y ober ow tochya dowr ewonek, a jalenjyas an gwel ma; yn 1632 ev a brofyas "''fermentation''" [[sulfur]] avel pennfenten domm a-berth y'n Nor.<ref name=":15" /> Steronydh [[Johannes Kepler]] (1571-1630) a grysas loskvenydhyow dhe vos pibennow rag dagrennow an Nor.<ref>Williams, Micheal (November 2007). "Hearts of fire". ''Morning Calm''. No. 11–2007. Korean Air Lines. p. 6.</ref>{{Devyn gwell res}} Yn 1650, [[René Descartes]] a brofyas koloven an Nor o golowek hag, yn 1785, an oberow a Dhecartes hag erel o synthesys dhe vos [[dororieth]] gans [[James Hutton]] yn y skrifow ow tochya [[Ynherdhyans tanek|ynherdhyansow tanek]] a vagma.<ref name=":15" /> [[Lazzaro Spallanzani]] re dhiskwedhsa yn 1794 tardhow ethen a yll kawsya tardhansow hedardh ha meur a dhororydhyon a synsas henna avel an kawys ollvysel a dardhansow hedard bys dhe'n [[tardhans 1886 a Venydh Tarawera]] neb a asas yn unn hwarvos dihavalheans a'n tardhansow kettermynyek [[Tardhans freatomagmatek|freatomagmatek]] ha [[Kylghresans dowrdesel|dowrdesel]] dhyworth tardhans hedardh sygh a [[Tommen (dororieth)|dommen]] basalt.<ref>https://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Stout67-t17.html</ref> [[Alfred Lacroix]] a dhrehevis war y gonvedhes aral gans y studhyansow a'n [[tardhans 1902 a Venydh Pelée]],<ref name=":15" /> hag yn 1928 an ober [[Arthur Holmes]] a dros war-barth an tybyansow a dhinythyans radyoweythresek a domder, kesweyth an [[Pall (dororieth)|pall]] Nor, teudhans rannel diwaskans a vagma, ha kestegyans magma.<ref name=":15" /> Hemm a omsewyas wostiwedh dhe'n amyttyans a [[Tektonieth plattys|dektonieth plattys]].<ref>https://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_holmes.html</ref> {{Posek 1,000}} == Devynnow == <references /> [[Klass:Loskvenydhyow| ]] eo4ecwdt3m921f5qsbtk5uzgc7fg531 0 19603 229345 229257 2026-09-17T22:27:38Z Flynn Peck 18125 229345 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lava''' yw [[magma]] tardhys dhyworth an pervedh a [[Planet norvysel|blanet norvysel]] (kepar ha[[Dor|'n Nor]]) po loor war y arenep. Lava a yll bos tardhys yn [[loskvenydh]] po dre dorr y'n [[Krestennen (dororieth)|kresten]], yn tir po yn-dann dhowr, dell yw usys yn tempredhow a 800 dhe 1,200 °C. Lava a yll bos tardhys yn tidro war arenep an tir po war [[leur an mor]] po i a yll bos estewlys y'n ayrgylgh kyns omhweles. An [[Karrek loskvenydhyek|garrek loskvenydhyek]] solyd gwrys dre woyeynheans an stoff teudhys yw henwys yn fenowgh ''lava''. [[Restren:001 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Photo by Giles Laurent.jpg|skeusennik|Lava yr a'n tardhans [[Fagradalsfjall]] yn [[Rewenys]], 2023]] '''Fros lava''' yw diveryans a lava yn [[tardhans diverek]]. ([[Tardhans hedardh]] a askorr kemyskans a [[lusu loskvenydhyek]] ha darnow erel henwys [[tefra]], nyns yw frosow lava.) An glusekter an brassa rann a lava teudhys yw a-dro dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]], a-dro dhe 10,000 dhe 100,000weyth moy glusek es dowr (an stoffys kampollys diwettha musurys yn 25°C yn 1 [[Ayrgylgh savonek (unsys)|ayr]]). Hwath, lava a yll resek yn hirbel kyns goyeynheans a's solydhe, dre reson lava diskwedhys dhe ayr a dhispleg snell kresten solyd neb a eneseg an lava linyel remenant, hag a's gwitha tomm hag anlusek lowr rag pesya frosa.<ref>Philpotts, Anthony R.; Ague, Jay J. (2009). ''Principles of igneous and metamorphic petrology'' (2nd ed.). Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 53–55. ISBN 978-0-521-88006-0.</ref> == Styronieth == An ger ''lava'' a dheu a [[Italek]] (dre [[Sowsnek]]) ha, dell hevel, a dheu dhyworth an ger [[Latin]] ''labes'', ow styrya 'kodh' po 'slynk'.<ref>http://www.m-w.com/dictionary/lava</ref><ref>http://dictionary.reference.com/browse/lava</ref> Yma devnydh a-varr an ger (yn-kever esherdhyans a vagma a-woles dhe'n arenep) kevys yn derivas kott an tardhans 1737 a [[Menydh Vesuvius|Vesuvius]], skrifys gans [[Francesco Serao]], neb a dheskrifas "fros a lava tanek" avel analogieth rag an fros a dhowr ha leys yn-nans tenwennnow an loskvenydh ([[lahar]]) wosa [[glaw]] poos.<ref>https://archive.org/details/istoriadellincen00sera/page/n3/mode/2up</ref><ref>https://vulcan.lindahall.org/9.shtml</ref> == Teythi == === Komposyans === [[Restren:007 Volcano eruption of Litli-Hrútur in Iceland in 2023 Video by Giles Laurent.webm|skeusennik|Gwydhyow a lava amovys ha hwythfyek y'n tardhans Litli-Hrútur yn 2023]] Lava solydhys war [[Kresten an Nor|gresten an Nor]] yw dre vras [[Moon silikat|monyow silikat]]: dre vras [[Gwrysven|gwrysveyn]], [[Fugwrysven|fugwrysveyn]], [[Olyvin|olyvinyow]], [[Pyroksyn|pyroksynyow]], [[Amfybol|amfybolyow]], [[Mika|mikas]], ha [[kanndir]].<ref name=":0">Philpotts & Ague 2009, p. 19.</ref> Lava ansilikat treweythus a yll bos furvys dre deudhans leel a voon ansilikat<ref name=":3">https://doi.org/10.1007%2Fs12371-011-0045-x</ref> po dre dhibarth a vagma yn gwedhow silikat [[Kemyskadewder|angemyskadow]] hag ansilikat linyel.<ref name=":4">https://doi.org/10.1016%2Fs0009-2541%2802%2900148-1</ref> ==== Silikat ==== Lava sylysasek yw kemyskyansow teudhys gwarthevys gans [[oksyjen]] ha [[silikon]], [[Palsedh a elvennow yn kresten an Nor|moyha pals elvennow a gresten an Nor]], gans mynsow byghanna a [[aluminiom]], [[kalgh]], [[magnesiom]], [[horn]], [[sodiom]], ha [[potassiom]] ha mynsow le a veur a elvennow erel.<ref name=":0" /> [[Karrekonieth|Karrekonydhyon]] a gampoll yn usadow an komposyans a lava silikat dre vayn a rannriv poos po [[gronnedh molekulek]] a'n oksidys a'n elvennow chif (saw [[oksyjen]]) y'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 132–133.</ref> An rann silika a warthev an fara fisegel a vagmaow silikat. Ions silikon yn lava a omgelm yn fen dhe beswar ion oksyjen yn aray pedrfurvek. Mars eus ion oksyjen omgelmys dhe dhew ions silikon y'n teudhas, deskrifys yw avel oksyjen ponsek, ha lava gans meur a vonniow po kadonyow a ions silikon junys gans oksyjen ponsek yw deskrifys avel liesrannelhys yn rannel. Aluminiom yn kesunyans gans oksidys alkan alkali (sodiom ha potassiom) a deudh ynwedh dhe liesrannelhe an lava.<ref name=":1">Philpotts & Ague 2009, p. 25.</ref> Kations erel, kepar ha horn hornus, kalciom, ha magnesiom, a omgelm moy yn hwann dhe oksyjen hag a iselha an tuedh dhe liesrannelhe.<ref>Schmincke, Hans-Ulrich (2003). ''Volcanism''. Berlin: Springer. p. 38. ISBN 978-3-540-43650-8.</ref> Liesrannelheans rannel a lusekha an lava, ytho lava gans meur a silika yw moy glusek es lava isel yn silika.<ref name=":1" /> Awos an rann a silika rag determya glusekter hag awos meur a deythiennow erel a lava (kepar hag aga thempredh) yw aswonys dhe omdhesedha orth synsas silika, lava silikat yw rannys yn peswar eghennow kymygiethel war-lergh synsas silika: ''felsek'', ''kres'', ''mafek'', ha ''gorvafek''.<ref>Casq, R.A.F.; Wright, J.V. (1987). ''Volcanic Successions''. Unwin Hyman Inc. p. 528. ISBN 978-0-04-552022-0.</ref> ==== Felsek ==== Lava felsek po [[Silika|silikek]] a's teves synsas silika moy es 63%. I a gomprehend lava [[ryolit]] ha [[dacit]]. Gans synsas silika mar ughel, an lava ma yw pur lusek, a 0⁸ cP (10⁵ Pa⋅s) rag lava ryolit tomm yn 1,200 °C dhe 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava ryolit goyeyn yn 800°C.<ref name=":2">Philpotts & Ague 2009, p. 23.</ref> Rag kehevelyans, dowr a'n jeves glusekter a-dro dhe 1 cP (0.001 Pa⋅s). Rag an glusekter fest ughel ma, lava felsek a dardh dell yw usys yn hedardh rag askorra godhes (dernigel) [[Karrek dandharnek|tandharnek]]. Byttegyns, lava ryolit a dardh yn tiverek treweythyow rag furvya [[Mell keyn lava|mellow keyn lava]], [[Krommdo lava|krommdohow lava]] po "''coulees''" (frosow lava kott ha tew).<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 70–77.</ref> An lava a omvrew yn tipek hag esherdhyons, owth askorra frosow lava stockek. An re ma a yssyns yn fenowgh [[gwederdu]].<ref name=":13">Schmincke 2003, p. 132.</ref> Magmaow felsek a yll tardha yn tempredhow mar ughel avel 800 °C.<ref name=":5">Philpotts & Ague 2009, p. 20.</ref> Lava ryolit tomm yn anusadow (>950 °C), byttegyns, a yll frosa rag meur a gilometrow, kepar hag y'n [[Playn Snake River]] a worlewin an Statys Unys.<ref>Bonnichsen, B.; Kauffman, D.F. (1987). "Physical features of rhyolite lava flows in the Snake River Plain volcanic province, southwestern Idaho". ''The Emplacement of Silicic Domes and Lava Flows''. Geological Society of America Special Papers. Vol. 212. Geological Society of America. pp. 119–145. doi:10.1130/SPE212-p119. ISBN 0-8137-2212-8.</ref> ==== Kres ==== Lava kres po [[Andesit|andesitek]] a yssyns 52% dhe 63% silika, hag yw isella yn aluminiom ha, dell yw usys, nebes rychha yn [[magnesiom]] ha [[horn]] es lava felsek. Lava kres a furv krommdohow andesitek ha lava stockek hag a yll hwarvos yn [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] serth, kepar hag y'n [[Andes]].<ref>Schmincke 2003, pp. 21–24, 132, 143.</ref> Tommha yns yn kemmyn es lava felsek, yntra 850 dhe 1,100 °C. Awos aga synsas silika isella ha tempredhow-tardha ughella, i a duedh dhe vos le glusek, gans glusekter tipek a 3.5 million cP (3,500 Pa⋅s) yn {{cvt|1200|C||}}. Hemm yw boghes moy es an glusekter a [[amanyn know dhor]] smodh.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–611.</ref> Lava kres a dhiskwedh tuedh moyha dhe furvya [[Fenokryst|fenokrystyow]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2011JB008243</ref> Magnesiom ha horn ughella a duedh dhe omapertya avel [[Mammek (dororieth)|mammek]] moy du, ow komprehendya amfibol po fenokrystyow pyroksin.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 1376–377.</ref> ==== Mafek ==== Tipek yw synsas magnesiom oksid ha horn oksid (dhe biw an furvellow molekulek a brovi an kessonennow yn mafek) yn lava mafek po [[Basalt|basaltek]], hag yma synsas silika strothys yntra 52% dhe 45%. I a dardh dre vras yn tempredhow a 1,100 dhe 1,200 °C hag yn glusekteryow isella, a-dro dhe 10⁴ to 10⁵ cP (10 to 100 Pa⋅s). Haval yw hemma dhe'n glusekter a [[Kechap|gechap]],<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 23–25.</ref> kyn pur ughella yw es an glusekter a dhowr. Lava mafek a duedh dhe askorra [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] kott po [[Basalt liv|basaltys liv]], dre reson an lava le glusek a yll frosa yn hirbel a'n dardhell. An tewder a fros lava basaltek solydhys, dres oll war run isel, a yll bos moy es an tewder an fros lava teudhys usi ow kwaya yn neb eur, dre reson lava basaltek a yll "hwytha" dre brovians sad a lava hag y waskedh war gresten solydhys.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53–55, 59–64.</ref> An brassa rann a lava basaltek yw a eghennow ʻaʻā po pāhoehoe, a-der lava stockek. Yn-dann dhowr, i a yll furvya [[lava pluvek]], haval dhe lava pahoehoe war'n tir.<ref name=":7">Schmincke 2003, pp. 128–132.</ref> ==== Gorvafek ==== Lava gorvafek, kepar ha [[komatiit]] ha magmaow pur vagnesiek neb a furv [[boninit]], a gemmer an komposyans ha tempredhow a dardhans dhe'n penn. Oll a's teves synsas silika a-woles dhe 45%. Komatiitys a yssyns moy es 18% magnesiom oksid hag yw krysys dhe dardha yn tempredhow a {{convert|1600|°C}}. Y'n tempredh ma, nyns eus liesrannelheans an kesunyansow moon, ow kwruthyl lin pur wayadow.<ref>Arndt, N.T. (1994). "Archean komatiites". In Condie, K.C. (ed.). ''Archean Crustal Evolution''. Amsterdam: Elsevier. p. 19. ISBN 978-0-444-81621-4.</ref> Glusekteryow a vagmaow komatiit yw krysys dhe vos mar isel avel 100 dhe 1000 cP (0.1 dhe 1 Pa⋅s), haval dhe'n glusekter a oyl jynn skav.<ref name=":2" /> Nyns yw an brassa rann a vagmaow gorvafek yowynkha es an [[Proterozoek]], gans nebes magmaow gorvafek aswonys dhe vos a'n [[Fanerosoek]] yn [[Amerika Gres]] askrifys dhe [[ughres pall]] tomm. Nyns eus lava komatiit arnowydh aswonys, drefen re woyeynhys veu [[pall an Nor]] rag askorra magmaow magnesiek ughella.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 399–400.</ref> ==== Alkaliek ==== Yma dhe nebes lava silikat synsas ughellhys a [[Rol a oksidys alkan alkali|oksidys alkan alkali]] (sodiom ha potassiom), dres oll yn tylleryow a [[Fols|folsans brastiryel]], arenebedhow neb a wrowedh war [[Tektonieth plattys|blattys]] [[Istennans|istennys]], po yn [[Tyller tomm (dororieth)|tylleryow tomm]] isblatt.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 139–148.</ref> Aga synsas silika a yll bos yntra gorvafek ([[nefelinit]], [[basanit]], ha [[tefrit]]) dhe felsek ([[trakit]]). I a duedh dhe vos dinythys yn dowderyow brassa y'n pall es magmaow isalkaliek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 606–607.</ref> Lava [[nefelinit]] olivin yw an dhew gorvafek ha fest alkaliek, hag yw krysys dhe dos a dhownha yn [[Pall (dororieth)|pall]] an [[Dor|Nor]] es lava erel.<ref>https://web.archive.org/web/20090307140121/http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/feature_volcano_e.php</ref> {| style="border:0px solid black;" |+ !valign="top" | {| class="wikitable" style="text-align: left;" |+Ensamplys a gomposyansow lava (poos%)<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 145.</ref> ! Component ! [[Nefelinit]] ! [[Pikrit]] [[Kevres magma tholeiitek|tholeiitek]] ! [[Basalt tholeiitek]] ! [[Andesit]] ! [[Ryolit]] |- | Silika |[[SiO2|SiO₂]] | 39.7 | 46.4 | 53.8 | 60.0 | 73.2 |- | [[TiO2|TiO₂]] | 2.8 | 2.0 | 2.0 | 1.0 | 0.2 |- | [[Al2O3|Al₂O₃]] | 11.4 | 8.5 | 13.9 | 16.0 | 14.0 |- | [[Fe2O3|Fe₂O₃]] | 5.3 | 2.5 | 2.6 | 1.9 | 0.6 |- | [[FeO]] | 8.2 | 9.8 | 9.3 | 6.2 | 1.7 |- | [[MnO]] | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.2 | 0.0 |- | [[MgO]] | 12.1 | 20.8 | 4.1 | 3.9 | 0.4 |- | [[CaO]] | 12.8 | 7.4 | 7.9 | 5.9 | 1.3 |- | [[Na2O|Na₂O]] | 3.8 | 1.6 | 3.0 | 3.9 | 3.9 |- | [[K2O|K₂O]] | 1.2 | 0.3 | 1.5 | 0.9 | 4.1 |- | [[P2O5|P₂O₅]] | 0.9 | 0.2 | 0.4 | 0.2 | 0.0 |} ! valign="top" | {{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava basalt tholeiitek | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 53.8 | label2 = Al₂O₃ | value2 =13.9 | label3 =FeO | value3 =9.3 | label4 =CaO | value4 =7.9 | label5 =MgO | value5 =4.1 | label6 =Na₂O | value6 =3.0 | label7 = Fe₂O₃ | value7=2.6 | label8 = TiO₂ | value8=2.0 | label9 = K₂O | value9 = 1.5 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.4 | label11 = MnO | value11 = 0.2 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} ! valign="top" |{{Pie chart | radius = 100 | thumb = | caption = Lava ryolit | other = | label1 = SiO₂ | value1 = 73.2 | label2 = Al₂O₃ | value2 = 14 | label9 =K₂O | value9 = 4.1 | label6 =Na₂O | value6 = 3.9 | label3 =FeO | value3 = 1.7 | label4 = CaO | value4 = 1.3 | label7 = Fe₂O₃ | value7= 0.6 | label5 = MgO | value5= 0.4 | label8 = TiO₂ | value8 = 0.2 | label10 = P₂O₅ | value10 = 0.00 | label11 = MnO | value11 = 0.00 | color1 = #1B7837 | color2 = #7FBF7B | color3 = #D9F0D3 | color4 = #762A83 | color5 = #AF8DC3 | color6 = #E7D4E8 | color7 = #D73027 | color8 = #FC8D59 | color9 = #FEE090 | color10 = #4575B4 | color11 = #91BFDB }} |} ==== Ansilikat ==== Re beu nebes lava a gomposyans anusadow tardhys war arenep an Nor. An re ma a gomprehend: * Lava [[karbonatit]] ha [[natrokarbonatit]] yw aswonys dhyworth loskvenydh [[Ol Doinyo Lengai]] yn [[Tanzani]], an ensampel unnik a loskvenydh karbonatit byw.<ref>http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/Unusual%20lava.html</ref> Karbonatitys y'n kovadh dororiethel yw yn tipek 75% monyow karbonat, gans mynsow le a vonyow silikat (kepar ha [[mika]] hag olivin), [[apatit]], [[magnetit]], ha [[pyroklor]]. Ny dhiskwedh hemma komposyans gwreydhek an lava, neb a alla yssynsi [[sodiom karbonat]] dileys wosa henna der aktivita dowrdesel, kynth yma arbrovow yn brovji ow tiskwedhes magma rych yn kalcit yw galladow. Lava karbonatit a dhiskwedh [[Komparriv isotop fast|komparrivow isotop fast]] neb a sin yth ymons dhyworth an lava silikek fest alkaliek, dres lycklod dre dhibarth a wedh angemyskadow.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 396–397.</ref> Lava natrokarbonatit a Ol Doinyo Lengai yw komposys dre vras a sodiom karbonat, gans a-dro dhe hanter an myns na a botassiom karbonat, ha mynsow le a halidys, fluoridys, ha sulfatys. Pur linyel yw an lava, gans glusekteryow boghes moy es dowr. Ynwedh pur woyeyn yns gans tempredhow musurys a 91 dhe 544 °C.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF00301213</ref> * Lava [[horn oksid]] yw krysys dhe vos pennfenten an godhesow horn yn [[Kiruna]], [[Sweden]] neb a furvyas y'n [[Proterozoek]].<ref name=":4" /> Yma lava horn oksid a'n oos [[Pliocin]] y'n komplek loskvenydh [[El Laco]] war'n amal [[Chile]]-[[Arghantina]].<ref name=":3" /> Krysys yw lava horn oksid dhe vos an sewyans a dhibarth [[Angemyskadewder|angemyskadow]] a vagma horn oksid rag magma kerensel a gomposyans [[Kevres magma kalc-alkaliek|kalc-alkaliek]] po alkaliek.<ref name=":4" /> Byttegyns, yma neb dororydhyon ow styrya an kerrek horn oksid El Laco avel frosow lava silikat chanjys yn towrdesel wosa aga thardhans.<ref>https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009AGUSM.V12A..04M/abstract</ref> * Yma frosow lava [[sulfur]] bys dhe 250 meter hir ha 10 meter ledan yn loskvenydh [[Lastarria]] yn Chile. Yth ens i furvys der an teudhans a wodhesow sulfur yn tempredhow mar isel avel 113°C.<ref name=":3" /> An term "lava" a yll bos devnydhys ynwedh rag "kemyskansow rew" teudhys yn tardhansow war loryow rewys an [[planetow kowrek]] yn [[System howlek|kevreyth an Howl]].<ref>McBride; Gilmore, eds. (2007). ''An introduction to the Solar System''. Cambridge University Press. p. 392.</ref> === Frosonieth === [[Restren:PahoehoeLava.jpg|skeusennik|Besies troos a avonsyans pāhoehoe a-dreus dhe fordh yn [[Kalapana, Hawaii|Kalapana]] war'n folsva est a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]]]] Dre vras, glusekter an lava a dheterm an fara a frosow lava. Yma an tempredh a lava silikat kemmyn a-dro dhe 800 °C rag lava felsek dhe 1,200 °C rag lava mafek,<ref name=":5" /> mes yma an glusekter moy chanjus a 10¹¹ cP (10⁸ Pa⋅s) rag lava felsek dhe 10⁴ cP (10 Pa⋅s) rag lava mafek.<ref name=":5" /> Gluskter a lava yw determys dre vras gans komposyans mes a greg ynwedh war dempredh<ref name=":2" /> ha kevradh difurvyans.<ref name=":8">https://doi.org/10.1029%2F2005GL024240</ref> Glusekter a lava a dheterm an [[Tardhans loskvenydhyek|eghen a aktivita loskvenydhyek]] usi pan dardhys yw lava. An moy yw an glusekter, an moy yw an tuedh dhe dardhansow dhe vos hedardh yn-dar diverek. Awos hemma, an brassa rann a frosow lava war'n Nor, Meurth, ha Gwener yw komposys a lava basalt.<ref>Schmincke 2003, p. 128.</ref> War'n Nor, 90% a frosow lava yw mafek po gorvafek, ha lava kres ow furvya 8% a frosow, ha lava felsek ow furvya mar 2% a frosow.<ref name=":6">http://www.geo.umass.edu/courses/volcanology/Lava%20Flows.pdf</ref> Glusekter a dheterm ynwedh an wedh (tewder perthynek orth kehesedh tenewen) a frosow, an tooth a frosow, ha gnas arenebel an frosow.<ref name=":2" /><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2880%2990033-5</ref> Pan vo tardhys lava fest glusek yn tiverek yn-dar yn hedardh, i a dardh ogas ha pupprys avel frosow gwedh-ughel po krommdohow. An frosow ma a furv lava stockek yn-dar ʻaʻā po pāhoehoe. Kemmyn yw frosow gwederdu.<ref name=":14">Schmincke 2003, pp. 132–138.</ref> Lava kres a duedh dhe furvya loskvenydhyow gweliek serth, gans gweliow tereylyek a lava dhyworth tardhansow diverek ha tefra dhyworth tardhansow hedardh.<ref>Schmincke 2003, pp. 143–144.</ref> Lava mafek a furv frosow moon neb a yll gwaya yn hirbel, hag ow furvya loskvenydhyow skoos gans runyow jentyl.<ref>Schmincke 2003, pp. 127–128.</ref> Yn keworransel ha karrek deudhys, an brassa rann a lava a yssyns gwrysow solyd a vonyow dyffrans, darnow a gerrek eksotek henwys [[Esven|esveyn]], ha darnow a lava solydhys kyns ena. An synsas gwrys a'n brassa rann a lava a'ga re teythi [[Tavatropikieth|tavatropik]] ha [[tanowheans-difurvya]].<ref>https://doi.org/10.1016%2Fs0377-0273%2803%2900341-x</ref> Yn geryow erel, nyns usi an brassa rann a lava ow fara avel linyow Newtonek, le mayth an kevradh-frosa yw kemusurel orth an [[Gwask difurvyans|wask difurvyans]]. Yn le, [[Plastek Bingham|lin Bingham]] yw lava tipek, neb a dhiskwedh sprallansedh mynsek dhe fros bys dhe dreudhow gwask, henwys an wask blegya.<ref>Schmincke 2003, pp. 39–40.</ref> Hemm a sew yn [[fros stoppyer]] a lava gwrysek yn rannel. Ensampel aswonys a fros stoppyer yw past dens strothys yn-mes a biben. An past dens a dheu yn-mes avel stoppyer hantersolyd, dre reson yma difurvyans keskreunys yn gwiskas tanow y'n past dens ryb an biben hag y'n tyller na yn unnik eus past dens ow fara avel lin. Fara tavatropik a lett ynwedh gwrysow rag godhesa a-ves dhe'n lava.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 40.</ref> Pan vo drehedhys a-dro dhe 60% an synsas gwrys, an lava a astel fara avel lin hag a dhalleth fara avel solyd. Kemyskans an par ma a wrysow gans karrek deudhys a yll bos deskrifys avel [[loub gwrysek]].<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 16.</ref> Tooth a frosow lava a var dre vras war-lergh glusekter ha run. Dre vras, lava a fros yn lent, gans tooth tipek rag frosow basaltek hawaiiek a 0.40 km/e ha tooth ughboyntyel a 10 dhe 48 km/e yn runyow serth.<ref name=":6" /> Tooth mes an rewl a 37 dhe 97 km/e o rekordys wosa an diskar a lynn lava yn [[Menydh Nyiragongo]].<ref name=":6" /> An perthynyans-kressya rag lava yw hag yma'n tooth kresek a fros ow kressya hag yma'n wreydhen bedrek a'ga thewder rannys orth aga glusekter.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 71.</ref> Hemm a brof y fia res dhe fros ryolit dhe vos a-dro dhe vilweyth moy tew es fros basalt rag frosa yn tooth haval. === Tempredh === [[Restren:Giant's Causeway 2006 08.jpg|skeusennik|Kesjunyans kolovennek y'n [[Kons Kewri]] yn [[Wordhen Gledh|Iwerdhon Gledh]]]] Yma an tempredh a'n brassa rann a lava teudhys a-dro dhe 800 °C dhe 1,200 °C<ref name=":5" /> ow kregi war gomposyans kymygiethel an lava. An efander tempredh ma yw haval dhe'n tommha tempredh hedhadow gans fog glowbren ayr-yniys.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.apenergy.2015.09.095</ref> Lava yw an moyha linyel kyns neppell wosa tardhans, ow tos ha bos moy glusek hag iselhe an tempredh.<ref name=":2" /> Frosow lava a dhispleg snell kresten-enesega a garrek solyd avel sewyans a goll dewynnyek a domder. Wosa henna, an lava a woyeynha dre gendegyans fest lent a domder dres karrek an kresten. Rag ensampel, dororydhyon an [[Arhwithrans Dororiethel an Statys Unys]] a dardras yn fenowgh y'n lynn lava Kilauea Iki, furvys yn tardhans 1959. Wosa teyr bledhen, an kresten arenep solyd, yth esa an ben 1,065 °C, o hwath mar 14 meter tew, spit dhe'n lynn ow pos a-dro dhe 100 meter down. Yth esa hwath lin remenantel yn downderyow a-dro dhe 80 meter nownsek bledhen wosa an tardhans.<ref name=":5" /> Fros lava ow koyeynha a leha, ha hemm a derr an fros. Frosow basalt a dhiskwedh patron tipek a dorrvaow. An rannow gwartha a'n fros a dhiskwedh torrvaow war-nans anrewlys, hag an rann woles a'n fros a dhiskwedh patron fest rewlys a dorrvaow neb a rann an fros yn kolovennow gans pymp po hwegh tenwennow. An rann wartha anrewlys a'n fros solydhys yw henwys an ''entablature'', hag an rann woles neb a dhiskwedh [[kesjunyans kolovennek]] yw henwys an ''colonnade''. (An termys yw chevisys a bennserneth dempel grek.) Ynwedh, patronyow plommwedhek rewlys war'n tenwennow a golovennow, askorrys gans goyeynheans gans terryans periodek, yw deskrifys avel merkys genn. Yn despit dhe aga henwyn, nasyow naturel yns askorrys gans goyeynheans, kottheans tesel, ha terryans.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 55–56.</ref> Ha goyeynhe an lava, ow kwrysa war-ji a'n emlow, y a estewl gassys rag furvya kellow y'n oryon woles ha gwartha. Deskrifys yns avel kellow-piben-ben. Linyow estewlys a'n loub gwrysek ow koyeynhe a sev war-vann y'n kres linyel a'n fros ow koyeynhe hag a askorr hirgrennennow kell plommwedhek. An le mayth usi an re ma ow kesunya yn penn an fros, i a furv folennow a vasalt kellek hag yw kappys treweythyow gans kowvaow gass neb a lenow treweythyow gans monyow nessa. An [[Amethyst|amethystyow]] kevys y'n basaltys liv a [[Amerika Dyghow]] a furvyas y'n maner ma.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 58–59.</ref> Basaltys liv a wrysa boghes yn tipek kyns i a astel frosa, hag, avel sewyans, gwiasedhow fros yw ankemmyn yn frosow le silikek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 48.</ref> Y'n kontrari part, [[bondans fros]] yw kemmyn yn frosow felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 72.</ref> == Gwiasedh == [[Restren:Lava entering sea - Hawaii.png|skeusennik|Lava owth entra an mor rag efani an [[Hawaiʻi (enys)|enys vras a Hawaii]], [[Park Kenedhlek Loskvenydhyow Hawaiʻi]]]] [[Restren:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|skeusennik|Lava a enter an [[Keynvor Hebask|Hebask]] y'n [[Hawaiʻi (enys)|Enys Vras a Hawaii]]]] Frosow lava basaltek moy linyel a duedh dhe furvya korfow folennek leven; frosow lava ryolit glusek a furv bushys stockek talbennek a garrek. Yma teythi erel gans lava tardhys yn-dann dhowr. === ʻAʻā === [[Restren:Aa large.jpg|skeusennik|Greuv golowek a fros ʻaʻā owth avonsya war bāhoehoe war'n fennva arvorek a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn [[Hawaii]], Statys Unys]] ''A{{okina}}ā'' (lytherennys ynwedh ''aa'', ''a{{okina}}a'', ''{{okina}}a{{okina}}a'', hag ''a-aa'', ha leverys {{IPA|[ʔəˈʔaː]}} po {{IPA|/ˈɑː(ʔ)ɑː/}}) yw onan a deyr eghennow selyek a fros lava. ʻAʻā yw lava basaltek gans arenep garow komposys a stockys terrys a lava henwys ''clinker''. An ger ʻaʻā yw Hawaiiek ow styrya "lava garow melys dre ven", mes ynwedh "leski";<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D10</ref> komendys o avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9">https://books.google.com/books?id=tHQNAAAAYAAJ&pg=PA180</ref><ref name=":10">Dutton, C. E. (1883). "Hawaiian volcanoes". ''Annual Report U.S. Geological Survey''. '''4''' (95): 240.</ref> An arenep anstroth, terrys, ha lymm a fros ʻaʻā a lett [[gwandrans]]. An arenep ''clinkerek'' a worher yn hwir kolonnen dhoos bras dres eghen, an moyha byw rann a'n fros. Ha lava hwiogen a viaj war-nans, an ''clinkers'' yw karys war'n arenep. Byttegyns, y'n bleynamal a fros ʻaʻā, an darnow goyeynhys ma a godh war-nans an greuv serth hag a vydh ynkleudhys gans an fros usi owth avonsya. Hemm a askorr gwiskas a dharnow lava y'n dhew ben ha penn a fros ʻaʻā.<ref name=":11">Schmincke 2003, pp. 131–132.</ref> Pelyow lava keskreunek mar vras avel 3 meter yw kemmyn war frosow ʻaʻā.<ref>Macdonald, Gordon A.; Abbott, Agatin T.; Peterson, Frank L. (1983). ''Volcanoes in the sea: the geology of Hawaii'' (2nd ed.). Honolulu: University of Hawaii Press. p. 23. ISBN 0-8248-0832-0.</ref> ʻAʻā yw, dell yw usys, moy glusek es pāhoehoe. Pāhoehoe a yll omwul ʻaʻā mar fydh terfyskus awos lettyansow po runyow serth.<ref name=":11" /> Awos an gwiasedh lymm elinyek, ʻaʻā yw dastewynnyer [[radar]], hag a yll bos gwelys heb kaletter dre lorell yn resegva (kann yn skeusennow [[Magellan (sterlester)|Magellan]]).<ref name=":12">http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/hawaii/</ref> Lavaow ʻaʻā a duedh dhe dardha yn tempredhow a 1,050 dhe {{convert|1050|to|1150|°C}} po moy.<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900257-8</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2884%2990072-6</ref> === Pāhoehoe === [[Restren:Ropy pahoehoe.jpg|skeusennik|Lava pāhoehoe a loskvenydh Kīlauea, Hawaii, Statys Unys]] ''Pāhoehoe'' (lytherennys ynwedh ''pahoehoe'', dhyworth Hawaiiek {{IPA|[paːˈhoweˈhowe]}}<ref>http://www.wehewehe.org/gsdl2.5/cgi-bin/hdict?d=D16177</ref> ow styrya "lava leven anterrys") yw lava basaltek gans arenep smodh, kwoffys, tonnek, po lovannek. An nasyow arenebel a dheu a'n gwayans a lava pur linyel a-woles dhe gresten arenep kowlek. An ger Hawaiiek o komendys avel term teknogel yn dororieth gans [[Clarence Dutton]].<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Fros pāhoehoe a avons avel kevres a lappys ha besies troos neb a wra torr dhyworth kresten goyeynhys. I a furv [[Piben lava|pibennow lava]] le mayth an koll tomder ispoyntel a venten glusekter isel. An gwiasedh arenebel a frosow mentena a var yn efan, ow tiskwedhes oll eghennow a furvow koynt henwys gravyans lava. Gans pellder brassa a-ves dhe'n bennfenten, frosow pāhoehoe a yll omwul frosow ʻaʻā yn gorthyp dhe goll tomder ha'n kressyans sewyek a lusekter.<ref name=":7" /> Arbrovow a brof yma an chanj yn tempredh yntra 1,200 ha 1,170 °C, gans nebes serghogeth war'n kevradh-difurvya.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0876-9</ref><ref name=":8" /> Lava pahoehoe a's teves tempredhow a-dro dhe 1,100 dhe 1,200 °C.<ref name=":5" /> War'n Nor, an brassa rann a frosow lava yw le es 10 km hir, mes nebes frosow pāhoehoe yw moy es 50 km hir.<ref>http://volcano.si.edu/learn_galleries.cfm?p=12</ref> Nebes frosow basalt liv y'n kovadh dororiethel a ystyn kansow a gilometrow.<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 53.</ref> Awos an gwiasedh kromm, pāhoehoe yw dastewynnyer radar drog, ha kales yw aga gweles dhyworth lorell yn resegva (du yn skeusennow Magellan).<ref name=":12" /> === Stockys === Frosow lava stock yw tipek a lava andesitek dhyworth loskvenydhyow gweliek. I a far yn maner haval dhe frosow ʻaʻā mes aga gnas moy glusek a gaws an arenep dhe vos gorherys yn darnow elinyek smodh (stockys) a lava solydhys yn le ''clinkers''. Dell yw gans frosow ʻaʻā, pervedh teudhys an fros, enesegys gans an arenep stockek solydhys, a avons dres an radel neb a godh a reuv an fros. I a way ynwedh yn moy lent war-nans hag yw downha es frosow ʻaʻā.<ref name=":13" /> === Pluvogow === {{Chif|Lava pluvek}} [[Restren:Nur05018-Pillow lavas off Hawaii.jpg|skeusennik|[[Lava pluvek]] war leur an keynvor yn ogas a Hawaii]] Lava pluvek yw an kesweyth lava furvys yn tipek pan vo sordys lava dhyworth [[Loskvenydh yn-dann vor|tardhell loskvenydhyek yn-dann dhowr]] po [[loskvenydh yn-dann rewliv]] po le mayth yma fros lava owth entra an keynvor. An lava glusek a wayn kresten solyd dre gestav orth an dowr, hag an kresten ma a grack hag a syger banaghow bras keworransel po "pluvogow". Dre reson dowr a worher brassa rann a'n arenep an Nor hag yma an brassa rann a loskvenydhyow yn ogas a, po yn-dann, dhowr, lava pluvek yw fest kemmyn.<ref>https://doi.org/10.1130%2FGSAB-25-591</ref> == Tirfurvow == Awos aga furvyans a garrek deudhys glusek, frosow ha tardhansow lava a wra gwruthyl tirfurvow arbennik yn howrwelek hag yn horrwelek. === Loskvenydhyow === {{Chif|Loskvenydh}} [[Restren:Arenallong.jpg|skeusennik|[[Loskvenydh Arenal]], [[Kosta Rika]] yw [[loskvenydh gweliek]]]] Loskvenydhyow yw an tirfurvow chif gwrys gans tardhansow arta hag arta a lava ha lusu dres termyn. I a var yn furv a [[Loskvenydh skoos|loskvenydhyow skoos]] gans runyow efan bas furvys dre dardhansow diverek a frosow lava basaltek linyel, dhe [[Loskvenydh gweliek|loskvenydhyow gweliek]] gwrys a weliow tereylyek a lusu ha frosow lava moy glusek tipek a lava kres ha felsek.<ref>Philpotts & Ague 2009, pp. 59–73.</ref> [[Kawdarn (dororieth)|Kawdarn]], toll omsedhes bras, a yll furvya yn loskvenydh gweliek, mars yw an kistven magma gwakhys yn rann po yn leun dre dardhansow bras hedardh; an pigorn penn a omskoodh na fella hag, yndella, a omdhiskar wosa henna.<ref>Schmincke 2003, pp. 147–148.</ref> Nasyow a'n par ma a yll komprehendya lynnyn toll loskvenydhyek ha krommdohow lava wosa an hwarvos.<ref>Schmincke 2003, pp. 132, 286.</ref> Byttegyns, kawdarns a yll furvya yn maneryow anhedardh kepar hag omsedhes magma gradhel. Hemm yw tipek yn lies loskvenydh skoos.<ref>Schmincke 2003, pp. 149–151.</ref> === Pigern regydh ha kaglek === {{Chif|Pigorn loskvenydhyek}} [[Pigorn regydh|Pigern regydh]] ha pigern kaglek yw nasyow byghanna furvys dre greunyans lava a-dro dhe dardhell vyghan war gesweyth loskvenydhyek. Pigern regydh yw furvys a [[Tefra|defra]] po [[Lusu loskvenydhyek|lusu]] ha [[tuff]] estewlys a dardhell hedardh. Pigern kaglek yw furvys dre greunyans a stoff ha regydh loskvenydhyek estewlys yn furv moy linyel.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 26–17.</ref> === Kīpukas === {{Chif|Kīpuka}} Term Sowsnek Hawaiiek neb re dheuth a'n [[Hawaiiek|yeth Hawaiiek]], kīpuka a styr arenebedh ughel kepar ha bre, drumm, po krommdo lava koth a-berth yn, po war-nans a, arenebedh a loskvenydhieth vyw. Y fydh frosow lava nowydh ow korheri an tir ogas, owth enesega an kīpuka rag may hevel avel enys gosek yn fros lava difeyth.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 22–23.</ref> === Krommdohow lava ha coulées === {{Chif|Krommdo lava}} [[Restren:Valle Grande dome.jpg|skeusennik|Krommdo lava kosek yn-mysk a'n Valle Grande, an brassa pras y'n [[Kawdarn Valles]], [[Meksiko Nowydh]], Statys Unys]] Krommdohow lava yw furvys der an esherdhyans a vagma felsek glusek. I a yll furvya bothow rond bannek, kepar hag yn [[Kawdarn Valles]]. Mars eus loskvenydh owth esherdhya lava silikek, ev a yll furvya krommdo hwythans, ow trehevel kesweyth bras pluvek neb a grack, a fols, hag a yll dyllo darnow goyeynhys a garrek ha radel. An emlow gwartha ha tenwennek a grommdo lava usi owth hwytha a duedh dhe vos gorherys yn darnow a garrek, [[torrven]], ha lusu.<ref>Schmincke 2003, pp. 132–138, 152–153.</ref> Ensamplys a dardhansow krommdo lava a gomprehend an krommdo [[Novarupta]] ha krommdohow an eyl wosa y gila a [[Menydh Sen Helens|Venydh Sen Helens]].<ref>Schmincke 2003, pp. 132–134.</ref> Pan vo furvys krommdo war run, ev a yll frosa yn frosow kott tew, henwys coulées (frosow krommdo). An frosow ma a viaj yn fenowgh boghes kilometrow a'n dardhell.<ref name=":14" /> === Pibennow lava === {{Chif|Piben lava}} Pibennow lava yw furvys y'n le mayth usi lava linyel ow koyeynhe lowr war'n arenep gwartha rag furvya kresten. A-woles dhe'n kresten ma, eneseger da rag gwrys a garrek yw, an lava a yll pesya frosa avel lin. Pan usi an fros ma dres hirneth, an wooth lava a yll furvya toll gowfordhek po piben lava, neb a yll kendegi karrek deudhys lies kilometer a'n dardhell heb goyeynhe yn prisus. Lieskweyth, an pibennow lava ma a sterv pan vo hedhys an provyans a lava yr, ow kasa hirder mynsek a gowfordh ygor a-berth y'n fros lava.<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, pp. 23, 26–29.</ref> Pibennow lava yw aswonys a'n tardhansow arnowydh a Gīlauea,<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 27.</ref> ha pibennow lava a vri, efan, hag ygor a oos Tressa yw aswonys dhyworth [[Queensland Gledh]], [[Ostrali]], nebes a ystyn 15 kilometrow.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF02597832</ref> === Lynnyn lava === {{Chif|Lynn lava}} [[Restren:Dikes-large.jpg|skeusennik|[[Shiprock]], Meksiko Nowydh, Statys Unys: [[Stoppyer loskvenydhyek|konna loskvenydhyek]] y'n hirbel, gans [[tommen]]-dhewynnya y'n tenewen a-dhyghow]] Namenowgh, pigorn loskvenydhyek a yll lenwel gans lava heb tardhans. Lava neb a gesgreun war-barth a-berth y'n kawdarn yw henwys lynn lava.<ref>Schmincke 2003, p. 27.</ref> Ny borth lynnyn lava yn hirneth, po ow resek y'n kistven magma pan vo sewajys an gwaskedh (dell yw usys dre dardhans a assys dres an kawdarn), po dre dardhans a frosow lava po tardh tandharnek. Yma mar nebes tylleryow y'n bys le may ma lynnyn lava fast. An re ma a gomprehend: * [[Menydh Erebus]], [[Antarktika]]<ref name=":15">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2019.04.010</ref> * [[Erta Ale]], [[Ethiopi]]<ref>Philpotts & Ague 2009, p. 61.</ref> * [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]]<ref>https://doi.org/10.1002%2F2013JB010895</ref> * [[Ambrym]], [[Vanuatu]]<ref name=":15" /> === Delta lava === {{Chif|Delta lava}} Deltaow lava a furv py le pynag yma frosow [[isayrel]] a lava owth entra dowr sevelyek. An lava a woyeynha hag a grack ha deu erbynn an dowr, gans an darnow a gollenow tirwedhieth an leur mor rag may hyll an fros isayrel gwaya pella a-ves dhe'n morrep. Dell yw usys, yma deltaow lava kowethys gans loskvenydhieth vasaltek diverek bras.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-014-0838-2</ref> == Fentynnyow lava == [[Restren:Lava fountain at Kilauea.jpg|skeusennik|Fenten lava yn [[Kīlauea]]]] '''Fenten lava''' yw hwarvos le may ma lava estewlys yn krev mes anhedardh a [[Kowdoll loskvenydhyek|gowdoll]], tardhell, po fols. An ughella fenten lava kovadhys o y'n tardhans 23 mis Du 2013 a [[Menydh Etna|Venydh Etna]] yn Itali, neb a hedhas ughelder fast a-dro dhe 2,500 m rag 18 mynysennow, ow pleynya yn ughelder a 3,400 m.<ref>https://doi.org/10.1002%2F2014GL060623</ref> Fentynnyow lava a yll hwarvos avel kevres a bolsyow berr, po stif didorr a lava. Kowethys yns yn fenowgh gans [[Tardhans hawaiiek|tardhansow hawaiiek]].<ref>Macdonald, Abbott & Peterson 1983, p. 9.</ref> == Argollow == Frosow lava yw distruiek dres eghen dhe gerth yn aga hyns. Byttegyns, treweythus yw goliesigow dre reson, dell yw usys, frosow yw lent lowr rag tus ha miles dhe skeusi gansa, mes hemm yw omres dhe'n glusekter a'n lava. Byttele, re beu shyndyansow ha mernansow, po dre dreghyans dhe-ves a'n hyns-skeusi, po dre vos re nes dhe'n fros<ref name=":16">https://www.usgs.gov/programs/VHP/lava-flows-destroy-everything-their-path</ref> po, moy namenowgh, mar viajya greuv an fros re snel. Kyns oll, yth esa hemma dres an tardhans a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]] yn [[Repoblek Demokratek an Kongo]]. Y'n nos a 10 mis Genver 1977, yth esa fos gowdoll bolghys ha lynn lava linyel a frosas dhe-ves a-ji dhe our. An fros-omsewya a dothyas war-nans an runyow serth yn tooth a 100 km/e, hag a reverthas lies gwig gans teythiogyon ow koska. Avel sewyans a'n terosa ma, an menydh o titlys avel [[Loskvenydhyow Degvledhen|Loskvenydh Degvledhen]] yn 1991.<ref>https://web.archive.org/web/20120120002205/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2002/02_01_31.html</ref> [[Rol a dardhansow loskvenydhyek orth kevradh mernans|Mernansow askrifys dhe loskvenydhyow]] a's teves yn fenowgh kaws dihaval. Rag ensampel, tardhas loskvenydhyek, [[fros tandharnek]] a grommdo lava usi ow tiskara, [[Lahar|lahars]], gassys gwenonek neb a viaj yn-rag lava, po tardhansow kawsys dre gestav a'n fros ha dowr.<ref name=":16" /> Yma arenebedh fest argollus henwys bynk lava. An gweres fest yowynk ma a wra krackya ha kodha y'n mor. Arenebedhow a frosow lava a-dhiwedhes a bes dhe representya argol yn hirneth wosa pan vo goyeynhys an lava. An le may gwrys frosow yownyk tiryow nowydh, tir yw moy diantel hag a yll krackya y'n mor. Frosow a grack yn town, ow furvya islonkow peryllus, ha kodh erbynn lava ʻaʻā yw haval dhe godha erbynn gweder terrys. Botas-gwandra krev, lavrogow hir, ha manegow yw komendys rag tremena frosow lava. Pur gales yw tenwena fros lava, mes galladow yw yn nebes kasys, dell o hedhys yn rannel yn [[Vestmannaeyjar]], [[Rewenys]].<ref>https://web.archive.org/web/20170223203301/http://indianapublicmedia.org/amomentofscience/vestmannaeyjar-town-fought-volcano-won/</ref> An desin gwella a lettow sempel hag a bris isel a denwen frosow lava yw fog a hwithrans a-lemmyn.<ref>https://doi.org/10.1038%2Fngeo2470</ref><ref>https://doi.org/10.1103%2FPhysRevFluids.5.084101</ref> === Trevow distruys gans frosow lava === [[Restren:Kalapana house destroyed by lava.jpg|skeusennik|Lava a yll distrui yn es trevow leun. An skeusen ma a dhiskwedh onan a'n moy es 100 chiow distruys gans an fros lava yn [[Kalapana, Hawaii]], Statys Unys, yn 1990.]] * An gwigow [[Nisgaʼa]] a [[Lax Ksiluux]] ha Wii Lax K'abit yn [[Kolombi Bredennek]] north-west yn Kanada o distruys gans frosow lava tew dres an tardhans a [[Pigorn Tseax|Bigorn Tseax]] y'n 1700ow * [[Garachico]] y'n enys [[Tenerife]] o distruys gans an [[tardhans a Drevejo]] yn 1706 ha dasdrehevys wosa henna * Keawaiki, Hawaii, 1859 (gesys) * [[San Sebastiano al Vesuvio]], Itali, distruys yn 1944 gans an tardhans moyha a-dhiwedhes a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] dres sesyans an Geffrysysi a Itali Dhyghow * Koae ha [[Kapoho, Hawaii]], o destruys gans an keth tardhans a [[Kīlauea|Gīlauea]] yn mis Genver 1960<ref>https://web.archive.org/web/20160303215410/http://vhca.info/1959.htm</ref> * [[Kalapana, Hawaii]], o destruys gans tardhans a'n loskvenydh Kīlauea yn 1990 * Kapoho, Hawaii, o reverthys dre vras gans lava yn mis Metheven 2018, ha hy isrann ''Vacationland Hawaii'' o distruys yn leun === Trevow shyndys gans frosow lava === * [[Catania|Catania, Itali]], y'n [[Tardhans 1669 a Venydh Etna|tardhans Etna 1669]]<ref>Bonaccorso, A.; et al., eds. (2004). ''Mount Etna:Volcano Laboratory''. Washington D.C.: American Geophysical Union(Geophysical Monograph 143). p. 3. ISBN 978-0-87590-408-5.</ref> * [[Sale'aula]], Samoa, gans tardhansow a [[Menydh Matavanu|Venydh Matavanu]] yntra 1905 ha 1911 * [[Mascali]], Itali, ogas a dhistruys gans an tardhans a Venydh Etna yn 1928<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1996.tb00511.x</ref> * [[Parícutin]] (an wig rag piw henwys yw an loskvenydh) ha [[Nuevo San Juan Parangaricutiro|San Juan Parangaricutiro]], Meksiko, gans Parícutin a 1943 dhe 1952 * [[Heimaey|Heimaey, Rewenys]], y'n tardhans 1973 a [[Eldfell]] * [[Piton Sainte-Rose]], [[Réunion|Enys Réunion]], yn 1977<ref>https://web.archive.org/web/20180416125629/http://planet-terre.ens-lyon.fr/image-de-la-semaine/Img240-2008-06-23.xml</ref> * [[Kalapana, Hawaii|Royal Gardens, Hawaii]], gans an tardhans a Gīlauea yn 1986-87 * [[Goma]], [[Repoblek Demokratek an Kongo]] y'n tardhans 2002 a [[Menydh Nyiragongo|Nyiragongo]]<ref>https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=223030</ref> * Los Llanos de Aridane (kentreveth [[Todoque]]) hag [[El Paso, La Palma|El Paso]] (kentreveth El Paraíso) yn [[La Palma]] y'n [[tardhans 2021 a Cumbre Vieja]]<ref>https://www.bbc.com/news/world-europe-58681233</ref><ref>https://www.elmundo.es/papel/historias/2021/09/23/614c645021efa01e388b4627.html</ref><ref>https://www.elnacional.cat/es/sociedad/barrio-todoque-desaparece-totalmente-bajo-lava-volcan-la-palma_655610_102.html</ref> === Trevow distruys gans tefra === Tefra yw daffar darnel, ow komprehendya darnow solydhys lava, estewlys a loskvenydh dres tardhans loskvenydhyek; i a yll bos y'n furv a [[lusu loskvenydhyek]], [[lapilli]], [[Tanbellen loskvenydhyek|tanbellennow loskvenydhyek]], po [[Stock loskvenydhyek|stockys loskvenydhyek]]. * [[Pompeii]] ha [[Herculaneum]] yn Itali, y'n tardhans a [[Menydh Vesuvius|Venydh Vesuvius]] yn 79 [[Oos Kemmyn|OK]] * [[Akrotiri (cita gynsistoriek)|Akrotiri]], y'n enys rekek a [[Santorini]], o ynkleudhys gans pumis ha lusu dhyworth an [[tardhans Minoek]] a-dro dhe 1600 [[KOK]]<ref>Michailidou, A. (2013). "The final settlement at Akrotiri on Thera: the buildings, the people, and the eruption". In Legler, K.; et al. (eds.). 1600 – Cultural change in the shadow of the Thera-Eruption?. Tagungen des Landesmuseums für Vorgeschichte Halle. Vol. 9. Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). pp. 137–148. ISBN 978-3-944507-00-2.</ref> * [[Joya de Cerén|Cerén]], [[El Salvador]], y'n tardhans a [[Lynn Ilopango|Ilopango]] yntra 410 ha 535 OK<ref>Bundschuh, J. and Alvarado, G. E (editors) (2007) ''Central America: Geology, Resources and Hazards'', volume 1, p. 56, London, Taylor and Francis</ref> * [[Sumbawa|Enys Sumbawa]], [[Indonesi]], y'n tardhans a [[Menydh Tambora|Venydh Tambora]] yn 1815 ** [[Aberplymm, Montserrat]], yn 1995. Aberplymm o an benncita hag an unsel porth-entra rag [[Montserrat]] hag o gesys yn leun, a-barth ha hanter a'n enys. Penncita ''de jure'' yw hwath. == Gwelewgh ynwedh == * [[Lava blou]] – Hwarvos lagasek a sulfur ow leski * [[Planet lava]] – Planet norvysel gans arenep gorherys gans lava teudhys * [[Lavaniwl]] – Niwl trenk furvys dre lava teudhys owth entra an keynvor yeyn * [[Vog]] – defolyans ayr a assys loskvenydhyek ow tasoberi gans an ayrgylgh == Devynnow == <references /> [[Klass:Dororieth]] 874j9laovr8p1kohrdj2rldurp28bhk 0 19609 229339 2026-09-17T21:31:09Z Gazamp 9824 Folen nowydh 229339 wikitext text/x-wiki {{fixkw|date=mis Gwynngala 2026}} {{Infobox election | election_name = 2024 Etholans lewydhek an Statys Unys | country = Statys Unys | type = Presidential | ongoing = no | previous_election = Etholans lewydhek Statys Unys 2020 | previous_year = 2020 | election_date = 5 mis Du 2024 | next_election = Etholans lewydhek Statys Unys 2028 | next_year = 2028 | seats_for_election = Pub 538 esel Kolji an Etholoryon | majority_seats = 270 | turnout = 64.3%<ref>[https://election.lab.ufl.edu/2024-general-election-turnout/ 2024 General Election Turnout], ''Pennskol Florida'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> {{decrease}} <!-- Parti Repoblikanek --> | image1 = [[Image:Donald Trump official portrait (cropped).jpg|160x160px|Donald Trump]] | candidate1 = [[Donald Trump]] | party1 = Parti Repoblikanek | home_state1 = [[Florida]] | running_mate1 = [[JD Vance]] | electoral_vote1 = '''312''' | states_carried1 = '''31 + [[Mayn|ME-02]]''' | popular_vote1 = '''77,302,580''' | percentage1 = '''49.8%''' <!-- Parti Demokratek --> | image2 = [[Image:Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg|160x160px|Kamala Harris]] | candidate2 = [[Kamala Harris]] | party2 = Parti Demokratek | home_state2 = [[Kaliforni]] | running_mate2 = [[Tim Walz]] | electoral_vote2 = 226 | states_carried2 = 19 + [[Washington, D.C.|DC]] + [[Nebraska|NE-02]] | popular_vote2 = 75,017,613 | percentage2 = 48.3% | map_image = ElectoralCollege2024.svg | map_size = 330px | title = [[Lywydhyon a'n Statys Unys Amerika|Lewydh]] | posttitle = Etholys Lewydh | before_election = [[Joe Biden]] | before_party = Parti Demokratek | after_election = [[Donald Trump]] | after_party = Parti Repoblikanek }} Yth esa etholans lewydhek yn [[Statys Unys]] war 5es mis Du 2024. An tokyn [[Parti Repoblikanek|Repoblikanek]], lewydh kyns [[Donald Trump]] hag esel [[Senedh an Statys Unys|Senedh]] dhyworth [[Ohio]] [[JD Vance]], a fethas an tokyn [[Parti Demokratek|Demokratek]], [[Is-Lywydhyon Statys Unys Amerika|is-lewydh]] [[Kamala Harris]] ha governour [[Minnesota]] [[Tim Walz]]. An lewydh a'n jydh, [[Joe Biden]], a ponyas rag dasetholans wortalleth hag a veu etholys avel ombrofyer an parti y'n etholansow kynsa, ow fetha [[Chi Kanasedhoryon an Statys Unys|kanasedher]] Dean Phillips a Minnesota. Prederow a-dro dh'y oos ha yeghes a veu trommys wosa performans dadhelva drog yn mis Metheven 2024; Biden a omdennas avel ombrofyer orth penn mis Gortheren, ow keynskrifa y is-lewydh ha kothman etholans [[Kamala Harris]] rag an ombrofyans.<ref>Shannon Pettypiece ha Mark Murray (21 mis Gortheren 2024), [https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/timeline-biden-withdrawal-trump-debate-25-days-us-politics-rcna162965 Timeline: From the Biden-Trump debate to Biden’s withdrawal: 25 days that shook American politics], ''Nowodhow NBC'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> Harris a veu gwrys an ombrofyer yn formel dre vot gowir a ganasedhoryon an parti yn mis Est ha hi a dhewisas Walz avel hy hothman.<ref>Max Matza ha Sam Cabral (2 mis Est 2024), [https://www.bbc.co.uk/news/articles/c4ng1my55vno Kamala Harris formally chosen as Democratic nominee], ''[[BBC|Nowodhow BBC]]'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref><ref>Sam Cabral (4 mis Est 2024), [https://www.bbc.co.uk/news/articles/c51yewxgd4qo Kamala Harris picks Tim Walz as running mate], ''[[BBC|Nowodhow BBC]]'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> Trump, neb a veu fethas gans Biden yn [[Etholans lewydhek Statys Unys 2020|etholans lewydhek 2020]], a ponyas arta ha gwaynyas etholansow kynsa an [[Parti Repoblikanek]] erbynn governour [[Karolina Dheghow]] kyns Nikki Haley ha governour [[Florida]] Ron DeSantis.<ref>Kayla Epstein ha Mike Wendling (17 mis Gortheren 2024), [https://www.bbc.co.uk/news/articles/cnd0gn6nel6o Trump's defeated Republican rivals show united front at convention], ''[[BBC|Nowodhow BBC]]'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> Ev a veu tennys yn {{ill|Moldrans assayys a Donald Trump yn Pennsylvani|en|Attempted assassination of Donald Trump in Pennsylvania|lt=moldrans assayys}} war 13 mis Gortheren 2024.<ref>Graeme Baker (21 mis Gortheren 2024), [https://www.bbc.co.uk/news/articles/cw5yrv2kwexo Inches from death: An hour that shook US election], ''[[BBC|Nowodhow BBC]]'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> Trump ha Vance a waynyas an etholans, gans 312 votys yn Kolji Etholoryon erbynn 226 rag Harris ha Walz. I a waynyas oll seyth statys an moyha amalek: [[Arizona]], [[Jeorji]], [[Karolina Gledh]], [[Michigan]], [[Nevada]], [[Pennsylvani]] ha [[Wisconsin]].<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/10/trump-wins-arizona-completing-sweep-of-all-seven-battleground-states-ap-reports Trump wins Arizona, completing sweep of all seven battleground states, AP declares], ''[[The Guardian]]'' (yn [[Sowsnek]]), 10 mis Du 2024, kyrghys 17 mis Gwynngala 2026</ref> ==Devynnow== {{reflist}} [[Klass:2024]] [[Klass:Etholansow]] [[Klass:Gwlasegeth an Statys Unys]] hgb27qphfosl3ddnt0i9wh4rrl0ccdb 3 19610 229353 2026-09-18T02:37:07Z Max 15525 Max a wayas an folen [[Keskows Devnydhyer:SHB2000]] dhe [[Keskows Devnydhyer:SHB]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 229353 wikitext text/x-wiki #DASKEDYANS [[Keskows Devnydhyer:SHB]] in3qe7xkgz0ttdrlocsekltu37xy901