Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 16133 229368 220068 2026-09-20T14:16:16Z Flynn Peck 18125 229368 wikitext text/x-wiki {{Den|fetchwikidata=ALL}} '''Gnaeus Pompeius Magnus''' ([[Latin]]: [ˈnːae̯.ʊs pɔmˈpɛjjʊs ˈmaŋnʊs]; 29 mis Gwynngala [[106 KOK|106]] KOK – 28 mis Gwynngala [[48 KOK|48]] KOK), o pennhembrenkyas ha statydh romanek. {{stock-tus-europa}} [[Klass:Denladh]] [[Klass:Dinethyansow 106 KOK]] [[Klass:Hen dus]] [[Klass:Italians]] [[Klass:Mernansow 48 KOK]] [[Klass:Politegoryon a Europa]] [[Klass:Skriforyon yn Latin]] m44urabvt8noorg3rkyiqudavlmpj0v 2 19432 229366 229351 2026-09-20T13:48:28Z Flynn Peck 18125 229366 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. == Devynnow == <references /> 6zs8lmxn4prdys01pe7xaybc9jqpd2c 229367 229366 2026-09-20T13:55:19Z Flynn Peck 18125 229367 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Devynnow == <references /> 3uui0lmrcww3fnxcaonvq1v388fxgob 229369 229367 2026-09-20T14:25:17Z Flynn Peck 18125 229369 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref>https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref>Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === == Devynnow == <references /> cykxltw40hlg3gditqm6h2t39b5lvzg 229370 229369 2026-09-20T14:36:11Z Flynn Peck 18125 229370 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref>https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref>https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref>Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.<ref>http://www.ivhhn.org/</ref> Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb kudynnow anellans kyns. == Devynnow == <references /> af6j7yjrzxng9xn6cl36mftuufn944j 229371 229370 2026-09-20T15:00:13Z Flynn Peck 18125 229371 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref name=":12">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref>https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref>Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.<ref>http://www.ivhhn.org/</ref> Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb [[kleves anellans]] kyns.<ref name=":12" /> An effeythyow yeghes a lusu loskvenydhyek a greg war'n braster greun, komposyans mononiethel, ha gwiskas kymygiethel war arenep an perthyglow lusu.<ref name=":12" /> Faktoryow keworransel keskelmys gans sinyow galladow anellans yw an menowghter ha hirder termyn a dhiskudhans, an kesgreunyans a lusu y'n ayrgylgh, hag an rannriv lusu anelladow; an kemusur a lusu gans treuslinen le es 10 μm, henwys [[Pyth perthyglek|PM₁₀]]. An gettesten socyal a yll bos posek ynwedh. == Devynnow == <references /> iuaep3mz54v0uq4dveyvtmb3np3dtrx 229372 229371 2026-09-20T15:36:27Z Flynn Peck 18125 /* Yeghes denel ha bestes */ 229372 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref name=":12">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref>https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref>Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.<ref>http://www.ivhhn.org/</ref> Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb [[kleves anellans]] kyns.<ref name=":12" /> An effeythyow yeghes a lusu loskvenydhyek a greg war'n braster greun, komposyans mononiethel, ha gwiskas kymygiethel war arenep an perthyglow lusu.<ref name=":12" /> Faktoryow keworransel keskelmys gans sinyow galladow anellans yw an menowghter ha hirder termyn a dhiskudhans, an kesgreunyans a lusu y'n ayrgylgh, hag an rannriv lusu anelladow; an kemusur a lusu gans treuslinen le es 10 μm, henwys [[Pyth perthyglek|PM₁₀]]. An gettesten socyal a yll bos posek ynwedh. Effeythyow yeghes hirdermyn a lusu loskvenydhyek yw galladow, dre reson diskudhans dhe silika gwrysek rydh yw aswonys kawsya [[silikosis]]. Monyow kowethys gans hemma a gomprehend [[kanndir]], [[kristobalit]], ha [[tridymit]], y hyllons i oll bos yn lusu loskvenydhyek. An monyow ma yw deskrifys avel silika 'rydh' drefen nyns yw an SiO₂ stag dhe elven aral rag gwruthyl moon nowydh. Byttegyns, diwirhaval yw yma magmaow owth yssynsi le es 58% SiO₂ a yssyns silika gwrysek.<ref name=":12" /> == Devynnow == <references /> dpvpg1xmvhezg99ehghha740gvad4ip