Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 3301 648741 553518 2026-06-23T09:55:14Z CommonsDelinker 130 Replacing Flag_of_Peru_(state).svg with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war flag [ht 648741 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Перу Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-es|República del Perú}}<br>{{lang-qu|Piruw Ripuwlika}}<br>{{lang-ay|Piruwxa Ripuwlika}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Escudo nacional del Perú.svg |Желек = War flag of Peru.svg |Гимн аталышы = Somos libres, seámoslo siempre |Аудио = United States Navy Band - Marcha Nacional del Perú.ogg |Урааны = |Башкаруу формасы = [[Президенттик башкаруу системасы]] |Картада = PER orthographic.svg | lat_dir = S | lat_deg = 8 | lat_min = 48 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 74 | lon_min = 58 | lon_sec = 0 | region = PE | CoordScale = 10000000 |Тили = [[Испан тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[28-июль]] [[1821-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Испания|Испаниядан]] |Борбор шаары = [[Лима]] |Ири шаарлар = [[Лима]], [[Арекипа]], [[Трухильо]], [[Чиклайо]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Вице-президент]]<br>[[Премьер-министр]] |Башчылары = Дина Болуарте<br>Дайындала элек<br>Густаво Адрианзен |Аянты = 1 300 000 |Суу пайызы = 0,41 |Аянты боюнча орду = 19-орун |Калкы = 34 352 720 |Калкы боюнча орду = 45-орун |Калкты каттоо жылы = 2023 |Калктын жыштыгы = 23 |ИДӨ (САМ) = 548,465 млрд<ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=293,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Peru)] (''[[Англис тили|англисче]]'')</ref> | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2023 | ИДӨ (САМ) боюнча = 51-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 15,893 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 88-орун | ИДӨ (номинал) = 264,636 млрд | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2023 | ИДӨ (номинал) боюнча = 51-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 7,668 |Акча бирдиги = [[Перу солу]] | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,762<ref>[https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24 Human Development Report 2023-24] (''[[Англис тили|англисче]]'')</ref> | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 84-орун |ЭОК = |Этнохороним = перуалык, перуалыктар |Домени = [[.pe]] |Телефон коду = 51 |Убакыт аралыгы = [[UTC-05:00|-05:00]] |Штрих коду = }} '''Перу''' же '''Перу Республикасы''' ({{lang-es|República del Perú}}) —[[Түштүк Америка|Түштүк Американын]] батышындагы мамлекет. Түндүк-батышынан [[Эквадор]], түндүк-чыгышынан [[Колумбия]], чыгышынан [[Бразилия]], түштүк-чыгышынан [[Боливия]], түштүгүнөн [[Чили]] менен чектешет. Батышы менен түштүк-батышын Тынч океан чулгайт. == Негизги маалымат == Аянты (жээк аралдары менен) 1285,2 миң км². Калкы 30,3 млн (2012). Борбору – [[Лима]] шаары Административдик-аймактык жактан борбордук провинция (Ла-Метрополитан) жана 25 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – жаңы соль. [[Файл:Peru (orthographic projection).svg | thumb | 220x124px | right | Перунун жайгашуун картасы.]] == Таанылуусу == Бириккен Улуттар Уюмунун (1945), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Эл аралык валюта фондунун (1945), Эл аралык өнүгүү ассоциациясынын (1961), Эл аралык финансы корпорациясынын (1956), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1945) ж. б. мүчөсү. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007) == Мамлекеттик түзүлүшү == Перу унитардык мамлекет. Конституциясы 1993-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы, ошондой эле жогорку башкы командачысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламентке (Улуттук конгресс) таандык. Аткаруу бийлигин президент жана өкмөт (Министрлер кеңеши) ишке ашырат. Перуда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Перу – улуттук партиясы, Улуттук биримдик, Борбордук фронт ж. б. == Табияты == Табигый шарттарынын өзгөчөлүгүнө жараша Перунун аймагы жазылыгы 80-180 км болгон батыш жээк тилкеге – Костага (өлкөнүн аймагынын 12% ин түзөт), борбордук тоолуу районго – Сьеррага (эң бийик жери 6768 м аймагынын 27% и) жана чыгышындагы нымдуу токойлуу тоо этектери менен түздүктөргө – Сельвага (аймактын 61% и) бөлүнөт. Костанын түндүк бөлүгүн Сечура чөлү ээлейт. Батышында, Тынч океандын жээгин бойлой чөлдүү түздүк жайгашкан. Борборун Анд тоо системасы, чыгышын Амазонка ойдуңу жана тоо этегиндеги түздүк ээлейт. Батыш Кордильерада (бийиктиги 6 миң м ден жогору) жанар тоолор көп кездешет. Алар: аракеттеги – Солиман (6117 м), Мисти (5821 м) ж. б.; өчкөндөрү – Уаскаран (6768 м), Коропуна (6425 м), Аусангате (6384 м) ж. б. Too аралык Альтиплано ойдуңу, бийик тоолуу Титикака көлү (Перуга көлдүн батыш бөлүгү таандык) менен өзгөчөлөнөт. Костанын түндүк бөлүгүндө майда дарыялар көп. Ири дарыялары: Амазонка, Мараньон (Амазонканын негизги куймасы), Укаяли. Климаты субэкватордук, тропиктик; жылдык жаан-чачыны 700-1000 мм. Айлык орточо темпра 15-20°С (Коста аймагында жана [[Анды|Анд тоолорунун]] батыш капталында). Костанын жана Анд тоолорунун батыш капталдарынын топурактары күрсүз. Тоолуу облустун түндүгүндө жана чыгышында тоо-шалбаа, түштүк-чыгышында жарым чөл топурактары мүнөздүү. Өсүмдүктөрүнөн бадалдар, кактус (Анд тоолорунун батыш капталында), түштүк-чыгышында жарым чөл, Анд тоолорунун чыгыш капталында жана Амазонка ойдуңунда дайыма жашыл токой өсөт. Улуттук парктары: Манту, Серрос-де-Амонате ж. б. == Калкы == Калкынын негизин индейлер (45%), метистер (37%), европалыктар (15%) түзөт, ошондой эле башка улуттардын өкүлдөрү да жашайт. Негизинен христиан (католиктер 81,3%, евангелисттер 12,5% ж. б.) жана салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Расмий тили - испан жана кечуа тилдери, ошондой эле аймар ж. б. жергиликтүү диалекте сүйлөгөндөр да бар. Орточо жыштыгы 1 км²ге 23 киши. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 24,88; өлүм-житим төмөн, 1000ге 6,84; жаш балдардын өлүмү өтө жогору, 1000ге 52,1). Калктын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 69, аялдарыныкы – 73. Шаар калкы 71% (2008). Ири шаарлары; Лима, Трухильо, Ape-Kuna, Чиклайо ж. б. ==Тарыхы Перу аймагын индейлер б. з. ч. 10 миң жыл мурда мекендеген. Б. з. 12-кылымында инктердин Тауантинсуйу (1438) мамлекети түзүлүп, ири империяга айланган. 16-кылымдын башында Ф. Писарро ж. б. баштаган конкистадорлор индейлердин катуу каршылыктарына карабастан Перуну каратып, Перу вице-королдугун түзгөн (1544). Катаал эзүүгө дуушар болгон жергиликтүү эл көз каранды эмеетиги үчүн испан колониячыларына каршы күрөшкөн. 1821-ж. Перу көз каранды эмес мамлекет болуп жарыяланган. 1855-ж. кулчулук жоюлган. 19-кылымдын ортосунда америкалык жана англ. капитал кире баштаган. Тынч океан согуштарынын (1864–65- жана 1879–83-жылдары) мезгилинде Перу селитрага бай жерлеринен ажырап, зайым берип турган Улуу Британияга экономикалык жактан көз каранды болгон. 1918–19-жылдары Перуда тоо-кен, жеңил өнөр-жай жана порт жумушчуларынын иш таштоолору чыгып, өкмөт аскерлери менен куралдуу кагылышка жеткен. 1927-ж. X. К. Мариатеги жетектеген солчул күчтөрдүн кыймылы күчөп, 1928-ж. Перукомпартиясы (1930-ж. чейин Социалисттик партия) түзүлгөн. Өлкөдө жалпы эмгекчилер конфедерациясы уюшулган, бирок 1968-ж. чейин АКШ капиталынын коштондусунда калган. 1968-ж. Перуда аскер төңкөрүшү болуп, башында X. В. Альфарада турган солчул офицерлер бийликке келип, өлкөдө кеңири социалдык экономикалык реформа жүргүзүү аракеттери ишке ашкан эмес. 1980-2000-жылдары Перуда бир нече жолу аскер төңкөрүштөрү болгон. == Экономикасы == Перу – агрардык-индустриялуу өлкө. Экономикасынын негизин тоо-кен жана кайра иштетүү өнөр-жайы түзөт. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 269,14 млрд долларды (АКШ, 2010) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 9,1 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 67, өнөр-жайыныкы 25, айыл-чарбаныкы 8. Жез, күмүш, алтын, [[Мунай|нефть]], цинк, таш көмүр ж. б. казып алынат. 2009-ж. 31,8 млрд кВт-с''' '''электр энергиясы өндүрүлгөн. Тоо-кен өнөр-жайы өнүккөн. Түстүү металлургия (жез, коргошун, цинк, күмүш ж. б.), тамак-аш, жыгаччылык, женил өнөр-жай ишканалары иштейт. Негизги айыл-чарба өсүмдүктөрү – пахта, бал камыш, кофе, какао. Негизги азыгы – картөшкө, жүгөрү, күрүч, тропик өсүмдүктөрү ж. б. Кой, бодо мал, чочко, лама, альпак асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 137,3 (2007), темир жолунуку 1,906 (2010). Сыртка жез, алтын, цинк, чийки нефть, кофе, картөшкө ж. б. чыгарылат. Сырттан нефть продуктуларын, пластмасса, автомобиль, кагаз, машина жабдууларын ж. б. алат. Негизги соода шериктери: АКШ, [[Жапония|Япония]], Германия, Бразилия, Кытай, Аргентина ж. б. Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу испан тилинде жүргүзүлөт. 15 жаштан жогорку калктын еабаттуулугу 77% ти түзөт (2012). Трухильо улуттук (1821), Рикардо Пальма (1969), Сан-Маркос (1551), Сесара Вальехо (1991) университеттери, ошондой эле ири китепканалары, музейлери, илимий мекемелери бар. Испан тилинде «Экспрессо», «Охо», «Пренса» ж. б. гезит-журналдар чыгат. Радиоуктуруу 1969-жылдан, телекөрсөтүү 1970-жылдан иштейт. Перунун адабияты көбүнчө испан тилинде өнүккөн. Кечуа жана аймара элдеринин фольклорунун үлгүлөрү бар. Кечуа тилиндеги «Ольянтай» (1853-ж. жарык көргөн) элдик драмасы, Гарсиласо де ла Бегининин «Инктердин королдук түшүндүрмөсү» сыяктуу адабий мурастары сакталган. 19-кылымда испан колониячыларына каршы патриоттук тема өкүм сүрүп (М. Мельгар, X. X. де Маррива, Р. Пальма), 19-кылымдын аягынан реалисттик чыгармалар жарала баштаган (К. Матто де Турнердин «Уясыз чымчыктар» романы ж. б.). 20-кылымда Г. Праданын коомдук түзүлүштү сындаган («Эркин ырлар», «Перу балладалары», «Күрөш сааты») ыр жыйнактары чыгып, Г. Кальдерон, Ф. Ромеро, Р. Арсиньега, С. Алергия («Чон да, бөтөн да чөйрөдө»), М. Аргедастар («Терең суулар», «Бардык расалардын каны») сын реализмин өнүктүргөн. Байыркы инк дооруна чейинки мезгилден кооз карапалар жана оюм-чийимдер сакталган. 15–16-кылымдарда кездемени көрктөп токуу, металл буюмдарды жасоо өнөрү да өнүккөн. Алгачкы коом маданиятын алмаштырган инк мамлекетинин маданияты өрүш алган (Кускодогу күн храмы, сепилдер ж. б.), испан маданиятынын таасири менен рельефтүү оюм-чийимдүү имараттар курулган. Лимада Санто Доминго монастыры (16-кылым), Сан- Педро чиркөөсү (1623–38), Сан-Франсиско монастыры (1653–57), Мерсед, Сан-Агустин жана Санта-Тереса (17-кылым) монастырлары, маркиз Торре Тарленин (18-кылым) сарайы бар. 19-кылымда архитектурада француз классицизмин тууроо басымдуулук кылса, 20-кылымдын орто ченинен азыркы архитектуралык принциптеги административдик бийик имараттар, мейманканалар, турак үйлөр (архитектор М. Бьянко, С. Агурто Кальво, Э. Сейоане Рос ж. б.) тургузулуп, айрым шаарлар кайра курулган. 20-кылымдын 1-жарымынан Перу сүрөтчүлөрү европалык жана америкалык ар кандай агымдар (академизм, модернизм) менен күрөшүп, элдик турмушту жана салттарды чагылдырууга аракеттенишкен (X. Сабоголь ж. б.). Музыкасы пентатоникага негизделген, диний (хальи), тарыхый (таки), элегия мүнөздө (уанка) жана лирикалык (арави) ырлар, бийлер (уайно, кашуа, каруйо) өнүккөн. Эл аспаптары: урма (уанкар, тинья – барабандары), үйлөмө – Пан флейтасы (сику же антара), узунча флейта (кена, пинкольо, тарка, аната), гитара ж. б. Республикасынын музыкалык борбору - Лима. Анда Улуттук консерватория, Муниципалдык театр, Улуттук симфониялык оркестр жана хор бар. == Колдонулган адабияттар == * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9 == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == {{Калып:Түштүк Америка}} {{Калып:Түштүк Америка улуттарынын бирлиги}} {{Калып:Америка мамлекеттеринин уюму}} {{Калып:Меркосур}} [[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]] [[Категория:Америка мамлекеттери уюму]] [[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]] [[Категория:Перу| ]] ng47dfed3ooomkmwfl3witcsi1pkt72 0 5944 648730 553903 2026-06-23T04:35:01Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648730 wikitext text/x-wiki [[Файл:Toguz korgool.png|250px|thumbnail|right|Тогуз коргоол тактасы]] == Тогуз Коргоолдун изилдөө тарыхынан == [[орус|Орустун]] изилдөөчүлөрү «Байлардын кылаарга иштери жок тогуз коргоолду ойлоп табышкан» дешет. Ал эми кыргызда малчылар балдардын [[логика|логикасын]] тарбиялоо үчүн ойлоп тапкан. Венгер окумуштуусу Жорж Алмааши «Азиянын жүрөгүнө саякат» аттуу китебинде «тогуз коргоол акыл-эс оюнун кыргыз эли гана ойнойт экен» деп көзгө сая көрсөткөн. [[казак|Казактарда]] Каныкеев деген [[окумуштуу]] «Илгери адамзат дене даярдыгына муктаж болушкан. Аңчылык кылышкан, согушка чыгышкан. Дене даярдыгынын сапаты түгөнүп калгандан кийин алардын логикасын ойготуучу бир нерсе керек болгон. Башкача айтканда оюн ойлоп табуу керек болгондугунун негизинде тогуз коргоол [[улуттук оюндар|улуттук оюну]] пайда болгон» деген. == Тогуз коргоол оюнунун эрежеси == Ар бир оюнчу партияны жеңип чыгуу үчүн 82 же андан көп коргоол утуп алуу керек. Уткан оюнчуга 1 упай берилет. 81 коргоол уткан болсо оюн тең чыгуу менен аяктайт (0,5 упайдан берилет). Жүрүштү баштоо укугу чучукулак менен аныкталат. Баштай турган оюнчу тактанын ак жагына олтурат. Өзү каалаган үйүндөгү (коргоол салынган чуңкур) бардык коргоолдорду колуна алып, ошол үйдөн баштап оң тарапты көздөй бирден коргоолду салып жүрүп олтурат. Ашып калган коргоолдорду атаандашынын үйүнөн 2-3-катары менен саналат. Атаандашынын үйүнө түшкөн акыркы коргоолдун саны жуп болсо, жүрүш жеңиш менен аяктап, ошол үйдөгү бардык коргоолдорду өзүнүн казынасына салып алат. Тактанын тогуз чөйчөкчөсүн биз үй дейбиз жана уткан коргоолдорду жыйнай турган чөйчөкчөнү казына дейбиз.<br> [[Файл:Taimawuu.png|250px|thumbnail|left|[[Карпов, Анатолий|Карпов]] менен таймашуу]] Туз алуу эрежеси: Атаандаштын үйүнө түшкөн акыркы коргоолдун саны үч болсо, ал үйү "туз" деп аталып сизге тийешелүү болуп калат, б.а. ал үйгө түшкөн коргоолдордун баары сиздин казынаңызга түшөт. <br> Туз алуунун үч шарты бар: <br> * 1. Бир ойунда бир гана туз алынат. <br> * 2. Эгер атаандашыңыз туз алган болсо, ал алган номердеги үйдөн туз ала албайсыз, мисалы ал сиздин 7 номердеги үйүңүздөн туз алган болсо, сиз анын 7 номердеги үйүнөн туз ала албайсыз. <br> * 3. Атаандашыңыздын акыркы (тогузунчу) үйүнөн туз ала албайсыз == Тогуз коргоол тууралуу легенда== Жолоочулар төөлөрүнүн үстүнө ар түркүн нерселерди жүктөп алып кетип бара жатып бир жерге түнөөгө мажбур болушуп конуп калышат экен. Эки чоң нар төөнү жүгү менен ортого коюп, калгандарын тегерете уктап калышат. Эртеси баягы кетип бараткан жолун андан ары улантып кетишет. Кокусунан өтүп бара жаткан башка жолоочулар жакшылап көз жүгүртүшсө эки тарабы тогуздан он сегиз, ортосунда эки чоң төө жаткан орундар жерге чөгүп кетиптир. Төөлөр жаткан чуңкурларга төөнүн коргоолдору кургак болуп катып калыптыр. Окуяга кабыл болгон жолоочулардын бири ойлонуп олтуруп ушул оюнду ойлоп чыккан деген пикирлер да бар. Төөнүн кыгын да коргоол дешет, ошондуктан оюндун аты тогуз коргоол деп аталып калган деген бир имиш бар. == Кол өнөрчүлүк == Элдик оюндарды жүзөгө ашыруу үчүн жасалган жыгач буюму. <br /> Азыр улуттук мааниде кеңири ойнолуп жатат, муну кыруу, оюу, жонуу чеберчилиги устанын бөтөнчөлүгүн туюндурат. Ал — эки тарабында кылдат оюлган бирдей тогуздан сегиз чуңкуру (үйү, уясы), ортосунда чоңураак жанаша эки казынасы (казан же ордо чарасы) бар сүйрүлөнгөн такта. Анын жердиги [[карагай|карагайдан]] да, [[арча|арчадан]] да, талдан да, теректен да, өрүктөн да, жаңгактан да болот. Чеберлер аны жасоодо араа, керки, бычак пайдаланышат. Чуңкурун, казынасын чебердеп оюу-жонуу үчүн атайын кичинекей ийгиси бар. Эгер кыйып келээри менен дароо чаба койсо, ага каймак, же сорпо майын «ичирип» (аябай сыйпап) көлөкөдө кургатуу керек. Тогуз кумалактын көлөмү койдун коргоолундай 162 коргоолу да жыгачтан бипбирдей тоголок жасалат. == Кызыктуу фактылар== [[Файл:Deskohraní 08-09-28 0896.jpg|thumb|Тогуз коргоол боюнча таймаш]] 1. Тогуз Коргоол оюну бүткүл дүйнөгө белгилүү болгон ''манкала'' оюндарынын бири. [[Кыргызстан|Кыргызстандан]] тышкары батыш [[Монголия|Монголияда]] "Эсен коргол" жана [[Казакстан|Казакстанда]] "Тогуз кумалак" ат менен белгилүү. Бул оюн [[Орто Азия]] өлкөлөрүнөн башка түндүк-чыгыш [[Ооганстан|Ооганстанда]] (Бадахшан), [[Орусия|Орусияда]] ([[Алтай]], [[Хакассия]], [[Якутия]], [[Татарстан]] жана [[Тува]]), батыш [[Монголия|Монголияда]] жана [[түндүк]]-[[батыш]] [[Кытай|Кытайда]] ойнолот ([[Үрүмчү]], [[Жунгария]]). 2. "[[Манас]]" эпосунун бир вариантындагы мындай саптар бар экенин ким билиптир:<br /> Жалпак жыгач чаптырып,<br /> Чараларын оюшуп<br /> Бир жагына бир тогуз,<br /> Бир жагына бир тогуз,<br /> Үй чыгарып коюшуп… [[Манас эпосу]] 2-чи китеп [[Сагымбай Орозбак уулу]], Кыргызстан, 1978<br /> Кыркың кызык ойнотуп,<br /> Чатыраш ойнун салыңар,<br /> Тогуз, онуң биригип,<br /> Тогуз коргоол алыңар.<br /> Жыйылып алып жыйырмаң,<br /> Топ таш-чакмак алыңар. 3. Логиканы өнүктүрүүгө жана так эсептөөгө жакшы жардам берет, анткени оюнду ойноп жатып математикалык кошуу, кемитүү, көбөйтүү жана бөлүүгө мажбур болот. Ошондуктан бул оюн башталгыч класстардын балдарына да абдан пайдалуу. 4. [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Билим]] берүү министрлигинин буйругу менен "Мектептин бардык класстагы окуучуларына тогуз коргоол оюнун ойнотулсун" деген буйругу киргизилен. 5. Тогуз Коргоол оюнунун электрондук версиясын кыргыз информатиги К. Картанбаев 1999 жылы түзгөндүгү белгилүү. 6. Кыргыз Республикасынын Тогуз Kоргоол [[федерация|федерациясы]] 1993 жылы түзүлгөн. 7. Бүткүл Дүйнө боюнча интеллектуалдык оюндардын эл аралык [[олимпиада|олимпиадасынын]] манкала секциясында 2010 жылы [[Европа|Европадагы]] Тогуз Коргоол клубу сунуштап киргизген. == Маалыматтын булагы == [http://ftkkr.mega.kg/ Тогуз коргоол федерациясынын сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726101604/http://ftkkr.mega.kg/ |date=2014-07-26 }} [http://kmb3.kloop.kg/index.php/2009/12/18/kyrgyz-kazak-oyununun-talash-tartyshy-emnede/ Кыргыз-казак оюнунун талаш-тартышы эмнеде?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225119/http://kmb3.kloop.kg/index.php/2009/12/18/kyrgyz-kazak-oyununun-talash-tartyshy-emnede/ |date=2016-03-04 }} [http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://kmb3.kloop.kg/index.php/2009/08/10/nuriya-sultanmuratova-toguz-korgool-boyuncha-d-jn-chempionu-toguz-korgool-shaxmattan-da-tataal-oyun/ Нурия Султанмуратова, тогуз коргоол боюнча дүйнө чемпиону]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.facebook.com/groups/toguzkorgool/ Фейсбуктагы Тогуз коргоол оюнуна арналган группа] [http://toguzkorgool.com/kg Кыргыздын Тогуз коргоол оюнуна арналган сайт] [http://tk.kyrgyzstan.pl/ Европадагы Тогуз коргоол клубунун дареги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120192947/http://tk.kyrgyzstan.pl/ |date=2012-01-20 }} [https://play.google.com/store/search?q=%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B0%20%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&c=apps Алгебра кочевников (Тогуз коргоол) оюну Android ОС үчүн] [http://www.kyrgyzstan.pl/pl/artykuly/biblioteka/151-toguz-korgool.html Toguz Korgool - Kirgiska gra typu Mankala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714144657/http://www.kyrgyzstan.pl/pl/artykuly/biblioteka/151-toguz-korgool.html |date=2014-07-14 }} [[Категория:Кыргыз кол өнөрчүлүгү]] [[Категория:Этнография]] [[Категория:Элдик оюндар]] [[Категория:Оюндар]] [[Категория:Кыргыз спорту]] 0uq0pedoimk1e5fpd45ema13uue8186 0 8696 648735 629490 2026-06-23T06:54:46Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648735 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер|ысымы = Төрөкул Жанузак уулу (Канаев)|расмий ысымы = |туулган жери = Сыр-Дарыя облусунун [[Олуя-ата]] уездинин №5-айылындагы Орто-Кошой өзөнүнүн Узун-Булактын оозу|жарандыгы = [[Файл:Flag of Russian Empire for private use (1914–1917) 3.svg|{{{1|22px}}}|border|Орусия желеги]]<noinclude>[[Орусия империясы]] [[Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|{{{1|22px}}}|border|ТАССР желеги]]<noinclude>[[Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы|Түркстан АССР]] [[Файл:Flag of the Russian SFSR (1918-1920).svg|{{{1|22px}}}|border|РСФСР желеги]]<noinclude>[[Орусия СФСР]]|каза болгон жери = [[Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы]], [[Фергана облусу]]|ишмердүүлүгү = мамлекеттик жана коомдук иштер|кызматы=[[Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы|Түркстан АССР]] төрагасынын орун басары|сүрөтү=Törökul Zhanuzakov.jpg|желек=Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|кызматы_2=Сырдарыя облустук кеңешинин мүчөсү|желек_2=Emblem of the Russian SFSR (1918-1920).svg|туулган жылы=1893-ж.|иш баштоо убагы_2=1917|иш аяктоо убагы_2=? жж.|билими=Мерке орус мектеп-интернаты|иш баштоо убагы=1920|партиясы=Түркстан коммунисттик партиясы, Түркстан Улуттук Биримдиги|каза болгон жылы=1921-ж.|желек_3=Flag of Russian Empire for private use (1914–1917) 3.svg|кызматы_3=[[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан]] генерал-губернаторунун адъютанты|иш баштоо убагы_3=1909|иш аяктоо убагы_3=? жж.|желек2=Emblem of the Russian SFSR (1918-1920).svg|желек2_2=Emblem of the Russian SFSR (1918-1920).svg|желек2_3=|иш аяктоо убагы=1921 жж.}} '''Төрөкул Жанузак уулу (Канаев)''' — (1893, [[Орусия|Орусия империясы]], [[Сыр-Дарыя облусу]], Олуя-Ата уезди, [[Талды-Булак (айыл)|Талды-Булак айылы]] — 1921, [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|Орусия СФСРи]], [[Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы|Түркстан АССР]]и, [[Фергана өрөөнү|Фергана облусу]]) — мамлекеттик жана коомдук ишмер. 1920-ж. Түркстан АССР Борбордук Аткаруу Комитетинин төрагасынын орун басары, 1916-жылкы көтөрүлүштөгү качкындарды кайтаруу боюнча комиссиясынын («комбеж») төрагасы. == Өмүр баяны == Ата-теги: атасы Жанузак, чоң атасы Шекербек, бабасы [[Байсейит баатыр]], бубасы [[Канай бий]], кубары [[Түлөберди баатыр]], жотосу [[Жамансарт бий]], жетеси кыргыздын ири манаптардын бири солто уруусунан чыккан [[Кошой бий]], андан [[Талкан бий]], андан - оң канат менен сол канаттын бийи - [[Чаа бий]] (Айтуу), андан [[Солто|Солто бий]] болуп кете берет. Төрөкулду төрөгөн Жанузактын аялы казак кызы эле, ал каза болуп калган соң, баккан энеси Бөжөк болгон. Т. Жанузаков 1893-жылы Таластын башында Орто-Кошой өзөнү, Узун-Булак (Талды-Булак) айылында төрөлгөн. === Балалыгы === Атасы Жанузак манап үйүнө [[Үпү|Үпүдөн]] татар молдо чакыртып, айылдагы балдарга Төрөкулду кошуп окуткан. Алты жашка жеткенде, орус мугалим Алексейди алдырып, уулун окута баштады. Төрөкул 1904-жылы он бирге чыгып Меркедеги орус-жергиликтүү мектебинде окуусун баштайт. Ошол мектептен казактын чыгаан мамлекеттик ишмери [[Рыскулов Турар Рыскулович|Турар Кыргызбаев (Рыскулов)]] менен достошот. Эл ич-ара аларды «бөлөлөр» деп атай баштайт. === Ишмердүүлүгү === ==== Ак падыша доору ==== 1909-жылы мектепти ийгиликтүү аяктап, он алты жашында Түркстан генерал-губернаторуна [[Самсонов|А. В. Самсоновдун]] жардамчысы жана тилмечи (адъютант) болуп иштеп баштайт. 1912-жылы 19 жашында Т. Жанузаков кыргыздардын ичинен биринчи болуп ак падышанын [[Россия|Орусия]] Думасына депутаттыкка талапкер болгон. [[Файл:TSSR ensign.gif|left|thumb|143x143px|Түркстан ССР БАКынын өкүлдөрүнүн төш белгиси.|alt=]][[Зеки Велиди Тоган]] 1969-жылы [[Стамбул|Стамбул шаарында]] жарык көргөн өзүнүн «Эскерүүлөр» деген аталыштагы китебинде: {{Цитата|Ошол сапарымда Ташкент, Фергана, Самарканд, Бухарада мен көптөгөн досторду таптым. 1914-жылы билим алып жатышкан жаштар менен бирге театрга, кечелерге бардым. Ташкенттеги мына ошондой кечелердин биринде Жанузаков аттуу кыргыз интеллигенти менен таанышкам.}} 1915-жылы Таластын жогорку чөлкөмүнө бир трашменке (араба) толтура дептер, калем сап, сыя, араб арибинде жазылган жүздөн ашык китептерди, өзү менен кошо үч татар мугалимдерди ээрчите келип, жай мезгилинде Үч-Кошой кыштоосунда айылдардан балдарды чогултуп, үч боз үйдү кошуп тиктирип мектеп уюштурган. 1916-жылы "Т. Рыскулов экөө тең көтөрүлүшкө активдүү катышып, ошол көтөрүлүштү жетектешкен" — деп [[Дмитрий Фурманов|Д. Фурманов]] күндөлүгүнө жазып кетти.<ref>{{Cite book|title=Собрание сочинений в четырех томах. Том 4. Дневники. Литературные записи. Письма.|last=Фурманов|first=Дмитрий Андреевич|publisher=Гихл|year=1961|location=Москва|pages=524}}</ref> ==== Февраль революциясы ==== 1917-жылы Февраль төңкөрүшүнөн кийин бийлик алмашып, Убактылуу Өкмөт башкара баштаган. Т. Жанузаков [[Солчул эсерлер]] партиясына кирет<ref>{{Cite web|title=Что Яков Петерс писал Сталину о письмах Рыскулова|url=https://camonitor.kz/35096-chto-yakov-peters-pisal-stalinu-o-pismah-ryskulova.html}}</ref>. Жаңы мамлекеттин түзүлүшүн аныктоо үчүн Уюштуруу жыйынына (Учредительное собрание) өкүлдөрдү шайлоо керектиги пландалып, шайлоо ноябрь айына белгиленген. Бул шайлоо түркстандыктар жана башка элдер үчүн чоң мүмкүнчүлүк болгондуктан, жер-жерлерде партиялар түзүлүп, кызуу даярдыктар башталган. Казактар 28-июлда "Алаш" партиясын түзүшкөндөн кийин, 12-августта Төрөкул Жанузаков казактардын "Бирлик туу" гезитинин №5 саны аркылуу кыргыздарга кайрылуу жасап, "Кыргыз боорлорума" деген макаласын жарыялаган. Андан көп өтпөй эле, 29-августта да чүйлүк кыргыз Ашымбек Алымбеков менен авторлош катары "Ак калпактуу кыргызга (Учредительное собрание тууралуу)" деген макала жазышкан.<ref>{{Cite web|author=Кыргыйбек Молдожунусов|title=1917-жылкы шайлоо жана кыргыздар|url=https://kghistory.akipress.org/unews/un_post:40812?place=share-fab}}</ref> ==== Октябрь революциясы ==== Кеңеш бийлиги орногондо, эркиндикти, элдик бийликти колдоп, [[Түркстан АССРнин борбордук аткаруу комитети|Түркстан Аткомунун]] 1916-жылкы көтөрүлүштөгү качкындардын иши боюнча комиссиясына төрагалык кылган. Совет бийлиги качкын кыргыздардын калгандарын мекенине көчүрүп келүүгө, жардам берүү үчүн Батыш Кытайга атайын комиссия жөнөткөн. Бул комиссия Түркстан Советтик Республикасынын Советтеринин Борбордук Аткаруу Комитетинин 1920-ж. 3-февралдагы чечими менен түзүлгөн. Бул комиссияны 27-жаштагы Төрөкул Жанузаков жетектеген. Комиссияга качкын кыргыздарды мекенине кайтаруу, жерлерин кайтарып берүү, аларга зомбулук көрсөтүүнү токтотуу кулдукка сатылып кеткендерин куткаруу, материалдык жардам берүү жана орустар менен кыргыздардын касташуусун токтотуу милдеттери жүктөлгөн.[[Файл:Turkistan SSR.png|left|thumb|Түркстан АССР Борбордук Аткаруу Комитетинин 1920-ж. 3-февралындагы буйругунан.]]1920-жылы 22-мартта жыйын өткөрүлүп, анын негизинде Өзгөчө Комиссиянын мүчөлөрү толук катышып, комиссия өндүрүмдүү иштөө үчүн 3 подкомиссияга бөлүнөт: # Башкы пункт катары Пишпек жана Токмок уезддери белгиленип, төраганын (Т. Жанузаковдун) резиденциясы Пишпек болуп жана бардык иштердин жүрүшүн башкаруу болуп саналат; # Верный, Жаркент уезддери жана Кытайдагы Кулжа шаары камтылып, подкомиссиясынын төрагасы [[Мангелдиев]] бекитилген; # Кашкар, Прежевальский төрагалыгына [[Нигматуллин]] бекитилген. Т. Жанузаков Чүй жана Ысык-Көл өрөөндөрүндөгү кулактардын жергиликтүү кыргыздарга жасаган өзгөчө жырткычтык мамилелери боюнча тергөө иштерин уюштурат. Анын натыйжасында, 1916-жылы Беловодск (Ак-Суу) айылынын аймагында 537 куралсыз кыргыздарды, карыяларды, балдарды, аялдарды жырткычтык менен өлтүрүүнү уюштургандар атууга берилет. ==== Басмачыларга ооп кетиши ==== 1920-ж. сентябрь айында Түркстан элинин делегациясын жетектеп, [[Баку|Бакуда]] өткөн [[Чыгыш элдеринин биринчи конгресси|Чыгыш элдеринин I-конгрессинде]] доклад окуп, [[Орджоникидзе|С. Орджоникидзе]], [[С. Киров]] менен чогуу [[Зиновьев|Г. Зиновьев]] башында турган Чыгыш иштери боюнча Үгүт кеңешинин мүчөлүгүнө шайланган. Съездден кийин түркстандык 40 делегаттан турган атайын кеңешмеге да катышкан. Саясий көз карашы боюнча [[Рыскулов, Турар|Т. Рыскуловду]] колдоп, аны менен бирдикте Орусиянын курамында эмес өзүнчө Түркстан Республикасын түзүүнү сунуш кылган. Т. Рыскуловдун 15-декабрь 1934-жылы (Москва ш., Кремль) [[Иосиф Сталин|И. В. Сталинге]] жана [[Каганович|Л. М. Кагановичке]] «Борбор Азиянын партиялык уюмуну тазалоодо аша чаап кетүү» жашыруундук грифи менен жазган катынан: {{Цитата|Жанузаков дагы Бакудагы Чыгыш элдеринин курултайына катышты. Мага ал Түркстанга кайра кайткан соң таарынуусун баса албай кызуу кандуулукка алдырып, жолдон тайып кете тургандай көрүндү. Ошондуктан да ага мени менен ээрчип Бакудан түздөн-түз Москвага жөнөп кетүүнү сунуштадым. Москвага барган соң кызуусу басылаар, андан жакшы кызмат кылаар деп ойлодум. Сөзүмдү уккан күбөлөр азыр да тирүү. Бирок, ал баш тартып Ташкентке кетип калды. Ал жакта аны элдешкис душманы Манап Алимбеков тосуп алды. Башчы кызматкерлердин аны туткундоо тууралуу купуя чечими чыкты (аны мага бирөө жеткирди), чечимди уккан Жанузаков (мен муну окуяга катышкан бирөөнүн өз оозунан уктум) тоодогу кыргыздарга качып кетти, кийин басмачыларга кошулду. Биздин Бакуда аны менен айрылышканыбызга карабастан, аны басмачыларга мен жөнөттүм деген ушак жайылыптыр.}} [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|thumb|1921-жылдын сентябрында Самарканддагы өткөн Түркстан Улуттук Бирлигинин VI-конгрессинде Түркстандын уставы жана туусу кабыл алынды.|alt=]] 1921-ж. сентябрда [[Самарканд|Самаркандда]] өткөн Түркстан улуттук биримдигинин VI-конгрессине катышкан. Белгилүү чыгыш таануучу, Төрөкулдун жакын досу жана санаалашы [[Зеки Велиди Тоган|Зеки Велидов]] өзүнүн эскертүүлөрүндө Жанузаковдун Түркстандын эркиндигин жарыялоону өз алдына максат кылып койгон Союздун программасын, Уставын жана башка толгон токой документтерин иштеп чыгып, ал түгүл Туунун эскизисине чейин сүрөтүн чийүүдө зор эмгек жасагандыгын жазып калтырган. Ошол конгрессте Түркстан аймагынын чегиндеги бардык корбашылар менен байланыш түзүлүп аларга саясый кеңешчилерди жиберүү боюнча чечим кабыл алынган. Ушул конгресстен кийин Жанузаков совет бийлигинин диктатурасына ачык нааразы болуп, Түркстан элдерин өз алдынча көз каранды эмес мамлекетке айландыруу үчүн жаңы бийликтен кол үзүп совет бийлигине каршы отряддарды уюштурган. Өзбекстан Республикасынын Мамлекеттик Архивине (19.08.1921. Стенограм. отчет) тийиштүү маалыматтарга ылайык, Т. Жанузаковдун ал мезгилдердеги ишмердүүлүгү жөнүндө: {{Цитата|Т. Жанузаков тоолуу аймактардагы манаптарда уюштуруучулук иштер менен жүрөт. Жана ал жергиликтүү калктарды улуттук платформага негиздеп бириктирүүнүн камын көрүп жатат. Ал болгон күч-аракетин жумшап, өзүн Жети-Суудагы кыргыздардын мыйзамдуу өкүлү катары көрсөтүүдө. Ошондой эле жакынкы аралыкта ал Англия аларга куралдуу күчтөрдөн турган көмөк көргөзөрүн, ал эми Ооганстан алар менен бирдиктүү союз түзөт деп ишендирүүдө.}} 1921-ж. Т. Жанузаков [[Андижан облусу|Анжыян]] уездинде Исраил кор башынын тобунда жүрүп, декабрь айында кызыл аскерлер менен болгон уруштардын биринде курман болгон. ==== «Манас» эпосун бастырып чыгаруу кыялы ==== Т. Жанузаков саясий ишмердүүлүгүнөн тышкары улуттук баалулуктарды сактоо боюнча иш алып барып жүргөн. Ошол эле Заки Валидинин «Эскерүүлөр» китебинен:{{Цитата|Радлов тарабынан жазылган „Манас“ дастанын варианты 19-кылымда араб графикасы менен жазылып анан мага Ташкентте Абубакир Диваевдин берген китебинен алдаганча айырмаланып турат. Анын көпчүлүк жерлерин окуганга да мүмкүн эмес. Түркстанда, Кокон хандыгы учурунда колдон колго өткөн бул варианттын 60 миң гана сабы араң окулат. Биз Жанузаков экөөбүз араб ариби менен кайрыадан бастырууну максат кылдык эле. Бул дастан менин колумда 8 жыл турду. 1920-жылы Жанузаков Бакуда өткөн Чыгыш элдеринин съездинде менден убактылуу бир мөөнөткө сурап алды эле. Бирок, аттиң. Бир жылга аяк баспай Ферганада Совет бийлигине каршы күрөштө ал баатырларча курман болуп, ал көчүрмө жоголуп кетти. Биздин „Манасты“ кайра чогуу бастырып чыгаруу тууралуу кыялдарыбыз ошентип ишке ашпай калды...}} == Эскертүүлөр == * ''-1919-жылы Төрөкул Жанузаков Жети-Суу облусундагы качкындарды жайгаштыруу боюнча Түркстан борбордук аткаруу комитетинин өзгөчө комиссиясынын төрагасы болгон. Мен анын талабы боюнча РКПБнын Пишпек уюмунун өзгөчө комитетине жиберилип, Пишпек уезди боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштегем. Аны менен башка байланышпадым.''[http://www.azattyk.org/a/victims_repression_ukraine_cemetry_kyrgyzs/25021117.html] *- ''Элдин катышканы чындык. Саясий окуяларга ошол мезгилдеги кыргыз интеллигенциясы активдүү аралашкандыгын тарыхый маалыматтар далилдөөдө. Ыңкылапка салымын кошкондордун арасында '''Төрөкул Жанузаков''', Ахматбек Койбагаров, Ишенаалы Арабаев жана башкалар болгон.''[http://www.ca-irnews.com/kg/analytics-kg/9647-%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0,-%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Революцияга чейинки Россия Думасына депутаттыкка кандидат болгон 1-кыргыз – Төрөкул Жанузаков [http://uchebana5.ru/cont/2524815-p7.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425132318/https://uchebana5.ru/cont/2524815-p7.html |date=2025-04-25 }} * ЖАНУЗАКОВ Төрөкул  [1893,  Олуя-ата  уезди  (азыркы  Талас  облусу,  Талдыбулак  айылы)  –  1921,  Фергана облусу,  Түркстан  АССРи] [http://referat.znate.ru/text/index-53564.html?page=63]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 16-жыл боюнча эмгек сиңирген көп кишилер болгон. Мисалы, Төрөкул Жанузаков Лениндин алдына Кытайдагы кыргыздарды кайра көчүрүп келүү боюнча маселе коюп, 100 миң рублди бөл­дүртүп, кыргыздардын аман-эсен кайтып келишине эмгек сиңирген киши. [http://kmborboru.livejournal.com/57643.html] == Шилтемелер == # [http://aimakpress.kg/%D1%82%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BA%D1%83%D0%BB-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%BE%D1%8E%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BD-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8B-%D0%B1/ Төрөкул интриган оюндун курмандыгы болгон]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #[http://mezgilnews.kg/t-r-kul-zhanuzak-uulu-orusiyanyn-mamlekettik-dumasyna-deputattykka-talapker-bolgon-algachky-kyrgyz/ Төрөкул Жанузак уулу- Орусиянын мамлекеттик думасына депутаттыкка талапкер болгон алгачкы кыргыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923181740/http://mezgilnews.kg/t-r-kul-zhanuzak-uulu-orusiyanyn-mamlekettik-dumasyna-deputattykka-talapker-bolgon-algachky-kyrgyz/ |date=2019-09-23 }} #[https://medium.com/@DoSKyrgyzstan/%D1%82%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BA%D1%83%D0%BB-%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B4%D1%83%D0%BD-%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%BA%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%8B-238e2e028635 Төрөкул Жанузаковдун акыркы каты] #[https://www.youtube.com/watch?v=GzwwrHD0JNA Улутман: "Унутулган инсан Төрөкул Жанузаков". 1-көрсөтүү] #[https://www.youtube.com/watch?v=XjlFsfgzajE Улутман: "Унутулган инсан Төрөкул Жанузаков". 2-көрсөтүү] #[https://www.azattyk.org/a/grate_kyrgyz_persony_torokul_januzakov/30235665.html Катаал мезгилдин кажыбас азаматы] #[https://soundcloud.com/dzhanuzakov/torokul-dzhanuzakov Достук радиосунун «Данакер» программасы: Төрөкул Жанузаков (14.09.2019)] #[https://www.bbc.com/kyrgyz/blog-52835361 Кыргыздардын XX кылымдын башында мамлекеттүүлүккө умтулуусу] == Колдонулган адабияттар == # “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. [[ISBN 9967-14- 046-1]] #Осмонов Ө., Мырзакматова А. 0 - 9 4 Кыргызстандын тарыхы: урунттуу учурлар (XIX к. ортосунан азыркы мезгилге чейин). Орто мектептин 11-кл. үчүн окуу китеби. - Тол., онд. 2-бас. — Б.: «Билим-компьютер», 2012. - 288 б. [[ISBN 978-9967-426-41-2]] // Качкын кыргыздардын мекенине кайтышы — 101-102 б. # Акылбеков Алымбек, Алымбеков Тургунбек БАЛЫКООЗДУН САНЖЫРАСЫ (Отор хан, же арабдар келгенге чейинки кыргыздардын тарыхы) Кол жазманы көчүрүп, басууга даярдаган жана түшүндүрмө берген Турганбаев Элебай // Алгы сөз — 5 б. # [http://www.science-journal.kg/media/Papers/ivk/2016/11/ivk-2016-N11-150-152.pdf.pdf ТАРЫХ ИЗДЕРИНДЕ КАЛГАН ИНСАН - ТӨРӨКУЛ ЖАНУЗАКОВ. ''Үмөтов Э.А.'' 2016. № 11-1 . C. 150-152]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #Качибеков Кушубек (Кушан). Төрөкул Жанузаков... Түркстан жаңырыгы. (Тарыхый-даректүү баян). — Б.: 2019. - 548 бет. ISBN 978-9967-9150-2-2 #Осмонов Ө.Ж. Кыргызстан тарыхы (Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин) Б., 2016. #Умөтов Э.А. Умөт Молдонун архивинен. Б., 2001. #[http://kmb3.kloop.asia/2009/03/18/kyrgyz-taryxynyn-uluu-insany/ Аалам : Адамга-ыйман, ырыскы, ынтымак! <nowiki>: Эркин КУТ геизити [Y: 2009, s.19, 17-март] // Кыргыз тарыхынын улуу инсаны (Төрөкул Жанузаков) — Ж.Жунушалиев, К.Кожомкулов.</nowiki>] #Рух кенчи : Республикалык тарыхый-маданий гезит: Даанышман өтөт, сөз калат! [Y: 2013, s.1, Январь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129193001/https://kmb3.kloop.asia/2009/03/18/kyrgyz-taryxynyn-uluu-insany/ |date=2020-11-29 }} // Тарых бүктөмүндө калган кыргыздын кырааны (Көрүнүктүү саясый лидерлеринин бири Төрөкул Жанузаков жөнүндө) — Н. Сейдалиев. #Кыргыз туусу : Кыргыз Республикасынын улуттук расмий төл гезити [Y: 2016, s. 58, 26-июль], [Y: 2016, s. 59, 29-июль] // Кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөөгө катышкан инсан (Көрүнүктүү саясый лидерлиринин бири Төрөкул Жанузаков жөнүндө) — Н. Байжигитов. #[http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf «Кыргыз тарыхы: Энциклопедиялык окуу куралы. Бишкек, 2003»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806184309/http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf |date=2017-08-06 }} #Бектенова Бүбүйра. Кызыл кыргын. Тарыхый очерктер. — Б.: 2025. - 304 б. ISBN 978-9967-4578-64 == Булактар == [[Категория:Талас облусу]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Кыргыз]] [[Категория:Кыргыз тарыхы]] [[Категория:СССР]] [[Категория:Саясатчылар]] [[Категория:Улуу Үркүн]] [[Категория:Арип боюнча саясатчылар]] [[Категория:Арип боюнча инсандар]] [[Категория:Түркстан]] [[Категория:Түркстан АССР]] gljrlf7gsinh1qoob1vq2zmzdc852df 10 14083 648746 644159 2026-06-23T11:10:26Z Artelow 2286 648746 wikitext text/x-wiki {{Карточка |Аталышы = Илимпоз |from = {{{from|}}} |стиль_денеси = width: 280px; |класс_денеси = vcard |үстүндө = {{{Ысымы}}} |класс_үстүндө = fn |үстүндө = {{{Расмий ысымы|}}} |класс_үстүндө2 = background:#ccccff; |стиль_үстүндө = font-style: normal |сүрөт = {{#if:{{{Сүрөт|}}} | [[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]}} |сүрөт_колтамга = {{{Сүрөттүн аталышы|}}} |белги1 = Туулган жылы: |текст1 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган жылы|}}}|{{{Каза болгон жылы|}}}}} |белги2 = Туулган жери: |текст2 = {{{Туулган жери|}}} |белги3 = Каза болгон жылы: |текст3 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Каза болгон жылы|}}}|{{{Туулган жылы|}}}}} |белги4 = Каза болгон жери: |текст4 = {{{Каза болгон жери|}}} |белги5 = Өлкө: |текст5 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{Инсан/Өлкө|{{{Жарандыгы}}}}}</span>}} |класс5 = adr |белги6 = Илимий чөйрөсү: |текст6 = {{{Илимий чөйрөсү}}} |белги7 = Иштеген жери: |текст7 = {{{Иштеген жери|}}} |класс7 = org |белги8 = Илимий даражасы: |текст8 = {{{Илимий даражасы|}}} |белги9 = Илимий наамы: |текст9 = {{{Илимий наамы|}}} |белги10 = [[Альма-матер]]: |текст10 = {{{Альма-матер|}}}<!-- |белги18 = Билими: |текст18 = {{{Билими|}}}--> |белги11 = Илимий жетекчиси: |текст11 = {{{Илимий жетекчиси|}}} |белги12 = Белгилүү окуучулары: |текст12 = {{{Белгилүү окуучулары|{{{Белгилүү окуучулары|}}}}}} |белги13 = Белгилүү болгондугу: |текст13 = {{{Белгилүү болгондугу|}}} |класс13 = note |белги14 = Сыйлыктары |текст14 = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|<br style="line-height:0;"/> {{{Сыйлыктары}}}}} |белги15 = Сайты: |текст15 = {{{Сайты|}}} |класс15 = url |белги16 = Кол тамгасы |текст16 = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}|[[Файл:{{{Кол тамгасы|}}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын туурасы|}}}|{{{Кол тамгасынын туурасы}}}|180px}}|Кол тамгасы]]}} |текст17 = {{#if:{{{Main Page|}}}|<span style="font-weight:normal">[[q:{{{Main Page}}}|Цитаталар]] [[Main Page|Уикицита]].</span>}} |текст18 = {{#if:{{{Уикиказына|}}}| {{#ifeq: {{{Уикиказына|}}}|болбойт|<span style="font-weight:normal">{{Unicode|©}} Автордун чыгармалары — бош эмес.</span>|<span style="font-weight:normal">[[s:{{{Уикиказына}}}|Чыгармалар]] [[Уикиказына|Уикиказынада]].</span>}}|}} | стиль_астында = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea; | астында = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }}<noinclude>{{Документация}}</noinclude> jh41zmkaj2w34cyl8rmwqqz4sj1y9xo 648748 648746 2026-06-23T11:12:14Z Artelow 2286 648748 wikitext text/x-wiki {{Карточка |Аталышы = Илимпоз |from = {{{from|}}} |стиль_денеси = width: 280px; |класс_денеси = vcard |үстүндө = {{{Ысымы}}} |класс_үстүндө = fn |үстүндө = {{{Расмий ысымы|}}} |класс_үстүндө2 = background:#ccccff; |стиль_үстүндө = font-style: normal |сүрөт = {{#if:{{{Сүрөт|}}} | [[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]}} |сүрөт_колтамга = {{{Сүрөттүн аталышы|}}} |белги1 = Туулган жылы: |текст1 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган жылы|}}}|{{{Каза болгон жылы|}}}}} |белги2 = Туулган жери: |текст2 = {{{Туулган жери|}}} |белги3 = Каза болгон жылы: |текст3 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Каза болгон жылы|}}}|{{{Туулган жылы|}}}}} |белги4 = Каза болгон жери: |текст4 = {{{Каза болгон жери|}}} |белги5 = Өлкө: |текст5 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{Инсан/Өлкө|{{{Жарандыгы}}}}}</span>}} |класс5 = adr |белги6 = Илимий чөйрөсү: |текст6 = {{{Илимий чөйрөсү}}} |белги7 = Иштеген жери: |текст7 = {{{Иштеген жери|}}} |класс7 = org |белги8 = Илимий даражасы: |текст8 = {{{Илимий даражасы|}}} |белги9 = Илимий наамы: |текст9 = {{{Илимий наамы|}}} |белги10 = [[Альма-матер]]: |текст10 = {{{Альма-матер|}}}<!-- |белги18 = Билими: |текст18 = {{{Билими|}}}--> |белги11 = Илимий жетекчиси: |текст11 = {{{Илимий жетекчиси|}}} |белги12 = Белгилүү окуучулары: |текст12 = {{{Белгилүү окуучулары|{{{Белгилүү окуучулары|}}}}}} |белги13 = Белгилүү болгондугу: |текст13 = {{#if:{{{Белгилүү болгондугу|}}} }} |класс13 = note |белги14 = Сыйлыктары |текст14 = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|<br style="line-height:0;"/> {{{Сыйлыктары}}}}} |белги15 = Сайты: |текст15 = {{{Сайты|}}} |класс15 = url |белги16 = Кол тамгасы |текст16 = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}|[[Файл:{{{Кол тамгасы|}}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын туурасы|}}}|{{{Кол тамгасынын туурасы}}}|180px}}|Кол тамгасы]]}} |текст17 = {{#if:{{{Main Page|}}}|<span style="font-weight:normal">[[q:{{{Main Page}}}|Цитаталар]] [[Main Page|Уикицита]].</span>}} |текст18 = {{#if:{{{Уикиказына|}}}| {{#ifeq: {{{Уикиказына|}}}|болбойт|<span style="font-weight:normal">{{Unicode|©}} Автордун чыгармалары — бош эмес.</span>|<span style="font-weight:normal">[[s:{{{Уикиказына}}}|Чыгармалар]] [[Уикиказына|Уикиказынада]].</span>}}|}} | стиль_түбүндө = border-top:1px solid #DDD; background:#ccccff; | түбүндө = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Ысымы}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }}<noinclude>{{Документация}}</noinclude> rbv0v18hj7uynhllh3evg8xyy5fzkon 648749 648748 2026-06-23T11:14:26Z Artelow 2286 648749 wikitext text/x-wiki {{Карточка |Аталышы = Илимпоз |from = {{{from|}}} |стиль_денеси = width: 280px; |класс_денеси = vcard |үстүндө = {{{Ысымы}}} |класс_үстүндө = fn |үстүндө = {{{Расмий ысымы|}}} |класс_үстүндө2 = background:#ccccff; |стиль_үстүндө = background:#ccccff; font-style: normal |сүрөт = {{#if:{{{Сүрөт|}}} | [[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]}} |сүрөт_колтамга = {{{Сүрөттүн аталышы|}}} |белги1 = Туулган жылы: |текст1 = {{Персона/Дата|Туулганы|{{{Туулган жылы|}}}|{{{Каза болгон жылы|}}}}} |белги2 = Туулган жери: |текст2 = {{{Туулган жери|}}} |белги3 = Каза болгон жылы: |текст3 = {{Персона/Дата|Өлгөнү|{{{Каза болгон жылы|}}}|{{{Туулган жылы|}}}}} |белги4 = Каза болгон жери: |текст4 = {{{Каза болгон жери|}}} |белги5 = Өлкө: |текст5 = {{#if:{{{Жарандыгы|}}}|<span class="country-name">{{Инсан/Өлкө|{{{Жарандыгы}}}}}</span>}} |класс5 = adr |белги6 = Илимий чөйрөсү: |текст6 = {{{Илимий чөйрөсү}}} |белги7 = Иштеген жери: |текст7 = {{{Иштеген жери|}}} |класс7 = org |белги8 = Илимий даражасы: |текст8 = {{{Илимий даражасы|}}} |белги9 = Илимий наамы: |текст9 = {{{Илимий наамы|}}} |белги10 = [[Альма-матер]]: |текст10 = {{{Альма-матер|}}}<!-- |белги18 = Билими: |текст18 = {{{Билими|}}}--> |белги11 = Илимий жетекчиси: |текст11 = {{{Илимий жетекчиси|}}} |белги12 = Белгилүү окуучулары: |текст12 = {{{Белгилүү окуучулары|{{{Белгилүү окуучулары|}}}}}} |белги13 = Белгилүү болгондугу: |текст13 = {{#if:{{{Белгилүү болгондугу|}}} }} |класс13 = note |белги14 = Сыйлыктары |текст14 = {{#if:{{{Сыйлыктары|}}}|<br style="line-height:0;"/> {{{Сыйлыктары}}}}} |белги15 = Сайты: |текст15 = {{{Сайты|}}} |класс15 = url |белги16 = Кол тамгасы |текст16 = {{#if:{{{Кол тамгасы|}}}|[[Файл:{{{Кол тамгасы|}}}|{{#if:{{{Кол тамгасынын туурасы|}}}|{{{Кол тамгасынын туурасы}}}|180px}}|Кол тамгасы]]}} |текст17 = {{#if:{{{Main Page|}}}|<span style="font-weight:normal">[[q:{{{Main Page}}}|Цитаталар]] [[Main Page|Уикицита]].</span>}} |текст18 = {{#if:{{{Уикиказына|}}}| {{#ifeq: {{{Уикиказына|}}}|болбойт|<span style="font-weight:normal">{{Unicode|©}} Автордун чыгармалары — бош эмес.</span>|<span style="font-weight:normal">[[s:{{{Уикиказына}}}|Чыгармалар]] [[Уикиказына|Уикиказынада]].</span>}}|}} | стиль_түбүндө = border-top:1px solid #DDD; background:#ccccff; | түбүндө = {{#if:{{{Commons|}}}|<div>'''[[commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Ысымы|{{{Commons|}}}}}}]]''' [[Уикиказына]]да</div>}} }}<noinclude>{{Документация}}</noinclude> 3o6dsf86pzd18llvdb9vmcrybqzraee 0 22408 648731 464774 2026-06-23T05:33:24Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Боз үй.jpg|thumb|300px|Боз үй]] '''Турак жай''' (үй) — адам жашоочу жай жана анын жашоосундагы эң зарыл материалдык шарттардын бири. <br /> == Үй куруу == Үй куруу адамдын курулуш ишмердигиндеги негизги жана алгачкы түрлөрүнөн болгон турак жай түрдөрү өндүргүч күчтөрдүн өнүгүү деңгээлине, социалдык мамилелерге, үй-бүлө куруу формасы менен маданий турмуштук салттарга, [[География|географиялык]] чөйрөгө жараша калыптанган.<ref>[https://law-service.org/articles/unfinished-apartment.html Жоголгон батирлердин өзгөчөлүктөрү]</ref><br /> Алгачкы-жамааттык түзүлүштө адамдар жөнөкөй турак жайларда (жер кепеде, чатырда, үңкүрдө жана башкалар) жашаган. Мал чарбачылыгы менен оокат кылган көчмөн элдер бодонун терисин керип жасаган чатырда жана [[Боз үй|боз үйдө]], алачыкта жашаган ([[казак]], [[кыргыз]], [[түркмөн]], [[монгол]] жана башка элдер). Эгерде маалымат берүү ар кызматынын менен пландоо макулдашуу үчүн өздөрүн жана зарыл болгон өзгөрүүлөрдү камтыйт кайра куруу боюнча долбоорду ишке, даярдоо зарыл.<ref>{{Cite web |title=Жалпак кабылган - өтө кымбат |url=https://xn--80aafkatpetfgfcjdgh.xn--p1ai/news?view=3989806&p=58 |accessdate=2019-09-25 |archivedate=2020-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925093731/https://xn--80aafkatpetfgfcjdgh.xn--p1ai/news?view=3989806&p=58 }}</ref> == Пландаштыруу == Үйлөрдү курууда тамак ичүүчү, балдар бөлмөсү, уктоочу бөлмө, кабинет жана көмөкчү бөлмөлөр (ашкана, ванна бөлмөсү, далис, даараткана, буюм сактоочу жай) пландаштырылат. Турак жайды долбоорлоодо жана квартираларды пландаштырууда бөлмөлөрдү желдетүүгө, күндүн тийишине ыңгайлуу жана турак бөлмөлөрдүн ашкана, [[ванна]], даараткана жана тепкич аянтчаларынан алысыраак болушу зарыл. Өздүк гигиенаны сактоого, тамак бышырууга ыңгайлуу болуп, бейпил эс алууну камсыз кылууга тийиш. == Гигиеналык талап == Турак жайга коюлуучу негизги [[Гигиена|гигиеналык]] талаптардын бири — бөлмөнү таза сактоо жана желдетип туруу. Үйдөгү аба дем алуудан чыккан көмүр кычкыл газы, ным, сүйлөгөндө, жөтөлгөндө, чүчкүргөндө чачыраган шилекей тамчылары (оору пайда кылуучу микробу бар), кийим-кече менен келген чаң жана башкалар менен булганат. Ошондой эле тердин, туалеттин, кээде ным дубалдын жытынан үйдүн жыты бузулат. Турак жайдын ичинде жагымдуу аба чөйрөсүн түзүү үчүн аны желдетип, бузулган абаны таза аба менен алмаштырып туруу керек. == жарыктандыруу == Турак жайды жарыктандыруу табигый, жасалма жана аралаш болуп бөлүнөт. Табигый жарык — күн нурунан алынган күндүзгү жарык. Үйдүн жарык болушу анын терезесинин чоң же кичине болушуна, айнектин тазалыгына, пардалардын жана дубалдын түсүнө жараша болот (к. Жарык). Турак жайдын микроклиматы (температурасы, нымдуулугу, аба кыймылы) адамдын организмине чоң таасир тийгизет, ошондуктан имаратта белгилүү жылуулукту түзүү зарыл. Организм үчүн аба температурасы чоң мааниге ээ. Микроклиматтык оңтойлуу шарт түзүү үчүн аба кыймылынын ылдамдыгы кышында 0,15 м/сек, ал эми жайында 0,2— 0,3 ж/секдан ашпоосу зарыл.<br /> Турак жайдын нымдуулугунан жагымсыз микроклиматтык шарттар түзүлөт. == Нымдын таасири == Имаратты туура эмес пайдалануудан ным жыттанып, организмге терс таасир тийгизет. Көбүнчө өпкө, [[кургак учук]] ооруларын күчөтөт. Ным жерде [[микроорганизмдер]] өөрчүйт, тамак-аш бузулат. Ошондуктан имараттарды тез-тез желдетүү жана жакшы жылытуу зарыл. Турак жайда ыңгайлуу температуралык шарт түзүү үчүн жергиликтүү (меш менен) жана борбордук система боюнча жылытат. Адамдын организмине, айрыкча нерв системасына, угуу органдарына ызы-чуулар жагымсыз таасир тийгизет. Турак жайда ызы-чууну азайтуу үчүн бир катар иш-чаралар жүргүзүлөт. == Турак жайдын айрым бөлмөлөрү үчүн гигиеналык талаптар == === Оозгу бөлмө === [[Файл:Озгу бөлмө.jpg|left|thumb|300px|Озгу бөлмө]] Оозгу бөлмөдө адамдар сырткы кийимин жана бут кийимин сактайт, ал ички бөлмөлөрдү ызы-чуудан, сууктан коргойт. Оозгу бөлмөнүн дубалын жыгачтан кооздоп каптаса болот, каалгасын дубалдын шыбына окшош сыр менен сырдоо ылайык. Эгер туш кагаз чаптаса анда ачык боз жана саргыч туш кагаз менен чаптоо сунуш кылынат. Оозгу бөлмөгө керектүү буюмдар (кийим илгич, бут кийим койгуч шкаф, күзгү) гана коюлат. Валдардын кийим илгичин алардын бою жеткидей бийиктикте орнотуу керек. === Конок бөлмөсү === [[Файл:Конок бөлмөсү.jpg|thumb|300px|Конок бөлмөсү]] Конок бөлмөсү — квартирадагы эң чоң бөлмө. Ал көп функцияларды аткарат. Жумуштан кийин үй-бүлө чогулуп, эс алат, телевизор көрөт. Үй-бүлө анда конок күтөт. Ал бөлмө жайлуу жана ыңгайлуу болсун үчүн мебелди туура жайгаштыруу керек. Бөлмөдө эс алуу бурчун түзүү зарыл, ал терезеге жакын болуп, бөлмөдө өстүрүлүүчү гүлдөрдүн, [[Өсүмдүк|өсүмдүктөрдүн]] жанында диван жана 2— 3 кресло, телевизор койгон ылайык. Көп убакта бул бөлмөдө иштөө үчүн жазуу столун коюуга туура келет, анда балдар сабак даярдаса болот. Ашкана бөлмөсү кичине болуп, тамак бышырганга эле орун болсо, анда тамак ичилүүчү столду конок бөлмөгө койсо болот. === Балдар бөлмөсү === [[Файл:Балдар бөлмөсү.jpg|left|thumb|300px|Балдар бөлмөсү]] Балдарга көбүнчө күн тийген тараптан, жарык жана жылуу бөлмө ылайыкташтырылат. Балдар бөлмөсүндө температуралык режим сакталбаса жана нымдуу болсо, ал баланын ден соолугуна жагымсыз таасир тийгизет. Ошондуктан балдар бөлмөсүндө аба туруктуу температурада сакталып, бат-бат желдетилип туруусу зарыл. Ага атайын балдар мебелин гана коюп, ашык буюм болбоого тийиш. Мектепке чейинки жана мектеп жашындагы кенже балдарга ойноо, эс алуу жана иштөө үчүн да орун калтыруу керек. Иштөө үчүн орун терезеге жакын, жарык жерге жайгаштырылат. Ал бөлмө жарык болушу үчүн терезенин айнектерин дайым жууп туруу талапка ылайык. Уктоо бөлмөсү. Уктоого ылайыкталган бөлмө тынч жерден орун алганы оң. Ал бөлмөгө күндүз иштөө үчүн терезеге жакын жерге стол коюп койсо да болот. === Ашкана === [[Файл:Ашкана.jpg|thumb|300px|Ашкана бөлмөсү]] Ашкана башка бөлмөлөрдөн бөлүнүп, анын аянты 8—9 м2 ден кем болбошу керек. Ага азык-түлүк жана идиш-аяк коюучу стол, шкаф, дубалга илме шкафтар, плита, муздаткыч жана башкалар орнотулат. Аны тез-тез желдетип турат. Мебелин түрдүү схема боюнча ыңгайлуу жайгаштыруу керек. Полуна линолеум төшөгөн оң. Дубалын ачык түстөгү сыр менен сырдоо керек. === Ванна, даараткана === [[Файл:Ванная.jpg|thumb|300px|left|Ванна дааратканасы менен]]Үйдүн ванна, кол жуугуч менен даараткана бөлүгүн дайыма тазалыкта сактоо керек. Унитазды күнүгө атайын щётка менен тазалап, сууга түшкөн сайын ваннаны жууп туруу зарыл. == Башка өлкөлөрдө == Конок бөлмөсү же үй-бүлөлүк бөлмөсү жок үйлөрдө конок бөлмөсүн коноктор уктоочу бөлмө катары да колдонсо болот.<ref>{{Cite web|title=Star-spangled manners : in which Miss Manners defends American etiquette|url=https://archive.org/details/starspangledmann00mart/page/264|accessdate=2022-11-07|work=archive.org}}</ref> Климатка жараша конок бөлмөлөрүндө адаттагыдай эле бөлмөнү жылытуу үчүн камин болгон. Индияда ачык түстөрдү колдонуу салтка айланган, алар көбүнчө татымалдарынын түстөрүнө окшош - куркума, карри, зире, кардамон. Мындан тышкары, оймо-чиймелер көп колдонулат: пейсли үлгүсүнүн индиялык версиясы, татаал мандала мотивдери, табигый жасалгалар. Болжол менен биздин заманга чейинки IV кылымда көркөм формалардын тили терең өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Грек элементтери индиялык түзүүчү элементтер менен аралашкан.<ref>{{Cite web|title=10 простых, но потрясающих идей украшения гостиной|url=https://yavitrina.ru/article/10-prostyh-no-potryasayuschih-idei-ukrasheniya-gostinoi|accessdate=2022-11-07|work=yavitrina.ru}}</ref> Васицу деп аталган жапон конок бөлмөсүндө пол татами, адамдар ыңгайлуу отура турган секциялык килемчелер менен капталган. Алар ошондой эле, адатта, мейкиндикти абдан минималдуу кылып көрсөткөн шожи, фусума жана жээкчелерден турат.<ref>{{Cite web|title=What do living rooms look like in other countries?|url=https://www.hisandhersmag.co.uk/living-rooms/|accessdate=2022-11-07|work=hisandhersmag.co.uk}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Жапондук конок бөлмөсүнүн дизайн концепциялары [[Улуу Британия]] менен Жаңы Зеландиянын идеалдарына карама-каршы келген, башкача айтканда, жапон маданияты үйдүн негизги функциясын бөлмөнү эмес, адамды жылытуу катары көргөн. Бул ошондой эле жапондордун үйлөрүндө жылытуу эмес, тамак жасоо үчүн көчмө хибачи болгондугу, ал эми Улуу Британия менен Жаңы Зеландиядагылар тамак бышыруу үчүн эмес, жайды жылытуу үчүн каминдерди колдонгону менен да чагылдырылган. Жапон маданий ишеним системалары жасалгалоо минималдуу болушу керек, бирок табигый элементтерди колдонуу менен, алардын дизайн өзгөчөлүктөрүнө таасир эткен.<ref>{{Cite web|title=Japanese architecture|url=https://www.britannica.com/art/Japanese-architecture|accessdate=2022-11-07|work=britannica.com}}</ref> == Колдонулган адабият == Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8 == Жазуулар == <references /> [[Категория:Коом]] [[Категория:Ден соолук]] [[Категория:Гигиена]] rdk1uah0zy8afhw8ppbhoim7igxcqon 0 40088 648714 648708 2026-06-22T13:51:25Z Aiyanakk 38273 [[Special:Contributions/~2026-36081-48|~2026-36081-48]] ([[User talk:~2026-36081-48|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:Born Nomad|Born Nomad]] кылган акыркы нускага кайтарылды 646719 wikitext text/x-wiki {{Маанилер|Манас (маанилери)}} {{ОЖ |макамы = шаар |кыргызча аталышы = Манас |расмий аталышы = |баш ийгени = Облустук денгээлдеги шаар |сүрөт = Жалал-Абад шаары.jpeg |сүрөт ачыктамасы = Манас шаарынын босогосу |өлкө = Кыргызстан |герб = |желек = Flag of Manas.svg |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = 70 |желектин туурасы = 150 |lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 73|lon_min = 00|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = type:city(70400)_region:KG |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Облус |облус = Жалал-Абад облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = [[Ормоков Эрнисбек Абдижалилович]] |негизделген күнү = 1870 |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = Жалалабат (2002-2008) Жалал-Абад (2008-2025) |статустун берилиши = 1877 |аянты = 24,6 |бийиктиктин түрү = 763 |ОЖ борборунун бийиктиги = |климаты = |расмий тили = Кыргыз тили |расмий тили2 = |калкы = 159 997<ref name="автоссылка1">2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref> |элди каттоо жылы = 2017 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 74,7%<br> [[Өзбектер]] — 18,0%<br> [[Орустар]] — 3,4%<br> [[Татарлар]] — 1,2%<br> [[Орустар]] — 0,6%<ref name="Этно2009.Джалал-Абад">[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]</ref> |диний курамы = [[мусулмандар]] , [[христиандар]] |этнохороним = |убакыт аралыгы = |DST = |телефон коду = +996 (3722) |почта индекси = 715600 |почта индекстери = 715600-715607 |автоунаа коду = J, D, 04 |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = |сайты = |сайтынын тили = }} '''Манас''' — (''мурунку аталышы Жалал-Абад'') [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] административдик борбору. Шаардын аталышы — кыргыз элинин улуттук баатыры, [[Манас]] эпосунун башкы каарманынын урматына 2025-жылдын сентябрь айында берилген<ref>[https://president.kg/ru/news/all/39594 «Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Жалал-Абад шаарын Манас шаары деп кайра атоо жөнүндө» Мыйзамга кол коюлду]</ref>. Шаардын расмий негизделиши 1877-жылдын октябрь айы деп эсептелинет<ref>https://ru.kabar.kg/news/147-letnyaya-istoriya-dzhalal-abada-gorod-prevrashaetsya-v-sovremennyj-manas/</ref>. Чыгарган продукциясынын көлөмү жана өнөр жай потенциалы боюнча [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] [[Бишкек]], Оштон кийинки 3-шаар. [[Көгарт өрөөнү|Көгарт өрөөнүндө]], байыркы Улуу Жибек жолунун жана [[Бишкек-Ош автомобиль жолу|Бишкек-Ош автомобиль жолунун]] боюнда жайгашкан. Автомобиль жана темир жолдор тоому. Кыргызстандын борбору [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынан]] 560 км түштүк тарапта; Ош шаарына чейин эл аралык эски жол менен ([[Өзбекстан|Өзбекстандын]] Ханабат шаары аркылуу) 60 км, жаңы жол менен (Өзгөн шаары аркылуу) 100 км. Шаар аянты 8821 га. Калкы 92,1 миң (2009). Жалал-Абад шаары 1924-26-жылдарда округдун, 1926-28-жылдарда кантондун, 1939-59-жылы жана 1991-жылдан облустун борбору. Шаар Фергана өрөөнүнүн бир бөлүгүн түзгөн Көгарт өрөөнүнүн түзөң түштүк-чыгыш чет-жакасында, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы болгон Айып-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 755 мден (түштүк бөлүгүндө) 800 мге чейинки (түндүк бөлүгүндө) бийиктикте жайгашкан. Шаар жайгашкан аймактын рельефи негизинен түздүктүү; түштүк-батышты карай жалпы жантайыңкы. Мында төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон шагылдын үстүн лёсстуу катмар жаап жатат. Манас Кыргызстандагы эң жылуу жана күнөстүү шаар. Климаты мелүүн континенттик, жер ортолук деңиздик климатка окшоп кетет. Жайы ысык, кургакчыл, июлдун орточо температурасы 27°С, кышы мелүүн суук, жумшак, январдын орточо температурасы -4,1°С. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 490 мм. Күн тийүү узактыгы жылына 2787 саатты түзөт. Түштүк-батыштан жай соккон (0,6 м/сек) шамал үстөмдүк кылат. Манас шаарынын батыш тарабынан Көгарт, чыгыш тарабынан Чаңгет суулары агып өтөт. Көгарт суусунан ирригациялык көп тармактар башталып, сугат каналдарына таралып кетет. Чаңгеттин суусу сугатка кеңири пайдаланылат. Шаар жайгашкан аймакта жер астындагы суунун запасы да бар. == Суулары == Суу ресурстарынын ичинен маанилүү орунду Айып-Тоонун капталынан чыккан ысык жана минералдык суулар түзөт. Мында 60тан ашык булак бар, алардын 5и ысык (37-42°С), 12си жылуу (20°Сден жогору), калганы муздак булактар. Бул ысык жана минералдык суулардын кендери Орто Азиядагы эң белгилүү Жалал-Абад курортунун (ал шаардан 5 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 984 м бийиктикте жайгашкан) дарылоочу базасы болуп саналат. Курорттон 2,5 км аралыктагы 27 РЭ көзөнөгүнүн суусу Жалал-Абад пиво заводу тарабынан «Жалал-Абад» № 27 деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп, дары-суусундук суу катары соода тармактарына жөнөтүлөт. Курортто минералдуу суулардан сырткары, ошондой эле дары баткак (чым көңдүү) да пайдаланылат. Анын кени шаардан 5 км түштүк -чыгыш тарапта, Айып-Тоонун батыш капталында, деңиз деңгээлинен 1070-1075 м бийиктикте жайгашкан. Шаардын чеги жана Көгарт өрөөнүнүн ага чектеш аймагы жарым чөл жана кургак талаа ландшафттык зоналарында жайгашкан. == Калкы == Манас шаары Октябрь революциясына чейин эле Кыргызстандагы ири шаарлардын бири болгон. 1897-жылкы бүткүл Россиялык эл каттоонун маалыматы боюнча Жалал-Абаддын калкы 2713 (анын 1377си эркек, 1336сы аял), 1913-жылы 4,5 миң болгон. 2009-жылы шаар калкы 97,2 миң адамга жеткен; алардын 48,5%ын эркектер, 51,5%ын аялдар түзөт. Шаарда 30дан ашык улут өкүлдөрү жашайт, анын 45%тейи кыргыздар, 30%тейи өзбектер, 25%тейи башка улуттар. Шаар калкынын эмгекке жарамдуусу 55,5% (же 45,5 миң адам), экономикалык активдүүсү 28,3% (23,2 миң). Калктын табигый өсүүсү 2000-жылы 1141, миграциянын эсебинен өсүүсү 90 адамды түзгөн. Шаардын экономикасынын реалдуу секторунун ишканаларында 2000-жылы 16,7 миң адам иштеген (шаардын эмгек ресурсунун 34,5% и). Анын 41,0%и өнөр жайда, 8,0%и курулушта, 8,5%и транспортто, 25,0%и айыл чарбада, 17,5%и башка тармактарда иштеген. Рыноктук өзгөрүү мезгилинде шаарда соода, кызмат көрсөтүү (мейманкана) ресторан жана башка чөйрөлөрү өнүгө баштады. Соода чөйрөсү рынок шартына тез ылайыкташып кетти. Бирок, жумуш менен камсыз кылуунун тармак боюнча бөлүнүшү заманбап экономиканын талабын толук канааттандыра албайт. == Тарыхы == Манас шаары Фергана облусунун экономикасына жана социалдык-маданий жашоосуна таасир этүүчү ири кыштак катары 19-кылымда белгилүү болгон. Анын соодага ыңгайлуу тогуз жолдун тоомунда жайгашышы, дыйканчылыкка жагымдуу шарты, суунун молдугу калкты кызыктырып, кыштак тез эле өнүгө баштаган. 19-кылымдын орто ченинде бул жерде кербен сарай болуп, Фергана өрөөнүнүн жана Көгарт, Тогуз-Торонун калкынын ортосунда мал чарба продуктуларын алмашуучу дүң соода түйүнүнө айланган. 1890-1910-жылдарда Жалал-Абадда болуштук кеңсе ачылып, көчөлөр тартипке келтирилген. Почта пштей баштаган. Пахта жана башка техникалык, бакча өсүмдүктөрүн жакшыртуу багытында шаарда «Тажрыйба» участкасы түзүлгөн. Фельдшердик бөлүм ачылган. Ал эми 1912-жылы 6 орундуу 1-оорукана иштей баштаган. 1914-жылы көпөс Журавлёв 1-жолу механикалык тегирмен курган. 1916-жылы Жалал-Абадда 1-банк ачылган, шаарга темир жол жеткирилип, 1916-жылы 1-поезд келген. Шаарда 1917-жылы 17-19-декабрда Совет бийлиги жарыяланган. Кыргызстан Россияга кошулгандан кийин Жалал-Абад болуштуктун, 1924-28-жылдарда Жалал-Абад округунун борбору болгон. 1927-28-жылдарда Жалал-Абад кантону уюшулуп, Айым, Жалал-Абад, Көгарт, Базар-Коргон, Майкен, Кетмен-Төбө, Кызыл-Жар, Чоң Алай, Чаткал болуштуктарын бириктирип, борбору Жалал-Абад шаары болгон. 1928-жылы Жалал-Абад кантону Ош кантону менен биригип, Ош округу аталган. 1939-59-жылдарда Жалал-Абад облусунун борбору болгон. 1926-жылы облустук китепкана ачылган. Жалал-Абад шаарында көптөгөн белгилүү инсандар жашап, иштеген. Алар: Төрөкул Айтматов (Жалал-Абад кантонунда жер-суу реформасын жүргүзүү боюнча төрага; 1926-29), Эргеш Алиев (милициянын генералы), Кубат Жуматаев (Жалал-Абад обком комсомолунун мурдагы катчысы) жана башка 1926-жылы педтехникум ачылган. Ал 1947-57-жылы мугалпмдер институту деп аталган. Учурда ал Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ). 1938-жылы зооветмектеп ачылып, ал 1947-жылы зооветтехникум болгон. Ошол эле жылы механизаторлордун мектеби ачылып, 1992-жылдан лицей. Шаарда пахта тазалоочу (1939), кыш, сүт заводдору, МТС, тери иштетүүчү, кийим тигүүчү цехтер, эт комбинаты жана башка ишканалар, маданий мекемелер, спорт аянтчалары ачылган. Согуштан кийинки жылдары экономикалык жана турмуш-тиричилик мекемелери кеңейген. 1947-жылы аэропорт, пиво заводу жана башка курулуп, 1950-жылы шаардын өнүгүшү үчүн 1-генералдык план бекитилген. Облустук керек-жарак коому, Түштүк-Кыргыз жаңгак токойлору боюнча башкармалык уюштурулуп, кичи райондор пайда болгон. 1960-70-жылдары шаар андан ары өнүктү. «Кыргызмунай» чалгындоо экспедициясы Жалал-Абадда уюштурулуп, облустагы жанар май базалары аныкталды. Избаскенден Жалал-Абадга чейин созулган газ кууру курула баштады. Шаардык турмуш-тиричилик комбинаты, жер казуучу техникаларды даярдоочу, насос, курулуш материал чыгаруучу ишканалар, шаарды жана облусту (Ош облусун да) суюлтулган газ менен камсыз кылуучу база, мебель фабрикасы жана башка бар. Жалал-Абад шаары 1980-жылдары Кыргызстандын өнөр жай жана маданий ири борборлорунун бирине айланды. Ошондой эле пахта тазалоочу завод, кондитердик бирикме, мебель жана кийим тигүү фабрикалары, жыгаччылык, курулуш материалдар комбинаттары, жер казуучу техникаларды ремонттоо жана тамеки ферменттөө заводдору бар экономикалык борбор болуп саналат. 1996-жылы Кыргызстанда 1-болуп, нефть продуктуларын кайра иштетүүчү комбинат, элге керектүү товарларды чыгаруучу эл аралык биргелешкен ишканалар ишке киргизилди. 1993-жылдан университет, коммерциялык институт, окутуунун жаңы технологиясына негизделген лицейлер, Барпы атындагы облустук драма театры, филармония, маданий борборлор ачылды. Көп улуттуу шаар болгондуктан, улуттук-маданий борборлор уюшулган, мезгилдүү басылмалар чыгат, телекөрсөтүү пштейт. 2001-жылы облуста Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракеси белгиленген. Салтанатка арналып, Жалал-Абад шаарынын кире беришине «Курманбек кылымдар мурасы» комплекси, «Фольклордук талаа», «Телтору» ат майданы жана башка курулган. 2007-жылы Жалал-Абад шаары 125 жылдыгын белгиледи. == Экономикасы == Манас шаары Кыргызстандагы социалдык-экономикалык инфраструктурасы өнүккөн административдик, маданий жана өнөр жайлуу негизги борборлордун бири. Өнөр жай тармактары жана башка мекемелерде иштегендердин саны боюнча Манас Кыргызстандын түштүгүндөгү 2-ири шаар. Облустук өндүрүшүнүн жалпы көлөмүнүн 26,7%ын Манас шаарынын өнөр жай ишканалары чыгарган товардык продукция түзөт, ал эми электр энергия өндүрүшүн кошпой эсептегенде ал 42,0%га жетет. Катталган субъектилер менчиктөө формалары боюнча 91,3%ы (2624 субъект) жеке менчикке, 5,7%ы (165), мамлекеттик жана 3,0%ы (85) коммуналык менчикке тиешелүү. Алардын көбүн чакан ишканалар, азыраагын орто жана ири ишканалар түзөт. Чарба жүргүзүүчү субъектилердин дээрлик көбү соода, кызмат көрсөтүү, транспорт, айыл чарба, өнөр жай жана башка тармактарда катталган. == Өнөр жай == Өнөр жай продукциясынын басымдуу бөлүгүн отун (57,1%), жеңил (25,0%), ун-аралаш тоют (5,5%), тамак-аш (4,3%), машина куруу жана металл иштетүү (1,5%), курулуш материалдары (0,7%), башка өндүрүштөр (5,9%) берет. Шаардагы ири өнөр жай ишканалары: «Кыргыз Петролеум Компани» биргелешкен ишканасы, «Кыргыз пахтасы» ААК, «Айып булак» з-ду АК, «Арак заводу» ЖАК, «Азрет айып» дан продуктулар комбинаты АК, «Ак алтын» биргелешкен ишканасы, «Нур» АК, «Азиз тамеки», «Мата» АК жана башка Бул ишканалар пахта буласын (8,1 миң т өндүргөн), ферменттелген тамеки (3,1 миң т), ун (5,2 миң т), суу жана ликёр-алкоголь ичимдиктери (154,7 миң дал), токулбаган кездеме (узундугу 415,2 миң м), туташтыргычтар (151,8 миң даана), жеңил машиналар үчүн тетиктер (54,4 миң даана), бензин (46,8 миң Т), дизель майы (18,7 миң т), мазут (11,2 миң т) өндүргөн. Шаардын өнөр жайишканалары консоль насосторун (52 даана), электррадиаторлорун (220 миң даана), курама-бетон (1,1 миң м3), эмерек (3,3 млн сомдук), шпон (60 миң м2), минералдуу суу (1581,0 миң бөтөлкө), о. эле элге кеңири керектелүүчү тигилүү кийим жана трикотаж буюмдарын, эмерек, азык-түлүк товарларын, өсүмдүк майын, кондитер жана макарон азыктарын, суусундуктарды, самын жана башка чыгарат (2006). == Курулуш комплекси == Шаардын курулуш комплексине пахтаны кайра иштетүүчү «Ак алтын» биргелешкен ишканасынын имараты (жылдык кубаттуулугу 12,5 т пахта буласы), жалпы аянты 8675 м2 келген турак-жайлар, салтанат капкасы жана ат майдан кирет. Шаарда чет өлкөлүк (АКШ, Канада, Түштүк Корея, Кытай, Түркия, Швейцария, Италия өлкөлөрүнүн) ири компаниялар жана фирмалар менен биргелешкен 13 ишкана иштеп, чыгарган продукцияларын Борб. Азия өлкөлөрүнө экспорттоодо. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын облустук филиалы, «Кыргыз өнөр жай курулуш банк», Ачык типтеги АК «Эсептешүү-аманат компаниясы», «Кыргызстан», «Дос-Кредобанк», «Автобанк», «Курулуш банк» жана башка банктардын филиалдары иштейт. Мындан сырткары финансы уюмдары менен кредиттик линиялардын 18 өкүлчүлүктөрү менен филиалдары бар. == Транспорту == Манас шаарынын аймагында транспорттун төрт түрү өнүккөн. Алар автомобиль, темир жол, аба жана куур транспорту. Булардын ичинен маанилүүсү автомобиль транспорту. Негизги жол тоому катары облусту Кыргызстандын башка аймактары, республиканын борбору Бишкек шаары, ошондой эле Өзбекстан, Тажикстандын шаар-кыштактары менен байланыштырып турат. Ири магистралдары: Манас – Бишкек, Манас – Ош, Манас – Анжиян (Өзбекстан), Манас – Токтогул, Манас – Кербен, Манас – Каныш-Кыя, Манас – Арстанбап жана башка. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 415 км, алардын 70%ы асфальтталган. Сырткы экономикалык байланыштары негизинен темир жол транспорту менен жүргүзүлөт. Бишкек – Манас темир жол тармагы Казакстан, Өзбекстан, Тажикстандын аймактары аркылуу өтөт. Жүргүнчү жана жүк ташууда аба транспортунун да мааниси чоң. «Жалал-Абад» аэропортунан Бишкек, Каракол, Чолпон-Ата шаарына жана Казарман кыштагына авиакаттам болуп турат. Газ кууру Кочкор-Ата шаарчасынан Манас шаарына жүргүзүлгөн. Магистралдык газ куурунун узундугу 102 км, жогорку басымдуу газ куурунуку 171 км. Манаста газ бөлүштүрүүчү 4 тармак жана 50 пункт бар. Шаарда узундуу 10,2 км келген троллейбус линиясын куруу пландаштырылууда. == Байланыш == Калкты телефон, телеграф байланышы, радио жана телекөрсөтүү менен Манас «Кыргызтелеком» ишканасы камсыз кылат. Шаарда эл аралык линияга чыгууну камсыз кыла турган автоматташтырылган транзиттик түйүн (АТУК), шаар ичиндеги байланыштын 13 миң номурлуу автоматташтырылган телефон станциясы иштейт. 1994-жылы америкалык «КАТЕЛ» фирмасы менен уюктук (сотовый) байланыш пайдаланууга берилген. «КАРТ» тибиндеги радиотелефон станциясы көчмө телефондук байланышты камсыз кылат. 1998-жылдан «Интернет» компьютердик байланыш системасы иштөөдө. == Коомдук жайлар == Шаарда 400дөй соода, коомдук тамактануу жана турмуш-тиричилик кызмат көрсөтүү түйүндөрү бар. Борбордук базар (аянты 19800 м2; 501 орундуу), Шабдалызар (700 орундуу), «Мадумар ата» фирмасынын (80 орун), «Адилет» (380) жана башка жеке менчик базарлар, ошондой эле 6 чакан базар, 4 ресторан (500 орундуу), «Мөлмөл» мейманкана комплекси (200дөн ашык орун) иштөөдө. == Шаардын курулушу == Шаардын алгачкы чеги 1923-жылы апрелде белгиленип, ага 12 кыштак кирген. Шаар чегинин узундугу периметр боюнча 14 кмдж түзгөн. Шаарда 10 миңдей адам жашаган, 12 көчөсү болгон. Аянты 704 ганы түзүп, турак жай фондусу негизинен бир кабаттуу үйлөрдөн (жалпы аянты 113 миң м2) туруп, ал эми 2 кабаттуу үйлөр 6 миң м2ди, башкача айтканда 2,4%ды гана түзгөн. Манас шаарынын алгачкы башкы планы «Кыргыздолбоор» тарабынан 1950-жылы иштелип чыгып, кабыл алынган; ушул планга ылайык курула баштаган. Учурда шаар эски борбордук бөлүгүнөн сырткары 6 кичи районго бөлүнөт (алар Улуу Ата Мекендик согуштан кийин пайда болгон). Шаардын борбордук бөлүгү башкы планга ылайык реконструкцияланып, азыр да жаңыланууда. Шаардын чет-жакаларында «Достук», «Жеңиш», «Курманбек», «Пригородный», «СМУ-городок», «Спутник» кичи райондору жана Тайгараев атындагы айыл округунун турак жайлары жайгашкан. == Коммуналык чарбасы == Манас шаарында суу куурунун узундугу 176 км, а. и. көчө тармактарынын уз. 82 км. Суу белгиленген кубаттуулугу суткасына 57,2 миң м3 болгон 20 бургулоо көзөнөгү менен алынат. Алар шаардын ар кайсы райондорундагы 9 насостук станцияда жайгашкан, кубаттуулугу суткасына 2,7 миң м3. Канализация тармактарынын уз. 60 км, а. и. башкы коллекторлордуку 30 км, көчө тармактарыныкы 16,5 км, ички кварталдары менен короо жайлардыкы 13,5 км. Мындан сырткары шаардын аймагын селден коргоочу Сел-Арык, Чоң-Арык, Хан-Арык каналдары бар. == Билим берүү == Манас Түштүк Кыргызстандагы маданияттын жана билим берүүнүн ири борбору болуп саналат. 19-кылымдын аягында шаарда 8 мечит, 2 мектеп болсо, азыр жалпы билим берүүчү 20 мектеп иштеп, анда 20 миңден ашуун окуучу билим алат; 20 бала бакчада 3 миңден ашык бала тарбияланууда. 3 лицей, 2 спорт мектеби, балдардын экология, край таануу жана тех. чыгармачылык жана балдарга билим берүү борборлору, балдардын чыгармачылык үйү, кыргыз-түрк лицейи, менчик жана музыкалык (1956-жылдан), сүрөт (1975-жылдан) мектептери, маданият техникуму, медициналык окуу жайы (1939-жылдан), педагогикалык коллеж бар; ошондой эле 2 кесиптик-техниктик лицей (1938-жылдан айылдык, 1957-75-жылы шаардык кесиптик-техниктик окуу жайы болгон) бар. ЖОЖдор [Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ), Жалал-Абад коммерциялык институту, Кыргыз-өзбек эл достугу университети, ошондой эле Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясынын, КЭУнун, Ош ТУнун филиалдары] жана Жалал-Абад мамлекеттик технология институту иштейт. Илимий изилдөө иштерин КР УИАнын Түштүк бөлүмүнө караган Биосфера, Энергетика жана Микроэлектроника институттары, Табиятты коргоо коому жүргүзөт. == Саламаттыкты сактоо == Манас шаарында калкты медициналык жактан тейлөөчү 21 мекеме иштейт, анын 6сы стационар (2000); анда 432 врач (анын 106сы шаар калкын тейлейт) жана 949 медициналык орто билимдүү кызматкер эмгектенет. Шаарда облустук бириккен оорукана, облустук балдар ооруканасы (305 орундуу), кургак учук оорусун дарылоо диспансери (1947-жылдан иштейт), «Бакыт» балдар реабилитациялоо борбору, 5 бейтапкана, 11 үй-бүлөлүк врачтар тобу, «Дени сак үй-бүлө» борбору, облустук төрөт үйү (130 орундуу) иштейт. Шаар калкынын ден соолугун чыңдоодо Жалал-Абад курортунун мааниси зор. == Маданият == Шаарда 7 кинотеатр, облустук китепкана (5 филиалы бар; жалпы китеп фондусу 600 миңден ашык нуска), музей, 3 эс алуу паркы (Токтогул жана Навои атындагы, «Спутник» кичи районунда), 2 стадион, үстү жабык спорт залы, сууда сүзүү үчүн бассейн жана 500 орундуу ден соолук чыңдоо комплекси бар. Шаарда 3 тилде 11 гезит чыгат; алар: «Мезгил үнү», «Голос времени» (шаардык гезиттер), «Акыйкат жарчысы» (кыргыз тилинде), «Жалол-Абод тонги» (өзбек тилинде, облустук гезиттер). Облустук телерадиокомпания, 5 коммерциялык телекомпания иштейт, аларда берүүлөр кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде жүргүзүлөт. == Жалал-Абад облустук Барпы Алыкулов атындагы драма театры == [[Файл:Театр имени Барпы.jpeg|thumb|Барпы театры.]] Жалал-Абад облустук Барпы атындагы драма театры (Манас шаарындагы Толтогул аянты) 1992 – жылы 13 – мартта шаардык театр катары ачылып, 1994 – жылы облустук кыргыз театры статусун алган. 500 орундуу көрүү залы, 8 бөлмөдө жайгашкан костюм тигүү, гримдөө, сүрөт жана башка цехтери бар. Театр ачылгандан бери Расул Усмановтун “Эне түшү”, Айгүмүш Аксынын "Тактынын тагдыры", Султан Раевтин "Дубал", Мурза Гапаровтун "Киотого кеткен жол", жана башка драмаларды, "Жолборс кантип алданды" кыргыз эл жомогун, Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесине карата Ооганбек Станбековтун "Курманбек баатыр" спектаклин жана башкаларды койгон. 1999-жылы "Кыргызстан сорос" фондунун гранты менен Г. Фигейредонун "Эзоп" пьесасы коюлган. Бул пьеса менен театр Борбордук Азия өлкөлөрүнүн "Нооруз - 99" эл аралык театр фестивалына катышып байгелүү орунга ээ болгон. == Манас шаарынын гимни == Сөзү: Базарбай Жолдошбаевдики Обону: Кубанычбек Аширалиевдики Жалал-Абад жашыл шаарым турагым,<br />Жанга дабаа мөлтүр булак сууларың.<br />Жашоо үчүн күч кубатка дем берген,<br />Жакамдагы ыйык туткан тумарым.<br /> Жалал-Абад жаштык шаарым турагым,<br />Жалындаган өмүрдөгү кумарым.<br />Түштүгүмдө Чолпон жылдыз сымалдуу,<br />Түптүү элдин бекемдигин улагын.<br /> Кайырма: Бакыт шаарым Жалал-Абад<br />Барчылыкка болуп канат, болуп канат,<br />Бүгүнкүдөн эртеңкиси,<br />Берекеси толуп барат, толуп барат.<br /> Жалал-Абад, Жалал-Абад<br />Жергесинде зор салтанат, зор салтанат,<br />Эмгегинен жетип максатка,<br />Эли-Журтка даңкы калат, даңкы калат.<br /> Жалал-Абад ыйык шаарым турагым,<br />Жалпы журтка даңктап ырдап турамын.<br />Ачык асман күн нуруна бөлөнүп<br />Ар кыл улут досчулугун чыңагын.<br /> Жалал-Абад өнүп-өскөн турагым,<br />Жан жыргаткан обон күүсүн угамын.<br />Эгемендик шарданында түбөлүк<br />Эркин элим көбөйсө экен курамың.<br /> == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5 == Булактар == {{Булактар}} {{Кыргызстандагы шаарлар}} [[Категория:Манас (шаар)]] [[Категория:Кыргызстан шаарлары‎]] [[Категория:Жалал-Абад облусу]] [[Категория:Жалал-Абад облусунун шаарлары]] 29reb28wiyj8edomdq732wywf9cxzsm 648716 648714 2026-06-22T15:14:15Z Mirzoulugʻbek 4632 648716 wikitext text/x-wiki {{Маанилер|Манас (маанилери)}} {{ОЖ |макамы = шаар |кыргызча аталышы = Манас |расмий аталышы = |баш ийгени = Облустук денгээлдеги шаар |сүрөт = Жалал-Абад шаары.jpeg |сүрөт ачыктамасы = Манас шаарынын босогосу |өлкө = Кыргызстан |герб = |желек = Flag of Manas.svg |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = 70 |желектин туурасы = 150 |lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 73|lon_min = 00|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = type:city(70400)_region:KG |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Облус |облус = Жалал-Абад облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Уларбек Исмаилов |негизделген күнү = 1870 |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = Жалалабат (2002-2008) Жалал-Абад (2008-2025) |статустун берилиши = 1877 |аянты = 24,6 |бийиктиктин түрү = 763 |ОЖ борборунун бийиктиги = |климаты = |расмий тили = Кыргыз тили |расмий тили2 = |калкы = 159 997<ref name="автоссылка1">2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref> |элди каттоо жылы = 2017 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 74,7%<br> [[Өзбектер]] — 18,0%<br> [[Орустар]] — 3,4%<br> [[Татарлар]] — 1,2%<br> [[Орустар]] — 0,6%<ref name="Этно2009.Джалал-Абад">[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]</ref> |диний курамы = [[мусулмандар]] , [[христиандар]] |этнохороним = |убакыт аралыгы = |DST = |телефон коду = +996 (3722) |почта индекси = 715600 |почта индекстери = 715600-715607 |автоунаа коду = J, D, 04 |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = |сайты = |сайтынын тили = }} '''Манас''' — (''мурунку аталышы Жалал-Абад'') [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] административдик борбору. Шаардын аталышы — кыргыз элинин улуттук баатыры, [[Манас]] эпосунун башкы каарманынын урматына 2025-жылдын сентябрь айында берилген<ref>[https://president.kg/ru/news/all/39594 «Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Жалал-Абад шаарын Манас шаары деп кайра атоо жөнүндө» Мыйзамга кол коюлду]</ref>. Шаардын расмий негизделиши 1877-жылдын октябрь айы деп эсептелинет<ref>https://ru.kabar.kg/news/147-letnyaya-istoriya-dzhalal-abada-gorod-prevrashaetsya-v-sovremennyj-manas/</ref>. Чыгарган продукциясынын көлөмү жана өнөр жай потенциалы боюнча [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] [[Бишкек]], Оштон кийинки 3-шаар. [[Көгарт өрөөнү|Көгарт өрөөнүндө]], байыркы Улуу Жибек жолунун жана [[Бишкек-Ош автомобиль жолу|Бишкек-Ош автомобиль жолунун]] боюнда жайгашкан. Автомобиль жана темир жолдор тоому. Кыргызстандын борбору [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынан]] 560 км түштүк тарапта; Ош шаарына чейин эл аралык эски жол менен ([[Өзбекстан|Өзбекстандын]] Ханабат шаары аркылуу) 60 км, жаңы жол менен (Өзгөн шаары аркылуу) 100 км. Шаар аянты 8821 га. Калкы 92,1 миң (2009). Жалал-Абад шаары 1924-26-жылдарда округдун, 1926-28-жылдарда кантондун, 1939-59-жылы жана 1991-жылдан облустун борбору. Шаар Фергана өрөөнүнүн бир бөлүгүн түзгөн Көгарт өрөөнүнүн түзөң түштүк-чыгыш чет-жакасында, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы болгон Айып-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 755 мден (түштүк бөлүгүндө) 800 мге чейинки (түндүк бөлүгүндө) бийиктикте жайгашкан. Шаар жайгашкан аймактын рельефи негизинен түздүктүү; түштүк-батышты карай жалпы жантайыңкы. Мында төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон шагылдын үстүн лёсстуу катмар жаап жатат. Манас Кыргызстандагы эң жылуу жана күнөстүү шаар. Климаты мелүүн континенттик, жер ортолук деңиздик климатка окшоп кетет. Жайы ысык, кургакчыл, июлдун орточо температурасы 27°С, кышы мелүүн суук, жумшак, январдын орточо температурасы -4,1°С. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 490 мм. Күн тийүү узактыгы жылына 2787 саатты түзөт. Түштүк-батыштан жай соккон (0,6 м/сек) шамал үстөмдүк кылат. Манас шаарынын батыш тарабынан Көгарт, чыгыш тарабынан Чаңгет суулары агып өтөт. Көгарт суусунан ирригациялык көп тармактар башталып, сугат каналдарына таралып кетет. Чаңгеттин суусу сугатка кеңири пайдаланылат. Шаар жайгашкан аймакта жер астындагы суунун запасы да бар. == Суулары == Суу ресурстарынын ичинен маанилүү орунду Айып-Тоонун капталынан чыккан ысык жана минералдык суулар түзөт. Мында 60тан ашык булак бар, алардын 5и ысык (37-42°С), 12си жылуу (20°Сден жогору), калганы муздак булактар. Бул ысык жана минералдык суулардын кендери Орто Азиядагы эң белгилүү Жалал-Абад курортунун (ал шаардан 5 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 984 м бийиктикте жайгашкан) дарылоочу базасы болуп саналат. Курорттон 2,5 км аралыктагы 27 РЭ көзөнөгүнүн суусу Жалал-Абад пиво заводу тарабынан «Жалал-Абад» № 27 деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп, дары-суусундук суу катары соода тармактарына жөнөтүлөт. Курортто минералдуу суулардан сырткары, ошондой эле дары баткак (чым көңдүү) да пайдаланылат. Анын кени шаардан 5 км түштүк -чыгыш тарапта, Айып-Тоонун батыш капталында, деңиз деңгээлинен 1070-1075 м бийиктикте жайгашкан. Шаардын чеги жана Көгарт өрөөнүнүн ага чектеш аймагы жарым чөл жана кургак талаа ландшафттык зоналарында жайгашкан. == Калкы == Манас шаары Октябрь революциясына чейин эле Кыргызстандагы ири шаарлардын бири болгон. 1897-жылкы бүткүл Россиялык эл каттоонун маалыматы боюнча Жалал-Абаддын калкы 2713 (анын 1377си эркек, 1336сы аял), 1913-жылы 4,5 миң болгон. 2009-жылы шаар калкы 97,2 миң адамга жеткен; алардын 48,5%ын эркектер, 51,5%ын аялдар түзөт. Шаарда 30дан ашык улут өкүлдөрү жашайт, анын 45%тейи кыргыздар, 30%тейи өзбектер, 25%тейи башка улуттар. Шаар калкынын эмгекке жарамдуусу 55,5% (же 45,5 миң адам), экономикалык активдүүсү 28,3% (23,2 миң). Калктын табигый өсүүсү 2000-жылы 1141, миграциянын эсебинен өсүүсү 90 адамды түзгөн. Шаардын экономикасынын реалдуу секторунун ишканаларында 2000-жылы 16,7 миң адам иштеген (шаардын эмгек ресурсунун 34,5% и). Анын 41,0%и өнөр жайда, 8,0%и курулушта, 8,5%и транспортто, 25,0%и айыл чарбада, 17,5%и башка тармактарда иштеген. Рыноктук өзгөрүү мезгилинде шаарда соода, кызмат көрсөтүү (мейманкана) ресторан жана башка чөйрөлөрү өнүгө баштады. Соода чөйрөсү рынок шартына тез ылайыкташып кетти. Бирок, жумуш менен камсыз кылуунун тармак боюнча бөлүнүшү заманбап экономиканын талабын толук канааттандыра албайт. == Тарыхы == Манас шаары Фергана облусунун экономикасына жана социалдык-маданий жашоосуна таасир этүүчү ири кыштак катары 19-кылымда белгилүү болгон. Анын соодага ыңгайлуу тогуз жолдун тоомунда жайгашышы, дыйканчылыкка жагымдуу шарты, суунун молдугу калкты кызыктырып, кыштак тез эле өнүгө баштаган. 19-кылымдын орто ченинде бул жерде кербен сарай болуп, Фергана өрөөнүнүн жана Көгарт, Тогуз-Торонун калкынын ортосунда мал чарба продуктуларын алмашуучу дүң соода түйүнүнө айланган. 1890-1910-жылдарда Жалал-Абадда болуштук кеңсе ачылып, көчөлөр тартипке келтирилген. Почта пштей баштаган. Пахта жана башка техникалык, бакча өсүмдүктөрүн жакшыртуу багытында шаарда «Тажрыйба» участкасы түзүлгөн. Фельдшердик бөлүм ачылган. Ал эми 1912-жылы 6 орундуу 1-оорукана иштей баштаган. 1914-жылы көпөс Журавлёв 1-жолу механикалык тегирмен курган. 1916-жылы Жалал-Абадда 1-банк ачылган, шаарга темир жол жеткирилип, 1916-жылы 1-поезд келген. Шаарда 1917-жылы 17-19-декабрда Совет бийлиги жарыяланган. Кыргызстан Россияга кошулгандан кийин Жалал-Абад болуштуктун, 1924-28-жылдарда Жалал-Абад округунун борбору болгон. 1927-28-жылдарда Жалал-Абад кантону уюшулуп, Айым, Жалал-Абад, Көгарт, Базар-Коргон, Майкен, Кетмен-Төбө, Кызыл-Жар, Чоң Алай, Чаткал болуштуктарын бириктирип, борбору Жалал-Абад шаары болгон. 1928-жылы Жалал-Абад кантону Ош кантону менен биригип, Ош округу аталган. 1939-59-жылдарда Жалал-Абад облусунун борбору болгон. 1926-жылы облустук китепкана ачылган. Жалал-Абад шаарында көптөгөн белгилүү инсандар жашап, иштеген. Алар: Төрөкул Айтматов (Жалал-Абад кантонунда жер-суу реформасын жүргүзүү боюнча төрага; 1926-29), Эргеш Алиев (милициянын генералы), Кубат Жуматаев (Жалал-Абад обком комсомолунун мурдагы катчысы) жана башка 1926-жылы педтехникум ачылган. Ал 1947-57-жылы мугалпмдер институту деп аталган. Учурда ал Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ). 1938-жылы зооветмектеп ачылып, ал 1947-жылы зооветтехникум болгон. Ошол эле жылы механизаторлордун мектеби ачылып, 1992-жылдан лицей. Шаарда пахта тазалоочу (1939), кыш, сүт заводдору, МТС, тери иштетүүчү, кийим тигүүчү цехтер, эт комбинаты жана башка ишканалар, маданий мекемелер, спорт аянтчалары ачылган. Согуштан кийинки жылдары экономикалык жана турмуш-тиричилик мекемелери кеңейген. 1947-жылы аэропорт, пиво заводу жана башка курулуп, 1950-жылы шаардын өнүгүшү үчүн 1-генералдык план бекитилген. Облустук керек-жарак коому, Түштүк-Кыргыз жаңгак токойлору боюнча башкармалык уюштурулуп, кичи райондор пайда болгон. 1960-70-жылдары шаар андан ары өнүктү. «Кыргызмунай» чалгындоо экспедициясы Жалал-Абадда уюштурулуп, облустагы жанар май базалары аныкталды. Избаскенден Жалал-Абадга чейин созулган газ кууру курула баштады. Шаардык турмуш-тиричилик комбинаты, жер казуучу техникаларды даярдоочу, насос, курулуш материал чыгаруучу ишканалар, шаарды жана облусту (Ош облусун да) суюлтулган газ менен камсыз кылуучу база, мебель фабрикасы жана башка бар. Жалал-Абад шаары 1980-жылдары Кыргызстандын өнөр жай жана маданий ири борборлорунун бирине айланды. Ошондой эле пахта тазалоочу завод, кондитердик бирикме, мебель жана кийим тигүү фабрикалары, жыгаччылык, курулуш материалдар комбинаттары, жер казуучу техникаларды ремонттоо жана тамеки ферменттөө заводдору бар экономикалык борбор болуп саналат. 1996-жылы Кыргызстанда 1-болуп, нефть продуктуларын кайра иштетүүчү комбинат, элге керектүү товарларды чыгаруучу эл аралык биргелешкен ишканалар ишке киргизилди. 1993-жылдан университет, коммерциялык институт, окутуунун жаңы технологиясына негизделген лицейлер, Барпы атындагы облустук драма театры, филармония, маданий борборлор ачылды. Көп улуттуу шаар болгондуктан, улуттук-маданий борборлор уюшулган, мезгилдүү басылмалар чыгат, телекөрсөтүү пштейт. 2001-жылы облуста Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракеси белгиленген. Салтанатка арналып, Жалал-Абад шаарынын кире беришине «Курманбек кылымдар мурасы» комплекси, «Фольклордук талаа», «Телтору» ат майданы жана башка курулган. 2007-жылы Жалал-Абад шаары 125 жылдыгын белгиледи. == Экономикасы == Манас шаары Кыргызстандагы социалдык-экономикалык инфраструктурасы өнүккөн административдик, маданий жана өнөр жайлуу негизги борборлордун бири. Өнөр жай тармактары жана башка мекемелерде иштегендердин саны боюнча Манас Кыргызстандын түштүгүндөгү 2-ири шаар. Облустук өндүрүшүнүн жалпы көлөмүнүн 26,7%ын Манас шаарынын өнөр жай ишканалары чыгарган товардык продукция түзөт, ал эми электр энергия өндүрүшүн кошпой эсептегенде ал 42,0%га жетет. Катталган субъектилер менчиктөө формалары боюнча 91,3%ы (2624 субъект) жеке менчикке, 5,7%ы (165), мамлекеттик жана 3,0%ы (85) коммуналык менчикке тиешелүү. Алардын көбүн чакан ишканалар, азыраагын орто жана ири ишканалар түзөт. Чарба жүргүзүүчү субъектилердин дээрлик көбү соода, кызмат көрсөтүү, транспорт, айыл чарба, өнөр жай жана башка тармактарда катталган. == Өнөр жай == Өнөр жай продукциясынын басымдуу бөлүгүн отун (57,1%), жеңил (25,0%), ун-аралаш тоют (5,5%), тамак-аш (4,3%), машина куруу жана металл иштетүү (1,5%), курулуш материалдары (0,7%), башка өндүрүштөр (5,9%) берет. Шаардагы ири өнөр жай ишканалары: «Кыргыз Петролеум Компани» биргелешкен ишканасы, «Кыргыз пахтасы» ААК, «Айып булак» з-ду АК, «Арак заводу» ЖАК, «Азрет айып» дан продуктулар комбинаты АК, «Ак алтын» биргелешкен ишканасы, «Нур» АК, «Азиз тамеки», «Мата» АК жана башка Бул ишканалар пахта буласын (8,1 миң т өндүргөн), ферменттелген тамеки (3,1 миң т), ун (5,2 миң т), суу жана ликёр-алкоголь ичимдиктери (154,7 миң дал), токулбаган кездеме (узундугу 415,2 миң м), туташтыргычтар (151,8 миң даана), жеңил машиналар үчүн тетиктер (54,4 миң даана), бензин (46,8 миң Т), дизель майы (18,7 миң т), мазут (11,2 миң т) өндүргөн. Шаардын өнөр жайишканалары консоль насосторун (52 даана), электррадиаторлорун (220 миң даана), курама-бетон (1,1 миң м3), эмерек (3,3 млн сомдук), шпон (60 миң м2), минералдуу суу (1581,0 миң бөтөлкө), о. эле элге кеңири керектелүүчү тигилүү кийим жана трикотаж буюмдарын, эмерек, азык-түлүк товарларын, өсүмдүк майын, кондитер жана макарон азыктарын, суусундуктарды, самын жана башка чыгарат (2006). == Курулуш комплекси == Шаардын курулуш комплексине пахтаны кайра иштетүүчү «Ак алтын» биргелешкен ишканасынын имараты (жылдык кубаттуулугу 12,5 т пахта буласы), жалпы аянты 8675 м2 келген турак-жайлар, салтанат капкасы жана ат майдан кирет. Шаарда чет өлкөлүк (АКШ, Канада, Түштүк Корея, Кытай, Түркия, Швейцария, Италия өлкөлөрүнүн) ири компаниялар жана фирмалар менен биргелешкен 13 ишкана иштеп, чыгарган продукцияларын Борб. Азия өлкөлөрүнө экспорттоодо. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын облустук филиалы, «Кыргыз өнөр жай курулуш банк», Ачык типтеги АК «Эсептешүү-аманат компаниясы», «Кыргызстан», «Дос-Кредобанк», «Автобанк», «Курулуш банк» жана башка банктардын филиалдары иштейт. Мындан сырткары финансы уюмдары менен кредиттик линиялардын 18 өкүлчүлүктөрү менен филиалдары бар. == Транспорту == Манас шаарынын аймагында транспорттун төрт түрү өнүккөн. Алар автомобиль, темир жол, аба жана куур транспорту. Булардын ичинен маанилүүсү автомобиль транспорту. Негизги жол тоому катары облусту Кыргызстандын башка аймактары, республиканын борбору Бишкек шаары, ошондой эле Өзбекстан, Тажикстандын шаар-кыштактары менен байланыштырып турат. Ири магистралдары: Манас – Бишкек, Манас – Ош, Манас – Анжиян (Өзбекстан), Манас – Токтогул, Манас – Кербен, Манас – Каныш-Кыя, Манас – Арстанбап жана башка. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 415 км, алардын 70%ы асфальтталган. Сырткы экономикалык байланыштары негизинен темир жол транспорту менен жүргүзүлөт. Бишкек – Манас темир жол тармагы Казакстан, Өзбекстан, Тажикстандын аймактары аркылуу өтөт. Жүргүнчү жана жүк ташууда аба транспортунун да мааниси чоң. «Жалал-Абад» аэропортунан Бишкек, Каракол, Чолпон-Ата шаарына жана Казарман кыштагына авиакаттам болуп турат. Газ кууру Кочкор-Ата шаарчасынан Манас шаарына жүргүзүлгөн. Магистралдык газ куурунун узундугу 102 км, жогорку басымдуу газ куурунуку 171 км. Манаста газ бөлүштүрүүчү 4 тармак жана 50 пункт бар. Шаарда узундуу 10,2 км келген троллейбус линиясын куруу пландаштырылууда. == Байланыш == Калкты телефон, телеграф байланышы, радио жана телекөрсөтүү менен Манас «Кыргызтелеком» ишканасы камсыз кылат. Шаарда эл аралык линияга чыгууну камсыз кыла турган автоматташтырылган транзиттик түйүн (АТУК), шаар ичиндеги байланыштын 13 миң номурлуу автоматташтырылган телефон станциясы иштейт. 1994-жылы америкалык «КАТЕЛ» фирмасы менен уюктук (сотовый) байланыш пайдаланууга берилген. «КАРТ» тибиндеги радиотелефон станциясы көчмө телефондук байланышты камсыз кылат. 1998-жылдан «Интернет» компьютердик байланыш системасы иштөөдө. == Коомдук жайлар == Шаарда 400дөй соода, коомдук тамактануу жана турмуш-тиричилик кызмат көрсөтүү түйүндөрү бар. Борбордук базар (аянты 19800 м2; 501 орундуу), Шабдалызар (700 орундуу), «Мадумар ата» фирмасынын (80 орун), «Адилет» (380) жана башка жеке менчик базарлар, ошондой эле 6 чакан базар, 4 ресторан (500 орундуу), «Мөлмөл» мейманкана комплекси (200дөн ашык орун) иштөөдө. == Шаардын курулушу == Шаардын алгачкы чеги 1923-жылы апрелде белгиленип, ага 12 кыштак кирген. Шаар чегинин узундугу периметр боюнча 14 кмдж түзгөн. Шаарда 10 миңдей адам жашаган, 12 көчөсү болгон. Аянты 704 ганы түзүп, турак жай фондусу негизинен бир кабаттуу үйлөрдөн (жалпы аянты 113 миң м2) туруп, ал эми 2 кабаттуу үйлөр 6 миң м2ди, башкача айтканда 2,4%ды гана түзгөн. Манас шаарынын алгачкы башкы планы «Кыргыздолбоор» тарабынан 1950-жылы иштелип чыгып, кабыл алынган; ушул планга ылайык курула баштаган. Учурда шаар эски борбордук бөлүгүнөн сырткары 6 кичи районго бөлүнөт (алар Улуу Ата Мекендик согуштан кийин пайда болгон). Шаардын борбордук бөлүгү башкы планга ылайык реконструкцияланып, азыр да жаңыланууда. Шаардын чет-жакаларында «Достук», «Жеңиш», «Курманбек», «Пригородный», «СМУ-городок», «Спутник» кичи райондору жана Тайгараев атындагы айыл округунун турак жайлары жайгашкан. == Коммуналык чарбасы == Манас шаарында суу куурунун узундугу 176 км, а. и. көчө тармактарынын уз. 82 км. Суу белгиленген кубаттуулугу суткасына 57,2 миң м3 болгон 20 бургулоо көзөнөгү менен алынат. Алар шаардын ар кайсы райондорундагы 9 насостук станцияда жайгашкан, кубаттуулугу суткасына 2,7 миң м3. Канализация тармактарынын уз. 60 км, а. и. башкы коллекторлордуку 30 км, көчө тармактарыныкы 16,5 км, ички кварталдары менен короо жайлардыкы 13,5 км. Мындан сырткары шаардын аймагын селден коргоочу Сел-Арык, Чоң-Арык, Хан-Арык каналдары бар. == Билим берүү == Манас Түштүк Кыргызстандагы маданияттын жана билим берүүнүн ири борбору болуп саналат. 19-кылымдын аягында шаарда 8 мечит, 2 мектеп болсо, азыр жалпы билим берүүчү 20 мектеп иштеп, анда 20 миңден ашуун окуучу билим алат; 20 бала бакчада 3 миңден ашык бала тарбияланууда. 3 лицей, 2 спорт мектеби, балдардын экология, край таануу жана тех. чыгармачылык жана балдарга билим берүү борборлору, балдардын чыгармачылык үйү, кыргыз-түрк лицейи, менчик жана музыкалык (1956-жылдан), сүрөт (1975-жылдан) мектептери, маданият техникуму, медициналык окуу жайы (1939-жылдан), педагогикалык коллеж бар; ошондой эле 2 кесиптик-техниктик лицей (1938-жылдан айылдык, 1957-75-жылы шаардык кесиптик-техниктик окуу жайы болгон) бар. ЖОЖдор [Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ), Жалал-Абад коммерциялык институту, Кыргыз-өзбек эл достугу университети, ошондой эле Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясынын, КЭУнун, Ош ТУнун филиалдары] жана Жалал-Абад мамлекеттик технология институту иштейт. Илимий изилдөө иштерин КР УИАнын Түштүк бөлүмүнө караган Биосфера, Энергетика жана Микроэлектроника институттары, Табиятты коргоо коому жүргүзөт. == Саламаттыкты сактоо == Манас шаарында калкты медициналык жактан тейлөөчү 21 мекеме иштейт, анын 6сы стационар (2000); анда 432 врач (анын 106сы шаар калкын тейлейт) жана 949 медициналык орто билимдүү кызматкер эмгектенет. Шаарда облустук бириккен оорукана, облустук балдар ооруканасы (305 орундуу), кургак учук оорусун дарылоо диспансери (1947-жылдан иштейт), «Бакыт» балдар реабилитациялоо борбору, 5 бейтапкана, 11 үй-бүлөлүк врачтар тобу, «Дени сак үй-бүлө» борбору, облустук төрөт үйү (130 орундуу) иштейт. Шаар калкынын ден соолугун чыңдоодо Жалал-Абад курортунун мааниси зор. == Маданият == Шаарда 7 кинотеатр, облустук китепкана (5 филиалы бар; жалпы китеп фондусу 600 миңден ашык нуска), музей, 3 эс алуу паркы (Токтогул жана Навои атындагы, «Спутник» кичи районунда), 2 стадион, үстү жабык спорт залы, сууда сүзүү үчүн бассейн жана 500 орундуу ден соолук чыңдоо комплекси бар. Шаарда 3 тилде 11 гезит чыгат; алар: «Мезгил үнү», «Голос времени» (шаардык гезиттер), «Акыйкат жарчысы» (кыргыз тилинде), «Жалол-Абод тонги» (өзбек тилинде, облустук гезиттер). Облустук телерадиокомпания, 5 коммерциялык телекомпания иштейт, аларда берүүлөр кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде жүргүзүлөт. == Жалал-Абад облустук Барпы Алыкулов атындагы драма театры == [[Файл:Театр имени Барпы.jpeg|thumb|Барпы театры.]] Жалал-Абад облустук Барпы атындагы драма театры (Манас шаарындагы Толтогул аянты) 1992 – жылы 13 – мартта шаардык театр катары ачылып, 1994 – жылы облустук кыргыз театры статусун алган. 500 орундуу көрүү залы, 8 бөлмөдө жайгашкан костюм тигүү, гримдөө, сүрөт жана башка цехтери бар. Театр ачылгандан бери Расул Усмановтун “Эне түшү”, Айгүмүш Аксынын "Тактынын тагдыры", Султан Раевтин "Дубал", Мурза Гапаровтун "Киотого кеткен жол", жана башка драмаларды, "Жолборс кантип алданды" кыргыз эл жомогун, Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесине карата Ооганбек Станбековтун "Курманбек баатыр" спектаклин жана башкаларды койгон. 1999-жылы "Кыргызстан сорос" фондунун гранты менен Г. Фигейредонун "Эзоп" пьесасы коюлган. Бул пьеса менен театр Борбордук Азия өлкөлөрүнүн "Нооруз - 99" эл аралык театр фестивалына катышып байгелүү орунга ээ болгон. == Манас шаарынын гимни == Сөзү: Базарбай Жолдошбаевдики Обону: Кубанычбек Аширалиевдики Жалал-Абад жашыл шаарым турагым,<br />Жанга дабаа мөлтүр булак сууларың.<br />Жашоо үчүн күч кубатка дем берген,<br />Жакамдагы ыйык туткан тумарым.<br /> Жалал-Абад жаштык шаарым турагым,<br />Жалындаган өмүрдөгү кумарым.<br />Түштүгүмдө Чолпон жылдыз сымалдуу,<br />Түптүү элдин бекемдигин улагын.<br /> Кайырма: Бакыт шаарым Жалал-Абад<br />Барчылыкка болуп канат, болуп канат,<br />Бүгүнкүдөн эртеңкиси,<br />Берекеси толуп барат, толуп барат.<br /> Жалал-Абад, Жалал-Абад<br />Жергесинде зор салтанат, зор салтанат,<br />Эмгегинен жетип максатка,<br />Эли-Журтка даңкы калат, даңкы калат.<br /> Жалал-Абад ыйык шаарым турагым,<br />Жалпы журтка даңктап ырдап турамын.<br />Ачык асман күн нуруна бөлөнүп<br />Ар кыл улут досчулугун чыңагын.<br /> Жалал-Абад өнүп-өскөн турагым,<br />Жан жыргаткан обон күүсүн угамын.<br />Эгемендик шарданында түбөлүк<br />Эркин элим көбөйсө экен курамың.<br /> == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5 == Булактар == {{Булактар}} {{Кыргызстандагы шаарлар}} [[Категория:Манас (шаар)]] [[Категория:Кыргызстан шаарлары‎]] [[Категория:Жалал-Абад облусу]] [[Категория:Жалал-Абад облусунун шаарлары]] i3ifk8s6cmm0e1w4asn9wc6wd8msjsc 648753 648716 2026-06-23T11:34:49Z Artelow 2286 648753 wikitext text/x-wiki {{Маанилер|Манас (маанилери)}} {{ОЖ |макамы = шаар |кыргызча аталышы = Манас |расмий аталышы = |баш ийгени = Облустук денгээлдеги шаар |сүрөт = Жалал-Абад шаары.jpeg |сүрөт ачыктамасы = Манас шаарынын босогосу |өлкө = Кыргызстан |герб = |желек = Flag of Manas.svg |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = 70 |желектин туурасы = 150 |lat_dir = |lat_deg = 40|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 73|lon_min = 00|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = type:city(70400)_region:KG |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Облус |облус = Жалал-Абад облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Уларбек Исмаилов |негизделген күнү = 1870 |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = Жалалабат (2002-2008) Жалал-Абад (2008-2025) |статустун берилиши = 1877 |аянты = 24,6 |бийиктиктин түрү = 763 |ОЖ борборунун бийиктиги = |климаты = |расмий тили = Кыргыз тили |расмий тили2 = |калкы = 159 997<ref name="автоссылка1">2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]</ref> |элди каттоо жылы = 2017 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 74,7%<br> [[Өзбектер]] — 18,0%<br> [[Орустар]] — 3,4%<br> [[Татарлар]] — 1,2%<br> [[Орустар]] — 0,6%<ref name="Этно2009.Джалал-Абад">[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]</ref> |диний курамы = [[мусулмандар]] , [[христиандар]] |этнохороним = |убакыт аралыгы = |DST = |телефон коду = +996 (3722) |почта индекси = 715600 |почта индекстери = 715600-715607 |автоунаа коду = J, D, 04 |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө =Manas (city) |сайты = |сайтынын тили = }} '''Манас''' — (''мурунку аталышы Жалал-Абад'') [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] административдик борбору. Шаардын аталышы — кыргыз элинин улуттук баатыры, [[Манас]] эпосунун башкы каарманынын урматына 2025-жылдын сентябрь айында берилген<ref>[https://president.kg/ru/news/all/39594 «Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Жалал-Абад шаарын Манас шаары деп кайра атоо жөнүндө» Мыйзамга кол коюлду]</ref>. Шаардын расмий негизделиши 1877-жылдын октябрь айы деп эсептелинет<ref>https://ru.kabar.kg/news/147-letnyaya-istoriya-dzhalal-abada-gorod-prevrashaetsya-v-sovremennyj-manas/</ref>. Чыгарган продукциясынын көлөмү жана өнөр жай потенциалы боюнча [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] [[Бишкек]], Оштон кийинки 3-шаар. [[Көгарт өрөөнү|Көгарт өрөөнүндө]], байыркы Улуу Жибек жолунун жана [[Бишкек-Ош автомобиль жолу|Бишкек-Ош автомобиль жолунун]] боюнда жайгашкан. Автомобиль жана темир жолдор тоому. Кыргызстандын борбору [[Бишкек шаары|Бишкек шаарынан]] 560 км түштүк тарапта; Ош шаарына чейин эл аралык эски жол менен ([[Өзбекстан|Өзбекстандын]] Ханабат шаары аркылуу) 60 км, жаңы жол менен (Өзгөн шаары аркылуу) 100 км. Шаар аянты 8821 га. Калкы 92,1 миң (2009). Жалал-Абад шаары 1924-26-жылдарда округдун, 1926-28-жылдарда кантондун, 1939-59-жылы жана 1991-жылдан облустун борбору. Шаар Фергана өрөөнүнүн бир бөлүгүн түзгөн Көгарт өрөөнүнүн түзөң түштүк-чыгыш чет-жакасында, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы болгон Айып-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 755 мден (түштүк бөлүгүндө) 800 мге чейинки (түндүк бөлүгүндө) бийиктикте жайгашкан. Шаар жайгашкан аймактын рельефи негизинен түздүктүү; түштүк-батышты карай жалпы жантайыңкы. Мында төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон шагылдын үстүн лёсстуу катмар жаап жатат. Манас Кыргызстандагы эң жылуу жана күнөстүү шаар. Климаты мелүүн континенттик, жер ортолук деңиздик климатка окшоп кетет. Жайы ысык, кургакчыл, июлдун орточо температурасы 27°С, кышы мелүүн суук, жумшак, январдын орточо температурасы -4,1°С. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 490 мм. Күн тийүү узактыгы жылына 2787 саатты түзөт. Түштүк-батыштан жай соккон (0,6 м/сек) шамал үстөмдүк кылат. Манас шаарынын батыш тарабынан Көгарт, чыгыш тарабынан Чаңгет суулары агып өтөт. Көгарт суусунан ирригациялык көп тармактар башталып, сугат каналдарына таралып кетет. Чаңгеттин суусу сугатка кеңири пайдаланылат. Шаар жайгашкан аймакта жер астындагы суунун запасы да бар. == Суулары == Суу ресурстарынын ичинен маанилүү орунду Айып-Тоонун капталынан чыккан ысык жана минералдык суулар түзөт. Мында 60тан ашык булак бар, алардын 5и ысык (37-42°С), 12си жылуу (20°Сден жогору), калганы муздак булактар. Бул ысык жана минералдык суулардын кендери Орто Азиядагы эң белгилүү Жалал-Абад курортунун (ал шаардан 5 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 984 м бийиктикте жайгашкан) дарылоочу базасы болуп саналат. Курорттон 2,5 км аралыктагы 27 РЭ көзөнөгүнүн суусу Жалал-Абад пиво заводу тарабынан «Жалал-Абад» № 27 деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп, дары-суусундук суу катары соода тармактарына жөнөтүлөт. Курортто минералдуу суулардан сырткары, ошондой эле дары баткак (чым көңдүү) да пайдаланылат. Анын кени шаардан 5 км түштүк -чыгыш тарапта, Айып-Тоонун батыш капталында, деңиз деңгээлинен 1070-1075 м бийиктикте жайгашкан. Шаардын чеги жана Көгарт өрөөнүнүн ага чектеш аймагы жарым чөл жана кургак талаа ландшафттык зоналарында жайгашкан. == Калкы == Манас шаары Октябрь революциясына чейин эле Кыргызстандагы ири шаарлардын бири болгон. 1897-жылкы бүткүл Россиялык эл каттоонун маалыматы боюнча Жалал-Абаддын калкы 2713 (анын 1377си эркек, 1336сы аял), 1913-жылы 4,5 миң болгон. 2009-жылы шаар калкы 97,2 миң адамга жеткен; алардын 48,5%ын эркектер, 51,5%ын аялдар түзөт. Шаарда 30дан ашык улут өкүлдөрү жашайт, анын 45%тейи кыргыздар, 30%тейи өзбектер, 25%тейи башка улуттар. Шаар калкынын эмгекке жарамдуусу 55,5% (же 45,5 миң адам), экономикалык активдүүсү 28,3% (23,2 миң). Калктын табигый өсүүсү 2000-жылы 1141, миграциянын эсебинен өсүүсү 90 адамды түзгөн. Шаардын экономикасынын реалдуу секторунун ишканаларында 2000-жылы 16,7 миң адам иштеген (шаардын эмгек ресурсунун 34,5% и). Анын 41,0%и өнөр жайда, 8,0%и курулушта, 8,5%и транспортто, 25,0%и айыл чарбада, 17,5%и башка тармактарда иштеген. Рыноктук өзгөрүү мезгилинде шаарда соода, кызмат көрсөтүү (мейманкана) ресторан жана башка чөйрөлөрү өнүгө баштады. Соода чөйрөсү рынок шартына тез ылайыкташып кетти. Бирок, жумуш менен камсыз кылуунун тармак боюнча бөлүнүшү заманбап экономиканын талабын толук канааттандыра албайт. == Тарыхы == Манас шаары Фергана облусунун экономикасына жана социалдык-маданий жашоосуна таасир этүүчү ири кыштак катары 19-кылымда белгилүү болгон. Анын соодага ыңгайлуу тогуз жолдун тоомунда жайгашышы, дыйканчылыкка жагымдуу шарты, суунун молдугу калкты кызыктырып, кыштак тез эле өнүгө баштаган. 19-кылымдын орто ченинде бул жерде кербен сарай болуп, Фергана өрөөнүнүн жана Көгарт, Тогуз-Торонун калкынын ортосунда мал чарба продуктуларын алмашуучу дүң соода түйүнүнө айланган. 1890-1910-жылдарда Жалал-Абадда болуштук кеңсе ачылып, көчөлөр тартипке келтирилген. Почта пштей баштаган. Пахта жана башка техникалык, бакча өсүмдүктөрүн жакшыртуу багытында шаарда «Тажрыйба» участкасы түзүлгөн. Фельдшердик бөлүм ачылган. Ал эми 1912-жылы 6 орундуу 1-оорукана иштей баштаган. 1914-жылы көпөс Журавлёв 1-жолу механикалык тегирмен курган. 1916-жылы Жалал-Абадда 1-банк ачылган, шаарга темир жол жеткирилип, 1916-жылы 1-поезд келген. Шаарда 1917-жылы 17-19-декабрда Совет бийлиги жарыяланган. Кыргызстан Россияга кошулгандан кийин Жалал-Абад болуштуктун, 1924-28-жылдарда Жалал-Абад округунун борбору болгон. 1927-28-жылдарда Жалал-Абад кантону уюшулуп, Айым, Жалал-Абад, Көгарт, Базар-Коргон, Майкен, Кетмен-Төбө, Кызыл-Жар, Чоң Алай, Чаткал болуштуктарын бириктирип, борбору Жалал-Абад шаары болгон. 1928-жылы Жалал-Абад кантону Ош кантону менен биригип, Ош округу аталган. 1939-59-жылдарда Жалал-Абад облусунун борбору болгон. 1926-жылы облустук китепкана ачылган. Жалал-Абад шаарында көптөгөн белгилүү инсандар жашап, иштеген. Алар: Төрөкул Айтматов (Жалал-Абад кантонунда жер-суу реформасын жүргүзүү боюнча төрага; 1926-29), Эргеш Алиев (милициянын генералы), Кубат Жуматаев (Жалал-Абад обком комсомолунун мурдагы катчысы) жана башка 1926-жылы педтехникум ачылган. Ал 1947-57-жылы мугалпмдер институту деп аталган. Учурда ал Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ). 1938-жылы зооветмектеп ачылып, ал 1947-жылы зооветтехникум болгон. Ошол эле жылы механизаторлордун мектеби ачылып, 1992-жылдан лицей. Шаарда пахта тазалоочу (1939), кыш, сүт заводдору, МТС, тери иштетүүчү, кийим тигүүчү цехтер, эт комбинаты жана башка ишканалар, маданий мекемелер, спорт аянтчалары ачылган. Согуштан кийинки жылдары экономикалык жана турмуш-тиричилик мекемелери кеңейген. 1947-жылы аэропорт, пиво заводу жана башка курулуп, 1950-жылы шаардын өнүгүшү үчүн 1-генералдык план бекитилген. Облустук керек-жарак коому, Түштүк-Кыргыз жаңгак токойлору боюнча башкармалык уюштурулуп, кичи райондор пайда болгон. 1960-70-жылдары шаар андан ары өнүктү. «Кыргызмунай» чалгындоо экспедициясы Жалал-Абадда уюштурулуп, облустагы жанар май базалары аныкталды. Избаскенден Жалал-Абадга чейин созулган газ кууру курула баштады. Шаардык турмуш-тиричилик комбинаты, жер казуучу техникаларды даярдоочу, насос, курулуш материал чыгаруучу ишканалар, шаарды жана облусту (Ош облусун да) суюлтулган газ менен камсыз кылуучу база, мебель фабрикасы жана башка бар. Жалал-Абад шаары 1980-жылдары Кыргызстандын өнөр жай жана маданий ири борборлорунун бирине айланды. Ошондой эле пахта тазалоочу завод, кондитердик бирикме, мебель жана кийим тигүү фабрикалары, жыгаччылык, курулуш материалдар комбинаттары, жер казуучу техникаларды ремонттоо жана тамеки ферменттөө заводдору бар экономикалык борбор болуп саналат. 1996-жылы Кыргызстанда 1-болуп, нефть продуктуларын кайра иштетүүчү комбинат, элге керектүү товарларды чыгаруучу эл аралык биргелешкен ишканалар ишке киргизилди. 1993-жылдан университет, коммерциялык институт, окутуунун жаңы технологиясына негизделген лицейлер, Барпы атындагы облустук драма театры, филармония, маданий борборлор ачылды. Көп улуттуу шаар болгондуктан, улуттук-маданий борборлор уюшулган, мезгилдүү басылмалар чыгат, телекөрсөтүү пштейт. 2001-жылы облуста Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракеси белгиленген. Салтанатка арналып, Жалал-Абад шаарынын кире беришине «Курманбек кылымдар мурасы» комплекси, «Фольклордук талаа», «Телтору» ат майданы жана башка курулган. 2007-жылы Жалал-Абад шаары 125 жылдыгын белгиледи. == Экономикасы == Манас шаары Кыргызстандагы социалдык-экономикалык инфраструктурасы өнүккөн административдик, маданий жана өнөр жайлуу негизги борборлордун бири. Өнөр жай тармактары жана башка мекемелерде иштегендердин саны боюнча Манас Кыргызстандын түштүгүндөгү 2-ири шаар. Облустук өндүрүшүнүн жалпы көлөмүнүн 26,7%ын Манас шаарынын өнөр жай ишканалары чыгарган товардык продукция түзөт, ал эми электр энергия өндүрүшүн кошпой эсептегенде ал 42,0%га жетет. Катталган субъектилер менчиктөө формалары боюнча 91,3%ы (2624 субъект) жеке менчикке, 5,7%ы (165), мамлекеттик жана 3,0%ы (85) коммуналык менчикке тиешелүү. Алардын көбүн чакан ишканалар, азыраагын орто жана ири ишканалар түзөт. Чарба жүргүзүүчү субъектилердин дээрлик көбү соода, кызмат көрсөтүү, транспорт, айыл чарба, өнөр жай жана башка тармактарда катталган. == Өнөр жай == Өнөр жай продукциясынын басымдуу бөлүгүн отун (57,1%), жеңил (25,0%), ун-аралаш тоют (5,5%), тамак-аш (4,3%), машина куруу жана металл иштетүү (1,5%), курулуш материалдары (0,7%), башка өндүрүштөр (5,9%) берет. Шаардагы ири өнөр жай ишканалары: «Кыргыз Петролеум Компани» биргелешкен ишканасы, «Кыргыз пахтасы» ААК, «Айып булак» з-ду АК, «Арак заводу» ЖАК, «Азрет айып» дан продуктулар комбинаты АК, «Ак алтын» биргелешкен ишканасы, «Нур» АК, «Азиз тамеки», «Мата» АК жана башка Бул ишканалар пахта буласын (8,1 миң т өндүргөн), ферменттелген тамеки (3,1 миң т), ун (5,2 миң т), суу жана ликёр-алкоголь ичимдиктери (154,7 миң дал), токулбаган кездеме (узундугу 415,2 миң м), туташтыргычтар (151,8 миң даана), жеңил машиналар үчүн тетиктер (54,4 миң даана), бензин (46,8 миң Т), дизель майы (18,7 миң т), мазут (11,2 миң т) өндүргөн. Шаардын өнөр жайишканалары консоль насосторун (52 даана), электррадиаторлорун (220 миң даана), курама-бетон (1,1 миң м3), эмерек (3,3 млн сомдук), шпон (60 миң м2), минералдуу суу (1581,0 миң бөтөлкө), о. эле элге кеңири керектелүүчү тигилүү кийим жана трикотаж буюмдарын, эмерек, азык-түлүк товарларын, өсүмдүк майын, кондитер жана макарон азыктарын, суусундуктарды, самын жана башка чыгарат (2006). == Курулуш комплекси == Шаардын курулуш комплексине пахтаны кайра иштетүүчү «Ак алтын» биргелешкен ишканасынын имараты (жылдык кубаттуулугу 12,5 т пахта буласы), жалпы аянты 8675 м2 келген турак-жайлар, салтанат капкасы жана ат майдан кирет. Шаарда чет өлкөлүк (АКШ, Канада, Түштүк Корея, Кытай, Түркия, Швейцария, Италия өлкөлөрүнүн) ири компаниялар жана фирмалар менен биргелешкен 13 ишкана иштеп, чыгарган продукцияларын Борб. Азия өлкөлөрүнө экспорттоодо. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын облустук филиалы, «Кыргыз өнөр жай курулуш банк», Ачык типтеги АК «Эсептешүү-аманат компаниясы», «Кыргызстан», «Дос-Кредобанк», «Автобанк», «Курулуш банк» жана башка банктардын филиалдары иштейт. Мындан сырткары финансы уюмдары менен кредиттик линиялардын 18 өкүлчүлүктөрү менен филиалдары бар. == Транспорту == Манас шаарынын аймагында транспорттун төрт түрү өнүккөн. Алар автомобиль, темир жол, аба жана куур транспорту. Булардын ичинен маанилүүсү автомобиль транспорту. Негизги жол тоому катары облусту Кыргызстандын башка аймактары, республиканын борбору Бишкек шаары, ошондой эле Өзбекстан, Тажикстандын шаар-кыштактары менен байланыштырып турат. Ири магистралдары: Манас – Бишкек, Манас – Ош, Манас – Анжиян (Өзбекстан), Манас – Токтогул, Манас – Кербен, Манас – Каныш-Кыя, Манас – Арстанбап жана башка. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 415 км, алардын 70%ы асфальтталган. Сырткы экономикалык байланыштары негизинен темир жол транспорту менен жүргүзүлөт. Бишкек – Манас темир жол тармагы Казакстан, Өзбекстан, Тажикстандын аймактары аркылуу өтөт. Жүргүнчү жана жүк ташууда аба транспортунун да мааниси чоң. «Жалал-Абад» аэропортунан Бишкек, Каракол, Чолпон-Ата шаарына жана Казарман кыштагына авиакаттам болуп турат. Газ кууру Кочкор-Ата шаарчасынан Манас шаарына жүргүзүлгөн. Магистралдык газ куурунун узундугу 102 км, жогорку басымдуу газ куурунуку 171 км. Манаста газ бөлүштүрүүчү 4 тармак жана 50 пункт бар. Шаарда узундуу 10,2 км келген троллейбус линиясын куруу пландаштырылууда. == Байланыш == Калкты телефон, телеграф байланышы, радио жана телекөрсөтүү менен Манас «Кыргызтелеком» ишканасы камсыз кылат. Шаарда эл аралык линияга чыгууну камсыз кыла турган автоматташтырылган транзиттик түйүн (АТУК), шаар ичиндеги байланыштын 13 миң номурлуу автоматташтырылган телефон станциясы иштейт. 1994-жылы америкалык «КАТЕЛ» фирмасы менен уюктук (сотовый) байланыш пайдаланууга берилген. «КАРТ» тибиндеги радиотелефон станциясы көчмө телефондук байланышты камсыз кылат. 1998-жылдан «Интернет» компьютердик байланыш системасы иштөөдө. == Коомдук жайлар == Шаарда 400дөй соода, коомдук тамактануу жана турмуш-тиричилик кызмат көрсөтүү түйүндөрү бар. Борбордук базар (аянты 19800 м2; 501 орундуу), Шабдалызар (700 орундуу), «Мадумар ата» фирмасынын (80 орун), «Адилет» (380) жана башка жеке менчик базарлар, ошондой эле 6 чакан базар, 4 ресторан (500 орундуу), «Мөлмөл» мейманкана комплекси (200дөн ашык орун) иштөөдө. == Шаардын курулушу == Шаардын алгачкы чеги 1923-жылы апрелде белгиленип, ага 12 кыштак кирген. Шаар чегинин узундугу периметр боюнча 14 кмдж түзгөн. Шаарда 10 миңдей адам жашаган, 12 көчөсү болгон. Аянты 704 ганы түзүп, турак жай фондусу негизинен бир кабаттуу үйлөрдөн (жалпы аянты 113 миң м2) туруп, ал эми 2 кабаттуу үйлөр 6 миң м2ди, башкача айтканда 2,4%ды гана түзгөн. Манас шаарынын алгачкы башкы планы «Кыргыздолбоор» тарабынан 1950-жылы иштелип чыгып, кабыл алынган; ушул планга ылайык курула баштаган. Учурда шаар эски борбордук бөлүгүнөн сырткары 6 кичи районго бөлүнөт (алар Улуу Ата Мекендик согуштан кийин пайда болгон). Шаардын борбордук бөлүгү башкы планга ылайык реконструкцияланып, азыр да жаңыланууда. Шаардын чет-жакаларында «Достук», «Жеңиш», «Курманбек», «Пригородный», «СМУ-городок», «Спутник» кичи райондору жана Тайгараев атындагы айыл округунун турак жайлары жайгашкан. == Коммуналык чарбасы == Манас шаарында суу куурунун узундугу 176 км, а. и. көчө тармактарынын уз. 82 км. Суу белгиленген кубаттуулугу суткасына 57,2 миң м3 болгон 20 бургулоо көзөнөгү менен алынат. Алар шаардын ар кайсы райондорундагы 9 насостук станцияда жайгашкан, кубаттуулугу суткасына 2,7 миң м3. Канализация тармактарынын уз. 60 км, а. и. башкы коллекторлордуку 30 км, көчө тармактарыныкы 16,5 км, ички кварталдары менен короо жайлардыкы 13,5 км. Мындан сырткары шаардын аймагын селден коргоочу Сел-Арык, Чоң-Арык, Хан-Арык каналдары бар. == Билим берүү == Манас Түштүк Кыргызстандагы маданияттын жана билим берүүнүн ири борбору болуп саналат. 19-кылымдын аягында шаарда 8 мечит, 2 мектеп болсо, азыр жалпы билим берүүчү 20 мектеп иштеп, анда 20 миңден ашуун окуучу билим алат; 20 бала бакчада 3 миңден ашык бала тарбияланууда. 3 лицей, 2 спорт мектеби, балдардын экология, край таануу жана тех. чыгармачылык жана балдарга билим берүү борборлору, балдардын чыгармачылык үйү, кыргыз-түрк лицейи, менчик жана музыкалык (1956-жылдан), сүрөт (1975-жылдан) мектептери, маданият техникуму, медициналык окуу жайы (1939-жылдан), педагогикалык коллеж бар; ошондой эле 2 кесиптик-техниктик лицей (1938-жылдан айылдык, 1957-75-жылы шаардык кесиптик-техниктик окуу жайы болгон) бар. ЖОЖдор [Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ), Жалал-Абад коммерциялык институту, Кыргыз-өзбек эл достугу университети, ошондой эле Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясынын, КЭУнун, Ош ТУнун филиалдары] жана Жалал-Абад мамлекеттик технология институту иштейт. Илимий изилдөө иштерин КР УИАнын Түштүк бөлүмүнө караган Биосфера, Энергетика жана Микроэлектроника институттары, Табиятты коргоо коому жүргүзөт. == Саламаттыкты сактоо == Манас шаарында калкты медициналык жактан тейлөөчү 21 мекеме иштейт, анын 6сы стационар (2000); анда 432 врач (анын 106сы шаар калкын тейлейт) жана 949 медициналык орто билимдүү кызматкер эмгектенет. Шаарда облустук бириккен оорукана, облустук балдар ооруканасы (305 орундуу), кургак учук оорусун дарылоо диспансери (1947-жылдан иштейт), «Бакыт» балдар реабилитациялоо борбору, 5 бейтапкана, 11 үй-бүлөлүк врачтар тобу, «Дени сак үй-бүлө» борбору, облустук төрөт үйү (130 орундуу) иштейт. Шаар калкынын ден соолугун чыңдоодо Жалал-Абад курортунун мааниси зор. == Маданият == Шаарда 7 кинотеатр, облустук китепкана (5 филиалы бар; жалпы китеп фондусу 600 миңден ашык нуска), музей, 3 эс алуу паркы (Токтогул жана Навои атындагы, «Спутник» кичи районунда), 2 стадион, үстү жабык спорт залы, сууда сүзүү үчүн бассейн жана 500 орундуу ден соолук чыңдоо комплекси бар. Шаарда 3 тилде 11 гезит чыгат; алар: «Мезгил үнү», «Голос времени» (шаардык гезиттер), «Акыйкат жарчысы» (кыргыз тилинде), «Жалол-Абод тонги» (өзбек тилинде, облустук гезиттер). Облустук телерадиокомпания, 5 коммерциялык телекомпания иштейт, аларда берүүлөр кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде жүргүзүлөт. == Жалал-Абад облустук Барпы Алыкулов атындагы драма театры == [[Файл:Театр имени Барпы.jpeg|thumb|Барпы театры.]] Жалал-Абад облустук Барпы атындагы драма театры (Манас шаарындагы Толтогул аянты) 1992 – жылы 13 – мартта шаардык театр катары ачылып, 1994 – жылы облустук кыргыз театры статусун алган. 500 орундуу көрүү залы, 8 бөлмөдө жайгашкан костюм тигүү, гримдөө, сүрөт жана башка цехтери бар. Театр ачылгандан бери Расул Усмановтун “Эне түшү”, Айгүмүш Аксынын "Тактынын тагдыры", Султан Раевтин "Дубал", Мурза Гапаровтун "Киотого кеткен жол", жана башка драмаларды, "Жолборс кантип алданды" кыргыз эл жомогун, Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесине карата Ооганбек Станбековтун "Курманбек баатыр" спектаклин жана башкаларды койгон. 1999-жылы "Кыргызстан сорос" фондунун гранты менен Г. Фигейредонун "Эзоп" пьесасы коюлган. Бул пьеса менен театр Борбордук Азия өлкөлөрүнүн "Нооруз - 99" эл аралык театр фестивалына катышып байгелүү орунга ээ болгон. == Манас шаарынын гимни == Сөзү: Базарбай Жолдошбаевдики Обону: Кубанычбек Аширалиевдики Жалал-Абад жашыл шаарым турагым,<br />Жанга дабаа мөлтүр булак сууларың.<br />Жашоо үчүн күч кубатка дем берген,<br />Жакамдагы ыйык туткан тумарым.<br /> Жалал-Абад жаштык шаарым турагым,<br />Жалындаган өмүрдөгү кумарым.<br />Түштүгүмдө Чолпон жылдыз сымалдуу,<br />Түптүү элдин бекемдигин улагын.<br /> Кайырма: Бакыт шаарым Жалал-Абад<br />Барчылыкка болуп канат, болуп канат,<br />Бүгүнкүдөн эртеңкиси,<br />Берекеси толуп барат, толуп барат.<br /> Жалал-Абад, Жалал-Абад<br />Жергесинде зор салтанат, зор салтанат,<br />Эмгегинен жетип максатка,<br />Эли-Журтка даңкы калат, даңкы калат.<br /> Жалал-Абад ыйык шаарым турагым,<br />Жалпы журтка даңктап ырдап турамын.<br />Ачык асман күн нуруна бөлөнүп<br />Ар кыл улут досчулугун чыңагын.<br /> Жалал-Абад өнүп-өскөн турагым,<br />Жан жыргаткан обон күүсүн угамын.<br />Эгемендик шарданында түбөлүк<br />Эркин элим көбөйсө экен курамың.<br /> == Колдонулган адабияттар == * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5 == Булактар == {{Булактар}} {{Кыргызстандагы шаарлар}} [[Категория:Манас (шаар)]] [[Категория:Кыргызстан шаарлары‎]] [[Категория:Жалал-Абад облусу]] [[Категория:Жалал-Абад облусунун шаарлары]] c8zssnimth1pcszcvyhklay108cofrq 10 44900 648742 647990 2026-06-23T10:02:25Z CommonsDelinker 130 Replacing Flag_of_Peru_(state).svg with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war flag [ht 648742 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|өлкө желеги/желек</noinclude>}}} | өлчөмү = {{{өлчөмү|}}} | alias = Перу | flag alias = War flag of Peru.svg | flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg | flag alias-1822 = Flag of Peru (1822–1825).svg | flag alias-1822-мар = Flag of Peru (1822).svg | flag alias-1820 = Flag of Peru (1821-1822).svg | flag alias-АДК = War flag of Peru.svg | flag alias-армия = State flag of Peru.svg | flag alias-соода = Flag of Peru.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1825 | var2 = 1822 | var3 = 1822-мар | var4 = 1820 | var5 = АДК | var6 = армия | var7 = соода </noinclude> }}<noinclude> [[bg:Шаблон:Флагификация/Перу]] </noinclude> clx09la8cyasj4a5eowhwp3jfzfq3w8 0 56793 648745 207874 2026-06-23T11:05:32Z Artelow 2286 648745 wikitext text/x-wiki {{Илимпоз |Ысымы = |Расмий ысымы =Мамытов Миталип Мамытович |Сүрөт =Мамытов Миталип Мамытович (3-октябрь 2014).jpg |Туурасы =280px |Сүрөттүн аталышы = |Туулган жылы = 16.12.1939 |Туулган жери = [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Ош облусу]], [[Ноокат району]], [[Көк-Жар (Ноокат району)|Көк-Жар]] |Каза болгон жылы = |Каза болгон жери = |Жарандыгы = |Илимий чөйрөсү = [[нейрохирургия]] |Иштеген жери = |Илимий даражасы = илим доктору |Илимий наамы = академик |Альма-матер = [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]] |Илимий жетекчиси = |Белгилүү окуучулары = |Белгилүү болгондугу = ** |Сыйлыктары = |Кол тамгасы = |Кол тамгасынын туурасы = |Сайты = }} '''Мамытов Миталип Мамытович''' (16. 12. 1939-жылы туулган, Ош областы, Ноокат району, Көк-Жар айылы) – нейрохирург, медицина илимдеринин доктору (1987), профессор (1989), Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиги (2005), корреспондент мүчөсү (2000), Кыргыз Республикасынын Эл Баатыры (2011). КММИни (1966), Ленинград нейрохирургия ИИИнин аспирантурасын (1971) бүтүргөн. КММИде ассистент (1972–76), доцент (1976–89). 1989-жылдан КММАнын невропотология жана нейрохирургия кафедрасында профессор КММАда декан, проректор (1988–97), Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министри (2002–05.) болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген врачы (1989) жана илимге эмгек сиңирген ишмер (1999). Нью-Йорк Илимдер академиясынын академиги (1999), Россия нейрохирургдар ассоциациясынын ардактуу мүчөсү (2002). Илимий эмгеги мээнин шишиктерин хирург. жол менен дарылоого арналган. Нейрохирургия боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 4 ойлоп табуусу, 5 окуу куралы бар. Даңк медалы (1997), «Миллиондун бири» номинациясынын алтын медалы (2001) менен сыйланган. Эмгектери: Опухоли головного мозга. Учебное пособие для студентов (в соавторстве). Б., 1997; Избранное. Б. 1999; Черепно-мозговая травма (клиника, диагностика и лечение). Б. 2001; Нейрохирургические проблемы мозговых инсультов. Б., 2002. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 ppodclm170xtyjyb3s1y4tfxpqgaceo 648747 648745 2026-06-23T11:10:36Z Artelow 2286 648747 wikitext text/x-wiki {{Илимпоз |Ысымы = |Расмий ысымы =Мамытов Миталип Мамытович |Сүрөт =Мамытов Миталип Мамытович (3-октябрь 2014).jpg |Туурасы =280px |Сүрөттүн аталышы = |Туулган жылы = 16.12.1939 |Туулган жери = [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Ош облусу]], [[Ноокат району]], [[Көк-Жар (Ноокат району)|Көк-Жар]] |Каза болгон жылы = |Каза болгон жери = |Жарандыгы = |Илимий чөйрөсү = [[нейрохирургия]] |Иштеген жери = |Илимий даражасы = илим доктору |Илимий наамы = академик |Альма-матер = [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]] |Илимий жетекчиси = |Белгилүү окуучулары = |Белгилүү болгондугу = ** |Сыйлыктары = |Кол тамгасы = |Кол тамгасынын туурасы = |Сайты = |Уикиказына=|Commons=|Main Page=}} '''Мамытов Миталип Мамытович''' (16. 12. 1939-жылы туулган, Ош областы, Ноокат району, Көк-Жар айылы) – нейрохирург, медицина илимдеринин доктору (1987), профессор (1989), Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиги (2005), корреспондент мүчөсү (2000), Кыргыз Республикасынын Эл Баатыры (2011). КММИни (1966), Ленинград нейрохирургия ИИИнин аспирантурасын (1971) бүтүргөн. КММИде ассистент (1972–76), доцент (1976–89). 1989-жылдан КММАнын невропотология жана нейрохирургия кафедрасында профессор КММАда декан, проректор (1988–97), Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министри (2002–05.) болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген врачы (1989) жана илимге эмгек сиңирген ишмер (1999). Нью-Йорк Илимдер академиясынын академиги (1999), Россия нейрохирургдар ассоциациясынын ардактуу мүчөсү (2002). Илимий эмгеги мээнин шишиктерин хирург. жол менен дарылоого арналган. Нейрохирургия боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 4 ойлоп табуусу, 5 окуу куралы бар. Даңк медалы (1997), «Миллиондун бири» номинациясынын алтын медалы (2001) менен сыйланган. Эмгектери: Опухоли головного мозга. Учебное пособие для студентов (в соавторстве). Б., 1997; Избранное. Б. 1999; Черепно-мозговая травма (клиника, диагностика и лечение). Б. 2001; Нейрохирургические проблемы мозговых инсультов. Б., 2002. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 lh19rrao7opvrb62swl2edsrv5pb706 648750 648747 2026-06-23T11:15:16Z Artelow 2286 648750 wikitext text/x-wiki {{Илимпоз |Ысымы = Мамытов Миталип Мамытович |Расмий ысымы = Мамытов Миталип Мамытович |Сүрөт = Мамытов Миталип Мамытович (3-октябрь 2014).jpg |Туурасы = 280px |Сүрөттүн аталышы = |Туулган жылы = 16.12.1939 |Туулган жери = [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Ош облусу]], [[Ноокат району]], [[Көк-Жар (Ноокат району)|Көк-Жар]] |Каза болгон жылы = |Каза болгон жери = |Жарандыгы = |Илимий чөйрөсү = [[нейрохирургия]] |Иштеген жери = |Илимий даражасы = илим доктору |Илимий наамы = академик |Альма-матер = [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]] |Илимий жетекчиси = |Белгилүү окуучулары = |Белгилүү болгондугу = ** |Сыйлыктары = |Кол тамгасы = |Кол тамгасынын туурасы = |Сайты = |Уикиказына=Mitalip Mamytov}} '''Мамытов Миталип Мамытович''' (16. 12. 1939-жылы туулган, Ош областы, Ноокат району, Көк-Жар айылы) – нейрохирург, медицина илимдеринин доктору (1987), профессор (1989), Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиги (2005), корреспондент мүчөсү (2000), Кыргыз Республикасынын Эл Баатыры (2011). КММИни (1966), Ленинград нейрохирургия ИИИнин аспирантурасын (1971) бүтүргөн. КММИде ассистент (1972–76), доцент (1976–89). 1989-жылдан КММАнын невропотология жана нейрохирургия кафедрасында профессор КММАда декан, проректор (1988–97), Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министри (2002–05.) болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген врачы (1989) жана илимге эмгек сиңирген ишмер (1999). Нью-Йорк Илимдер академиясынын академиги (1999), Россия нейрохирургдар ассоциациясынын ардактуу мүчөсү (2002). Илимий эмгеги мээнин шишиктерин хирург. жол менен дарылоого арналган. Нейрохирургия боюнча адис. 130дан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 4 ойлоп табуусу, 5 окуу куралы бар. Даңк медалы (1997), «Миллиондун бири» номинациясынын алтын медалы (2001) менен сыйланган. Эмгектери: Опухоли головного мозга. Учебное пособие для студентов (в соавторстве). Б., 1997; Избранное. Б. 1999; Черепно-мозговая травма (клиника, диагностика и лечение). Б. 2001; Нейрохирургические проблемы мозговых инсультов. Б., 2002. [[Категория:Инсандар]] ==Колдонулган адабияттар== * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 t1jfbpujezzc0lsain2t9pruu2az7j5 0 57773 648726 611162 2026-06-22T22:42:13Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648726 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Шаар |кыргызча аталышы = Рюссельсхайм |расмий аталышы = Rüsselsheim |сүрөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = DEU Rüsselsheim COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=58 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=55 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Гессен |таблицадагы облус = Гессен |район түрү = Германия району{{!}}Району |район = Грос-Герау |таблицадагы район = Грос-Герау (район){{!}}Грос-Герау |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Штефан Гильтовски |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 58,3 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 88 |климаты = |расмий тили = |калкы = 60294 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 06142 |почта индекси = 65428 |почта индекстери = |автоунаа коду = GG |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 06 4 33 012 |Commons түрмөгүндө = Rüsselsheim |сайты = http://www.stadt-ruesselsheim.de/ |сайтынын тили = de }} '''Рюссельсхайм''' ({{lang-de|Rüsselsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Гессен]] [[Германия жерлери|жеринде]] жайгашкан [[Шаар]]. [[Дармштадт (округ)|Дармштадт]] [[Административдик округ (Германия)|административдик округуна]] карайт. [[Грос-Герау (район)|Грос-Герау]] районуна кирет. Калкы — 60294 киши(2013-ж.). .<ref>[http://www.statistik-hessen.de/static/publikationen/A/AI2_AII_AIII_AV_10-1hj_pdf.zip Bevölkerung der hessischen Gemeinden am 31. Dezember 2010]</ref> Аянты — 58,3 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''06 4 33 012''. Мэр — Штефан Гильтовски. == Булактар == {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.stadt-ruesselsheim.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229194703/http://www.stadt-ruesselsheim.de/ |date=2012-02-29 }} {{Гессен райондору}} {{Германия:Грос-Герау району:Шаарлар}} {{Hesse-geo-stub}} [[Категория:Гессен шаарлары]] ap0hgblfx7yvq528zxhb1zhbscjzduw 0 72866 648738 644684 2026-06-23T09:15:54Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648738 wikitext text/x-wiki [[Файл:Little Miss Muffet 2 - WW Denslow - Project Gutenberg etext 18546.jpg|250px|thumbnail|[[Арахнофобия]] - [[Жөргөмүш|Жөргөмүштөн]] коркуу фобиясы ]] '''Фобия''' – ({{lang-el|'''φόβος'''}} - {{Lang-gr|''phobos''}} – к'''оркуу''') – кандайдыр бир нерседен же абалдан катуу коркуу дегенди билдирет. Ар адамдын фобиясы ар түрдүү болот жана бирөөгө фобия болуп саналган нерсе башка бир адам үчүн фобия болбой калышы мүмкүн. Негизинен, фобия өтө көп түргө бөлүнөт. Адистердин айтуусунда, канча түрдүү мүнөз­дөгү адам болсо, ошончо түрдүү фобия болот. Башкача айтканда, фобиялардын түрү өтө көп жана ар бири өзүнчө аталышка ээ. Фобиянын ар бир аталышы өзүнчө термин катары каралгандыктан, фобиянын өзүнүн атайын сөздүгү түзүлгөн<ref>{{Cite web |title=Федии: кыскача маалымат |url=https://pashenko.moscow/fobii-kratkaja-informacija/ |accessdate=2021-09-08 |archivedate=2024-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130162952/https://pashenko.moscow/fobii-kratkaja-informacija/ }}</ref>. ==Фобиянын түрлөрү== Жалпысынан алганда, фобия түрлөрү төмөндөгүдөй чоң категорияларга бөлүнөт: * '''Жаныбарлар фобиясы''' - Буга жаныбарлардын бардык түрлөрү жана курт-кумурскалар кирет. * '''Жаратылыш кубулуштарына байланыштуу фобия'''. * '''Оорукана фобиясы''' * '''Коомдук жайларга байланыштуу фобия'''- Бул фобия түрү көпүрө, тоннель, жабык мекеме, лифт сыяктуу коомдук жайларды өзүнө камтыйт. * '''Транспорт фобиясы''' * '''Арахнофобия''' – жөр­гө­­­мүштөн коркуу. Аялдардын элүү пайызы, эркектердин он пайызы жөргөмүштөрдөн аябай коркушат. * '''Коомдук фобия''' – коомго жана көпчүлүк элге жек көрүндү болуп калуудан коркуу. Буга көбүнчө ата-энеси ажы­­рашкан же ата-эне мээримин көр­бөй калган балдар кирет. * '''Аэрофобия''' – самолётко түшүү­дөн же учуудан коркуу. * '''Агорафобия''' – ачык жерлерден жа­­на жагымсыз кырдаал болуп кетиши мүмкүн болгон жерлерден коркуу. * (Жана башка ушул сыяктуу фобияларга бөлүнөт) ==Шилтемелер== {{Stub}} <references /><ref>https://www.verywellmind.com/list-of-phobias-2795453{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> b0kpqil9ptxp5py432bq13lgv6ocsln 0 121967 648713 638603 2026-06-22T12:52:58Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648713 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Шайлдабекова Нуржан Кармабековна |сүрөтү =Shaildabekova.jpg | кызматы = Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук комиссиясынын төрайымы | катары = | желек = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg | желек2 = Flag of Kyrgyzstan.svg | иш баштоо убагы = 28 июнь 2016-жыл | иш аяктоо убагы = | андан мурунку инсан = [[Туйгунаалы Абдраимов]] |билими = Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети |кесиби = юрист, дипломат |партиясы = |туулган датасы = 12 сентябрь 1968 жыл |туулган жери = Люксембург айылы, [[Ысык-Ата району]], [[Чүй облусу]], [[Кыргыз ССР]] |каза болгон жылы = |каза болгон жери = |жубайы = |балдары = |улуту = кыргыз |дини = |атасы = |энеси = }} '''Шайлдабекова Нуржан Кармабековна''' (12-сентябрь, [[1968]], Люксембург айылы, [[Ысык-Ата району|Ысык-Ата]] району, [[Чүй облусу]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]]) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, Кыргыз Республикасынын [https://shailoo.gov.kg/ru/CIKBShK/Sostav_CIKBShKnyn_kuramy/shajldabekova-n/ Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча Борбордук комиссиясынын төрайымы], КР Президентинин Аппаратынын жетекчисинин орун басары (11.2015 – 06.2016 ж.), [[Германия|Германиядагы]] Кыргызстан элчилигинин 1-чи катчысы (08.2005 - 05.2006). Мамлекеттик кызматтын III класстагы мамлекеттик кеңешчиси, [[Курманжан датка ордени|“Курманжан Датка]]” орденинин ээси. ==Өмүр баяны== 1968-жылдын 12-сентябрында Чүй облусунун [Ысык-Ата районундагы] Люксембург айылында туулган. === Билими: === * 1990-жылы Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университетинин тарых факультетин бүтүргөн. * 1994-жылдын октябрынан тартып 1995-жылдын декабрына чейин Дортмунд атындагы Европалык Изилдөө жана Эл аралык мамилелер институтунда стажировка өткөн. * 2004-жылы КУУнун юридикалык факультетин аяктаган. Ошол эле жылы Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин Дипломатиялык академиясын бүтүргөн. ===Эмгек жолу:=== * 1990-1991-ж.ж. - Окутуучу-стажер, Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университетинин тарых кафедрасында лаборант. * 1992-1994-ж.ж. - Улуттук илимдер академиясынын саясат жана экономика институтунун аспиранты. * 1994-1995-ж.ж. - Кыргыз Республикасынын Жогорку Советинин Эл аралык жана парламенттер аралык мамилелер боюнча комитетинин 1-категориядагы адиси. * 1996-ж.-Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин Тышкы экономикалык жана эл аралык маселелер боюнча комитеттин эксперти. * 01.1997-09.2004-ж.ж. - Эксперттик топтун башчысы, Жогорку Кенештин Эл аралык жана парламенттер аралык байланыштар боюнча комитетинин бөлүм башчысы. * 10.2004-05.2005-ж.ж. - «ЦМС» ЖАКынын укуктук жана өнүктүрүү маселелери боюнча вице-президенти. * 05.2005-06.2005-ж.ж. - Өзгөчө кырдаалдар министринин кеӊешчиси. * 08.2005-05.2006-ж.ж. - Германия Федеративдик Республикасындагы Кыргыз Республикасынын Элчилигинин биринчи катчысы. * 04.2006-05.2007-ж.ж. - Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасынын Эл аралык байланыштар жана экстрадиция бөлүмүнүн башчысы. * 05.2007-11.2009-ж.ж. – Юридикалык компаниянын директору. * 11.2009-12.2010-ж.ж. - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын эксперти (мыйзам долбоорлоо ишине мониторинг, парламент менен өз ара аракеттенүү). * 12.2010 - 01.2012-ж.ж. - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын мыйзам долбоорлоо ишин координациялоо тобунун жетекчиси. * 02.2012 - 07.2015-ж.ж. - Кыргыз Республикасынын Президентинин укуктук камсыздоо бөлүмүнүн башчысынын орун басары. * 5.11.2015 - 06.23.16-ж.ж.- Кыргыз Республикасынын Президенттинин Аппаратынын жетекчисинин орун басары. Мамлекеттик кызматтын 3-класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Юстиция министрлигинин 1-класстагы кеӊешчиси. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын отличниги. Кыргыз Республикасынын юстициясынын отличниги. 2021-жылдын июль айында комиссиянын жаңы курамы түзүлгөндүктөн, Нуржан Шайлдабекова кайрадан Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасы болуп шайланган. == Сыйлыктары == * "Курманжан Датка" ордени (2017 ж.) ==Эскертүүлөр== {{Эскертүүлөр}} ==Булагы== '''''Расмий сайттар''''' * http://www.president.kg/ru/news/6991_ot_imeni_prezidenta_almazbeka_atambaeva_seme_6-millionnogo_kyirgyizstantsa_vruchen_sertifikat_na_poluchenie_kvartiryi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828020639/https://www.president.kg/ru/news/6991_ot_imeni_prezidenta_almazbeka_atambaeva_seme_6-millionnogo_kyirgyizstantsa_vruchen_sertifikat_na_poluchenie_kvartiryi/ |date=2023-08-28 }}]] * http://www.gov.kg/?p=84969 * http://www.president.kg/ru/news/7935_prezident_almazbek_atambaev_vnes_kandidaturyi_dlya_izbraniya_chlenami_tsentralnoy_komissii_po_vyiboram_i_provedeniyu_referendumov_kr/]]http://www.president.kg/ru/news/8140_prezident_almazbek_atambaev_prinyal_predsedatelya_tsentralnoy_komissii_po_vyiboram_i_provedeniyu_referendumov_nurjan_shayldabekovu/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] * http://www.president.kg/ru/news/8866_prezident_almazbek_atambaev_vstretilsya_s_premer-ministrom_sooronbaem_jeenbekovyim_i_predsedatelem_tsik_nurjan_shayldabekovoy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828020634/https://www.president.kg/ru/news/8866_prezident_almazbek_atambaev_vstretilsya_s_premer-ministrom_sooronbaem_jeenbekovyim_i_predsedatelem_tsik_nurjan_shayldabekovoy/ |date=2023-08-28 }}]] * http://www.president.kg/ru/news/9516_prezident_almazbek_atambaev_prinyal_predsedatelya_tsentralnoy_komissii_po_vyiboram_i_provedeniyu_referendumov_nurjan_shayldabekovu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828020632/https://www.president.kg/ru/news/9516_prezident_almazbek_atambaev_prinyal_predsedatelya_tsentralnoy_komissii_po_vyiboram_i_provedeniyu_referendumov_nurjan_shayldabekovu/ |date=2023-08-28 }}]] * http://iacis.ru/pressroom/news/partnery/14_ya_evropeyskaya_konferentsii_organov_administrirovaniya_vyborov_prodolzhaet_svoyu_rabotu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825200652/http://iacis.ru/pressroom/news/partnery/14_ya_evropeyskaya_konferentsii_organov_administrirovaniya_vyborov_prodolzhaet_svoyu_rabotu/ |date=2019-08-25 }} '''''Жергиликтүү жалпыга маалымдоо каражаттары''''' * http://www.vb.kg/doc/342391_predsedatelem_cik_izbrana_nyrjan_shayldabekova.html * https://rus.azattyk.org/a/28535995.html * http://old.kabar.kg/rus/REFERENDUM/full/115105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205054254/http://old.kabar.kg/rus/REFERENDUM/full/115105 |date=2020-02-05 }} * https://rus.azattyk.org/a/28518553.html * http://www.vb.kg/doc/361646_shayldabekova:_prezidentskie_vybory_proydyt_chestno_i_zakonno.html * http://www.ktrk.kg/index.php/post/9271/kg{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://platforma.kg/old/index.php/vybory/11341-glava-tsik-kr-n-shajldabekova-moya-zadacha-v-dalnejshem-sovershenstvovat-izbiratelnuyu-sistemu{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://rus.azattyk.org/a/28494834.html * https://rus.azattyk.org/a/28532986.html * https://24.kg/obschestvo/41471_nurjan_shayldabekova_u_tsentrizbirkoma_net_vliyaniya_na_rezultatyi_golosovaniya_/ * https://rus.azattyk.org/a/28169406.html * https://24.kg/vlast/41629_nurjan_shayldabekova_sozdana_rabochaya_gruppa_dlya_analiza_proshedshih_vyiborov/ * https://ru.sputnik.kg/politics/20161212/1030753631/mnogo-nedejstvitelnyh-byulletenej-dlya-nas-neozhidannost.html * http://www.bbc.com/kyrgyz/kyrgyzstan-39886526 * http://kg.akipress.org/news:1341088?from=kgnews&place=nowread * https://rus.azattyk.org/a/28495022.html * https://kg.akipress.org/news:1387624 * http://kg.akipress.org/news:1349123 * https://rus.azattyq.org/a/28481774.html * http://zanoza.kg/doc/356663_vybory_prezidenta._shayldabekova_nastaivaet_na_date_vyborov_18_noiabria.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710132305/http://zanoza.kg/doc/356663_vybory_prezidenta._shayldabekova_nastaivaet_na_date_vyborov_18_noiabria.html |date=2017-07-10 }} * https://kg.akipress.org/news:1384872 * http://knews.kg/2016/12/praktike-pokazala-imenno-vypuskniki-sovmestnyh-programm-fonda-hannsa-zajdelya-i-agupkr-poluchayut-kart-blansh/ * https://kg.akipress.org/news:1383927 * http://zanoza.kg/doc/346126_cik_mojet_sniat_partii_s_predvybornoy_gonki_za_prejdevremennyu_agitaciu.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://catoday.org/centrasia/30576-glava-cik-kr-n-shayldabekova-referendum-po-vneseniyu-izmeneniy-v-konstituciyu-podderzhali-7959-procenta-izbirateley{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://zanoza.kg/doc/356094_glava_cik_:_server_cik_s_rezyltatami_elektronnyh_yrn_mojet_byt_vzloman.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727021743/http://zanoza.kg/doc/356094_glava_cik_:_server_cik_s_rezyltatami_elektronnyh_yrn_mojet_byt_vzloman.html |date=2017-07-27 }} * http://www.nazarnews.kg/news/1540 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218183920/http://www.nazarnews.kg/news/1540 |date=2017-02-18 }} * http://zanoza.kg/doc/345693_irina_karamyshkina_polychila_mandat_depytata_jogorky_kenesha.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118060707/http://zanoza.kg/doc/345693_irina_karamyshkina_polychila_mandat_depytata_jogorky_kenesha.html |date=2016-11-18 }} * http://demilge.kg/ru/pervyj-obshhegrazhdanskij-forum-pochemu-narod-ustal-i-sobiraetsya-spat-dalshe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612213829/http://demilge.kg/ru/pervyj-obshhegrazhdanskij-forum-pochemu-narod-ustal-i-sobiraetsya-spat-dalshe/ |date=2017-06-12 }} * http://zanoza.kg/doc/351195_onygyy_progress_podaet_v_syd_na_cik.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122160252/http://zanoza.kg/doc/351195_onygyy_progress_podaet_v_syd_na_cik.html |date=2017-01-22 }} * http://platforma.kg/?p=4686{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://kyrtag.kg/news-of-the-day/predlozhenie-o-rospuske-19-mestnykh-keneshey-vnosit-tsentrizbirkom-kyrgyzstana/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://zanoza.kg/doc/357071_glava_cik_rasskazala_pochemy_vybornaia_sistema_kr_kryche_chem_vo_francii.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717004553/http://zanoza.kg/doc/357071_glava_cik_rasskazala_pochemy_vybornaia_sistema_kr_kryche_chem_vo_francii.html |date=2017-07-17 }} * http://zanoza.kg/doc/357081_glava_cik:_na_server_centrizbirkoma_sovershalis_hakerskie_ataki_ih_otbili.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717010732/http://zanoza.kg/doc/357081_glava_cik:_na_server_centrizbirkoma_sovershalis_hakerskie_ataki_ih_otbili.html |date=2017-07-17 }} * http://www.gezitter.org/politic/60304_shayldabekova_idet_skryityiy_podkup_izbirateley/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308121259/https://www.gezitter.org/politic/60304_shayldabekova_idet_skryityiy_podkup_izbirateley/ |date=2021-03-08 }} * http://news.ivest.kz/120812527-glava-cik-n-shayldabekova-otkazalas-kommentirovat-prichiny-pereezda-komissii-v-drugoe-zdanie{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.vb.kg/doc/352068_shayldabekova:_neobhodimo_yvelichit_finansirovanie_cik_dlia_ylychsheniia_yik.html * http://www.gezitter.org/society/55619_shayldabekova_skazala_sidite_smirno/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308130159/https://www.gezitter.org/society/55619_shayldabekova_skazala_sidite_smirno/ |date=2021-03-08 }} * https://rus.azattyk.org/a/28488590.html * http://www.vb.kg/doc/361655_cik_mojet_ogranichit_kolichestvo_podpisey_dlia_registracii_kandidatov.html * https://24.kg/vybory/54942_tsik_prosit_deputatov_vozderjatsya_otpopyitok_vliyat_naresheniya_komissii/ * http://www.vb.kg/doc/361649_shayldabekova:_kandidaty_v_prezidenty_doljny_sobludat_vse_ysloviia_gonki.html * http://kg.akipress.org/news:1389346?from=portal&place=last * http://www.vb.kg/doc/361657_prezidentskie_vybory_oboydytsia_kyrgyzstany_v_671_mln_somov.html * https://24.kg/obschestvo/54936_tsik_kyirgyizstana_podpisnyie_listyi_trebovanie_zakona/ * https://24.kg/obschestvo/54927_tsik_kyirgyizstana_garantiruet_chestnost_vyiborov_prezidenta/ * http://bagyt.kg/nurzhan-shaildabekova-prezidenttik-shailoodo-falsifikaciya-zhana-burmaloolorgo-ech-kachan-zhol-berilbeit/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126030550/https://bagyt.kg/nurzhan-shaildabekova-prezidenttik-shailoodo-falsifikaciya-zhana-burmaloolorgo-ech-kachan-zhol-berilbeit/ |date=2021-01-26 }} * https://kaktus.media/doc/450260_nyrjan_shayldabekova_poprosila_prosheniia_za_oshibky_v_tablice_na_sayte_cik.html '''''Чет өлкөлүк жалпыга маалымдоо каражаттары'''''' * http://interfax.az/view/703550 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225134747/http://interfax.az/view/703550 |date=2021-02-25 }} * https://centre1.com/kyrgyzstan/kyrgyzstan-gotov-k-voskresnomu-referendumu-i-vyboram/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227160240/https://centre1.com/kyrgyzstan/kyrgyzstan-gotov-k-voskresnomu-referendumu-i-vyboram/ |date=2021-02-27 }} * http://akipress.com/news:586413/ * https://i-news.kz/news/2017/05/31/8516088-vybory_pokazali_novyi_rasklad_politiches.html{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://regnum.ru/news/polit/2273667.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228014218/https://regnum.ru/news/polit/2273667.html |date=2021-02-28 }} * https://www.unian.net/world/1672956-pochti-80-grajdan-kyirgyizstana-na-referendume-podderjali-vnesenie-izmeneniy-v-konstitutsiyu.html [[Категория:1968-жыл]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Саясат]] [[Категория:Кыргызстандын айымдары]] 6i3y2qcywlmxeqrwry6oeyxbr97i92s 0 127592 648728 639622 2026-06-23T00:22:01Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648728 wikitext text/x-wiki [[Файл:Opposed to suffrage.jpg|thumb|280px|«Аялдардын шайлоо укугуна каршы улуттук ассоциациясынын» штаб квартирасынын кире беришиндеги жарыя. АКШ. XX кылымдын башы]] '''Сексизм''' ''(лат.sexus - жыныс)'' – бул адамдарды жыныстык белгисине карап кемсинткен көрүнүштүн (сөз, жест, сүрөттөө, кыймыл-аракет) бардык түрү.<ref name=":0">2019-жылы Европа Кеңешинин сексизмди алдын алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча рекомендациясы (англ.) // https://rm.coe.int/cm-rec-2019-1-on-preventing-and-combating-sexism/168094d894 Кирүү күнү: бугу айынын 27, 2022.</ref> Белгилүү бир жыныстагы адамдарга, көбүнесе аялдарга карата антипатия же негативдүү мамиле. Бул көрүнүш адамдардын мамилеси менен гана чектелбейт, сексизм тилде, искусстводо, тарыхта, укукта жана саясий институттарда калыптанган жана эркектин үстөмдүк статусун чагылдырган салттык маданий нормаларда да кездешет. Америкалык окумуштуулар Питер Глик жана Сьюзан Фиске сексизмдин үч түрүн белгилешет.<ref>Шевченко, З. В. (Уклад.). (2016). Словник ґендерних термінів. Черкаси: видавець Чабаненко Ю. (орус.) // http://a-z-gender.net/seksizm.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702073442/http://a-z-gender.net/seksizm.html |date=2022-07-02 }} Кирүү күнү: бугу айынын 27, 2022.</ref> '''Душмандык сексизм''' – адамды жыныстык белгиси боюнча агрессивдүү түрдө басынтуу. Мисалы, эркектерге караганда аялдардын акылы төмөн деген сөздү карасак болот. '''Ак ниеттүү сексизм''' аялдын алсыздыгын жана назиктигин аяр жана жагымдуу сүрөттөө менен эркектин үстөмдүккө ээ экенин белгилейт. '''Ички сексизм''' – адамдын жыныстык белгисине карап өзүн-өзү же өз жынысындагы адамдарды дискриминациялашы. Мисалы, ички сексизмге ыктаган аялдар үй-бүлөнүн ордуна карьераны башкы планга койгон аялдарды сындашат, же тескерисинче.  == Тарыхы == Сексизм термини 1960-жылдары – феминизмдин “экинчи толкуну” тушунда АКШда феминисттер тарабынан колдонууга киргизилген.<ref>Masequesmay, Gina. Sexism // Encyclopedia of Gender and Society / O'Brien, Jody (ed.). — SAGE, 2008. — 1032 p. — ISBN 9781452266022</ref> Феминисттик теориянын жана гендердик изилдөөлөрдүн алкагында иштелип чыккан сексизм түшүнүгү убакыттын өтүшү менен социалдык жана гуманитардык илимдерде кеңири жайыла баштаган. Социалдык илимдерде сексизм патриархатты жактаган идеология жана тажрыйбалардын комплекстүү системин түшүндүрөт.<ref>''Andersen, Margaret L., and Howard F. Taylor.'' Sociology: Understanding a Diverse Society, 2007. (англ.) — <nowiki>ISBN 9780495007425</nowiki>. 316 бет: «Sexism is an ideology, but it is also a set of institutionalized practices and beliefs through which women are controlled because of the significance given to differences between the sexes».</ref> == Гендердик стереотиптер == [[Файл:Bettie Page driving.jpg|thumb|280px|«Айдоочу аял» айдоочу аялдарга болгон стереотиптерди чагылдырган Бетти Пейждин коллажы. 1952-жыл]] '''Гендердик стереотиптер''' – эркек менен аялга таандык же таандык болушу керек деген кеңири жайылган көз караштар, мүнөздөмөлөр же алдын ала бекитилген милдеттер.<ref>Gender stereotyping, OHCHR and women’s human rights and gender equality (fyuk/) // https://www.ohchr.org/ru/women/gender-stereotyping Кирүү күнү: бугу айынын 27, 2022.</ref> Гендердик стереотиптер адамдардын жөндөмдүүлүгүн, инсандык өнүгүүгө умтулуусун, жашоодо маанилүү тандоо кылуусун чектеген учурда абдан зыяндуу көрүнүш катары бааланат. Мындай стереотиптер душмандык (мисалы, аялдар табияттан акылы аз) же жакшы ниет менен (аялдар назик жана камкор) болгонуна карабай баары бир теңсиздикти жаратат. Балага кам көрүү көбүнчө жалаң аялдар тарабынан аткарылып жатканын мисал кылууга болот. Гендердик стереотиптер [[Гендердик теңсиздик|гендердик теңсиздикти]] актаган милдетти да аткарат, мисалы, аялдар жумшак мүнөздүү болушу керек деп алардын агрессивдүүлүгүн жана чечкиндүүлүгүн сындоо – жумуш ордунда аялды [[Дискриминация|дискриминациялоо]] менен алардын карьералык жолунда '''“айнек шып”''' жаратат деп эсептелет.<ref>Heilman, M. Description and Prescription: How Gender Stereotypes Prevent Women’s Ascent Up the Organizational Ladder // Journal of Social Issues. (англ.) — 2001. — Т. 57, № 4. — С. 657–674.</ref> == Тилдеги сексизм == Тил маалыматты сактоонун жана маалымат алмашуунун каражаты болуу менен айрым түшүнүктөрдү түшүнүүдө мурунку муундардын тажрыйбасын сактайт. Коомдук аң-сезимдин маанилүү компоненттери болгон '''гендердик лингвистика''' изилдеген «феминдик» (аялдык) жана «маскулиндик» (эркектик) түшүнүктөрү кайсы маданиятта болбосун, кайсы тилде болбосун бар. Алар дүйнөнүн сүрөтүнүн түшүнүктөрү катары ар кандай жолдор менен чагылдырылат.<ref>Концепты "феминность" и "маскулинность" в языках различных типов. Р. М. Мукашева (орус.) // https://cyberleninka.ru/article/n/kontsepty-femininnost-i-maskulinnost-v-yazykah-razlichnyh-tipov</ref> Батыш өлкөлөрүндө эркек нормасы универсалдуу деп эсептелген сүйлөө салттарын кайра карап чыгууну талап кылган '''феминисттик лингвистика''' деген концепция 1970-жылдары пайда болгон.<ref name=":1">ФИЛОЛОГИЯ И КУЛЬТУРА. PHILOLOGY AND CULTURE. 2017. №4(50) УДК 811.161.1 СПЕЦИФИКА ФЕМИНИТИВОВ В СОВРЕМЕННОМ РУССКОМ МЕДИАПРОСТРАНСТВЕ © Регина Гузаерова, Вера Косова</ref> [[Феминитив|Феминитивдерди]] активдүү колдонгон жана пропагандалаган адамдар тил аң-сезимге таасир этет, демек тилдеги өзгөрүүлөр коомдогу теңсиздиктин жоюлушуна да таасирин тийгизет деп эсептешет.<ref name=":1" /> '''Лингвистикалык сексизм''' – адамды жыныстык белгисине карап кемсинткен тилдик түзүмдүн абалын чагылдырат. Мисалы кытай тилинде 女 (аял) ачкычы менен бир канча сөздөрдүн мааниси адеп-ахлак нормаларына карама-каршы же мүнөздүн терс сапаттарын көрсөткөн сөздөр. Сөз жасоонун бул ыкмасы аркылуу тилде аялды кемсинткен мамиле бекемделип, анын социалдык абалынын төмөндүгүнө көрсөтүлөт.<ref>Ван Минь, [https://cyberleninka.ru/article/n/gendernye-issledovaniya-v-kitayskoy-lingvistike Гендерные исследования в Китайской лингвистике] // Вестник Пермского университета, 4(36), 2016 // doi 10.17072/2037-6681-2016-4-49-57 </ref> Корей тилинде болсо аялды кемсинтүү иретинде колдонулган 된장녀  деген сөз кездешет, сөзмө-сөз “кыз өзүнүн пастасы менен...” деп которулат. Бул эң зарыл болгон каражаттардан акча үнөмдөгөн аялдарга карата айтылат.<ref>Молдир Мухит, [https://the-steppe.com/razvitie/ostorozhno-seksizm-kak-v-raznyh-yazykah-i-kulturah-otrazhayutsya-gendernye-ustanovki Осторожно: сексизм. Как в разных языках и культурах отражаются гендерные установки], 2021 (орус.).</ref> Орус тилинде кесиптердин көбү эркек роддо (жыныс) колдонулат, ал эми аялдарды кесиптик ишмердүүлүктө белгилөө үчүн феминитивдерди колдонуу өтө чектелген, анткени алар оозеки мүнөзгө жана белгилүү бир стилистикалык түскө ээ.<ref>Самойленко Н.С., Стекленева А.А. (2019) Актуальные вопросы современной филологии и журналистики (орус.) // 2 (33), стр 126—131.</ref> Мисалы "врач" сөзү эркек роддо, анын аял роду "врачиха" кемсинтүүчү мааниде колдонулат. [[Кыргыз тили]] [[Түрк тилдери|түрк тилдер]] группласындагы башка тилдердей эле грамматикалык род категориясы жок. “Ал” сөзү эркектерге дагы, аялдарга дагы тиешелүү. Ошого байланыштуу башка, мисалы орус тилинде болгон көйгөйлөрдөн алыс. Эгерде орус тилинде кесиптердин аталыштары көпчүлүк учурда эркектик жана аялдык формага ээ болсо, кыргыз тилинде алар гендердик айырмачылыкка ээ эмес: мугалим, дарыгер, депутат. Кээ бир башка тилдерден алынган сөздөрдө гана гендердик жактан дифференциацияланган, мисалы медайым. Бирок ошол эле убакта лингвисттик сексизм бул тилдерде дагы бар. 2021-жылы өткөн жайкы [[Олимпиада оюндары|Олимпиада оюндарында]] Кыргызстандык грек-рим [[Балбандар|балбандары]] [[Айсулуу Тыныбекова]], [[Мээрим Жуманазарова]] жана [[Айпери Медет кызы]] тууралуу жаңылыктарда жана социалдык тармактарда аларга "эркек" аныктамасы колдолунуп жатты. Ал тургай коомдук жана мамлекеттик кызматтардагы адамдар дагы бул түр сөздөрдү колдонуудан баш тартышкан жок. Мисалы [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]]дагы экс-элчи Кадыр Токтогулов [[Твиттер|твиттерде]] "Кыргызстанда эки эле эркек бар, Айсулуу жана [[Валентина Шевченко|Валентина]]" деп жазган. Бул "эркек" сөзүн колдонуу кемсинтүүчү эмес экенин көрсөтөт. Ошол эле убакытта тескери багытта, эркек кишини "аял" деп атоо кемсинтүүчү болуп эсептелинет. == Билим берүүдөгү сексизм == Мугалимдин окуучу кыздарга жана балдарга дискриминациялык ыкмада кайрылышы, окутуудагы, окуу куралдарындагы калыптанган стереотиптер, жаштардын келбетине жана сексуалдуулугуна карата комментарийлерге жазанын жоктугу жана башка жагдайлар – билим берүүдөгү сексизмдин элементтери.<ref name=":0" /> [[Улуу Британия|Улуу Британияда]] 16-18 жаштагы кыздар арасында сурамжылоо жүргүзүлүп, алардын 66 пайызы мектепте сексисттик аракетке кабылганын же андай көрүнүштүн күбөсү болгонун айтышты.<ref name=":0" /> Изилдөөлөр көрсөткөндөй, бүткүл дүйнө боюнча башталгыч мектеп окуу китептеринде аялдар стереотиптик ролдордо сүрөттөлөт же аларга көңүл бурулбайт жана бул мектептердеги гендердик дисбалансты күчөтөт. Гаитидеги башталгыч класстын окуучусунан окуучулар апалар "балдарга кам көрүп, тамак жасап", аталар "офисте" иштешерин үйрөнүшөт. Ошондой эле пакистандык окуу китебинде авторитеттүү жана таасирдүү саясатчылардын баары эркек. Түркияда сүрөттөгү бала дарыгер болууну кыялданса, кыз өзүн үйлөнүү үлпөт көйнөгүн кийген болочок келин катары элестетет. Бул тизме чексиз - географиялык чектери жок.<ref>В. Перассо, [https://www.bbc.com/ukrainian/features-russian-41612562 "Детей будущего нельзя учить по книгам из прошлого"] 2017. (орус.)</ref> Кыргызстанда билим берүү системинде бир катар көйгөйлөр бар, алар: инклюзия, толеранттуулук жана гендердик теңчилик темасы боюнча мугалимдердин компетенттүүлүгүнүн жетишсиздиги; окуу материалдарында стереотиптердин жана толерантсыз билдирүүлөрдүн камтылышы; жана бул маселелер боюнча мугалимдердин методикалык тажрыйбасынын жетишсиздиги. Бул көйгөйлөрдүн квинтэссенциясы 2018-жылы жараандык активисттердин жана коомчулуктун көңүлүн бурган 3-класстардын окуган "Адеп" китебиндеги "Гүлайым" ыры. <blockquote>'''"Гүлайым" ырынан үзүндү''' Жөн басса да канетмек, Жөөлөйт чыккан жигитти Ийрелендейт мүчөсү, Мүлжөгөндөй жиликти.</blockquote>Сексисттик климат окуучулардын жана студенттердин окууда ийгиликке жетишүүсүнө таасир этет жана алардын кесип тандоосун чектейт дешет эксперттер. Ошондуктан окуу программасын кайрадан карап чыгып, окуу куралдарынан сексисттик материалдарды алып таштоо, анын ордуна искусстводогу, саясаттагы, илимдеги аялдар тууралуу маалыматтарды кошуу зарыл деген пикирлер айтылып келет.         == Кесиптик сексизм == Эркектер менен аялдардын эмгек маянасынын расмий жалпы дүйнөлүк айырмасы 23% түзөт: артыкчылык эркектердин пайдасында.<ref name=":3">Разрыв в оплате труда между мужчинами и женщинами. //[https://www.economy.gov.ru/material/file/65f53df7ef144f6f6b43ea8529869f52/101965562.pdf Женщины в экономике. Обзор международной и Российской повестки.] март 2021. </ref> БУУнун эсептөөлөрү боюнча, азыркыдай ыргакта эмгек акы төлөөнүн ортосундагы глобалдык гендердик айырмачылыкты жоюуга дагы 70 жыл керектелет. Дүйнөлүк банк тарабынан жарыяланган “Аялдар, бизнес жана мыйзам – 2021” докладындагы маалыматтарга таянсак, дүйнөнүн 90 өлкөсү аялдар менен эркектердин бирдей эмгек акысы жөнүндө мыйзамдарды кабыл алышты. [[Файл:Эмгек акы айырма.jpg|border|thumb|400x400px|Кыргыз Республикасында бардык аймактар боюнча аялдар эркектерге караганда орто эсеп менен 25% аз эмгек акы алышат.<ref>Улуттук Статистикалык комитетинин сайты.http://www.stat.kg/ru/gendernaya-statistika/zanyatost-i-bezrabotica/zarabotnaya-plata/</ref>]] Human Rights channel’дин маалыматы боюнча, аял-журналисттердин 63% оозеки шылдыңдоого кабылышат.<ref name=":2">Recommendation CM/Rec(2019)1 on preventing and combating sexism. https://www.coe.int/en/web/genderequality/combating-and-preventing-sexism (англ.)</ref> 80 пайыз аялдар жумушта мэнсплейнингге кабыларын айтышты. Европада жаңылыктар сюжетинин жана маалымат булагынын 75% эркектер болушат. [[Франция|Францияда]] сурамжылоого катышкан жаш аялдардын 50 пайызы аял болгону үчүн жакында эле алар адилетсиздикке жана кемсинтүүгө кабылышканын билдиришти.<ref name=":2" /> Изилдөөлөргө ылайык Сербияда аялдардын 76% бизнесте эркектердей олуттуу кабыл алышпайт. Парламентке шайланган аялдардын 58% социалдык түйүндөрдө сексисттик чабуулга кабыларын да изилдөөлөр көрсөттү.<ref name=":2" /> === Айнек шып === 1970-жылдары аялдардын кызматтык тепкичтен көтөрүлүшүндөгү тоскоолдуктарга карата “Айнек шып” деген термин пайда болгон.<ref name=":3" /> Бул термин аялдардын жогорку кызматка жетүүсүнө тоскоолдук жараткан “көрүнбөс” комлексти түшүндүрөт. Изилдөөлөр бирдей мүмкүнчүлүктөр шартында аялдар дагы деле жогорку жетекчилик кызматтарга аз дайындаларын көрсөтүүдө. Конкреттүү көзгө көрүнөрлүк барьердин жоктугунан улам тоскоолдукту реалдуу баалоо жана аны айланып өтүүгө кыйын. Терминди ойлоп тапкан Мэрилин Лоден мындай тоскоолдукту “айнек шыпка” салыштырган. Бул тоскоолдуктар жазылбаган эрежелер, каада-салт, жүрүм-турум нормалары, аялдардын жана эркектердин ролу тууралуу эски жана терең тамыры бар элестетүү болушу мүмкүн.<ref>[https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/79348/GlassCeilingFactFindingEnvironmentalScan.pdf?sequence=1&isAllowed=y Federal Glass Ceiling Commission. Solid Investments: Making Full Use of the Nation's Human Capital.] U.S. Department of Labor, November 1995, бет 13-15.</ref> Социологияда '''“жабышчаак пол”''' деген да термин колдонулат. Бул – аялдар кызматтык иерархия боюнча баштапкы позициясында көпкө (эркектерге салыштырмалуу) кармалып калуусу. Эркектер кызматтык тепкичтен ыкчам көтөрүлүшөт. '''"Айнек эскалатор"''' – аялдар артыкчылыкка ээ кесипте эркектердин кызматтык тепкичтен аялдардан бат көтөрүлүшү.<ref>Jenna Goudreau. [https://www.forbes.com/sites/jennagoudreau/2012/05/21/a-new-obstacle-for-professional-women-the-glass-escalator/?sh=1d169a2e159d A New Obstacle For Professional Women: The Glass Escalator]. 2017 (англ.)</ref> Эркектер кызматтан жогорулоо процессинде “көрүнбөс” эскалаторго чыгып аялдарды ашып өтүп, бийикке чыгып кетишин туюнтат.<ref>Половая дискриминация http://encyklopediaap.uw.edu.pl/index.php/Dyskryminacja_ze_wzgl%C4%99du_na_p%C5%82e%C4%87/ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404163214/http://encyklopediaap.uw.edu.pl/index.php/Dyskryminacja_ze_wzgl%C4%99du_na_p%C5%82e%C4%87/ru |date=2023-04-04 }} (орус.) Кирүү күнү: бугу айынын 27, 2022.</ref> === Төрөт === Аялдар менен эркектердин ортосундагы экономикалык теңсиздик бала төрөө менен да байланыштуу. [[Төрөт|Төрөткө]] байланышкан өргүү, балдарды бала бакчага берүүгө мүмкүнчүлүктүн жоктугу аялдарды өзүнө “ыңгайлуураак” кесип тандоого түртөт деп айтылат.<ref>А. Савина, [https://www.wonderzine.com/wonderzine/opportunities/glass-ceiling/226144-pay-gap «Она же уйдёт в декрет»: Почему женщинам платят меньше и как это исправить.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701033427/https://www.wonderzine.com/wonderzine/opportunities/glass-ceiling/226144-pay-gap |date=2022-07-01 }} 2017. (орус.)</ref> Энелердин жумушка алынышы, жумушта компетенттүү катары кабыл алынышы же ошол эле квалификациядагы эркек кесиптештери сыяктуу эле көп айлык алуу ыктымалдыгы азыраак. Социологиялык изилдөөлөргө караганда '''“энелик жаза”''' жана '''“аталык бонус”'''  ата-эне болуу жөнүндөгү эскирген түшүнүктөрдөн келип чыгат. Көпчүлүк жумуш берүүчүлөр аталар энелерге караганда туруктуураак жана ишеничтүүрөөк кызматкер болушат деп эсептешет. Профессор Мишель Бадиг наристенин пайда болушу менен эркектердин кирешеси 6 пайызга өсөт, аялдардын кирешеси 4 пайызга азаят деген жыйынтыкка келген.<ref>J. Budig, [https://www.thirdway.org/report/the-fatherhood-bonus-and-the-motherhood-penalty-parenthood-and-the-gender-gap-in-pay The Motherhood Penalty vs. the Fatherhood Bonus] 2014, (англ.)</ref> Анткени аялдар бала кароо менен жумушту айкалыштыруу үчүн мезгилдик иштерди же аз төлөнүүчү иштерди тандашат. Бирок негизги себеп бул жумуш берүүчүлөрдүн эркек-жумушчу үй-бүлөсүн багүү максатында көп иштейт, ал эми аялдар жумуштан алагды болот деп эсептешкенинде дейт Бадиг.             === Кызгылт жакалуу жумушчу === Кызгылт жакалуу жумушчу – тейлөө тармагында же салттуу түрдө аял иши деп кабыл алынган тармактарда иштеген адамдар, мисалы, медайымдар, багуучулар,официанттар, катчылар, сатуучулар жана башка тейлөө тармагында иштеген кызматкерлер. Бул жумуштарда эркектер да, азыраак болсо да, иштейт. Тейлөө секторундагы жумуш ак жакалуу же көк жакалуу жумушка караганда кыйла азыраак төлөнүшү мүмкүн. Бул дагы аялдар менен эркектердин кирешесиндеши айырманын себептеринин бири. === STEM’деги аялдар === [[Файл:Madina Samakbaeva.jpg|thumb|300x300px|Техайым фондунун директору Мадина Самакбаева 11-октябрь кыздар күнүндө Нарын облусунун кыздары үчүн тренинг өткөрүүдө.]] '''STEM''' – Илим ''(science)'', Технология ''(technology)'', Инженердик иш ''(engineering)'' жана Математика ''(mathematics)'' дегенди түшүндүрөт. STEM тармагында, айрыкча жогорку квалификациялык жумуш орундарында аялдардын үлүшү төмөн бойдон калууда.<ref name=":4">Armelle Seby, [https://www.industriall-union.org/women-in-stem-a-challenge-for-trade-unions Women in STEM: a challenge for trade unions] 2020. (англ.)</ref> Гендердик айырмачылык жогорку билим берүү деңгээлинен тартып эле башталууда: [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]] маалыматы боюнча STEM тармагынын алкагында илим изилдеген студенттер (аялдар) 35 гана пайызды түзөт. Жапониянын автоунаа өндүрүшү кызматкерлеринин профсоюздар конфедерациясы (JAW) инженерлерди кайра жумушка алуудагы гендердик айырмачылык 50x50 көрсөткүчүн түзбөй жатканын, буга технологиялык факультеттерде студент кыздар 15 пайызды түзүп жатканын белгилейт. Европада орто жана жогорку технологиялык өндүрүштө эркектер үстөмдүк кылууда: окумуштуу жана инженерлердин 83 пайызы эркектер. 2016-жылы Австралияда инженерлердин 12,4 пайызын гана, Канадада 13 пайызын гана, АКШда 2017-жылы 16,2 пайызын гана аялдар түзгөн.<ref name=":4" /> 2019-жылы “STEM’деги аялдар” темасына арналган IndustriALL Женева конференциясынын презентациясында швециялык Unionen профсоюзу аялдар эмне үчүн STEM тармагы боюнча билим алууну ЖОЖду бүтпөстөн таштап салары боюнча бир нече факторлорду атады. Алардын бири - окутуучулар жана студенттер тарабынан жасалган сексизм. IndustriALL сексизмге, зордук-зомбулукка, опузалоого, мунун ичинде STEM тармагындагы аталган көрүнүштөргө чекит коюу үчүн өзүнүн мүчөлүк уюмдарын “190 конвенциясы жашоону өзгөртө алат” кампаниясына кошулууга чакырат. === Укуктук адилеттүүлүк жана жоболор === Жумушка орно­­­­шууда гендердик айырмачылык дагы деле бир катар көйгөйлөрдү жаратууда. Алардын бирилери – жумушчу орундардын саны жана сапаты, эмгек акынын өлчөмү, социалдык коргоонун деңгээли жаатындагы маселелер.<ref>[https://www.ilo.org/gender/Informationresources/Publications/WCMS_457317/lang--en/index.htm Report ILO. Women at Work Trends.] Geneva : ILO, 2016.  </ref> Жумушсуздук жаш аялдар арасында актуалдуу. Аялдар төлөнбөгөн эмгек жана кам көрүү тармагында артыкчылыкка ээ бойдон калууда. Гендердик теңдикке жетүү үчүн аялдын эмгеги татыктуу бааланбаган айырмачылыкты үй-бүлө мүчөлөрүнө кам көрүү иштерин кайра башынан бөлүштүрүү аркылуу жоюу керек дешет адистер. [[Эл аралык эмгек уюму]] 2 негизги конвенцияга таянып дискриминация менен күрөшүүдө алдынкы катарда жүрөт: 1951-жылы кабыл алынган эркектер менен аялдарды бирдей эмгек үчүн бирдей сыйлоо жөнүндө конвенция жана 1958-жылы кабыл алынган эмгек жана иш менен алектенүү тармагындагы дискриминация жөнүндө конвенция.<ref>C100 - Equal Remuneration Convention, 1951 (No. 100) https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C100</ref> == Сексуалдык объективдештирүү == [[Файл:Three's_Company.jpg|thumb|Жарнактардагы сексуалдык объективдештирүү көрсөтүлгөн аялдардын сатылып жаткан объектиге эч кандай тиешеси жок болгондо пайда болот. Бул жерде, моделдер унаанын аккумуляторунун брендин жарнамалап жатышат.]] Сексуалдык объективдештирүү – кимдир бирөөгө инсан катары эмес, сексуалдык объект же сексуалдык канааттануунун куралы катары кароо жана мамиле кылуу.<ref>Bartky, Sandra Lee. Femininity and Domination: Studies in the Phenomenology of Oppression (англ.). — Routledge, 1990. — P. 26. — <nowiki>ISBN 0-415-90186-3</nowiki>.</ref> Илимде көптөгөн эмгектер арналып изилденген объективдештирүү теориясына<ref>Fredrickson B. L., Roberts T.-A. [https://www.raggeduniversity.co.uk/wp-content/uploads/2018/04/FredricksonRoberts-ilovepdf-compressed1.pdf Objectification theory: Toward understanding women‘s lived experiences and mental health risks] // Psychology of Women Quarterly. 1997. Vol. 21, № 2. P. 173—206.</ref> ылайык, аял эркектин муктаждыгын канааттандырган сексуалдык объектке айланат. Анын денеси толугу менен же анын бир бөлүгү эркектин каалоосунун физикалык объекти катары аялдын жеке сапаттарынан өзүнчө кабыл алынат. Мисалы, жарнамаланган товардын фону катары аялдын көкүрөк аймагы “кызмат кылган” көрүнүш көп кездешет. Феминисттер сексуалдык объективдештирүүнү аялдын инсандык жана интеллектуалдык жөндөмүнө, анын коомдо ээлеген ордуна кол шилтөө, көз жумуу деп бааланат.<ref>LeMoncheck, Linda[https://www.researchgate.net/publication/284325815_Linda_LeMoncheck_Loose_Women_Lecherous_Men_A_Feminist_Philosophy_of_Sex_Loose_Women_Lecherous_Men_A_Feminist_Philosophy_of_Sex . Loose Women, Lecherous Men: A Feminist Philosophy of Sex] (англ.). — Oxford University Press, 1997. — P. 133. — <nowiki>ISBN 978-0-19-510556-8</nowiki>.</ref> Феминисттик терияда салтуу коомдун феномени жакшы чечмеленип жазылат: аял өзүн толук кандуу субъект сезет, бирок айланасында ал нерсе эч кимди өзгөчө кызыктырбайт, башкысы – анын көкүрөгүнүн өлчөмү.<ref>О. Страховская, [https://www.wonderzine.com/wonderzine/life/life-opinion/203025-sexual-objectification Что такое сексуальная объективация и чем она опасна?]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2014. (орус.)</ref>   == Модадагы сексизм == Түстүү моделдер ак терилүү кыздарга салыштырмалуу подиумга аз чыгышат, кара терилүү дизайнерлер Vogue Runway тартуулаган бардык бренддердин болгону 1 пайызын түзөт.<ref>''Янина Борисовна, Александра Даруга,'' [https://fw-daily.com/1-delo-v-tom-chto-kogda-stavish-muzhchinu-ryadom-s-zhenshhinoy-vse-smotryat-na-zhenshhinu-obratnyiy-seksizm-mira-modyi/ «Когда ты ставишь мужчину рядом с женщиной, все смотрят на женщину»: обратный сексизм мира моды.] 2016. </ref> Бирок Financial Times мода тармагында “тескери сексизмди” белгилейт: эркектик образды жаратуучулар канчалык аракет кылбасын, баары бир аялдык образ эффекттүү көрүнөт.<ref>Jo Ellison, [https://www.ft.com/content/06a2984e-8319-11e6-a29c-6e7d9515ad15 Fashion, the rare field in which women will always outshine the men] 2016, (англ.)</ref> Америкалык дизайнер Майкл Корс эркек-моделдерди өзүнүн моделин (аялды) коштоп жүрүүчү гана деп атаса, германиялык модельер Карл Лагерфельд тескерисинче, эркек модель дефиленин тең укуктуу катышуучусу дейт. Америкалык Glamour журналы өз иликтөөсүндө аныктады: дүйнөлүк мода бренддеринин 14 пайызында гана аялдар башкы аткаруучу директор (СЕО) болушат. Бул мода продукттарынын негизги кардарлары аялдар экенин эске алгандагы көрүнүш. Аталган журналдын сурамжылоосуна катышкан 535 аялдын баары кызматтан көтөрүлүүнү суранышканын, эгер компанияга вице-президент дайындоо маселеси жаралса эркектерде мүмкүнчүлүк көбүрөөк болорун айтышты.     == Үй-бүлөдөгү сексизм == Кыргызстанда [[гендердик теңчилик]] формалдуу мүнөзгө ээ, аялдардын укугу коомдук жана тиричиликтик деңгээлде басмырланган бойдон калууда.<ref>Н. Токтоназарова, [https://rus.azattyk.org/a/28260281.html Сексизм в кыргызском обществе.] “Азаттык”  2017 (орус.)</ref> Үй-тиричилик сексизм балдардын ойногон оюнчуктарынан баштап (кыздар кызгылт куурчак, балдар көгүлтүр машине), жеңелердин аткарган кызматтарына чейин жашоонун бүткүл сфераларына сиңип кетти. Кыргыз коомунда жайылган калың төлөө, ала качуу, шейшеп текшерүү салттары сексизмдин кооптуу көрүнүштөрү. == Булактар == {{Булактар|2}} [[Категория:Аял укуктары]] [[Категория:Сексизм]] [[Категория:Феминизм]] [[Категория:Гендер]] [[Категория:Дискриминация]] pnub44iq4optpk27d2a4v7mutdn6ssz 0 130265 648757 505544 2026-06-23T11:45:18Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648757 wikitext text/x-wiki {{ОЖ|кыргызча аталышы=Херсон|расмий аталышы={{lang-uk|Херсон}}|макамы=Шаар|сүрөт=Khersonkollage.jpg|желек=Flag_of_Kherson.svg|герб=Coat_of_arms_of_Kherson.svg|өлкө=Украина|облус=Херсон облусу|район=Херсон району|ички бөлүнүшү=3 район|негизделген күнү=1778|калкы=279 миң<ref>[https://index.minfin.com.ua/reference/people/town/herson/ Численность населения в г. Херсон<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>|расмий тили=[[Украин тили|украинче]]|өлкө картасы=Ukraine_adm_location_map.svg|облус картасы=Kherson_oblast_location_map.svg|аймагы=145|сайты=https://miskrada.kherson.ua/}} '''Херсон''' ({{Lang-uk|Херсон}}) — [[Украина|Украинанын]] түштүгүндөгү шаар, [[Херсон облусу|Херсон облусунун]] административдик борбору, Херсон районунун жана Херсон шаардык жамаатынын. 2020-жылдын 17-июлуна чейин областтык баш ийүүдөгү шаар болгон. 2014-жылдан 2022-жылга чейин - [[Кырым Муктар Республикасы|Кырым Муктар Республикасындагы]] Украина президентинин өкүлчүлүгүнүн убактылуу жайгашкан жери. [[Днепр|Днепрдин]] оң (бийик) жээгинде, Кара деңиздин Днепр куймасы менен кошулган жерине жакын жайгашкан. Днепр дарыясындагы эң ири деңиз жана дарыя порту. Украинанын баатыр шаары. Шаардын калкынын саны 2025-жылдын 28-январына карата 66 миң туруктуу жашоочу<ref name="херсон0315">https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/3953673-prokudin-rozpoviv-skilki-ludej-zaraz-prozivaut-u-hersoni.html</ref>, ал эми шаардык кеңештин чектеринде – шаардын райондук кеңештерине баш ийген калктуу конуштарды кошкондо – 330 жана 334,5 миң адам<ref name="херсон03152">[http://ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/80.zip Чисельність населення ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514130922/http://ks.ukrstat.gov.ua/images/stories/stat/Arhiv/express/2015/80.zip |date=2020-05-14 }} На 1 березня 2015 року</ref>. Темир жол менен [[Киев|Киевге]] чейинки аралык 648 км (Знаменка, Николаев аркылуу). Ири темир жол түйүнү (Николаев, Снигиревка, Жанкөйгө баруучу линиялар), Херсон деңиз соода порту жана дарыя порту, аэропорт, ошондой эле темир жол, дарыя жана автовокзалдар бар. Украинанын түштүгүнүн маанилүү экономикалык, өнөр жай жана маданий борбору. 2022-жылдын 3-мартынан 11-ноябрына чейин [[Орусиянын Украинага басып кирүүсү 2022|орустар Украинага басып киргенде]] шаар [[Орусиянын Херсон аймагын оккупациялоосу|орустардын баскынчылыгында]] болгон. == Этимологиясы == Шаар Кырымдагы байыркы грек колониясы - Херсоненин атынан аталган. Шаардын бул аталышы орус императрица [[Екатерина II]]нин “грек” саясатына ылайык келген, ал псевдо-грек аттарынын модасына таазим болгон жана чыныгы географиялык мааниге ээ болгон эмес, анткени [[Байыркы грек тили|байыркы грекче]] Херсонес “жарым арал” дегенди билдирет, ал эми шаардын ордунда жарым арал болгон эмес == Калкы == {| class="standard" style="text-align: center;" ! colspan="10" |Херсон калкы<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1646 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref><ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/estimated/kherson/ Численность и состав населения Херсонской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года]</ref> |- !1789 !1792 !1846 !1850 !1885 !1897 !1910 !1923 !1926 !1939 |- |2 000 |'''{{көбөйүү}}'''25 000 |'''{{көбөйүү}}'''54 000 |'''{{көбөйүү}}'''62 000 |'''{{көбөйүү}}'''65 000 |'''{{азайуу}}'''59 076 |'''{{көбөйүү}}'''72 000 |'''{{азайуу}}'''41 086 |'''{{көбөйүү}}'''57 376 |'''{{көбөйүү}}'''96 987 |- !1941 !1959 !1970 !1979 !1981 !1989 !1992 !1998 !2001 !2003 |- |'''{{көбөйүү}}'''102 000 |'''{{көбөйүү}}'''157 995 |'''{{көбөйүү}}'''260 687 |'''{{көбөйүү}}'''318 908 |'''{{көбөйүү}}'''329 000 |'''{{көбөйүү}}'''355 379 |'''{{көбөйүү}}'''368 300 |'''{{азайуу}}'''358 700 |'''{{азайуу}}'''328 360 |'''{{азайуу}}'''325 706 |- !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 |- |'''{{азайуу}}'''322 800 |'''{{азайуу}}'''319 278 |'''{{азайуу}}'''316 056 |'''{{азайуу}}'''312 359 |'''{{азайуу}}'''308 837 |'''{{азайуу}}'''306 567 |'''{{азайуу}}'''304 613 |'''{{азайуу}}'''302 528 |'''{{азайуу}}'''300 666 |'''{{азайуу}}'''299 052 |- !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 ! |- |'''{{азайуу}}'''297 593 |'''{{азайуу}}'''296 448 |'''{{азайуу}}'''294 941 |'''{{азайуу}}'''293 299 |'''{{азайуу}}'''291 428 |'''{{азайуу}}'''289 096 |'''{{азайуу}}'''286 958 |'''{{азайуу}}'''283 649 |'''{{азайуу}}'''279 131 | |} Шаардын калкынын саны 2021-жылдын 1-январына карата 286 958<ref>{{cite web|title=Чисельність населення в м. Херсон|url=https://index.minfin.com.ua/ua/reference/people/town/herson/|publisher=МiнфiнМедiа|date=2021-01-22|accessdate=2021-02-09}}</ref> туруктуу жашоочуларды жана азыркы калктын саны боюнча 296 161 адамды түзөт<ref name="херсон0315" />, шаардык кеңеште – шаардын райондук кеңештерине баш ийген калктуу конуштарды кошкондо – 330 026 жана 334 570 адам<ref name="херсон0315" />. Агломерациядагы калктын саны 450 миңге жакын адамды түзөт. Херсон шаар агломерациясынын борбору болуп саналат, ага Херсондун өзүнөн тышкары Алёшки, Подстепное, Антоновка, Молодёжное, Степановка, Висунцы, Камышанский, Зеленовка, Надднепрянское, Октябрьское, Чернобаевка, Белозерка кирет. 2001-жылы Украинанын эл каттоосуна ылайык<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/kherson/ Численность и состав населения Херсонской области по итогам Всеукраинской переписи населения 2001 года]</ref>: * 76,4 % - [[украиндер]] * 20,0 % - [[орустар]] * 3,6 % - башка улуттар Херсон орус тилдүү чөлмөккө кирет. Шаарда тиричилик деңгээлинде негизинен орус тили колдонулат. 2012-жылдын август айында шаарда орус тили аймактык тил статусун алган, ал эми Херсон шаарынын мэри Владимир Салдо шаарда 110 улуттун өкүлдөрү жашай турганын, алардын 53,4% [[Украин тили|украин тил]]ин эне тили катары эсептей турганын билдирген, ал эми 45,3% - [[Орус тили|орус]]<ref>[http://www.ukrinform.ua/rus/news/russkiy_yazik_stal_regionalnim_v_hersone_1444385 Русский язык стал региональным в Херсоне] // [[Укринформ]] 21 августа 2012</ref>. == Шилтемелери == <references /> {{Украинанын дубандык борборлору}} begm4idccod5utodpoah1olzv908oou 0 130598 648729 546030 2026-06-23T01:59:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648729 wikitext text/x-wiki [[Файл:Annie_Kenney_and_Christabel_Pankhurst_(cropped).jpg|thumb|Аялдардын коомдук-саясий биримдигинин (WSPU) лидерлери Энни Кенни (солдо) жана Кристабел Панкхёрст]] '''Суфражизм''' ''(французча suffrage - шайлоо укугу)'', 20-кылымдын башында аялдарга саясий укуктарды (биринчи ирээтте шайлоо укугун) берүүнү максат кылган коомдук-саясий кыймыл. '''Суфражисттер''' - аялдар үчүн шайлоо укуктарын талап кылган кыймылдын мүчөлөрү. Ошондой эле, суфражисттер экономикалык жана саясий жашоодо аялдарды басмырлоого каршы чыгышкан. Алар радикалдуу ыкмаларды колдонуу менен күрөш жүргүзүүгө мүмкүн деп эсептешкен. == Суфражисттик кыймылдын тарыхы == Суфражисттик кыймылдар XIX кылымдын аягында - XX кылымдын башында, өзгөчө [[Улуу Британия|Улуу Британияда]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] кеңири жайыла баштаган. Бул кыймылдын активисттери жарандык баш ийбөөнүн агрессивдүү ыкмаларын активдүү колдонушкан: алар өздөрүн дарбазага чынжыр менен байлашкан, темир жолго отуруп, жол тосушкан, демонстрацияларды өткөрүшкөн жана баннерлерди көтөрүп көчөдө турушкан. Эммелин Панкхёрст башында турган британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин активисттери митингдерди жана чогулуштарды уюштуруп гана тим болушкан эмес. Алар коюлган талаптарын ишке ашыруу үчүн Британиянын саясий маданияты үчүн салттуу эмес ыкмаларды да колдонушкан, мисалы, суфражисттер өкмөттүк имараттардын айнектерин сындырышкан, саясий оппоненттеринин үйлөрүн өрттөшкөн, полиция менен кагылышууларды атайын жаратышкан, ал эми абакка камалган учурларда ачкачылык жарыялап турушкан. == Улуу Британияда суфражисттер == Суфражист термин 1903-жылы Эммелин Панкхёрст тарабынан негизделген британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин (WSPU) мүчөлөрүнө тиешелүү болгон деп эсептелинет. Бул биримдикке жалаң гана аялдар мүчөлүккө кабыл алынган. Кыймылдын негизги өзгөчөлүгү - анын жарандык баш ийбөө позициясы чечкиндүү иш-аракеттер менен коштолгон.<ref>Holton, Sandra Stanley (November 2011). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09612025.2011.622533 “Challenging Masculinism: personal history and microhistory in feminist studies of the women's suffrage movement”.] ''Women's History Review''. '''20''' (5): (829–841), 832. DOI:10.1080/09612025.2011.622533.</ref> XIX кылымдын аягында айрым өлкөлөрдө аялдар шайлоого катышуу укуктарына ээ боло башташкан. 1893-жылы [[Жаңы Зеландия]] өз алдынча өлкөлөрдүн ичинен биринчилерден болуп, 21 жаштан өткөн аялдарга шайлоо укугун берген.<ref>Harper, Ida Husted. ''[https://archive.org/details/historyofwomansu06stanuoft/page/n5/mode/2up?view=theater History of Woman Suffrage, volume 6]'' (National American Woman Suffrage Association, 1922) p. 752.</ref>  Ал эми 1903-жылы Британияда аялдарга шайлоо укуктарын берүүдөн баш тартылганда, кыймылдын негиздөөчүсү Эммелин Панкхёрст “ишти аялдар өздөрү колго алганын” билдирет.  WSPU  кыймылынын урааны “Сөздөн-ишке!” болуп калат.<ref>Pankhurst, Christabel (1959). ''Unshackled: The Story of How We Won the Vote''. London: Hutchison, p. 43.</ref> Суфражисттер саясатчылардын артынан аңдууга түшүшкөн, полиция менен кагылыш учурунда сексуалдык ыдык көрсөтүүлөргө кабылышкан, тепкичтерге өздөрүн чынжыр менен байлап коюшкан, терезелерди сындырышкан, почта кутучаларын, бош имараттарды жардырышкан, чиркөөлөргө жана алардын мүлктөрүнө зыян келтирүү үчүн жардыргычтарды орнотушкан, мына ушундай аракеттери менен суфражисттер массалык маалымат каражаттарында шылдыңга жана жектөөгө туш болушкан. Түрмөгө камалгандар ачкалык жарыялашкан, суфражисттердин бул аракетине жооп кылып, өкмөт аларды күчтөп тамактандырууга өткөн. Мындай күч менен тамактандырууга алгачкылардан болуп Эвалин Хильда Беркитт дуушар болгон. Ал эми 1903-жылы жарыш учурунда суфражист Эмили Девисон  королго тиешелүү аттын алдынан чуркап чыгат. Натыйжада, активист каза болот.  Бул тууралуу дүйнөлүк басылмалар негизги бетке жазып чыгарышкан. WSPU өнөктүгү суфражисттик кыймыл ичинде ар кандай деңгээлде колдоого ээ болгон. Айрым топтор кыймыл ичинен бөлүнүп чыга башташкан,  ал эми WSPU кыймылынын мындай активдүү аракеттерин колдобогон да мүчөлөрү болгон.<ref>Holton, Sandra Stanley (November 2011). “Challenging Masculinism: personal history and microhistory in feminist studies of the women's suffrage movement”. ''Women's History Review''. '''20''' (5): (829–841), 832. DOI:10.1080/09612025.2011.622533.</ref> Суфражисттердин өнөктүгү 1914-жылы [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] башталганда убактылуу токтогон.  Согуштан кийин  Улуу Британияда “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам” жарыяланып, мүлк боюнча айрым бир талаптарга жооп берген, жашы 30 дан ашкан аялдарга шайлоо укугу берилип баштаган. Туура 10 жыл өткөн соң, “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам”  21 жаштан жогору болгон бардык аялдарга шайлоо укуктарын берген. Натыйжада, аялдар эркектер менен теңме-тең шайлоо укуктарына ээ болушкан. === Аялдардын  коомдук-саясий биримдигинин иш-чаралары (WPSU) === 1905-жылы [[Манчестер|Манчестрде]] өткөн саясий митингде атактуу [[Либерализм|либерал]] саясатчылар [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчилл]] жана Эдвард Грей эл алдына чыгып сүйлөп жаткан учурларында, Кристабель Панкхёрст жана фабрика жумушчусу Энни Кенни саясатчыларга аялдардын саясий укуктары тууралуу суроолорун беришип, саясатчыларга тоскоолдук жаратышат. Качан гана алар “Аялдар үчүн добуш берүү” деп жазылган плакаттарын алып чыгышканда, активисттерди “полицияга кол салды” деген айып менен камака алышкан. Панкхёрст жана Кенни сот алдында айып пул төлөөдөн баш тартышат,  активисттер алардын иши коомчулукка жайылышы үчүн түрмөгө отурууну чечишет.<ref>''Trueman, C.N.'' [https://www.historylearningsite.co.uk/the-role-of-british-women-in-the-twentieth-century/womens-social-and-political-union/ Women's Social and Political Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522061715/http://www.historylearningsite.co.uk/the-role-of-british-women-in-the-twentieth-century/womens-social-and-political-union/ |date=2023-05-22 }}. ''History learning site''. C.N. Trueman. (англ.) Текшерилген күн: 26.03.2023</ref> 1908-жылы июлда WSPU [[Манчестер|Манчестердин]] жанындагы Хитон паркында чоң демонстрация уюштуруп, спикерлер 13 ар башка жерлерде, анын ичинде Эммелин, Кристабел жана Адела Панкхёрст эл алдында чыгып сүйлөшкөн. Бул тууралуу “Manchester Guardian” басылмасы төмөнкүдөй жазган: “Аялдардын шайлоо укуктары үчүн кыймылдын тарапташтары аялдардын коомдук-саясий биримдигин уюштурган Хитон-парктагы кечээки демонстрацияны кандайдыр бир триумф катары баалоого акылуу. Суфражисттер ачык аба-ырайынын аркасында көп сандагы адамдарды чогулта алышты. Топтолгондордун баардыгы эле аялдардын шайлоо укугу кыймылынын колдоочулары болгон эмес. Ошондуктан, активисттер мындай мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбашы керек болчу, чогулгандар менен бул теманы талкуулоо бул кыймылга олуттуу пайда алып келмек. Бирок уюштуруу иштери да мактоого татыктуу болду. [[Полиция]] аз санда болду, алар дээрлик байкалган жок. Чыгып сүйлөөчүлөр атайын унаа менен Бери-олд-роуддун кире беришине келишти жана аларды полиция платформага чейин коштоп келди. Активисттер сүйлөп бүткөн соң, полиция аларды кайрадан унааларына чейин узатып келишти, бирок мындай коштоп жүрүүгө муктаждык деле жок болчу. Жада калса, бул кыймылга каршылаштардын да баяндамачыларга карата мамилеси жакшы болуп турду. Бирок чогулгандардын көпчүлүгү жөн гана бул күрөштүн миссионерлерин өз көздөрү менен көрүүгө келгендер эле”.<ref>''Anon''. Women Suffrage: The Demonstration in Heaton Park: A Great Gathering, ''The Manchester Guardian'', The Manchester Guardian (20 July 1908).</ref> 1912-жыл суфражисттер үчүн бурулуш жыл болду, анткени алар агрессивдүү тактикага өтүшүп, “терезелерди сындыруу” өнөктүгүн башташкан. WSPU айрым мүчөлөрү, алардын ичинде Эммелин Петик-Лоуренс жолдошу Фредерик менен биргеликте бул стратегияга каршы чыгышкан. Бирок Кристабель Панкхёрст алардын каршы позициясын көңүлгө албай коет. Суфражисттердин мындай аракеттерине жооп кылып, өкмөт кыймылдын лидерлерин камоого буйрук берет. Натыйжада, Кристабель Панкхёрст [[Франция|Францияга]] качып кеткенге үлгүрөт, ал эми Петик-Лоуренстер кармалып, аларды сот 9 айлык мөөнөткө түрмөгө камоо чечимин чыгарган.<ref>''Simkin, John'' [https://spartacus-educational.com/WsuffragetteJ.htm The Suffragette]. ''spartacus-educational.com''. Spartacus Educational Publishers Ltd. <small>Дата</small></ref> Бул камоолордон соң, суфражисттер андан да агрессивдүү ыкмаларга өтүшкөн: алар өздөрүн тепкичтерге чынжыр менен байлай башташкан, почта кутучаларын өрттөшүп, терезелерди сындыра башташкан. Кийинчерээк жардыргыч заттарды колдонууга өтүшкөн.<ref>[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/59253869 SUFFRAGETTES]., Adelaide: National Library of Australia (16 April 1913), С. 7. <small>Архивировано 4 ма</small></ref> 1914-жылы Бириккен Королдуктун аймагында аз дегенде 7 чиркөө өрттөлгөн, же жардырууларга туш болгон. Байлар, адатта эркектер көп барган жерлер да өрттөлүп, жок кылынган, бирок адамдардын өмүрүнө коркунуч аз болгон убактарда чабуул жасалчу. Крикет павильондору, ат чабыш павильондору, чиркөөлөр, сепилдер жана байлардын кошумча турак-жайлары сыяктуу жерлер талкаланган. Мындан тышкары, суфражисттер гольф аянтчаларынын чөптөрүндө «Аялдарга добуш берүү укугу» деген ураандарды өрттөп, жазуу калтырышкан. 1913-жылдын алты айында 250 өрттөө же талкалоо учурлары катталган.<ref>''Porter, [https://londontownwalks.com/2013/02/19/suffragette-attack-on-lloyd-george/ Ian]'' [https://londontownwalks.com/2013/02/19/suffragette-attack-on-lloyd-george/ Suffragette attack on Lloyd-George]. ''London walks''. London Town Walks. Текшерилген күн: 26.03.2023</ref> Парламенттин документтеринде “жардыруучу каражаттардын”, жардыруулардын, көркөм өнөрдү жок кылуунун (анын ичинде Лондон улуттук галереясындагы Веллингтон герцогунун портретине балта менен кол салуу), өрттөө, терезелерди сындыруу, почта кутучаларын өрттөп жиберүү сыяктуу окуялардын тизмелери камтылган эсептер бар. Ошондой эле, согуштук маанай күчөп турган 1910-1914-жылдары телеграф кабелдерин кесүүлөр да катталганы парламенттик отчетто айтылат.  Полиция менен кошо суфражисттер тарабынан да “террор падышалыгы” тууралуу айтыла баштаган. Ал эми гезиттердин баш макалалары "Суфражисттик терроризм" темаларына көңүл бура баштаган.<ref>Kitty Marion: [https://www.bbc.com/news/stories-44210012 The actress who became a 'terrorist']. ''BBC News'' (27.05.2018). Текшерилген күн: 26.03.2023</ref> === '''Эркиндикти чектөө''' === 20-кылымдын башында жана [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] башталганга чейин Британияда миңге жакын суфражисттер түрмөгө камалган. Эң алгачкы камоолор тартип бузуу жана айып пул төлөбөгөндүгү үчүн ишке ашырылып келген. 1909-жылы июлда Марион Уоллес Данлоп вандализм үчүн бир айга камакка кесилген. Ал нааразылык билдирүү максатында тамак ичүүдөн баш тарткан, жана медициналык себептерден улам бошотулган.<ref name=":0">''Geddes, J. F.'' [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09612020701627977 Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914] <small>(англ.)</small> // Women's History Review^[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977</ref> Данлоптун стратегиясын түрмөгө камалган башка суфражисттер да  колдоно башташкан. Бул активисттер үчүн камакка алынганда, тамак ичүүдөн баш тартуу кадыресе көрүнүшкө айланган. Мындай ачкалык жарыялоодон соң, алар бир нече убакыттан кийин боштондукка чыгырылып турган. Эркиндикке чыккан активисттер кайрадан “согуш линиясына” кайтып келишчү.<ref name=":0" /> Суфражисттердин мындай катуу кадамдары улам агрессивдүү түргө өтө баштагандыктан,<ref>''Geddes, J. F.'' Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914 <small>(англ.)</small> // Women's History Review^[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977.</ref> британ өкмөтү буга чараларды көрө баштаган. Тамактануудан баш тарткан суфражисттерди эркиндикке чыгарууну каалабаган бийлик, 1909-жылдын күз айларынан тарта түрмөдөгү ачкалыкка каршы чечкиндүү иш-аракеттерди баштайт. 1909-жылдын сентябрында Ички иштер министрлиги ачкалык жарыялаган суфражисттерди мөөнөтү бүтмөйүнчө, эркиндикке чыгарууга тыюу салат.<ref name=":1">''Geddes, J. F.'' Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914 <small>(англ.)</small> // Women's History Review^[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977.</ref> Бийлик үчүн суфражисттер жүк боло баштайт, анткени түрмөдө каза болгон активисттердин өлүмү үчүн түрмөгө жоопкерчилик жүктөлгөн. Ошондуктан, түрмө жетекчилиги тамактан баш тарткан суфражисттерди түтүкчө менен күчкө салып тамактандырууну колго алган.<ref name=":2">''Miller, Ian.'' Necessary Torture? Vivisection, Suffragette Force-Feeding, and Responses to Scientific Medicine in Britain c. 1870–1920 <small>(англ.)</small> // Journal of the History of Medicine and Allied Sciences^[en] : journal. — 2009. — Vol. 64. — P. 333—372. — doi:10.1093/jhmas/jrp008. — <nowiki>PMID 19357183</nowiki>.</ref> 1913-жылы апрель айында Ички иштер министрлигинен Реджинальд Макенна туткундар тууралуу мыйзам кабыл алган. Бул мыйзам ден-соолугу начарлаган активисттерди убактылуу бошотууга уруксат берген жана коомчулукка “мышык-чычкан мыйзамы” деген аталышта кеңири белгилүү болгон. Аталган мыйзам ачкалыкка уруксат берген, бирок абалы начарлаган суфражисттер убактылуу гана кое берилген. Ден-соолугу калыбына келген активисттер кайрадан камакка алынган. Мыйзам аркылуу Британ бийлиги суфражисттердин ачкалыктан мүмкүн болгон өлүмү боюнча айыптоолордон өзүн коргоп калган. Ошондой эле, ден-соолугу начарлаган алсыз жана оорулуу суфражисттер эркиндик убагында эч кандай митингдерге катыша албастыгы мыйзамдуу түрдө кепилденген.<ref name=":2" /> Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда, британдык суфражисттер өз активдүүлүгүнөн убактылуу баш тартып, согуш муктаждыктарына көңүл бура башташкан. Ачкалык акциялары дээрлик токтотулган. 1914-жылдын август айында британ өкмөтү амнистия аркылуу бардык суфражисттерди бошоткон,<ref name=":1" /> ал эми Эммелин Панкхёрст мындан кийин күч колдонгон суфражисттик акцияларды өткөрүүдөн баш тарткан. Суфражисттердин согушка аттанышы - алардын коомчулук алдында беделин өстүрүп, 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктарын жарым-жартылай берүүгө түрткү болгон.<ref>Jones, J. Graham. «Lloyd George and the Suffragettes», ''National Library of Wales Journal'' (2003) 33#1 pp. 1-34</ref> 1918-жылы 6-февралда “Эл өкүлчүлүгү тууралуу мыйзамга” кол коюлуп, анда 21 жаштан жогорку бардык эркектерге жана минималдуу мүлк талабына жооп берген, жашы  30дан ашкан аялдарга добуш берүү укугу берилген.<ref>[https://www.economist.com/britain/2018/02/03/britain-marks-a-century-of-votes-for-women “Britain marks a century of votes for women”]. ''The Economist''. 3 February 2018. Текшерүү күнү: 26.03.2023.</ref>  Бул болжол менен 8,4 миллион аял добуш берүү укуктарына ээ болгон дегенди билдирет. Ал эми 1918-жылы ноябрда аялдардын парламентке шайлануусуна уруксат берген мыйзамга кол коюлган.<ref>Fawcett, Millicent Garrett. ''The Women’s Victory — and After''. p.170. Cambridge University Press</ref> 1928-жылдагы “Эл өкүлчүлүгү тууралуу” мыйзамы 21 жаштан жогорку бардык аялдарга добуш берүү укугун берди.  Натыйжада, эркектерге 10 жыл мурун берилген мындай укуктарга эми аялдар да ээ болушту.<ref>Stearns, Peter N. (2008). In 1979 the first British women prime minister Margaret came. ''The Oxford encyclopedia of the modern world'', Volume 7. p.160. Oxford University Press, 2008</ref> == Америка Кошмо Штаттарында суфражисттер == [[Файл:Suffragists_Parade_Down_Fifth_Avenue,_1917.JPG|thumb|Суфражисттер «1917-жылдын октябрында добуш берүүнү талап кылган бир миллиондон ашык Нью-Йорктук аялдардын кол тамгаларын камтыган плакаттарды көтөрүп чыгышат».]] Аялдардын мыйзамдуу добуш берүү укугу [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] жарым кылымдан ашык убакыттын ичинде, адегенде ар кайсы штаттарда, кээде чектелген негизде, андан кийин 1920-жылы 19-түзөтүүнүн (19th Amendment) кабыл алынышы менен улуттук деңгээлде түзүлгөн. 1700-дөн 1800-жылдардын башына чейин [[Нью-Жерси|Нью-Джерси]] аялдарга 19-түзөтүү кабыл алынганга чейин добуш берүү укугун берген, бирок 1807-жылы штат добуш берүү укугун "...салык төлөгөн, ак түстөгү эркек жарандарга..." гана чектеген.<ref>[https://www.nps.gov/articles/voting-rights-in-nj-before-the-15th-and-19th.htm "Did You Know: Women and African Americans Could Vote in NJ before the 15th and 19th Amendments?] (U.S. National Park Service)". (англ.) ''www.nps.gov''. <small>''Текшерилген күн: 26.03.2023.''</small></ref><ref>[https://www.amrevmuseum.org/virtualexhibits/when-women-lost-the-vote-a-revolutionary-story/pages/how-did-the-vote-expand-new-jersey-s-revolutionary-decade "Was New Jersey Exceptional?: The Nation's First Women Voters".] ''www.amrevmuseum.org''. <small>''Текшерилген күн: 26.03.2023.''</small></ref> Аялдардын шайлоо укугуна болгон суроо-талап 1840-жылдары күч ала баштаган. 1848-жылы Сенека-Фолс конвенциясы, [[аялдардын укуктары]] боюнча биринчи конвенция, идеяны өтө ашынган деп эсептеген уюштуруучулардын айрымдарынын каршылыгына карабай, аялдардын шайлоо укугун жактаган резолюция кабыл алган.<ref name=":3">Katz, Elizabeth D. (July 30, 2021). [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3896499 "Sex, Suffrage, and State Constitutional Law: Women's Legal Right to Hold Public Office"]. ''Yale Journal of Law & Feminism''. Rochester, NY. SSRN 3896499.</ref> 1850-жылы биринчи Улуттук Аялдардын Укуктары Конвенциясы кабыл алынган учурда, шайлоо укугу кыймылдын ишинин барган сайын маанилүү аспектиси болуп калды. Биринчи улуттук суфражист уюмдары 1869-жылы, бири Сьюзан Б. Энтони жана Элизабет Кэди Стэнтон жана экинчиси Люси Стоун жана Фрэнсис Эллен Уоткинс Харпер тарабынан түзүлгөн. Көп жылдык атаандаштыктан кийин алар 1890-жылы Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясы (NAWSA) катары биригишкен. 1873-жылы түзүлгөн жана ошол кездеги эң чоң аялдар уюму болгон Аялдардын Христиан Тынчтык Биримдиги (WCTU) дагы аялдардын шайлоо укугун колдоп, кыймылга чоң түрткү берген.<ref>Burlingame, Dwight (2004). ''P[[iarchive:philanthropyinam00sant/page/n6/mode/2up|hilanthropy in America: A Comprehensive Historical Encyclopedia]]''[[iarchive:philanthropyinam00sant/page/n6/mode/2up|.]] ABC-CLIO. pp. 511. ISBN <bdi>9781576078600</bdi>.</ref> АКШнын Жогорку Соту аялдардын конституциялык добуш берүү укугуна ээ деп чечет деп үмүттөнүп, суфражисттер 1870-жылдардын башында бир нече жолу добуш берүүгө аракет кылышкан. Алардын аракеттери ийгиликсиз болгондон кийин сотко кайрылышкан. Энтони 1872-жылы добуш берүүгө жетишкен, бирок бул иш үчүн камакка алынган жана күнөөлүү деп табылган. 1875-жылы Жогорку Сот  “Минор Хапперсеттке каршы” иш боюнча суфражисттерге каршы чечим чыгаргандан кийин, алар АКШнын Конституциясына аялдарга укук бере турган түзөтүүлөрдү киргизүү үчүн ондогон жылдарга созулган кампанияны башташкан. Бирок, кыймылдын күчүнүн көбү ар бир штатта шайлоо укугун камсыз кылуу ишине багытталган.<ref name=":3" /> Аялдарга добуш берүү укугун берген биринчи штат Вайоминг (1869-жылы), андан кийин 1870-жылы Юта, 1893-жылы Колорадо, 1896-жылы Айдахо, 1910-жылы Вашингтон, 1911-жылы Калифорния, 1912-жылы Орегон жана Аризона, 1914-жылы Монтана, 1917-жылы Түндүк Дакота, Нью-Йорк жана Род-Айленд, 1918-жылы Луизиана, Оклахома жана Мичиган.<ref>[https://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml "Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation"]. ''Mapping American Social Movements Project''. University of Washington. ''<small>Текшерилген күн: 26.03.2023.</small>''</ref> 1916-жылы Элис Пол улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүүгө багытталган Улуттук Аялдар партиясын (NWP) түзгөн. Анын 200дөн ашуун жактоочулары 1917-жылы Ак үйгө пикетке чыкканда камакка алынган. Алардын айрымдары түрмөгө камалып ачкачылык жарыялагандан кийин күч менен тамактандырылышкан. Кэрри Чапман Кэтттин жетекчилиги астында эки миллион мүчөдөн турган Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясынын (NAWSA) дагы приоритеттүү максаты улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүү болгон. АКШ [[Конгресс|Конгрессинде]] жана штаттын мыйзам чыгаруучу органдарында бир катар катуу добуштардан кийин 19-түзөтүү 1920-жылдын 18-августунда АКШнын Конституциясына киргизилген.<ref>[https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/amendment-19 "The 19th Amendment".] National Archives. May 16, 2019. <small>''Текшериоген күн: 26.03.2023.''</small></ref> Анда мындай деп айтылат: «Америка Кошмо Штаттарынын жарандарынын добуш берүү укугу Америка Кошмо Штаттары же кайсы бир штат тарабынан жыныстык өзгөчөлүгүнө байланыштуу четке кагылбайт же кыскартылбайт». == Аялдарга шайлоо укуктарын берүү == Эң биринчи аялдарга шайлоо укуктарын берген өлкө [[Жаңы Зеландия]] болгон. 1893-жылы бул өлкөнүн 21 жашка толгон кыздары шайлоо укугуна ээ болушкан. Ал учурда Жаңы Зеландия [[Британ империясы|Британ империясынын]] курамында болгон. Ал эми 1902-жылы [[Австралия]] аял жарандарына шайлоого жол ачып берген. Андан соң Европанын айрым өлкөлөрүндө 18 ге толгон билимдүү аялдарга бул укуктар бериле баштаган: [[Орусия империясы|Орусия империясында]] - Улуу Финляндык княздыгында - 1906-жылы, [[Норвегия|Норвегияда]] - 1913-жылы, [[Дания|Данияда]] жана [[Исландия|Исландияда]] - 1915-ж. Ал эми Орусия Империясынын калган аймактарында 15-апрель, 1917-жылы аялдар шайлоо укугун алышкан. Ал эми [[Грузия|Грузияда]], [[Азербайжан|Азербайжанда]], [[Польша|Польшада]] жана [[Канада|Канадада]] 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктары берилген. Бирок 1919-жылга чейин бул укуктар чектелүү болгон, анткени аялдар өздөрүнүн атынан эмес, аскер кызматындагы эң жакын туугандары үчүн гана добуш бере алышкан. 1919-жылы [[Германия|Германияда]], [[Нидерланд|Нидерландда]], [[Швеция|Швецияда]], [[Люксембург|Люксембургда]] жана [[Бельгия|Бельгияда]] (муниципалдык шайлоолор үчүн гана) аялдар шайлоо жана шайлануу укугуна жетишишкен. Ал эми 1920-жылы - [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]], [[Чехословакия|Чехословакияда]], [[Австрия|Австрияда]] жана [[Мажарстан|Мажарстанда]] жалпы шайлоо укугу киргизилген. Ушул эле укуктарды аялдарга берүү өнөктүгү 1922-жылы - [[Ирландия|Ирландияда]],  1928-жылы - [[Улуу Британия|Улуу Британияда]], 1931-жылы - [[Испания|Испанияда]], 1932-жылы - [[Бразилия|Бразилияда]], 1934-жылы - [[Куба|Кубада]] ишке аша баштаган. 1944-жылы Францияда жана Болгарияда, 1945-жылы Италияда, 1947-жылы [[Пакистан|Пакистанда]], [[Индия|Индияда]] жана [[Кытай|Кытайда]], 1948-жылы [[Румыния|Румынияда]] жана [[Бельгия|Бельгияда]] (улуттук деңгээлде), 1952-жылы [[Греция|Грецияда]], 1962-жылы [[Монако|Монакодо]] аялдарга шайлоо укугу берилген. Ал эми 1971-жылы - [[Швейцария]], 1974-жылы - [[Португалия]], 1984-жылы - [[Лихтенштейн]], 2005-жылы - [[Кувейт]], 2006-жылы - [[Бириккен Араб Эмирликтери|Бириккен Араб Эмираттары]], 2008-жылы - [[Бутан]], 2011-жылы - [[Сауд Арабиясы]] аялдарга шайлоого жана шайланууга укуктарды беришкен. Ал эми бүгүнкү күнгө чейин [[Ватикан]] мамлекети гана аялдарга добуш берүүгө тыюу салган. === Аялдарга добуш укугун берүү хронологиясы === {| class="wikitable sortable" |- ! Өлкө ! Аялдарга биринчи жолу улуттук деңгээлде шайлоо укугу берилген жыл. ! Кошумча маалымат |- | {{flag|Ооганстан}} [[Ооганстан]] | 1964<ref name="ReferenceC">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N3_rDwAAQBAJ&q=Women%27s+suffrage+in+Afghanistan+1964&pg=PA77 |title=Women's Suffrage: The Complete Guide to the Nineteenth Amendment |publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440871993|editor= Wayne, Tiffany K.|date=2020}}</ref><ref name="ReferenceD">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4HxqDwAAQBAJ&pg=PR24 |title=Women and War in the 21st Century: A Country-by-Country Guide |author= Sankey, Margaret D. |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1440857669 |date=2018}}</ref><ref name="ReferenceE">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aPZ0DwAAQBAJ&q=Women%27s+suffrage+in+Afghanistan+1964&pg=PA187 |title=The Palgrave Handbook of Women's Political Rights |publisher=Springer |editor1-last=Franceschet |editor1-first=Susan |editor2-last=Krook |editor2-first=Mona Lena |isbn=978-1137590749 |date=2018}}</ref> | |- | {{flag|Албания}} [[Албания]]<ref>{{cite web|url=http://tesheshi.com/grate-ne-politiken-shqiptare-nga-ahmet-zogu-te-edi-rama-ja-emrat-me-te-spikatur/|title=Gratë në politikën shqiptare: Nga Ahmet Zogu te Edi Rama – ja emrat më të spikatur {{!}} Te Sheshi|date=June 9, 2015|access-date=March 8, 2020}}</ref> | 1945 | |- | {{flag|Алжир}} [[Алжир]] | 1962 | Эгемендүүлүка алгандан кийин |- | {{flag|Андорра}} [[Андорра]] | 1970 | |- | {{flag|Ангола}} [[Ангола]] | 1975 | |- | {{flag|Аргентина}} [[Аргентина]] | 1947<ref>Gregory Hammond, ''The Women's Suffrage Movement and Feminism in Argentina From Roca to Peron'' (U of New Mexico Press; 2011)</ref> | |- | {{flag|Армения}} [[Армения]] | 1917 (Орусия мыйзамдары кабыл алуу менен) |1919 March (өзүнүн мыйзамдарын кабыл алуу менен)<ref>[[Simon Vratsian]] ''Hayastani Hanrapetutyun'' (The Republic of Armenia, ''Arm.''), Yerevan, 1993, p. 292.</ref> |- | {{flag|Австралия}} [[Австралия]] | 1902 (жергиликтүү эместер гана) 1962 (толук) | |- | {{flag|Австрия}} [[Австрия]] | 1918 | |- | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Азербайжан]] | 1918 | |- | [[Багама аралдары]] | 1960 | |- | {{flag|Бахрейн}} [[Бахрейн]] | 2002 | |- | {{flag|Бангладеш}} [[Бангладеш]] | 1971 (эгемендүүлүк алгандан кийин) | |- | {{flag|Барбадос}} Барбадос | 1950 | |- | Британ Ливард аралдары <small>(Бүгүн: Антигуа жана Барбуда, Британ Виргин аралдары, Монтсеррат, Сент-Китс жана Невис, Ангилья)</small> | 1951 | |- | Британ Виндворд аралдары <small>(Бүгүн: [[Гранада|Гренада]], Ыйык Люсия, Сент Винсент жана Гренадиндер, [[Доминика]])</small> | 1951 | |- | {{flag|Беларусь}} [[Беларусь]] | 1919 | |- | {{flag|Бельгия}} [[Бельгия]] | 1919/1948 | |- | [[Гондурас]] <small>(Бүгүн: [[Белиз]])</small> | 1954 | |- |<small>Дагомея (Бүгүн: [[Бенин]])</small> | 1956 | |- | [[Бермуд аралдары|Бермуда аралдары]] | 1944 | |- | [[Бутан]] | 1953 | |- | {{flag|Боливия}} [[Боливия]] | 1938/1952 | |- | [[Ботсвана|Боствана]] | 1965 | |- | {{flag|Бразилия}} [[Бразилия]] | 1932 | |- style="background: #CCC" | [[Бруней]] | 1959 | Учурда Брунейде улуттук шайлоо токтотулду. Аялдар да, эркектер да жергиликтүү шайлоолордо гана добуш берүүгө укуктуу. |- | {{flag|Болгария}} [[Болгария]] | 1937/1944 | |- | Жогорку Вольта <small>(Бүгүн: [[Буркина-Фасо|Буркина Фасо]])</small> | 1958 | |- | Бурма | 1922 | |- | {{flag|Бурунди}} [[Бурунди]] | 1961 | |- | [[Камбоджа]] | 1955 | |- | {{flag|Камерун}} Британиялык Камерун <small>(Бүгүн: [[Камерн|Камерун]])</small> | 1946 | |- | {{flag|Канада}} [[Канада]] | 1917–1919 Канаданын көпчүлүк бөлүгү үчүн; | |- | {{flag|Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]] | 1975 (эгемендүүлүгүн алгандан кийин) | |- | [[Кайман аралдары]] | 1957 | |- | {{flag|Борбордук Африка Республикасы}} [[Борбордук Африка Республикасы]] | 1986 | |- | {{flag|Чад}} [[Чад]] | 1958 | |- | {{flag|Чили}} [[Чили]] | 1949 | |- | {{flag|Кытай}} [[Кытай]] | 1949 | |- | {{flag|Колумбия}} [[Колумбия]] | 1954 | |- | {{flag|Комор Аралдары}} [[Комор Аралдары|Комор аралдары]] | 1956 | |- | {{flag|Конго Демократиялык Республикасы}} Заир <small>(Бүгүн: [[Конго Демократиялык Республикасы]])</small> | 1967 | |- | {{flag|Конго Республикасы}} [[Конго Республикасы]] | 1963 | |- | [[Кук аралдары]] | 1893 | |- | {{flag|Коста-Рика}} [[Коста-Рика]] | 1949 | |- | {{flag|Куба}} [[Куба]] | 1934 | |- | {{flag|Кипр}} [[Кипр]] | 1960 | |- | {{flag|Чехословакия}} [[Чехословакия]] <small>(Today: [[Чехия|Чех Республикасы]], [[Словакия]])</small> | 1920 | |- | {{flag|Дания}} [[Дания]] <small>(Фарер аралдары жана, ошол убакта, [[Исландия]] кошо)</small> | 1908 жергиликтүү добуш берүү, 1915 улуттук парламентке | |- | [[Жибути]] | 1946 | |- | [[Доминикана Республикасы]] | 1942 | |- | {{flag|Чыгыш Тимор}} [[Чыгыш Тимор]] | 1976 | |- | {{flag|Эквадор}} [[Эквадор]] | 1929/1967 | |- | [[Мисир|Мысыр]] | 1956 | |- | {{flag|Сальвадор}} [[Сальвадор|Эль Сальвадор]] | 1939/1950 | |- | [[Экваториалдык Гвинея|Экваториадык Гвинея]] | 1963 | |- style="background: #CCC" |{{flag|Эритрея}} [[Эритрея]] |Добуш беришпейт | |- | {{flag|Эстония}} [[Эстония]] | 1917 | |- | [[Эсватини]] <small>(Мурун: Свазиленд)</small> | 1968 | |- | Эфиопия империясы <small>(кийин Эритрея менен кошо)</small> | 1955 | |- | {{flag|Фижи}} Фижи | 1963 | |- | {{flag|Финляндия}} [[Финляндия]] | 1906 | |- | {{flag|Франция}} Франция | 1944 | |- | {{flag|Габон}} Габон | 1956 | |- | {{flag|Гамбия}} Гамбия | 1960 | |- | {{flag|Грузия}} Грузия Демократиялык Республикасы | 1918 | |- | [[Веймар Республикасы]] | 1918 | |- | {{flag|Конго Республикасы}} Гана | 1954 | |- | {{flag|Греция}} Греция | 1930 <small>(жергиликтүү добуш берүү, билими барлар үчүн)</small>, 1952 <small>(толук)</small> | |- | [[Гренландия]] | 1948 <ref name="naalakkersuisut.gl">{{Cite web|url=https://naalakkersuisut.gl//da/Naalakkersuisut/Nyheder/2015/03/060315_kampdag|title=Kvindernes internationale kampdag (Government of Greenland, 2015)|accessdate=2023-04-26|archivedate=2021-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211208164426/https://naalakkersuisut.gl/da/Naalakkersuisut/Nyheder/2015/03/060315_kampdag}}</ref> | |- | {{flag|Гватемала}} Гватемала | 1945/1965 | |- | {{flag|Гвинея}} Гвинея | 1958 | |- | {{flag|Гвинея-Бисау}} Гвинея-Бисау | 1977 | |- | Гуяна | 1953 | |- | {{flag|Гаити}} Гаити | 1950 | |- | [[Гавайи]] | 1840–1852 | |- | ондурас | 1955 | |- | {{flag|Гонконг}} [[Гонконг]] | 1949 | |- | {{flag|Венгрия}} [[Мажарстан|Мажар Республикасы]] (1918–19) | 1919 (жарым-жартылай)<br />1945 (толук) | |- | {{flag|Индия}} [[Индия]] (эгемендүүлүк алгандан кийин) | 1947 | |- | {{flag|Индонезия}} Индонезия | 1937 (европалыктар учүн)<br />1945 (эгемендүүлүк алгандан кийин баарына) | |- | {{flag|Иран}} Иран | 1963 | |- | {{flag|Ирак}} Ирак | 1948<ref>{{cite web|last1=B. A.|first1=Mundelein College|last2=M. Div.|first2=Meadville/Lombard Theological School|title=International Woman Suffrage: A Timeline of Winning the Vote for Women|url=https://www.thoughtco.com/international-woman-suffrage-timeline-3530479|access-date=2021-06-27|website=ThoughtCo}}</ref> | |- | {{flag|Ирландия}} Ирландия | 1918 (жарым-жартылай)<br />1922 (толук) | |- | Isle of Man | 1881 | |- | {{flag|Израиль}} [[Израиль]] | 1948 | |- | {{flag|Италия}} [[Италия]] | 1925 (жарым-жартылай), 1945 (толук) |1925-жылы жергиликтүү кеңештерге шайлоо. 1945-жылы толук шайлоо укугу. |- | Пил Сөөгү Жээги | 1952 | |- | {{flag|Ямайка}} Ямайка | 1944 | |- | {{flag|Жапония}} [[Жапония]] | 1946 | |- | Джерси | 1919<ref>''Loi sur les Droits Electoraux'', 1919</ref> | |- | Джордан | 1974 | |- | {{flag|Казакстан}} [[Казак Советтик Социалисттик Республикасы|Казак ССР]] | 1924 | |- | {{flag|Кения}} [[Кения]] | 1963 | |- | {{flag|Кирибати}} Кирибати | 1967 | |- | {{flag|Түндүк Корея}} [[Түндүк Корея]] | 1946<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/suffrage.htm |title=Women's Suffrage |publisher=Ipu.org |date=May 2, 1997|access-date=May 6, 2013}}</ref> | |- | {{flag|Түштүк Корея}} [[Түштүк Корея]] | 1948 | |- | {{flag|Кувейт}} Кувейт | 2005<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/05/17/world/middleeast/kuwait-grants-political-rights-to-its-women.html|date=May 17, 2005|title=Kuwait Grants Political Rights to Its Women|work=The New York Times}}</ref> | |- | {{flag|Кыргызстан}} [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] | 1918 | |- | {{flag|Лаос}} Лаос | 1958 | |- | {{flag|Латвия}} Латвия | 1917 | |- | Лебанон | 1952<ref>{{cite news |first=Dana |last=Khraiche |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Feb-24/164431-womens-spring-is-lebanon-ready-for-a-feminist-political-party.ashx#ixzz1rkch52gR |title=Women's spring: Is Lebanon ready for a feminist political party? |newspaper=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |date=February 4, 2012 |access-date=August 2, 2015 |archive-date=May 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519080608/http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Feb-24/164431-womens-spring-is-lebanon-ready-for-a-feminist-political-party.ashx#ixzz1rkch52gR |url-status=dead |accessdate=2023-04-26 |archivedate=2019-05-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190519080608/http://www.dailystar.com.lb/News/Local-News/2012/Feb-24/164431-womens-spring-is-lebanon-ready-for-a-feminist-political-party.ashx#ixzz1rkch52gR }}</ref> | |- | {{flag|Лесото}} [[Лесото]] | 1965 | |- | {{flag|Либерия}} [[Либерия]] | 1946 | |- | {{flag|Ливия}} [[Ливия]] | 1963 (1951 жергиликтүү кеңеш) |<ref>Bernini, Simone. ''Le elezioni politiche del 1952 in Libia'', "Oriente Moderno" Nuova serie, Anno 17 (78), Nr. 2 (1998), pp. 337–51, Fn. 10, p. 339.</ref> |- | [[Лихтенштейн]] | 1984 | |- | {{flag|Литва}} [[Литва]] | 1918 | |- | {{flag|Люксембург}} [[Люксембург]] | 1919 | |- | {{flag|Мадагаскар}} [[Мадагаскар]] | 1959 | |- | {{flag|Малави}} [[Малави]] | 1961 | |- | {{flag|Малайзия}} Малая Федерациясы <small>(Бүгүн: [[Малайзия]])</small> | 1955 | |- | [[Мальдив]] | 1932 | |- | {{flag|Мали}} [[Мали]] | 1956 | |- | {{flag|Мальта}} [[Мальта]] | 1947 | |- | [[Маршалл Аралдары|Маршал аралдары]] | 1979 | |- | {{flag|Мавритания}} [[Мавритания]] | 1961 | |- | {{flag|Mauritius|1923}} | 1956 | |- | {{flag|Мексика}} [[Мексика]] | 1953 | |- | {{flag|Микронезия Федеративдик Штаттары}} [[Микронезия Федеративдик Штаттары]] | 1979 | |- | [[Молдова]] | 1929/1940 | |- | {{flag|Монако}} [[Монако]] | 1962 | |- | {{flag|Монголия}} [[Монголия]] | 1924 | |- | {{flag|Марокко}} [[Марокко]] | 1963 | |- | {{flag|Мозамбик}} [[Мозамбик]] | 1975 | |- | {{flag|Намибия}} [[Намибия]] | 1989 (эгемендүүлүк алгандан кийин) | |- | {{flag|Науру}} [[Науру]] | 1968 | |- | {{flag|Nepal}} [[Непал]] | 1951 (демократияга жеткенден кийин) | |- | {{flag|Нидерланддар}} [[Нидерланд|Нидерланддар]] | 1917 | |- | Нидерланд Антиль Аралдары <small>(Бүгүн: [[Аруба|Aruba]], Кюрасао, Сент-Мартин, Кариб Нидерланддары)</small> | 1949 | |- | {{flag|Жаңы Зеландия}} Жаңы Зеландия | 1893 | |- | {{flag|Никарагуа}} Никарагуа | 1955 | |- | {{flag|Нигер}} [[Нигер]] | 1948 | |- | {{flag|Нигерия}} [[Нигерия]] | 1958 | |- | {{flag|Норвегия}} [[Норвегия]] | 1913 | |- | {{flag|Оман}} [[Оман]] | 1994 | |- | {{flag|Пакистан}} [[Пакистан]] | 1947 (эгемендүүлүк алгандан кийин) | |- | {{flag|Палау}} Палау | 1979 | |- style="background: #CCC" | {{flag|Палестина}} [[Палестина]] | 1972 | |- | {{flag|Панама}} Панама | 1941/1946 | |- | [[Папуа-Жаңы Гвинея|Папуа Жаңы Гвинея]] | 1964 | |- | {{flag|Парагвай}} [[Парагвай]] | 1961 | |- | {{flag|Перу}} [[Перу]] | 1955 | |- | {{flag|Philippines}} | 1937 | |- | Питкэрн аралдары | 1838 | |- | {{flag|Польша}} [[Польша]] | 1918 | |- | {{flag|Португалия}} Португалия | 1911/1931/1976 | |- | {{flag|Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] | 1929/1935 | |- | {{flag|Катар}} [[Катар]] | 1997 | |- | {{flag|Румыния}} [[Румыния]] | 1929/1939/1946 | |- | {{flagicon|Russia}} [[Орусия|Орусия Федерациясы]] | 1917 | |- | | 1961 | |- style="background: #CCC" | {{flag|Сауд Арабиясы}} [[Сауд Арабиясы]] | 2015 | |- | {{flag|Самоа}} Самоа | 1990 | Самоадагы шайлоолор матайдын талапкерлигин чектесе да, жалпы шайлоо укугу бар..<ref>{{cite web|title=IPU PARLINE database: SAMOA (Fono ), Electoral system|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/2351_B.htm|access-date=2021-06-29|website=archive.ipu.org}}</ref> |- | {{flag|Сан-Марино}} [[Сан Марино|Сан-Марино]] | 1959 | |- | {{flag|Конго Республикасы}} [[Сан-Томе жана Принсипи]] | 1975 | |- | {{flag|Сенегал}} Сенегал | 1945 | |- | Сейшелдер | 1948 | |- | Сьерра-Леоне | 1961 | 1790-жылдары Сьерра-Леоне колония болуп турганда, аялдар шайлоодо добуш бере алышкан.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/node/12775514?story_id=12775514 | newspaper=The Economist | title=Life on 70 cents a day | date=December 1, 2008}}</ref> |- | {{flag|Сингапур}} Сингапур | 1947 | |- | {{flag|Соломон аралдары}} Соломон аралдары | 1974 | |- | {{flag|Сомали}} [[Сомали]] | 1956 | |- | {{flag|Түштүк Африка Республикасы}} [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка]] | 1930 (Европалык жана Азиялык аялдар үчүн)<br />1994 (бардыгына) | |- | {{flag|Испания}} [[Испания]] | 1924<ref name=":0"/><ref>{{cite web|url=https://www.eldiario.es/norte/cantabria/amberes/mujer-voto-Espana_6_596400372.html|title=La mujer y el voto en España|last=Martínez|first=Keruin P.|date=December 30, 2016|website=[[El Diaro (Spain)|El Diaro]]|language=es|access-date=February 25, 2019}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2004|title=Los orígenes del sufragismo en España|url=https://www.ucm.es/data/cont/docs/995-2015-01-09-sufragismo.pdf|journal=Espacio, Tiempo y Forma|language=es|location=Madrid|publisher=[[UNED]]|publication-date=January 2015|volume=16|pages=455–482|access-date=February 25, 2019}}</ref>, 1931<ref name=":0" /><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.20minutos.es/noticia/157744/0/aniversario/sufragio/femenino/|title=75 años del sufragio femenino en España|date=October 1, 2006|website=20minutos.es|language=es|access-date=February 25, 2019}}</ref><ref name=":2">{{cite web|url=https://www.elespanol.com/cultura/historia/20181119/voto-femenino-espana-triunfo-clara-campoamor-acabo/354464821_0.html|title=85 años del voto femenino en España: el triunfo de Clara Campoamor que acabó con ella|date=November 19, 2018|website=[[El Español]]|language=es-ES|access-date=February 25, 2019}}</ref> 1977<ref name=":1" /> | |- | {{flag|Шри-Ланка}} <small>Шри-Ланка (Мурда: Цейлон)</small> | 1931 | |- | {{flag|Судан}} [[Судан]] | 1964 | |- | [[Файл:Flag of the Netherlands.svg|22px]] [[Суринам]] | 1948 | |- | {{flag|Швеция}} [[Швеция]] | 1919 | |- | {{flag|Швейцария}} [[Швейцария|Швецария]] | 1971 федеряциялык деңгээлде | 1959 жана1990 жергиликтүү деңгээл |- | {{flag|Сирия}} [[Сирия]] | 1949 | |- | [[Файл:Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg|23px|border]] Тоскана Улуу Герцогдугу | 1848 | |- | {{flag|Тайвань}} [[Тайвань]] | 1947 | 1945-жылы Тайвань аралы Япониядан Кытайга кайтарылган. 1947-жылы аялдар Кытай Республикасынын Конституциясы боюнча шайлоо укугун жеңип алышкан. 1949-жылы Кытай Республикасынын Өкмөтү материктик Кытайдан ажырап, Тайванга көчүп кеткен. |- | {{flag|Тажикстан}} Тажик ССР | 1924 | |- | {{flag|Танзания}} Танзания | 1959 | |- | [[Тайланд]] | 1932 | |- | {{flag|Того}} Того | 1945 | |- | {{flag|Тонга}} Тонга | 1960 | |- | Тринидад жана Тобаго | 1925 | |- | {{flag|Тунис}} Тунис | 1957 | |- | {{flag|Түркия}} Түркия | 1930 (жергиликтүү деңгээл), 1934 (улуттук деңгээл) | |- | [[Түркмөн Советтик Социалисттик Республикасы|Түркмен ССР]] | 1924 | |- | {{flag|Тувалу}} Тувалу | 1967 | |- | {{flag|Уганда}} Уганда | 1962 | |- | {{flag|Украина}} Украина | 1917 Украина Эл Республикасы,<ref>{{cite web|title=Constituent Assembly of Ukraine|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CO%5CConstituentAssemblyofUkraine.htm|access-date=2021-09-02|website=www.encyclopediaofukraine.com}}</ref> 1918 Батыш Украина Эл Республикасы, 1919 (Украиналык ССР) | |- | {{flag|Бириккен Араб Эмирликтери}} [[Бириккен Араб Эмирликтери]] | 2006 | Бириккен Араб Эмираттарында шайлоолор улуттук деңгээлде өткөрүлөт. Бирок, алардын демократиялык пайдалуулугу талаштуу.<ref>[[2011 United Arab Emirates parliamentary election]]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.realclearworld.com/news/reuters/international/2011/Sep/24/uae_s_second_election_has_low_turnout.html |title=UAE's second election has low turnout |work=Real Clear World |date=September 2, 2011 |access-date=September 27, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407131133/http://www.realclearworld.com/news/reuters/international/2011/Sep/24/uae_s_second_election_has_low_turnout.html |archive-date=April 7, 2012 |accessdate=2023-04-26 |archivedate=2012-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407131133/http://www.realclearworld.com/news/reuters/international/2011/Sep/24/uae_s_second_election_has_low_turnout.html }}</ref> |- | {{flag|Улуу Британия}} Улуу Британия | 1918 (жарым-жартылай)<br />1928 (толук) | 1918-жылдан 1928-жылга чейин аялдар 30 жашында мүлктүк квалификациясы бар же Улуу Британиянын университеттеринин бүтүрүүчүсү болсо добуш бере алышкан, ал эми эркектер 21 жашында эч кандай квалификациясы жок добуш бере алышкан. 1928-жылдан баштап аялдар эркектер менен бирдей шайлоо укугуна ээ болушту. |- | {{flag|АКШ}} [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] | 1920 (дээрлик баары) 1965 (укуктук коргоо) | 1920-жылы Он тогузунчу түзөтүү ратификацияланганга чейин айрым штаттар аялдарга шайлоонун ар кандай түрлөрүнө добуш берүүгө уруксат берген мыйзамдарды кабыл алышкан.<ref>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml|title=Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation State by State 1838–1919|publisher=depts.washington.edu}}</ref> Мыйзамдуу түрдө добуш берүүгө укугу бар болсо да, 1965-жылга чейин кара түстүү адамдар (анын ичинде кара түстүү аялдар) көптөгөн Түштүк штаттарда добуш берүү укугунан иш жүзүндө баш тартышкан. |- | Вирджин Аралдары | 1936 | 1936-жылдан баштап аялдар добуш бере алышат; бирок, бул добуш, эркектер сыяктуу эле, алар жылына $300 же андан көп кирешеси бар экенин далилдей алгандар менен гана чектелген. |- | {{flag|Уругвай}} Уругвай | 1917/1927 | Уругвай бүткүл Америкадагы биринчи өлкө болгон жана дүйнөдө биринчилерден болуп аялдарга толук бирдей жарандык укуктарды жана жалпы шайлоо укугун берген (1917-жылдагы Конституциясында), бирок бул шайлоо укугу биринчи жолу 1927-жылы ишке ашырылган.<ref>{{cite web|url=http://www.lr21.com.uy/comunidad/263868-el-voto-femenino-cumple-ochenta-anos-en-uruguay |title=El voto femenino cumple ochenta años en Uruguay – Noticias Uruguay LARED21 |publisher=Lr21.com.uy |date=July 3, 2007 |access-date=October 25, 2015|language=es}}</ref> |- | {{flag|Өзбекстан}} Өзбек ССР | 1938 | |- | {{flag|Вануату}} Вануату | 1975 | |- style="background: #CCC" | {{flag|Ватикан}} Ватикан | data-sort-value="9999" |Добуш беришпейт | Кардиналдар Колледжи тарабынан жашыруун добуш берүү аркылуу шайланган Рим папасы католик чиркөөсүнүн лидери болуп саналат жана Ватикан мамлекетинин үстүнөн жогорку мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигин ишке ашырат.<ref>{{Cite web|url=https://wipolex.wipo.int/en/text.jsp?file_id=220612|title=WIPO Lex|website=wipolex.wipo.int}}</ref> |- | {{flag|Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1946 (жарым-жартылай) |Венесуэладагы шайлоонун легитимдүүлүгү боюнча талаш-тартыштар болсо да, алар улуттук деңгээлде уланууда. |- | {{flag|Вьетнам}}Вьетнам | 1946 | |- | Түндүк Йемен <small>(Today: [[Йемен]])</small> | 1970 | |- | Түштүк Йемен <small>(Today: [[Йемен]])</small> | 1967 | |- | {{flag|Замбия}} Замбия | 1962 (кийин Түндүк Родезия) |1962-жылы Түндүк Родезияда аялдарга шайлоо укугу берилген.<ref>{{cite web|title=Country Profil: Zambia|work=Action for Southern Africa|url=http://www.actsa.org/Pictures/UpImages/pdfs/ACTSA_Country_Profile_Zambia_Aug10.pdf|access-date=November 8, 2015|archive-date=December 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222115626/http://www.actsa.org/Pictures/UpImages/pdfs/ACTSA_Country_Profile_Zambia_Aug10.pdf|url-status=dead|accessdate=2023-04-26|archivedate=2015-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222115626/http://www.actsa.org/Pictures/UpImages/pdfs/ACTSA_Country_Profile_Zambia_Aug10.pdf}}</ref> |- | Түштүк Родезия <small>(Today: Зимбабве)</small> | 1919 (актар үчүн гана) | 1978 (толукl) |- | {{flag|Югославия}} [[Югославия]] <small>(Today: [[Сербия]], [[Сонтенегро]], [[Хорватия]], [[Словения]], [[Босния жана Герцеговина]], [[Косово]], [[Түндүк Македония]])</small> | 1945 <br /> | |} == Шилтемелер == <references /> gfghhwn4kke8rwtjunvkj2zxmqj0byn 0 132946 648723 639061 2026-06-22T21:04:08Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648723 wikitext text/x-wiki {{ОЖ|расмий аталышы={{lang-la|Roma}},<br>{{lang-it|Roma}} |сүрөт=[[Файл:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|250px]] |герб=Roma-Stemma.svg|желек=Flag of Rome.svg|өлкө=Италия|облус=Лацио|калкы=4,361,370|расмий тили=Италян тили|телефон коду=+39 06|автоунаа коду=RM|почта индекстери=00051, 00052, 00053, 00054, 00055, 00057|сайты=http://www.comune.roma.it|улуттук курамы=Италиялыктар 99%|кыргызча аталышы=Рим|lat_deg=41|lon_deg=12|lat_min=54|lat_sec=00|lon_min=30|lon_sec=00|CoordScale=50000|башчысы=[[Гуальтьери, Роберто|Роберто Гуальтьери]]|башчысынын түрү=Мэр|DST=+2|этнохороним=Романи (Римдиктер)|макамы=Борбор шаар [[Италия]]|негизделген күнү=753-жыл б.з.ч.|статус=Борбор шаар|климаты=Жер Ортолук деңиз климаты|диний курамы=Католиктер|аймактын түрү=Лацио облусу|ички бөлүнүшү=Рим метрополитан шаары|убакыт аралыгы=+1|Commons түрмөгүндө=Рим, Rome}} '''Рим''' ([[латын тили|лат.]] жана [[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Roma}} {{IPA|[ˈroːma]}}) ― бул [[Европа|Европанын]] түштүк тарабында жайгашкан [[Италия]] мамлекетинин борбор шаары. Лацио облусунун административдик борбору жана провинцияга теңелген Рим аймактык бирдиги, Рейн-Лан районуна кирет. Римдин аймагынын бир бөлүгү [[Ватикан]] мамлекети болуп саналат<ref>https://www.comune.roma.it/web/it/home.page</ref>. Бир кезде байыркы республиканын жана империянын борбору болгон анын аскерлери жана мамлекети [[батыш]] дүйнөсүн байыркы убакта аныктап, андан кийин өчпөс изин калтырган Рим ― [[Католицизм|католик]] [[Чиркөө|чиркөөсүнүн]] руханий жана физикалык борбору, көркөм жана интеллектуалдык жетишкендиктердин негизги туу чокулары болгон Рим түбөлүк шаар болуп саналат<ref>[https://www.britannica.com/place/Rome John Foot, Blake Ehrlich - Rome] </ref>. == Этимологиясы == [[Файл:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|200x200px|Шаар символу: Этруск карышкыры |left]] [[Рим|Римдин]] аталышынын келип чыгышы табышмактуу, анткени тарыхчылар анын келип чыгышына шек санай баштаганда, эс тутумдун жиптери кесилген. Демек, интерпретациялар ар башка жана ар бирибизде кызыктуу жана табышмактуу, ал фантастикалык жана легендарлуу болуп, биздин кызыгуубузду чагылдырат. Албетте, эң байыркы чечмелөө биздин замандын 4-5-кылымдарында жашаган Сервийге таандык ал "Рим" деген аталыш [[Тибр|Тибрдин]] архаикалык аталышынан келип чыккан деп ырастаган. Ага карабастан, грекче сүйлөгөн тарыхчылар Римди эллиндик шаар деп эсептегиси келишкен, ошондуктан алар Лационун жээгине троялык качкындардын келишин айтып беришкен. Легенданын дагы бир версиясына ылайык, "Рим" Асканийдин кызы жана Энейдин небереси болгон. Башка бир версияга ылайык, Италияга жолдоштору менен келген троялык "Рим" Латинуска үйлөнүп, эки балалуу болуп, "Ромос" жана "Ромилос" (Ремус жана Ромул) аттуу балдары менен шаарды негиздеген. Бул аңгемелерде биз жалпы элементти көрө алабыз — аталыш "Рим" деген сөздөн келип чыккан, анын этимологиясы белгилүү болгон, грекче "күч" дегенди билдирет<ref>[https://www.turismoroma.it/it/chi-siamo Рим шаарынын расмий туристтик сайты]</ref>. [[Ромул]] менен Ремустун шаардын негизделиши жөнүндөгү уламыш көпчүлүккө белгилүү: Варронун айтымында, б.з. ч. балким, байыркы римдиктер да бул окуя жомок жана мифтин аралашмасы экенин түшүнүшкөн, бирок алар дагы деле болсо диний урмат-сыйга байланыштуу салттар менен байланышта болушкан. Кыязы, Ромул өзүнүн атын Римден алган, тескерисинче эмес. Этимология боюнча дагы бир маанилүү чечмелөө б.з. ч. 2000-жылдын аягында пайда болгон Палатиндин биринчи ядросу менен байланышкан. Бул ядро этрусктардын үстөмдүгү учурунда "рума" деп аталган, кийинчерээк Латын эли Рим деп атаган. Бирок, бул сөздүн мааниси кандай болгон? "Рума" деген термин "румис" жана "румен" деген варианттар менен архаикалык латын тилинде да, этрус тилинде да "катуу" дегенди билдирген. Эгер бул ысымдын келип чыгышы чын болсо, анда биз "рума" деген сөздү азык-түлүк жана жашоо тартуулаган эмчек катары гана эмес, ошондой эле көкүрөктөгү маанилүү күчтөрдүн ордосу катары да түшүнсөк болот. Ошондуктан, "күчтүү" деп чечмелөө дагы мүмкүн. Бул гипотеза шаардын символу катары Этруск карышкырынын тандалышы менен түшүндүрүлөт. Терминдин этимологиясы боюнча дагы бир маанилүү чечмелөө , б.з. ч. 2000-жылдын аягында пайда болгон Палатиндин биринчи ядросу дагы бир аталышка ээ болгон, ал этрусктардын үстөмдүгү учурунда "рума" менен алмаштырылган, кийинчерээк Латын эли Римди айтышкан. Бирок бул сөздүн мааниси кандай болгон? "Рума" деген термин "румис" жана "румен" деген варианттар менен архаикалык латын тилинде да, этрус тилинде да "катуу"дегенди билдирген. Эгер бул ысымдын келип чыгышы болсо, анда биз "рума" деген сөздү азык-түлүк жана жашоо тартуулаган эмчек катары гана эмес, ошондой эле, котормодо, көкүрөктөгү маанилүү күчтөрдүн ордосу катары жана ошондуктан "күчтүү" деп чечмелей алабыз, латынча "валентия" жана грекче "Рим" деген сөздөргө окшош. Бул [[гипотеза]] [[Шаар|шаардын]] символу катары Этруск карышкыры тандалганын да түшүндүрөт<ref>"Perché si chiama Roma?" Roma Segreta.it [https://www.romasegreta.it/rubriche/perche-si-chiama-roma.html 19.05.2013]</ref>. == Тарыхы == === Рим Республикасы жана империясы === Падышалар беш кылымга созулган республика менен алмашылып, Римдин бийлиги [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизге]] жайылган. Рим бул империянын борбору болгон жана анын башкаруучулары б.з.14-жылы каза болгон Августтун башкаруусунан кийин императорлор болгон. Кеңейүү Рим Батыш менен [[Түштүк Европа|Түштүк Европанын,]] Түндүк Африканын жана Жакынкы Чыгыштын бир бөлүгүн башкарганга чейин уланган. Ошентип, Рим бай жана бай маданияттын чордону болуп калды, анда ири суммалар имараттарга жумшалган. Шаар дандын импортуна жана суу үчүн акведуктарга көз каранды болгон миллиондогон адамды камтыган. Бул мезгил Римдин миңдеген жылдар бою тарыхты кайра баяндоодо өзгөчөлүгүн камсыз кылган. [[Константин|Император Константин]] IV кылымда [[Рим|Римге]] таасир эткен эки өзгөртүү киргизген. Биринчиден, ал христиан динин кабыл алып, өзүнүн жаңы кудайына арналган иштерди куруп, шаардын формасын жана функциясын өзгөртүп, империя жок болгондон кийин экинчи жашоонун пайдубалын түптөй баштаган. Экинчиден, ал чыгышта жаңы императордук борбор шаар Константинополду курду, ал жерден Рим башкаруучулары империянын чыгыш жарымын гана башкара турган. Чынында эле, [[Константин|Константинден]] кийин бир дагы император Римди туруктуу үй кылган эмес жана батыш империясы азайган сайын, шаар да азайган. Бирок 410-жылы Аларик менен готтар [[Рим|Римди]] талкалаганда , ал дагы эле байыркы дүйнөнү дүрбөлөңгө салган<ref>[[Римдин кыскача тарыхы 19-февраль, 2019-ж]]</ref>. === Римдин кулашы жана папалыктын күчөшү === Римдин батыш бийлигинин биротоло кыйрашы — 476-жылы тактыдан баш тарткан акыркы батыш императору — Рим епискобу Лев I өзүнүн Пётрдун түздөн-түз мураскери катары ролун баса белгилегенден көп өтпөй болгон. Бирок Рим бир кылым бою, согушуп жаткан тараптардын, анын ичинде ломбарддар менен византиялыктардын (чыгыш римдиктер) ортосунда өтүп, батышты кайра басып алууга жана Рим империясын улантууга аракет кылып, төмөндөп кетти: чыгыш империясы алмашып турганына карабастан, мекендин тартылышы күчтүү болгон. көпкө чейин ар кандай жолдор менен. Калктын саны, балким, 30,000ге чейин кыскарган жана сенат, республикадан калган реликт, 580-жылы жок болгон. Андан кийин VI кылымда Улуу Григорий тарабынан демилгеленген Римдеги папанын айланасында орто кылымдагы папалык жана батыш христианчылыктын кайра калыптанышы пайда болгон. Христиан башкаруучулары [[Европа|Европанын]] ар тарабынан пайда болгон сайын, Рим папанынын күчү жана өзгөчө зыяратчылар үчүн мааниси өскөн. Рим папаларынын байлыгы өскөн сайын, Рим папалык мамлекеттер деп аталган мүлктөрдүн, шаарлардын жана жерлердин тобунун борбору болуп калды. Калыбына келтирүү папалар, кардиналдар жана башка бай чиркөө чиновниктери тарабынан каржыланган<ref>[https://www.khanacademy.org/humanities/ancient-art-civilizations/roman/beginners-guide-rome/v/a-tour-through-ancient-rome-in-320-c-e Introduction to ancient Rome] ( British Museum) Khan Academy</ref>. === Төмөндөө жана кайра жаралуу === 1305-жылы папалык Авиньонго көчүүгө аргасыз болгон. Бул жокчулук, андан кийин Улуу бөлүнүүчүлүктүн диний бөлүнүшү Римге папалык көзөмөл 1420-жылы гана калыбына келтирилгенин билдирген. Фракциялардын аракети менен Рим басаңдап, 15-кылымдагы папалардын кайтып келишинен кийин аң-сезимдүү чоң кайра куруу программасы ишке ашты. анын учурунда Рим Ренессанстын башында турган. Папалар өздөрүнүн күчүн чагылдырган шаарды түзүүнү, ошондой эле зыяратчылар менен иштешүүнү максат кылышкан. Папачылык дайыма атак-даңк алып келе берчү эмес, Рим папасы Клемент VII француздарды Ыйык Рим императору Карл V каршы колдогондо, Рим дагы бир чоң талкаланууга дуушар болуп, кайра калыбына келтирилген. === Эрте заманбап доор === 17-кылымдын аягында папалык куруучулардын чектен чыгышы токтотула баштаган, ал эми Европанын маданий борбору [[Италия|Италиядан]] [[Франция|Францияга]] көчүп кеткен. Римге зыяратчылар «Чоң турда» динчилдикке караганда байыркы Римдин калдыктарын көрүүгө көбүрөөк кызыккан адамдар менен толуктала баштады. 18-кылымдын аягында Наполеондун аскерлери Римге жетип, ал көптөгөн искусство чыгармаларын тоноп кеткен. Шаар расмий түрдө 1808-жылы анын карамагына өтүп, папа камалган; Мындай иш-чаралар көпкө созулган жок жана Рим папасы 1814-жылы түзмө-түз кабыл алынган<ref>[https://diletant.media/articles/45341546/ "Древний Рим" Николай Разумов] 15.02.2024</ref>. === Борбор шаар === 1848-жылы Римди төңкөрүш басып алды, анткени папа башка жерлердеги революцияларды жактырууга каршылык көрсөтүп, өзүнүн жаркын жарандарынан качууга аргасыз болгон. Жаңы Рим Республикасы жарыяланган, бирок ошол эле жылы француз аскерлери тарабынан талкаланган. Бирок революция абада калып, Италияны кайра бириктирүү кыймылы ийгиликке жетти; Италиянын жаңы Королдугу Папалык мамлекеттердин көбүн көзөмөлгө алып, көп өтпөй Римди көзөмөлдөө үчүн папага кысым көрсөтүп жатты. 1871-жылы француз аскерлери шаардан чыгып, италиялык аскерлер Римди басып алгандан кийин, ал жаңы Италиянын борбору деп жарыяланган. Качанкыдай эле, Римди борборго айландыруу үчүн курулган имараттар ээрчиген; калктын саны 1871-жылы болжол менен 200 000ден 1921-жылы 660 000ге чейин тез көбөйдү. 1922-жылы Бенито Муссолини Кара көйнөктөрүн шаарды көздөй басып, улутту көзөмөлгө алганда, Рим жаңы бийлик үчүн күрөштүн чордонуна айланган. Ал 1929-жылы Латеран пактына кол коюп, Ватиканга Римдин курамындагы көз карандысыз мамлекет статусун ыйгарган, бирок анын режими Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда кулаган . Рим бул чоң кагылышуудан эч кандай зыян келтирбестен кутулуп, 20-кылымдын калган бөлүгүндө Италияны жетектеди. 1993-жылы шаар биринчи жолу түз шайланган мэрди алган. == Географиясы == === Климат === [[Файл:Italy map of Köppen climate classification.svg|thumb|234x234px]] Римде жай айлары ысык жана кургак болуп, температура 24 °C (75 °F) жогорулайт. Түштөн кийин [[Тиррен деңизи|Тиррен деңизинен]] соккон батыш шамалы понентино шаардын абасын бир аз муздатып турат. [[Шаар|Шаарда]] жылына орточо 750 мм (30 дюйм) жаан-чачын түшөт. [[Жаз]] жана [[күз]] айлары эң жаан-чачындуу мезгил болуп саналат. Кышында аба ырайы салкын, кээде жеңил кар жаайт. Орточо жогорку температура 10 °C (50 °F) деңгээлинде болот. Түндүктөн келген суук жана кургак шамал, трамонтана, кыш мезгилинде шаарга көп келет. == Калкы == 2026-жылга карата Римдин калкынын саны болжол менен 4,361,370 адамды түзөт. Акыркы жылдары шаардын калкынын саны акырындык менен азайып жатат. Бул тенденция [[Италия|Италиянын]] бардык аймактарында байкалат жана негизинен төрөлүү көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшү жана калктын карышына байланыштуу. Мындан карабай, Рим [[Европа|Европанын]] эң ири шаарларынын бири жана маанилүү маданий борбору бойдон калууда<ref>World Population [https://worldpopulationreview.com/cities/italy/rome Review]</ref>. {| class="wikitable" |+ !Жыл !Калк !Өсүү темпи !Өсүү |- |2021 |4,278,350 |0.5% |21,294 |- |2022 |4,297,877 |0.46% |19,527 |- |2023 |4,315,671 |0.41% |17,794 |- |2024 |4,331,974 |0.38% |16,303 |} == Административдик түзүлүшү == [[Файл:Rome districts ru.png|thumb|237x237px|Римдин административдик түзүлүшү]]Рим 22 райондон турат, бирок бул дайыма эле ушундай болгон эмес. Биздин заманга чейинки алтынчы кылымда тарыхый борборду (центро сторико) курчаган тек гана 4 аймак болгон. Шаар кеңейип, Римге көчүп келгендердин саны көбөйгөн сайын, Августтун тушунда 14 районго чейин жеткен. Бирок Рим империясы кулагандан кийин шаар кыйрап калган. 12-кылымда шаар 12 бөлүккө бөлүнгөн, ал эми 19-кылымдын ортосунда азыркыдай 22 районго жеткен. === Райондордун аталышы: === * Монти, Треви, Колонна, Кампо Марцио, Понте, Парионе Регола, Сант-Эустахио, Пигна, Кампителли, Сант-Анжело, Рипа, Трастевере, Борго, Эскилино, Людовиси, Салустиано, Кастро Преторио, Селио, Тестаччо, Сан-Саба, Прати. == Коомдук транспорт == === Метро === [[Файл:CAF MA 300 train operating on Line A arriving at Lepanto Metro Station in Prati, Rome, Italy - 53577595756.jpg|thumb|CAF MA 300 поезди, Римдеги Лепанто метро станциясына, Прати районунда, A линиясы боюнча келе жаткан кези. ]] Римдин метросу — шаар боюнча жүрүү үчүн эффективдүү жана экономикалык жактан ыңгайлуу транспорт түрү, бирок ал эң кеңири таралган система эмес. Римдин метросу [[Европа]] боюнча эң кичинекейи болуп саналат, бирок күнүнө бир миллион киши аны колдонот. Метродо үч линия бар: A (сары/кызыл), B (көк) жана эң кичинекейи C (жашыл), бирок негизинен биринчи эки линия туристтер тарабынан колдонулат. [[Ватикан|Ватиканга]], Испан кадамына жана [[Колизей|Колизейге]] метрополитен аркылуу оңой жетсе болот, бирок ал шаар борборунун түштүк-батыш аймактарында жүрбөйт, бул аны бир аз чектейт. === Трамвай === [[Файл:Transport in Rome 2013 000.jpg|thumb|Трам ]] Римде трамвайлар кеңири таралган эмес, бирок 6 линия жана 192 станциядан турган кичинекей тармак бар. Бул – жеңил жана тез жол, балким төрт түрдүн ичинен эң ыңгайлууусу. Автобустар жана трамвайлар күн сайын таңкы 5:30дан түнкү 12ге чейин иштейт, бирок бул убакыттардан кийин кечки автобус кызматтары чектелген түрдө жеткиликтүү. === Автобус === [[Файл:ATAC Menarinibus Citymood (2476) - 01.jpg|thumb|170чи коомдук автобус ]] Автобустар эң кеңири таралган транспорт каражаттарынын бири болуп, 338 автобус линиясы жана 8000ден ашык аялдама бар. Алар шаардыктын бардык бурчтарын камтып, өзгөчө тарыхый борбордон тышкаркы аймактарды кыдыруу үчүн эң ыңгайлуу болуп саналат. === Билет сатып алуу === Римде коомдук транспорт үчүн билет сатып алуу [[Европа|Европадагы]] көптөгөн шаарлардан бир аз айырмаланат жана кээде эскирген көрүнөт. Мисалы, автобуста билет сатып алуу адатка айланган эмес, учурда байланышсыз карта системасы жок. Бирок билеттерди алдын ала төмөнкү жерлерден сатып алууга болот: * [[Табакерия|Табакерия (табакчи)]] * Газеталарды саткан кичинекей дүкөндөр * Билет автоматтары негизги автобус аялдамаларынын жанында жана метро станцияларында жайгашкан * Метро станцияларындагы Atac будкалары == Экономикасы == == Билим берүү == Римдеги билим берүү, жалпысынан Италиядагыдай эле, мектепке чейинки, негизги, орто жана жогорку билим берүү деңгээлдеринин жана формаларынын кеңири спектрин камтыйт. Шаар окуу жайлары жана тарыхый салттары менен белгилүү. === Мектепке чейинки жана башталгыч билим берүү === Римде мектепке чейинки билим берүү 0 жаштан 6 жашка чейинки балдар үчүн жеткиликтүү жана бала бакчаларды/башталгыч мектептерди камтыйт. Башталгыч мектепте окутуу 6 жаштан 11 жашка чейин уланат жана математика, тилдер, [[илим]] жана [[Көркөм өнөр|искусство]] сыяктуу негизги сабактарды камтыйт. === Орто билим === Орто билим эки деңгээлге бөлүнөт: биринчи деңгээл (11 жаштан 14 жашка чейин) жана экинчи деңгээл (14 жаштан 19 жашка чейин). Окуучулар ар кандай типтеги мектептерди, анын ичинде [[Лицей|лицейлерди]], кесиптик жана техникалык мектептерди тандап, билимди жеке кызыкчылыктарга жана карьералык максаттарга ылайыкташтыра алышат. === Жогорку билим === [[Файл:San Giovanni Bologna ex convent cloister university.jpg|thumb|[[Болонья университети]] ]] Рим бир нече абройлуу университеттердин жана окуу жайларынын мекени, анын ичинде: # [[Болонья университети]] ― гуманитардык илимдер боюнча [[Европа]] боюнча жогорку орундарды ээлеген билим берүү жайы. # [[Сапиенца университети]] ― [[Европа|Европанын]] эң ири университеттеринин бири, ар түрдүү багыттар боюнча программаларды сунуштайт. # [[Рома тре университети|Рома Тре университети]] ― заманбап окутуу жана изилдөө ыкмалары менен белгилүү. # [[Ватикан университети|Ватикан университети '''('''Папалык Григориан университети''')''']] ― Римдин [[Ватикан]] аймагында жайгашкан, негизинен гуманитардык жана теологиялык илимдерге багытталган билим берүү мекемеси. # [[Рим Тор Вергата университети]] ― бир катар [[бакалавр]] жана [[магистратура]] программаларын сунуштаган, илимий изилдөөлөргө басым жасаган университет. # [[Рим университетинин биомедициналык кампусу|Рим университети Биомедициналык илимдер боюнча]] ― [[Биомедицина]], [[Фармацевдик иш|фармацевтика]] жана [[Медицина|медициналык]] илимдерде изилдөөлөрдү жүргүзгөн илимий мекеме. === Китепкана<ref>[https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-italy Best universities in Italy 2024 Times Higher Education] (October 28 2023)</ref> === Рим шаарындагы муниципалдык китепканалар тармагы көптөгөн кызматтарды сунуштайт, анын ичинде китептерди, аудиовизуалдык материалдарды жана электрондук китептерди (e-book) сунуштоо. Китепканалардын тармагы окутуу, маданиятты жайылтуу жана көпкүлүктүү иш-чараларды уюштуруу менен да алектенет. Ал жерде, ошондой эле, акысыз Wi-Fi жана интернет кызматтары да сунушталат. Римдин ар кандай райондорунда жайгашкан китепканаларда окутуу, окуу жана үйрөнүү үчүн кеңири мүмкүнчүлүктөр бар. Римдин муниципалдык китепканаларынан кеңири тизмени карасаңыз болот: # Анжелика китепканасы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Angelica}}) # Энцо Жудичи китепканасы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Enzo Giudici}}) # Вильино Корсини китепканасы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Villino Corsini}}) # Квартитциоло китепканасы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Quarticciolo}}) # Жаштар үчүн борбордук китепкана ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Centrale per Ragazzi}}) # Фламиния китепканасы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Biblioteca Flaminia}}) == Майрамдар == ==== Римдеги тарыхый майрамдар ==== * Луперкалия ― Луперк кудайына жана шаардын тазалануусуна арналган байыркы Рим майрамы. Майрам ритуалдык оюндар жана курмандыктар менен коштолгон. * Сатурналия ― Сатурн кудайынын урматына белгиленген майрам. Бул молчулук, белек алмашуу жана кызыктуу иш-чаралар, азыркы Рождество майрамын эске салат. * Флоралия ― Флора кудайына арналган жаз майрамы апрель айынын аягында жана май айынын башында оюндар, театр оюндары жана гүлдөрдүн жасалгалары менен белгиленген. ==== Карнавалдар жана фестивалдар ==== * Ром карнавалы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Carnavale di Roma}}) ― карнавалдын урматына [[Рим]] жаркыраган костюмдар, параддар жана көчө спектаклдери менен өзгөрөт. Майрам Орозо алдында өтөт. * Гауденция фестивалы ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Festa de Gaudenzia}})― Сент-Гауденциянын урматына арналган майрам Трастевер районунда өтөт жана салттуу иш-чараларды жана көчө майрамдарын камтыйт. * Ыйык Петр жана Пабыл күнү ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Festa di San Pietro e Paolo}}) ― Рим шаарынын меценаттарын, Ыйык Петрди жана Ыйык Пабылды урматтаган майрам 29-июнда белгиленет. Бул күнү чиркөө кызматтары, параддар жана ар кандай маданий иш-чаралар өткөрүлөт. * Рождество ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Natale}}) ―Римдеги Рождество жаркыраган жарыктар, көчө аткаруучулары жана майрамдык күркөлөр менен кооздолуп, салттуу Рождество базары менен белгиленет. * Жаңы жыл ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Capodanno}}) ― Римдеги Венеция аянтчасында чоң [[Фейерверк|фейерверктер]] жана шаардын борборундагы чоң майрамдар менен жаңы жыл күнү белгиленет. * Република күнү ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Festa della Repubblica)}} ― бул Италия Республикасынын түзүлүшүнө арналган улуттук майрам 2-июнда белгиленет. Римде аскердик параддар жана салтанаттар өтөт. == Ажайып жайлары == === Испания аянты === [[Файл:Piazza di Spagna, Rome (Ank Kumar ) 03.jpg|left|thumb|280x280px]] Пополо аянтынан түштүк-чыгышка карай Виа дель Бабуино ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Via del Babuino}}) Испания аянтына ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Piazza di Spagna}}) алып барат. Ал жерде 1857-жылы, 1854-жылы жарыяланган "тазалыктын догмасынын"урматына обелиск тургузулган. Аянттагы фонтан — Баркачча ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Barcaccia}}). Бул фонтан 1600-жылдардын башында Бернини тарабынан(айрым булактар Пьетро Бернини деп көрсөтсө, башкалары анын уулу Жан Лоренцо Берниниге таандык деп эсептешет) жасалган. Суунун басымы жетишсиз болгондуктан, Баркаччанын формасы ойлоп табылган: байыркы мрамор кайык суунун үстүндө мрамор мончосуна жарым-жартылай чөгүп тургандай көрүнөт. === Испан тепкичтери === Римдеги эң көрүнүктүү архитектуралык элементтердин бири — Испан тепкичтери ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Scalinata della Trinità dei Monti}}). Бул атактуу тепкичтер француз маданий пропагандасынын ийгиликсиздигинин сейрек кездешүүчү мисалы болуп саналат: алар "Испан тепкичтери" деп аталганы менен, француздардын демилгеси менен курулган. Тепкичтер мындай аталып калган себеби — 17-кылымда Испаниянын элчилиги Испания аянтына көчүп келген. Алгач бул тепкичтердин курулуш идеясын француздар сунуштаган, бирок ал дароо ишке ашкан эмес. 100 жылдан кийин бардык бийлик органдары долбоорду жактырып, аны француз дипломатынын мурасы мененкаржылашкан. Тепкич жайгашкан жер 1495-жылы француз падышасы Карл VIII тарабынан сатып алынган жана кийин Людовик XVIII тарабынан калыбына келтирилген.[[Файл:Spanish Steps 1.JPG|left|thumb|295x295px]] Англис жазуучусу [[Чарльз Диккенс]] бул тепкичтерди аймактык кийимдерди кийген "сүрөтчүлөрдүн моделдери" менен толгон деп сүрөттөгөн. Бүгүнкү күндө да бул жер дүйнөнүн ар кайсы бурчунан келген өзгөчө кийимчен көчмөндөр менен толуп турат. Чынында эле, 16-кылымдын аягынан тартып Испания аянты туристтердин сүйүктүү токтоочу жайы болуп келген. Бул аймак сүрөтчүлөрдүн жана жазуучулардын көңүлүн ар дайым өзүнө тартып турган. Улуу туручурунда жаш лорддор оор туристтик вагондорун таштап, Виа делле Кароцце ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Via Margutta}}) — "Карета көчөсү") деп аталган көчөдө оңдоп-түзөө иштерин жүргүзүшкөн. Англис акыны [[Жон Китс]] аянттагы азыркы музейге айланган үйдө көз жумган. Галереялар жана өтө модалуу дүкөндөрдөн алыс жерде жайгашкан сүрөтчүлөрдүн бир бөлүгү дагы деле болсо жакынкы Виа Маргутта ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Via Margutta}}) көчөсүндөгү дубал менен курчалган бакчалардын арасында студияларын сактап келишет. === Элдик аянты === Пьяцца дель Пополо ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Piazza del Popolo}}) — 300 жыл аралыгында Римге салтанаттуу кире бериш катарыкызмат кылган. Аянттын элементтери стилдик жана тарыхый курагы боюнча ар түрдүү. 1561-жылы шаар дубалындагы орто кылымдагы Дарбаза Порта-дель-Пополо ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Piazza del Popolo}}) кайра курулган. 94 жылдан кийин, анын ички бети Бернини тарабынан иштелип чыгып, Швециянын протестант тактысынан баш тарткан Кристина ханышанын (англ. ''Queen Christina'') Римге салтанаттуу кирүүсү үчүн жасалган. 1589-жылы Папа Сикст V (англ. ''Pope Sixtus V'') аянттын борборуна император Август (англ. ''Augustus'') Египеттин Гелиополис шаарынан Максимус циркине алып келтирген обелискти орноткон. [[Файл:Piazza del Popolo, Rome MET DP281351.jpg|left|thumb|245x245px]] [[Файл:Piazza del Popolo, het beeld van de godin Roma. (Rome).jpg|thumb|289x289px]] [[Файл:Jacopo Fabris (c.1689-1761) - Piazza del Popolo, Rome - 872122 - National Trust.jpg|center|thumb|264x264px]] === Витторио Венето көчөсү === Витторио Венето көчөсү ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Via Vittorio Veneto}}) — Римдин жашоочулары жана коноктору үчүн популярдуу жайлардын бири. Көчөдө жайгашкан кафелердин үстөлдөрү ар дайым адамдарга толуп турат. Бул көчө 1887-жылы Вилла Боргезе бакчасынын (түндүк жагында) жана Пьяцца Барберининин ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Piazza Barberini}}) (түштүк жагында) ортосунда курулган жана орогон ит бутуна окшош тоодон ылдый түшөт. 1950-жылдардан 1965-жылдарга чейин — Италияда кино тартуунун гүлдөп турган мезгилинде — бул көчө эл аралык кино жылдыздарынын сүйүктүү жери болгон. Федерико Феллининин 1960-жылы чыккан "Таттуу жашоо" ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|La Dolce Vita}}) тасмасында да Витторио Венето көчөсү чагылдырылган. Гүлдөп турган мезгилинин жаркырашын жоготсо да, бул көчө бүгүнкү күнгө чейин түн ортосуна чейин жандуу жана модалуу жай бойдон калууда. [[Файл:Via Veneto-Street light-Roma-Italy-Castielli CC0.jpg|left|thumb]] [[Файл:Via Veneto - Dolce Vita - Roma Italy Italia - Castielli - CC0 - panoramio - gnuckx (8).jpg|thumb]] [[Файл:Via Veneto.jpg|center|thumb|247x247px]] === Палаццо Сенаторио === Палаццо Сенаторио ("Сенат сарайы") — Табуларийдин фасадынын калдыктарын камтыган имарат. Табуларий б.з.ч. 78-жылы курулган мамлекеттик архив кеңсеси болуп саналат. Бул имарат бетон конструкцияларын жана классикалык архитектуралык тартиптер менен айкалышкан аркаларды колдонгон алгачкы курулуштардын бири болгон. 1143-жылы элдик көтөрүлүштөн кийин бул жерде 56 мүчөдөн турган Сенат органы түзүлгөн. Сенат мүчөлөрү эл тарабынан шайланган деп эсептелген, бирок 1358-жылы аларды Папа дайындоого өткөн. Сарай Микеланжелонун долбоору боюнча кайра курулуп, азыркы аталышына ээ болгон. [[Файл:Palazzo Senatorio (Rome).jpg|left|thumb]] [[Файл:Replica of the capitoline she-wolf at the northern corner of Palazzo senatorio.jpg|thumb|162x162px]] [[Файл:Palazzo Senatorio in 2018.13.jpg|center|thumb]] === [[Колизей]] === [[Колизей]] ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Colosseo}}) — дүйнөгө белгилүү бул [[амфитеатр]] Рим империясынын улуу архитектуралык жетишкендиктеринин бири болуп саналат. Ал б.з. 70-72-жылдары император Веспасиандын тушунда курула баштап, 80-жылы анын мураскери Тит император тарабынан бүткөрүлгөн. Колизей курулушу бетондон жана таштан жасалган, ал эми [[Архитектуралык ордер|архитектуралык]] планда [[классикалык ордерлер]] (дорий, ионий, коринф) колдонулган. [[Файл:Il Colloseo.jpg|thumb|[[Колизей]], Рим ]] [[Колизей]] 50 миңден 80 миңге чейин көрүүчүнү батырган. Ал жерде [[Гладиатор|гладиатордук]] салгылашуулар, аңчылык оюндар, театрлаштырылган деңиз салгылашуулары (наумахия) сыяктуу элдик оюн-зооктор өткөрүлгөн. Имараттын фасады төрт ярустуу болуп, ар бир катмары өзгөчө архитектуралык стилде кооздолгон. Аркалардын жана колонналардын симметриялуу айкалышы Колизейдин өзгөчө көркөмдүгүн баса белгилейт. Орто кылымдарда [[Колизей]] кыйраган жана курулуш материалдары башка имараттарды куруу үчүн пайдаланылган. Бирок бүгүнкү күндө анын урандылары Римдин символдорунун бири катары сакталган. XX кылымдан баштап Колизей туристтер үчүн популярдуу жай болуп, тарыхый жана маданий [[мурас]] катары коргоого алынган. [[2007|2007-жылы]] Колизей "Дүйнөнүн жаңы жети кереметинин" бири болуп таанылган. === Треви фонтаны === [[Файл:Trevi-Brunnen abends.jpg|thumb|252x252px|Треви фонтаны, Рим ]] Треви фонтаны ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Fontana di Trevi}}) — дүйнөдөгү эң белгилүү [[Фонтан|фонтандардын]] бири. Чынында, аны кадимки фонтан деп айтууга болбойт, анткени ал архитектуралык комплекс болуп саналат. Комплекске фонтандын өзүнөн тышкары, анын артындагы сарай да кирет. Фонтан Римдеги эң чоң фонтан болуп эсептелет: анын бийиктиги 26 метр, ал эми туурасы 50 метр. Фонтандын курулушу 30 жылга созулуп, 1732-жылы башталып, 1762-жылы аяктаган. Бул фонтан менен белгилүү салт байланышкан – ага тыйын ыргытуу. Бул салтка ылайык, фонтанга тыйын ыргыткан адам кайрадан Римге кайтып келет деп ишенишет. Салт ушунчалык көпчүлүккө белгилүү болгондуктан, күн сайын фонтандын ичине 3 000 еврого жакын акча ыргытышат, бул жылына 1 000 000 евродон ашат. Ошондуктан, шаар бийлиги ар күнү эртең менен фонтандын ичиндеги тыйындарды чогултуу үчүн атайын кызматкерлерди дайындаган. === Пантеон === [[Файл:Pantheon Rom 1 cropped.jpg|thumb|Пантеон, Рим]] Пантеон ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Pantheon}}) – дүйнөдөгү эң эски храмдардын бири, ал дээрлик өзгөчө абалында сакталуу менен бүгүнкү күнгө чейин иштеп жатат. Ал 2000 жыл мурда римдик бардык кудайларга арналган паганисттик храм катары курулган, азыр болсо католик чиркөөсү болуп, бул жерде тойлор да өткөрүлүп турат. Пантеон [[Колизей]] менен бир мезгилде курулган жана бул жерде колдонулган инженердик идеялар ошол убактагы гениалдуулукту көрсөтүп турат. Ал Римдин негизги кооздугу болгон [[Колизей|Колизейге]] салыштырмалуу абдан жакшы сакталган жана азыркыга чейин калыбына келтирилген. Пантеондун негизги өзгөчөлүгү – бул абдан чоң, арматурасыз бетон купол, ал 15-кылымга чейин дүйнөдөгү эң чоң купол болгон. Куполдун бийиктиги анын узундугуна тагырак келет — 43 метр, бул өзгөчө көрүнүштүү топурак ичиндеги идеалдуу топурак жаратууга алып келет. == Римдик атактуулар == [[Юлий Цезарь]] ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Gaius Julius Caesar}}) — б.з.ч. 100-жылы Римде төрөлгөн. Ал Рим империясынын саясий ишмери, аскер башчысы жана жазуучусу болгон. Цезардын башкаруусу Римдин өнүгүшүнө чоң салым кошкон жана анын аты империянын символу болуп калган. [[Микеланджело Антониони]] ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Michelangelo Antonioni}}) — XX кылымдын атактуу кинорежиссёру жана сценаристи Микеланджело Антониони 1912-жылы Римде төрөлгөн. Ал көптөгөн эл аралык сыйлыктарга татыган жана кинематография дүйнөсүндө чоң из калтырган. [[Алдо Моро]] ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Aldo Moro}}) —1916-жылы Римде төрөлгөн Алдо Моро [[Италия|Италиянын]] көрүнүктүү саясатчысы жана [[Премьер-министр|премьер-министри]] болгон. Ал Италиянын саясий системасында маанилүү реформаларды ишке ашырган. [[Софи Лорен|София Лорен]] ([[италян тили|итал.]] {{lang-it2|Sophia Loren}}) — италиялык киноактриса, ал 1934-жылы Рим шаарында төрөлгөн жана жетимиш жашынан ашып калса дагы чыгармачылык жолунан баш тарткан эмес. Анын атактуулукка болгон жолу актёрдук сабактарга жазылуу менен башталган. == Дагы окуңуз == * [[Рим цифралары]] * [[Рим укугу]] * [[Рим папасы]] * [[Колизей]] * [[Джелато]] * [[Пицца]] * [https://www.greelane.com/ky/%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80/%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85-%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82/brief-history-of-rome-1221658 Римдин кыскача тарыхы 19-февраль, 2019-ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240101175225/https://www.greelane.com/ky/%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BA-%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80/%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%85-%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%82/brief-history-of-rome-1221658 |date=2024-01-01 }} (Greenlane) {{Европа өлкөлөрүнүн борборлору}} {{Калып:Италия шаарлары (калкы боюнча)}} {{Калып:Рим метропольдук шаарынын коммуналары}} == Булактар == [[Категория:Италия]] [[Категория:Европа]] [[Категория:753-жыл]] [[Категория:Римде төрөлгөндөр]] [[Категория:Европанын борборлору]] [[Категория:Италия шаарлары (калкы боюнча)]] <references /> == Тышкы шилтемелер == * [https://www.rome.info/plan/weather/ Climate and Weather in Rome] * [https://www.saturdaysinrome.com/blog/the-districts-of-rome-part-1/ The Districts Of Rome Are All Uniquely Roman Experiences by Beppe Castro] May 17, 2022 (Saturdays In Rome) * [https://www.bibliotechediroma.it/opac/article/le-biblioteche-del-comune-di-roma/biblioteche2 The Libraries of the Municipality of Rome (Biblioteche di Roma)] * [https://www.rome.info/transport/public-transport/ Rome.info/Public Transport in Rome] * [https://www.agenzianova.com/ru/news/turismo-nel-2023-record-per-roma-35-milioni-di-visite-ma-l86-per-cento-in-centro-storico/ Nova.news/Туризм: рекорд Рима в 2023 году, 35 миллионов посещений, но 86 процентов в историческом центре] * [http://www.sno.pro1.ru/lib/istoriya_rima/20.htm История Древнего Рима: Экономика и социальные отношения в Римской Империи в I-II вв.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} a02qd1qnlszm3x4swvb8pq7s9ugjkze 0 134590 648718 637136 2026-06-22T16:22:37Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648718 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = Жарым-жартылай таанылган мамлекет |Кыргызча аталышы = Палестина мамлекети |Расмий аталышы = {{lang-ar|دولة فلسطين}} |Мамлекеттик дини = [[Ислам|Ислам дини]] |Герб = Coat of arms of Palestine.svg |Желек = Flag of Palestine.svg |Гимн аталышы = Фидаи |Аудио = Anthem_of_Palestine.ogg |Урааны = |Башкаруу формасы = [[Авторитаризм|авторитаризмдин]] жана бир партиялуу системанын негизиндеги [[аралаш башкаруу системасы]] |Картада = State of Palestine Lands and Claims.jpg | lat_dir = N | lat_deg = 31 | lat_min = 53 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 35 | lon_min = 12 | lon_sec = | CoordScale = |Тили = [[араб тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[15-ноябрь]] [[1988-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Израиль|Израилден]] |Борбор шаары = [[Рамалла]] (де-факто)<br>[[Иерусалим]] же [[Чыгыш Иерусалим]] (де-юре) |Ири шаарлар = [[Газа]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Вице-президент]]<br>[[Спикер|Парламенттин төрөгасы]] |Башчылары = Махмуд Аббас<br>Мухаммед Мустафа<br>Абдель Азиз Дуэйк |Аянты = 6,020 |Суу пайызы = 3.5 |Аянты боюнча орду = 163-орун |Калкы = 5,483,450 |Калкы боюнча орду = 121-орун |Калкты каттоо жылы = 2023 |Калктын жыштыгы = 731 |ИДӨ (САМ) = 36,391 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2023 | ИДӨ (САМ) боюнча = 138-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 6,642 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 140-орун | ИДӨ (номинал) = 18,109 млрд | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2021 | ИДӨ (номинал) боюнча = 121-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 3,464 |Акча бирдиги = [[Мисир фунту]] (EGP) <br> [[Жаңы израиль шекели]] (ILS) <br> [[Иордан динары]] (JOD) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,715 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 106-орун |ЭОК = PLE |Этнохороним = |Домени = [[.ps]] |Телефон коду = 970 |Убакыт аралыгы = [[UTC+02:00|+02:00]] |Штрих коду = }} '''Палестина мамлекети''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}} — ''«Да́улят Филасты́н»'') — [[Жакынкы Чыгыш|Жакынкы Чыгыштагы]] де-юре көз карандысыз жана жарым-жартылай таанылган, түптөлүү процессиндеги мамлекет. [[2024-жыл|2024-жылдын]] [[май]] айынын акырына карата алынган маалыматтар боюнча Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] мүчө болгон 193 мамлекеттин ичинен 157 тааныган<ref>БУУ. [https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n24/097/67/pdf/n2409767.pdf?token=AoEwrKVHTMDuyIlWzJ&fe=true Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын тааныган, Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон мамлекеттер.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Кыргызстан]] — Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын [[1995-жыл|1995-жылдын]] [[12-сентябрь|12-сентябрында]] тааныган<ref>Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министрлиги. [https://web.archive.org/web/20180809123728/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 КР дипломатиялык мамиле түзгөн өлкөлөрдүн тизмеси.]</ref>. == Этимологиясы == «Палестина» аталышы — [[Израиль|Израилдин]] [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] жээгиндеги байыркы филистимдер отурукташкан бөлүгүнүн «Филистия» ({{lang-he|ארץ פלשת}}) аталышан келип чыккан. Арабтар 638-жылдан бери «Палестина» атылышынын арабча формасы катары «Фаластын» сөзүн колдонуп келишет. Британ мандаты учурунда «Палестина» аталышы мандат алдындагы аймакка бекитилген. Орто кылымдарга чейин «палестиналыктар» деп ушул аймакта отурукташкан бардык улуттардын өкүлдөрү атылып келишкен, ал эми орто кылымдарда «Палестина» деген сөздөн келип чыккан «палестиналыктар» аталышы ошол аймакта жашаган араб улуттундагы (палестина эли, палестинадагы араб эли) адамдарга карата колдонула баштаган<ref>[https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm Палестина идентификациясы.]</ref><ref>Иерусулимдин хроникасы. [http://gazeta.rjews.net/shustef10.shtml Палестиналык Шарон.]</ref>. [[1994 жыл|1994-жылы]] [[Израиль]] менен ''Палестинанынын бошотуу уюмунун'' ортосундагы [[Осло]] шаарында кол коюлган келишимдин натыйжасында Иордан дарыясынын батыш жээгин жана Газа тилкесин камтыган аймакта ''Палестинанын улуттук администрациясы'' түзүлгөн. Учурда ''Палестинанын улуттук администрациясы'' жана [[Израиль]] Иордан дарыясынын батыш жээгинин бир бөлүгүн гана көзөмөлдөйт, ал эми Газа тилкеси толугу менен ХАМАС кыймылы тарабынан көзөмөлдөнөт жана ''Палестинанын улуттук администрациясынан'' толугу менен көз каранды аймакка айландыруу пландалууда<ref>Комерчантъ. [https://www.kommersant.ru/doc/1986647 Газа тилкеси бөлүнүүгө даярданууда.]</ref>. ''Палестинанын улуттук администрациясы'' Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын эл аралык деңгээлде таанууга умтулат<ref>Лента.ру. [https://lenta.ru/news/2011/09/23/un/ Аббас Палестинаны таануу боюнча БУУга арыз жиберди.]</ref>. «Ослодогу келишиминин» жыйынтыгы боюнча Израиль менен Палестинаны бошотуу уюму кол койгон документтерде «Palestinian Authority» («Палестина администрациясы») термини колдонулган<ref>Израилдин тышкы иштер министирлиги. [https://web.archive.org/web/20190526055831/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Preparatory+Transfer+of+Powers+and+Re.htm Ыйгарым укуктар жана жоопкерчиликтер боюнча макулдашуу.]</ref>. == Тарыхы == [[Файл:Palestine recognition only.svg|thumb|left|Палестина мамлекетинин көз карандысыздыгын таануу:{{Legend|#180|көз карандысыздыгын тааныган жана дипломатиялык мамиледе болгон мамлекеттер}}{{Legend|gray|көз карандысыздыгын тааныбайт}}]] XIX кылымдын аягында жана XX кылымдын башында, бул аймакта улутчулдук сезимдер күчөгөн жана Палестиналык араб улутчулдук көз караштары да пайда боло баштаган<ref>Daily Sabah. [https://www.dailysabah.com/feature/2018/05/18/400-years-of-peace-palestine-under-ottoman-rule 400 жылдык тынчтык: Палестина Осмон империясынын бийлиги астында.]</ref>. Палестинадагы интеллигенция көбүрөөк автономияга жана өз алдынча башкарууга чакырыктарды жасаган<ref>Jewish Virtual Library. [https://www.jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917 Осмон Империясынын мезгили (1517-1917).]</ref>. Бул мезгил [[Осмон империясы|Осмон империясынын]] ичинде ар кандай саясий кыймылдардын түптөлүшүнө дал келген жана [[жаш түрктөр]] кыймылдын катышуучуларынын кысымынын негизинде айрым саясий реформалар жүргүзүлгөн. Бирок бул реформалар башка топтордун каршылыгына дуушар болуп турган<ref>Britannica. [https://www.britannica.com/topic/Young-Turks-Turkish-nationalist-movement Жаш түрктөр.]</ref>. XX кылымдын башында сионисттик кыймыл күч алып, Палестинада жөөттөрдүн мекенин түзүүнү көздөгөн кыймылдар күч алган<ref>Hystory. [https://www.history.com/news/ottoman-empire-fall Осмон империясынын кулашынын алты себеби.]</ref>. Жөөттөрдүн иммиграциясы күчөп, сионисттик уюмдар жергиликтүү жер ээлеринен жерлерди сатып алууну башташкан. [[Осмон империясы|Осмон империясынын]] акыркы султаны [[Абдул-Хамид II|Абдул Хамид II]] Палестинадагы сионисттик кыймылдын аракеттерине каршы чыккан. Осмон империясынын Палестинадагы башкаруусу [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] жыйынтыгы толугу менен аяктаган. Осмон империясынын [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согушта]] жеңилүүсүнөн кийин, 1920-жылы Палестинада Британиянын мандатын ишке ашыруу менен бул аймак толугу менен [[Британ империясы|Британиянын]] көзөмөлүнө өткөн<ref>The Palestine Chronicle. [https://www.palestinechronicle.com/remembering-the-ottoman-empire-in-palestine/ Палестинадагы Осмон империясынан калган элестер.]</ref>. == Географиясы == === Географиялык абалы === Азыркы Палестина мамлекети экиге бөлүнгөн — [[Иордан дарыясынын Батыш жээги|Иордан дарыясынын батыш жээги]] жана [[Газа тилкеси]]. Палестина мамлекетинин карамагындагы аймактар Леванттын түштүгүндө жайгашкан. Газа тилкеси батышынан [[Жер ортолук деңиз|Жер ортолук деңизинин]] суулары менен чулганат, түштүгүнөн [[Мисир]], түндүгүнөн жана чыгышынан [[Израиль]] менен чектешет. [[Иордан дарыясынын Батыш жээги|Иордан дарыясынын батыш жээги]] чыгышынан [[Иордания]], түндүгүнөн, түштүгүнөн жана батышынан [[Израиль]] менен чектешет. Палестина мамлекетин түзгөн эки анклавдын бири-бири менен географиялык чек арасы жок, аларды [[Израиль]] бөлүп турат<ref>БУУ. [http://data.un.org/CountryProfile.aspx/_Images/CountryProfile.aspx?crName=State+of+Palestine Өлкөлөр жана аймактар].</ref>. === Геология === [[Файл:Mt-Grizim-national-park-7920.jpg|left|thumb|Наблус шаарынын тегерегиндеги Геризим тоосу самарийлер үчүн ыйык жер деп саналат]] Газанын жээктеги түздүгү кум дөңсөлөрүнөн жана түшүмдүү кумдуу ойдуңдардан турат. Арабча куркар деп аталган, башка аймактарда кездешкен тешикчелуу акиташ, кумташтан жана башка тоо тектер жок. Ал эми Батыш жээкте жапыз тоолор басымдуулук кылат: Геризим тоосу (881м), Наби Самвил тоосу (890м) жана Скопус (826м) тоосу. Тоолордун курамы негизинен деңиз чөкмөлөрүнөн (акиташ жана доломит) турат. Бул тоо тектердин борпоң жана тешикчелүү болушу, жаан-чачын менен түшкөн суулардын чыпкалып жер астына сиңишине жол берип, көптөгөн суу сактагычтарды суулар менен камсыз кылат<ref>Palestine & Palestinians. Beit Sahour, Palestine: Alternative Tourism Group. 2008. p. 18. <nowiki>ISBN 978-9950-319-01-1</nowiki>.</ref>. === Климат === Палестинада абанын температурасы ысык келет. Батыш жээктеги климат негизинен Жер ортолук деңизинин климатына окшош, деңиз жээктеги климатка салыштырмалуу бир аз салкын. Батыш жээктен чыгышында Жөөт чөлүнүн көп бөлүгү жайгашкан жана климаты кургак жана ысык деп мүнөздөлөт. Жансыз деңиздин батыш жээги планетадага ысык жерлердин бири болуп саналат. Газаданын климаты ысык жарым кургак, кышы жумшак жана жайкысы ысык болот. Жаз март–апрель айларында туура келет, эң ысык айлары июль жана август, орточо жогорку температурасы 33 °C. Эң суук айы январь, орточо төмөнкү температурасы 7 °C. Жаан-чачын аз жана адатта ноябрь жана март айларынын ортосунда жаайт, жылдык жаан-чачындын көлөмү болжол менен 116 мм<ref>[https://pogoda.365c.ru/palestine/gaza/po_mesyacam?ysclid=lxkclg41qh543090404 Газа тилкесиндеги айлык орточо аба температурасынын көрсөткүчтөрү.]</ref>. === Суу ресурстары (гидрология) === [[Файл:Jordan_River_(5418351509).jpg|right|thumb|Иордан дарыясы]] Иордан дарыясы Палестинадагы эң чоң дарыя болуп саналат. Жакынкы Чыгыштын Жердин достору уюмунун билдирүүсүнө ылайык, бул дарыянын 96% таза суусу [[Израиль]], [[Иордания]] жана [[Сирия]] тарабынан тиричилик үчүн колдонуу максатында каналдар же түтүктөр менен башка жактарга бурулуп кетет. Акыркы жылдары тазаланбаган агынды суулардын дарыяга куюуушунун көлөмү тез өсүп жатат<ref>[https://web.archive.org/web/20160304081757/http://foeme.org/www/?module=projects&project_id=23 Иордан дарыясын калыбына келтирүү иш-чаралары.]</ref>. [[Файл:The_Dead_Sea_with_a_Far_View_for_Palestine.jpg|left|thumb|[[Жансыз деңиз|Жансыз деңиздин]] жээгинде Палестинанын эң төмөнкү чекити жайгашкан]] [[Жансыз деңиз]] Палестинадагы эң чоң көл<ref>Zertal, Adam (2004). [https://books.google.kg/books?id=Vt-IvRhCEyYC&pg=PA36&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Manasseh Hill Country Survey: The Shechem Syncline]. BRILL. p. 36. ISBN 978-9004137561</ref>. Арабча вади деп аталган бир катар кыска мөөнөттө аккан сайлар Иордан дарыясына же [[Жансыз деңиз|Жансыз деңизге]] батыш жээги аркылуу куят, анын ичинде Вади Ог, Вади Фаррах жана Вади Келт сайлары. Хадера агымы жана Вади Кабибага сайы [[Израиль|Израилдин]] аймагы аркылуу [[Жер ортолук деңиз|Жер ортолук деңизине]] куят<ref>[https://water.fanack.com/uae/water-resources/ Жакынкы Чыгыштын жана Түндүк Африканын суу булактары.]</ref>. === Флора жана фаунасы === Палестинада расмий түрдө улуттук парктар же корголуучу аймактар жок. Бирок Батыш жээкте экологиялык жана маданий мааниге ээ деп эсептелген жана жаратылышты коргоо боюнча иш-аракеттерге байланыштуу аймактар бар. Бул аймактар көбүнчө жаратылыш коруктары же корголуучу аймактар деп аталып келет. Батыш жээктеги Иерихон шаарынан алыс эмес аралыкта Вади-эль-Келт деп аталган уникалдуу флорасы жана фаунасы бар чөлдүү коругу жайгашкан. Корук өзүнүн татаал пейзаждары, табигый булактары жана Ыйык Георгий Хозевиттин монастыры сыяктуу тарыхый жайлары менен белгилүү<ref>[https://www.beinharimtours.com/st-george-s-monastery/ Ыйык Георгий Хозевиттин монастыры.]</ref>. Бул аймактын биологиялык ар түрдүүлүгүн жана табигый кооздугун коргоого аракеттер жасалууда<ref>{{Cite web |title=Вади-эль-Келт коругу. |url=https://www.mahmiyat.ps/en/protected-areas/12#about |accessdate=2024-06-18 |archivedate=2024-06-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240618122821/https://www.mahmiyat.ps/en/protected-areas/12#about }}</ref>. Бул чөлдүү аймактарда төөлөр кеңири тараган. <gallery mode="packed" heights="240"> Файл:Camel - panoramio.jpg|Жөөт чөлүндөгү төөлөр Файл:WadiKelt ST 06.jpg|Ыйык Георгий Хозевиттин монастыры Файл:PikiWiki 23005 Sports in Palestine.jpg|Вади-эль-Келт аймагындагы аскаларга чыгуу спорту Файл:Nahal prat2.jpg|Нахал Прат суусу </gallery> == Саясий түзүлүшү == [[Файл:Mausoleo Arafat (Muqata, Ramallah) 02.JPG|thumb|220px|left|Ясир Арафаттын күмбөзү]] [[Файл:The_Prime_Minister_meets_Mahmoud_Abbas_(53272300740)_(cropped).jpg|thumb|156x156px|Махмуд Аббас (президент)]] [[Файл:Dr._Mohammad_Mustafa_(cropped).JPG|thumb|136x136px|Мухаммед Мустафа (премьер-министр)]] Палестинада жарым-жартылай президенттик башкаруу системасы иштейт<ref>[https://www.sciencespo.fr/ecole-droit/fr/evenements/the-story-of-the-palestinian-political-system/ Square Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System]</ref>. Палестина мамлекетинин негизги документи — Палестинанын көз карандысыздык декларациясы<ref>[https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 Declaration of Independence (1988) (UN Doc)]</ref>. Өлкөнүн саясий түзүмү Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмуна (ПБО) мүчө болгон мекемелерден жана кызматтык орундардан турат, анын ичинде Палестина мамлекетинин президенти<ref>[https://web.archive.org/web/20110815175157/http://enlacecongreso.mirex.gov.do/ecc/Lists/Establecimiento%20de%20Relaciones%20Diplomticas/Attachments/70/Palestina.pdf Comunicado Conjunto para el Establecimiento de Relaciones Diplomáticas entre la República Dominicana y el Estado de Palestina]</ref>, Палестинанын Борбордук Кеңеши тарабынан дайындалган<ref>[http://www.miftah.org/PrinterF.cfm?DocId=18244 PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine']</ref> Палестина улуттук кеңеши жана Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун аткаруу комитети – тышта жүргөн Өкмөттүн функцияларын аткарат. Палестинанын башкаруу тутуму эки географиялык топко бөлүнөт. Иордан дарыясынын батыш жээгиндеги аймактар Палестина улуттук автономиясы тарабынан башкарылат жана Газа тилкесиндеги Палестинанын аймактары ХАМАСтын көзөмөлүндө. == Административдик-аймактык түзүлүшү == [[Файл:Административное_деление_ПНА.jpg|right|220px|thumb|Палестинанын провинциялары]] [[Файл:Westbank Control & Access Restrictions Dec 2012.png|right|220px|thumb|Палестинанын аймагындагы Израилдин калктуу конуштары]] Жарым-жартылай таанылган Палестина Мамлекети (же Палестинанын улуттук администрациясы) 16 мухафазадан ({{lang-ar|محافظة}} — ''мухафаза'') турат: Иордан дарыясынын батыш жээгинде 11 жана Газа тилкесинде 5 мухафазалары жайгашкан. [[Газа тилкеси]] де-факто ХАМАС террордук уюмунун башкаруусунун алдында. {| class="wikitable sortable" !Аталышы !Аянты (км²)<ref>[https://web.archive.org/web/20140714162009/http://www.geohive.com/cntry/palestine.aspx GeoHive. The State of Palestine]</ref> !Калкынын саны !Калкынын жыштыгы (адам/км²) !Мухафазанын административдик борбору |- |'''Женин''' |583 |311,231 |533,8 |Женин |- |'''Тубас''' |402 |64,719 |161,0 |Тубас |- |'''Тулькарм''' |246 |182,053 |740,0 |Тулькарм |- |'''Наблус''' |605 |380,961 |629,7 |Наблус |- |'''Калькилия''' |166 |110,800 |667,5 |Калькилия |- |'''Сальфит''' |204 |70,727 |346,7 |Сальфит |- |'''Рамалла жана эль-Бира''' |855 |348,110 |407,1 |Рамалла |- |'''Иерихон''' |593 |52,154 |87,9 |Иерихон |- |'''Иерусалим''' |345 |419,108 |1214,8 |Иерусалим |- |'''Вифлеем''' |659 |216,114 |927,9 |Вифлеем |- |'''Хеврон''' |997 |706,508 |708,6 |Хеврон |- |'''Түндүк Газа''' |61 |362,772 |5947,1 |Жебалия |- |'''Газа''' |74 |625,824 |8457,1 |[[Газа]] |- |'''Дейр-эль-Балах''' |58 |264,455 |4559,6 |Дейр-эль-Балах |- |'''Хан-Юнис''' |108 |341,393 |3161,0 |Хан-Юнис |- |'''Рафах''' |64 |225,538 |3524,0 |Рафах |} == Калкы == [[2021-жыл|2021-жылдын]] [[26-май|26-майына]] карата Палестинанын статистикалык борборунун маалыматы боюнча, Палестина мамлекетинин 2021-жылдагы калкынын саны 5 227 193 адам болгон<ref name=":0">[https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676 Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2026]</ref>. 2017-жылга карата дүйнөдөгү орточо калктын жыштыгы бир чарчы километрге 25 адам болгон, ал эми Палестинадагы бир чарчы километрдеги калктын жыштыгы 827 адам болуп, дүйнөдөгү эң калк жыш отурукташкан аймактардын бири кылат<ref>[https://ourworldindata.org/most-densely-populated-countries Which countries are most densely populated?]</ref>. Палестинанын шаарларынын калкынын саны<ref name=":0" />: * Женин — 311,231 * Тубас — 64,719 * Тулькарм — 182,053 * Наблус — 380,961 * Калькилия — 110,8 * Сальфит — 70,727 * Рамалла — 348,11 * Иерихон — 52,154 * Иерусалим — 419,108 * Вифлеем — 216,114 * Хеврон — 706,508 * Жебалия — 362,772 * Газа — 625,824 * Дейр-эль-Балах — 264,455 * Хан-Юнис — 341,393 * Рафах — 225,538 === Диний курамы === Өлкө диний мааниси жана көптөгөн ыйык жерлердин мекени болуп саналат, дин өлкөнүн коомчулугун жана маданиятын калыптандырууда маанилүү ролду ойнойт. Ыйык жер деп эсептелген жердин бир бөлүгүн дагы өз курамына камтыйт. Палестинанын баш мыйзамда Ислам расмий дин деп айтылат, бирок башка диндерди урматтоого чакырып, дин тутуу эркиндигин да кепилдейт<ref>{{Cite web |title=Amid conflict, Samaritans keep unique identity |url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/10/08/samaritans/ |accessdate=2024-08-12 |archivedate=2018-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181120095213/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/10/08/samaritans/ }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120095213/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/meast/10/08/samaritans/ |date=2018-11-20 }}</ref>.<gallery mode="packed" caption="Палестина мамлекетиндеги ыйык деп эсептелген жерлер"> Файл:Al-Aqsa_is_a_silver-domed_mosque_inside_a_35-acre_compound_referred_to_as_al-Haram_al-Sharif_by_Muslims_in_the_Old_City_of_Jerusalem,_A_UNESCO_world_heritage_site._It_is_considered_as_3rd_most_holy_site_in_Islam._(6).jpg|Иерусалимде Аль-Акса мечити Файл:Bethlehem-Nativity-140.jpg|Рождество чиркөөсү христиандар үчүн эң маанилүү жерлердин бири Файл:Archaeological_site_Mount_Gerizim_IMG_2181.JPG|Геризим тоосу самаритияндар үчүн ыйык Файл:PikiWiki_Israel_43143_Cave_of_the_Patriarchs.JPG|Патриархтар үңкүрү, мусулмандар, жөөттөр жана христиандар үчүн ыйык жер Файл:مقام_النبي_موسى_في_اريحا.jpg|Наби Муса, Ислам дининде «Мусанын күмбөзү» деп эсептелет Файл:PikiWiki_Israel_15003_Jericho_synagogue_mosaic.JPG|Жерихо синагогасы Палестина автономиясы тарабынан башкарылат Файл:Sebastia-2-179.jpg|Наби Яхья мечити </gallery> == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.mofa.pna.ps/en-us/ Палестина мамлекетинин тышкы иштер министрлигинин расмий сайты] * [https://pica.pna.ps/ Палестинанын эл аралык кызматташтык агенттиги (PICA)] * [https://ru.palinfo.com/ Палестина маалымат борбору] {{Азия өлкөлөрү}} 6qkgcunzttrsq7wusi147mit1h7s3ps 0 134712 648734 648341 2026-06-23T06:31:08Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648734 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Түштүк Судан Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-en|Republic of South Sudan}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of South Sudan.svg |Желек = Flag_of_South_Sudan.svg |Гимн аталышы = South Sudan Oyee! |Аудио = South Sudan Oyee! (instrumental).ogg |Урааны = {{lang|en|[[Justice, Liberty, Prosperity]]»}}<br><small>«Справедливость, свобода, благосостояние</small> |Башкаруу формасы = [[Президенттик башкаруу системасы|Федеративдик-президенттик башкаруу]] |Картада = South Sudan (orthographic projection) highlighted.svg | lat_dir = N | lat_deg = 4 | lat_min = 51 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 31 | lon_min = 36 | lon_sec = 0 | region = KE | CoordScale = |Тили = [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[9-июль]] [[2011-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Судан|Судандан]] |Борбор шаары = [[Жуба]] |Ири шаарлар = [[Жуба]], [[Вау]], [[Малакаль]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Биринчи вице-президент]]<br>[[Вице-президент]]<br>[[Вице-президент]]<br>[[Вице-президент]]<br>Вице-президент |Башчылары = Сальваторе Киир<br>Риек Мачар<br>Жеймс Вани<br>Табан Денг Гай<br>Ребекка Ньянденг де Мабиор<br>Хусейн Абдельбаги |Аянты = 644 329 |Суу пайызы = 5,6 |Аянты боюнча орду = 42-орун |Калкы = 13 058 117 |Калкы боюнча орду = 76-орун |Калкты каттоо жылы = 2016 |Калктын жыштыгы = 21,11 |ИДӨ (САМ) = 19,512 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2019 | ИДӨ (САМ) боюнча = 147-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 1,504 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 179-орун | ИДӨ (номинал) = 4,583 млрд | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2019 | ИДӨ (номинал) боюнча = 179-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 353 |Акча бирдиги = [[Түштүк Судан фунту]] (SSP, код 728) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,385 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#ff0000;">'''төмөн'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 190-орун |ЭОК = SSD |Этнохороним = |Домени = [[.ss]] |Телефон коду = 211 |Убакыт аралыгы = [[UTC+02:00|+02:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:South Sudan|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Түштүк Судан''' ({{lang-en|South Sudan}}, [[динка тили|динка]] ''Paguot Thudän''), расмий аталышы — Түштүк Судан Республикасы ({{lang-en|Republic of South Sudan}}) — [[Чыгыш Африка|Чыгыш Африкадагы]] мамлекет, борбору Жуба шаары. Борбор шаарын өлкөнүн борбордук бөлүгүндө түптөлгөн Рамсель шаарына көчүрүү болжолдонууда<ref>Вести.ру. [https://www.vesti.ru/article/1501970 Дүйнөнүн эң жаш өлкөсү борбор шаарын алмаштырууну көздөөдө.]</ref>. Чыгышынан [[Эфиопия]], түштүгүнөн [[Кения]], [[Уганда]] жана [[Конго Демократиялык Республикасы]], батышынан [[Борбордук Африка Республикасы]] жана түндүгүнөн [[Судан]] менен чектешет. Чек араларынын жалпы узундугу 6018 км. Аянты — 644 329 км². Судандан бөлүнгөндөн бери деңизге чыга албайт. Түштүк Судандын эгемендүү макамы [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[9-июль|9-июлунда]], көз карандысыз мамлекет деп жарыялоо жөнүндө декларацияга кол коюлгандан кийин күчүнө кирген<ref>[https://www.azattyk.org/a/24260682.html Түштүк Судан мамлекети түзүлдү]</ref><ref>«РосБизнесКонсалтинг»: [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110709013022.shtml Южный Судан официально стал независимым государством.]</ref>. [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[11-июль|11-июлунан]] тартып [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУнун]] мүчөсү<ref>[https://web.archive.org/web/20111216133612/http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=15925 Республика Южный Судан стала 193-м государством - членом ООН.]</ref>, соңку таанылган мамлекет. == Этимология == Судан аталышы [[Батыш Африка|Батыш Африкадан]] баштап [[Борбордук Африка|Борбордук Африканын]] чыгышына чейин созулган [[Сахара|Сахаранын]] түштүгүндөгү географиялык аймактын аталышынан келип чыккан. Бул аталыш بلاد السودان (билад ась-судан) же «каралардын жери» деген [[Араб тили|араб]] сөзүнөн келип чыккан<ref>[https://www.britannica.com/place/western-Africa Britannica. Western Africa]</ref>. Бул термин араб соодагерлери жана саякатчылары тарабынан ар кандай түпкүлүктүү африкалык териси кара адамдарын коомдоруна карата колдонулган<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/hd/wsem/hd_wsem.htm The Empires of the Western Sudan]</ref>. == Тарых == === Эгемендүүлүккө чейинки мезгил === Африка Европа өлкөлөрү тарабынан колонияланган учурда, Түштүк Суданда азыркы мааниде мамлекеттик түзүм болгон эмес<ref>[https://zambia.mid.ru/ru/press-centre/press_relizy/kolonializm_v_afrike/ Колониальная экспансии в Африке началась в XVI в.]</ref>. Кылымдар бою арабдар да бул аймакты бириктире алышкан эмес. Осмон бийлигинин тушундагы көз каранды [[Мисир|Мисирдеги]] [[1820]]-[[1821]]-жылдары орногон Мухаммед Алинин режими учурунда активдүү колониялаштыра баштаганда бул багытта айрым жылыштар болгон. Англо-Мисирлик Судан мезгилинде ([[1898]]-[[1955]]) [[Улуу Британия]] Судандын түндүгүнө жана түштүгүнө өзүнчө башкаруу киргизүү менен Түштүк Суданга [[ислам]] дининин жана арабдардын таасирин чектөөгө аракет кылган, ал эми [[1922-жыл|1922-жылы]] эки аймактын ортосунда саякаттоо үчүн Судан калкына виза киргизүү жөнүндө акт кабыл алган<ref>[https://africa.academic.ru/237/%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%BE-%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5_1899_%D0%B8_1953?ysclid=m0c51svnzc911346223 Англо-египетские соглашения о Судане 1899 и 1953]</ref>. Ошол эле учурда Түштүк Суданды христиандаштыруу бат темп менен жүргүзүлгөн. [[1956-жыл|1956-жылы]] борбору [[Хартум]] шаары болгон бирдиктүү [[Судан]] мамлекетинин түзүлүшү жарыяланып, өлкөнүн башкаруусунда түштүктү арабдаштырууга жана исламдаштырууга аракет кылган түндүктүк саясатчылардын үстөмдүгү бекемделген. [[1972-жыл|1972-жылы]] [[Аддис-Абеба]] келишимине кол коюу арабчыл түндүгү менен негрлик түштүгүнүн ортосунда 17 жылдык биринчи жарандык согуштун ([[1955]]-[[1972]]) аякташына жана түштүккө ички өзүн-өзү башкарууга мүмкүнчүлүгүн берген. Он жылга жакын тынчтыктык орногон мезгилден кийин [[1969-жыл|1969-жылдагы]] аскердик төңкөрүштөн соң бийликти басып алган Жафар Нимейри исламдашуу саясатын кайрадан баштаган. Өлкөнүн кылмыш жана жаза мыйзамдарына ислам мыйзамдарында каралган таш бараңга алуу, эл алдында сабоо, колдорду жана колдун манжаларын кесүү сыяктуу жазалардын түрлөрү киргизилип, андан соң куралдуу жаңжалга Судандын элдик боштондук армиясы катышууну баштаган. Козголоңчулар менен өкмөттүн [[2003]]-[[2004]]-жылдардагы сүйлөшүүлөрү 22 жылга созулган экинчи жарандык согушту расмий түрдө аякташына алып келген, бирок кийинчерээк бир катар түштүк аймактарда айрым куралдуу топтор менен кагылышуулар болуп турган. [[2005-жыл|2005-жылы]] [[9 Январь (Үчтүн айы)|9-январда]] [[Кения|Кенияда]] Найваш келишимине кол коюлуп, аймакка автономия берилген, ал эми түштүктүк лидер Жон Гаранг Судандын вице-президенти болуп дайындалган. Түштүк Судан 6 жылдык автономиядан кийин көз карандысыздыгы боюнча референдум өткөрүү укугуна ээ болгон. Бул мезгилде мунай өндүрүүдөн түшкөн киреше, макулдашуу боюнча борбордук өкмөт менен түштүк автономиянын жетекчилигинин ортосунда бирдей бөлүштүрүлгөн. Бирок [[2005-жыл|2005-жылы]] [[30-июль|30-июлда]] Жон Гаранг тик учактын кыйрашынан улам каза болуп, кырдаал кайрадан курчуй баштаган. Чыр-чатакты жөнгө салуу үчүн [[2007-жыл|2007-жылы]] сентябрда [[Бириккен Улуттар Уюму|БУУнун]] ошол учурдагы башкы катчысы [[Пан Ги Мун]] Түштүк Суданга барган<ref>[https://web.archive.org/web/20120627044353/http://www.unic.ru/bill/?ndate=2007-09-5 Генеральный секретарь ООН прибыл в Южный Судан]</ref>. Эл аралык коомчулук чыр-чатак болгон аймакка тынчтык жана гуманитардык күчтөрүн киргизген. 6 жылдык мезгилдин ичинде Түштүк Судан Өкмөтү тарабынан бардык министрликтер, анын ичинде куралдуу күчтөр жана тартип коргоо органдары менен өз аймагын толук жана натыйжалуу көзөмөлдөөнү уюштурууга жетишкен. Бардык анализдер боюнча, арабташтанбаган аймактын өз алдынча жашоого жөндөмдүүлүгү жана каалоосу эл аралык коомчулукта шек туудурган эмес. [[2010-жыл|2010-жылдын]] июнь айында [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]] референдум жыйынтыгында, жаңы мамлекет түзүлүп калса, бул чечимди колдой турганын жарыялаган. Референдумдун алдында, [[2011-жыл|2011-жылы]] [[4 Январь (Үчтүн айы)|4-январында]] [[Судан|Судандын]] президенти Омар аль-Башир Түштүк Судандын борбору [[Жуба]] шаарына болгон иш сапарында референдумдун жыйынтыгын таанууга убада берген, ал тургай эгер референдумда түштүктүктөр көз карандысыздык үчүн добуш берсе, жаңы мамлекеттин түзүлүшү боюнча расмий майрамдарга катышууга да даярдыгын билдирген<ref>[https://web.archive.org/web/20110115160656/http://www.rian.ru/world/20110104/317623590.html Президент Судана пообещал югу помощь в создании государства]</ref>. === Эгемендүүлүк (2011) === [[Файл:A_South_Sudanese_girl_at_independence_festivities_(5926735716).jpg|left|thumb|Эгемендүүлүк майрамындагы кичинекей кыз колуна Түштүк Судандын желегин кармап турат]] [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[9 Январь (Үчтүн айы)|9]]-[[15-январь|15]]-январында тынчтык келишиминин натыйжасында Түштүк Судандын көз карандысыздыгы боюнча референдум өткөрүлүп, референдумда Түштүк Судан Судандан бөлүнүп, көз карандысыз өлкө болушу керекпи же жокпу деген маселе коюлган. Референдумга катышкандардын 98,83% бөлүнүү же көз карандысыздык үчүн добуш беришкен<ref>[https://web.archive.org/web/20110202151710/http://www.usatoday.com/news/topstories/2011-01-30-2052877353_x.htm Over 99 pct in Southern Sudan vote for secession]</ref>. [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[23 Январь (Үчтүн айы)|23-январында]] көз карандысыздыкка ээ болгондон кийинки башкаруу боюнча комитетинин мүчөлөрү журналисттерге көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин мамлекет Түштүк Судан Республикасы деп аталарын жарыялашкан. Мамлекеттин сунушталган башка аталыштары Азания, Нил Республикасы, Куш Республикасы, Жувама (үч чоң Жуба, Вау жана Малакал шаарлардын аталышынын айкалышы) колдоо тапкан эмес<ref>[https://www.nytimes.com/2011/01/24/world/africa/24sudan.html Southern Sudan Nears a Decision on One Matter: Its New Name]</ref>. Түштүк Судан [[9-июль|9-июлда]] Судандан расмий түрдө көз карандысыз мамлекет болуп жарыяланган, бирок айрым талаш-тартыштар дагы деле болсо сакталып келет. Мисалы, Судандын мунай запастарынын 75% Түштүк Суданда жайгашкандыктан мунай кирешелерин бөлүштүрүү маселеси<ref name=":1">[https://www.bbc.com/news/world-africa-14069082 BBC. South Sudan country profile]</ref> жана Абий аймагы дагы деле талаштуу бойдон калууда. Бул аймакта Суданга же Түштүк Суданга кошулуу боюнча өзүнчө референдум өткөрүлөт<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-12317927 South Sudan referendum: 99% vote for independence]</ref>. [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[9-июль|9-июлунда]] Түштүк Судан [[Африка өлкөлөрүнүн жана көз каранды аймактарынын тизмеси|Африкадагы]] 54 көз карандысыз өлкө болуп калган<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-14089843 South Sudan becomes an independent nation]</ref> жана [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[14-июль|14-июлунан]] бери Түштүк Судан [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] 193 мүчөсү болгон<ref>{{Cite web |title=UN welcomes South Sudan as 193rd Member State |url=https://news.un.org/en/story/2011/07/381552 |accessdate=2024-08-27 |archivedate=2020-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200525002005/https://news.un.org/en/story/2011/07/381552 }}</ref>. [[2011-жыл|2011-жылдын]] [[27-июль|27-июлунда]] Түштүк Судан [[Африка бирлиги|Африка бирлигине]] 54 өлкө болуп кошулган<ref>[https://web.archive.org/web/20110812031145/http://www.au.int/en/content/african-union-welcomes-south-sudan-54th-member-state-union African Union Welcomes South Sudan as the 54th Member State of the Union]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/program/people-power/2011/1/5/the-lra-and-sudan The LRA and Sudan]</ref>. [[2011-жыл|2011-жылдын]] сентябрь айында Google Maps картографиялык сервиси Түштүк Суданды көз карандысыз өлкө катары картага түшүргөн жана чек араларын кошкон<ref>[https://sociable.co/web/google-maps-officially-recognises-south-sudan-as-an-independent-country/ Google Maps officially recognises South Sudan as an independent country]</ref>. [[2011-жыл|2011-жылы]] Түштүк Судандын он штатынын тогузунда ар кандай жана саны жок дегенде жети болгон куралдуу топтор менен кагылуушулар болуп жатканын жана он миңдегендер адамдар жер которуууга аргасыз болгону тууралуу маалыматтар жарыяланган<ref>[https://web.archive.org/web/20110429090553/http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/04/2011424145446998235.html South Sudan army kills fighters in clashes]</ref>. Мындай кагылышуунун себептери катары өкмөттүн бийликте мөөнөтсүз калууну көздөп жатканы, айыл жерлеринин кароосуз калтырылганы, бардык уруулардын ортосунда бийликтин адилеттүү түрдө бөлүнбөгөнү айтылган<ref>[https://web.archive.org/web/20131203063545/http://www.boston.com/news/world/africa/articles/2011/06/02/hundreds_of_civilian_casualties_in_s_sudan_battle/ AP Exclusive: Civilians dead in South Sudan battle]</ref>. === Жарандык согуш (2013-2020) === [[Файл:Southern_Sudan_Civil_War.svg|thumb|2020-жылдын 22-мартындагы Түштүк Судандагы аскердик абал{{legend|#ebc0b3|Түштүк Судандын өкмөтүнүн көзөмөлүндө}} {{legend|#cae7c4|Оппозициядагы Судан элдик боштондук кыймылынын көзөмөлүндө}} {{legend|blue|Судан өкмөтүнүн көзөмөлүндө}}]] [[2013-жыл|2013-жылы]] декабрда Түштүк Суданда жаңы масштабдуу куралдуу кагылышуу башталып<ref>{{Cite web |title=The SPLM and the Rise of Autocracy in South Sudan |url=https://ssnanews.com/index.php/2013/09/05/the-splm-and-the-rise-of-autocracy-in-south-sudan/ |accessdate=2024-08-27 |archivedate=2023-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230329132518/https://ssnanews.com/index.php/2013/09/05/the-splm-and-the-rise-of-autocracy-in-south-sudan/ }}</ref>, ал кийинчерээк жарандык согушка айланган<ref>[https://translate.yandex.ru/?source_lang=en&target_lang=ky&text=New%20Estimate%20Sharply%20Raises%20Death%20Toll%20in%20South%20Sudan New Estimate Sharply Raises Death Toll in South Sudan]</ref>. [[2015-жыл|2015-жылдын]] [[3-март|3-мартында]] [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] Коопсуздук кеңеши 2206 (2015) резолюциясын кабыл алып, уланып жаткан ырайымсыз жарандык согуштан улам Түштүк Суданга каршы БУУнун санкцияларын киргизген. Түштүк Судандын айрым кызмат адамдарына карата БУУга мүчө башка өлкөлөргө барууга тыюу салуу, Түштүк Судандын жарандарынын же уюмдардынын каражаттарын бербей кармап туруу чечимдери киргизилген<ref name=":1" />. === Чыгыш Африка коомчулугуна кабыл алынышы жана пландаштырылган демократиялык шайлоо (2016) === Түштүк Судан Чыгыш Африка коомчулук келишимине [[2016-жыл|2016-жылдын]] [[15-апрель|15-апрелинде]] кошулган жана [[2016-жыл|2016-жылдын]] [[15-август|15-августунда]] толук мүчө болгон<ref>[https://www.eac.int/eac-partner-states/south-sudan East African Community. Republic of South Sudan]</ref>. Түштүк Судан, [[Конго Демократиялык Республикасы]] жана [[Сомали|Сомали Федеративдик Республикасы]] Чыгыш Африка коомчулугунун эң жаш мүчөлөрү болуп саналышат. Түштүк Суданда жарандык согуш башталгандан бери биринчи демократиялык шайлоо [[2023-жыл|2023-жылы]] согушту расмий түрдө токтоткон тынчтык келишимин кабыл алуу менен бирге өткөрүлмөк, бирок өткөөл өкмөт жана оппозиция [[2022-жыл|2022-жылы]] шайлоону [[2024-жыл|2024-жылдын]] аягына жылдырууга макулдашышкан<ref>[https://apnews.com/article/middle-east-africa-sudan-south-juba-4f35064ef1173a9e14f6e60f55d36b50 South Sudan again delays its 1st election, until late 2024]</ref>. [[2020-жыл|2020-жылы]] аяктаган жарандык согуштун жыйынтыгы боюнча эки негизги улуттун өкүлдөрүнөн турган коалициялык өкмөт түзүлгөн<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/2/23/after-6-years-of-war-will-peace-finally-come-to-south-sudan After 6 years of war, will peace finally come to South Sudan?]</ref>. Өлкөнүн административдик түзүлүшү өзгөртүлгөн. === Ачарчылык (2017) === [[2017-жыл|2017-жылдын]] [[20 Февраль (Бирдин айы)|20-февралында]] Түштүк Судан жана Бириккен Улуттар Уюму мамлекеттин айрым бөлүктөрүндө ачарчылык башталганын жарыялашкан<ref>[https://web.archive.org/web/20170221105459/https://www.wfp.org/news/news-release/famine-hits-parts-south-sudan Famine Hits Parts Of South Sudan]</ref>. Бул кырдаалга 100 000ден ашуун адам чалдыккан. БУУнун дүйнөлүк азык-түлүк программасы Түштүк Судандын калкынын 40% же 4,9 миллион адам тез арада тамак-ашка муктаж экендигин билдирген<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-39025927 South Sudan declares famine in Unity State]</ref>. БУУнун расмий өкүлдөрү Түштүк Судандын президент Сальваторе Киир Маярдит өлкөнүн айрым аймактарына азык-түлүк жеткирүүдө тоскоолдуктарды кылып жатканын белгилеген<ref>[https://web.archive.org/web/20170221105314/http://www.whio.com/news/world/famine-declared-part-south-sudan-government-and/ZT9UT22sGQUWxH1w5rIjYJ/ Famine declared in part of South Sudan by government and UN]</ref>. ЮНИСЕФтин маалыматтарына караганда Түштүк Суданда ачарчылык учурунда 1 миллиондон ашуун жаш балдар начар тамактанып же бир нече күндө бир гана жолу тамактанууга аргасыз болушкан<ref>[https://edition.cnn.com/2017/02/20/africa/south-sudan-famine/index.html Famine declared in South Sudan; 4.9 million people need urgent help]</ref>. [[2017-жыл|2017-жылы]] зыянкеч курт-курурскалардын жайылышы айыл чарбасына дагы залакасын тийгизип, түшумдүлүктүү бир кыйла азайткан<ref>{{Cite web |title=FAO trains village facilitators to fight Fall Armyworm in South Sudan |url=https://www.fao.org/south-sudan/news/detail-events/en/c/1145120/ |accessdate=2024-08-26 |archivedate=2024-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826150905/https://www.fao.org/south-sudan/news/detail-events/en/c/1145120/ }}</ref>. == География == [[Файл:South_Sudan_protected_areas.svg|thumb|Түштүк Судандагы коруктар]] Түштүк Судан 3° жана 13° түндүк кеңдиктеринин жана 24° жана 36° чыгыш узундуктарынын ортосунда жайгашкан<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-12144675 Southern Sudan votes on independence]</ref>. Түштүк Судандын аймагында тропикалык токойлор, саздар жана жайыттар жайгашкан. Судд суу каптаган аймагынан башталган Ак Нил дарыясы өлкө аркылуу агып өтөт<ref>[https://www.thefreedictionary.com/Bahr+al+Jabal Bahr el Jebel]</ref>. Түштүк Судандын Бандингило улуттук паркынын корголгон аймагы дүйнөдөгү экинчи ири жапайы жаныбарлардын миграциясы өткөн аймак болуп саналат. Изилдөөлөр көрсөткөндөй, Эфиопиянын чек арасынан батышта жайгашкан Бома улуттук паркында, ошондой эле Конго менен чек арасына жакын жайгашкан Судд суу каптаган аймагында жана Түштүк улуттук паркында конгонилер, [[Саз текеси|саз текелери]], топилер, африка [[Буйвол|буйволдору,]] [[Пил|пилдер]], [[Акыра|акыралар]] жана [[арстандар]] байырлаган аймактар. Түштүк Судандын токойлуу аймактарында бонго антилопасы, чоң токой чочколору, дарыя чочколору, токой пилдери, шимпанзелер жана токой маймылдарынын кездешет жана бул аймактыр бул жаныбарлар үчүн негизги жашоо чөйрөсү болуп келет. 2005-жылы Түштүк Судандын Өкмөтү менен биргеликте жүргүзүлгөн изилдөөлөр көрсөткөндөй, жапайы жаныбарлардын саны жыл сайын азайып баратат. Түштүк Суданда бир нече экоаймактар бар: Чыгыш Судан саваннасы, Түндүк Конго токой–саваннасы, Сахаранын суу каптаган жайыттары (Судд), Сахелиянын акация саваннасы, Чыгыш Африканын тоолуу токойлору жана Түндүк Акация–Коммифора бадалдуу аймактары<ref>[https://www.researchgate.net/publication/292588815_Terrestrial_eco-regions_of_africa_and_Madagascar_A_conservation_assessment Terrestrial eco-regions of africa and Madagascar: A conservation assessment]</ref>. === Климат === [[Файл:Koppen-Geiger_Map_SSD_present.svg|thumb|Түштүк Судандын Көппен классификациясы боюнча климаттык картасы]] Түштүк Суданда тропикалык климат басымдуурак кылат: жаан-чачындуу мезгил, нымдуулук жогору мезгил, жаан-чачындуу мезгил жана кургакчыл мезгил бири-бирин алмаштырып турат. Сутканын орточо температура ар дайым жогору болуп турат, июль айы эң салкын ай болуп саналат жана орточо температура 20°C-30 °C, ал эми март айы эң жылуу ай болуп саналат жана орточо температура 23°C-37 °C чамасында<ref name=":0">[https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine,Juba,Sudan Juba Climate by Month]</ref>. Бул аймактагы кургакчыл мезгил өтө кыска убакытка гана созулуп, негизинен кыш айларына туура келет. Жылдык жаан-чачын түндүктө 700 ммден түштүк-батышта 1400 ммге чейин. Түштүк Судандын аймагы токой менен капталган. Токойлор экиге бөлүнөт: муссондук (тропиктик) токойлор жана экваториалдык токойлор<ref name=":0" />. == Административдик-аймактык түзүлүшү == [[Файл:Counties_of_South_Sudan.svg|thumb|400x400px|Түштүк Судандын округдары жана штаттары]] [[2020-жыл|2020-жылга]] карата Түштүк Судан 12 провинцияга кирген 79 округдардан турат. Окргудар паямдарга жана бомдорго бөлүнөт. 12 провинция бул - 10 штат жана 2 административдик район<ref>[https://paanluelwel.com/2020/02/15/press-release-president-kiir-reinstates-10-states-and-announces-3-administrative-areas-in-south-sudan/ President Kiir Reinstates 10 States, 79 Counties and Fires all 32 State Governors in South Sudan]</ref>. Штаттарды ({{lang-en|state}} — «штат») губернаторлор, ал эми административдик райондорду башкы администраторлор башкарат. Өлкөнү 3 тарыхый аймака бөлсө болот: Бахр-эль-Газаль (түндүк-батыш провинциялары), Чоң Жогорку Нил (түндүк-чыгыш провинциялары), Экватория (Түштүк провинциялары). === Макамы такталбаган, талаштуу аймактар === * Судан көзөмөлдөгөн Түштүк Кордофандын Варабасындагы Абьей району. Найва келишимине ылайык, аймактын макамы референдум аркылуу чечилиши керек. * Кения көзөмөлдөгөн Чыгыш Экваториядагы Илеми үч бурчтугу. Колониялык доордогу документтердин карама-каршылыгынан улам макамы белгисиз. * Судан көзөмөлдөгөн Түштүк Дарфурдагы Кафия-Кинги району. Район 1956-жылы Бахр-эль-Газалдын бир бөлүгү болгон, 1960-жылы Дарфурдун курамына киргизилген. == Калкы == [[Файл:South_Sudan_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|400x400px|2000-жылга карата жыныстык жана курактык түзүм]] Түштүк Судандын калкы ар кандай булактардагы маалыматтар боюнча 7,5 миллион<ref>[https://web.archive.org/web/20070910211550/http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm UNFPA Southern SUDAN]</ref> адамдан 13 миллионго чейин<ref>[https://web.archive.org/web/20121123114814/http://www.sudantribune.com/spip.php?article31005 Sudan census committee say population is at 39 million]</ref>. 2008-жылдагы Судандагы эл каттоодо түштүктүн калкы 8,260,490 адам болгон<ref>{{Cite web |title=Discontent over Sudan census |url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |accessdate=2012-03-03 |archivedate=2011-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713214109/http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 }}</ref>, бирок Түштүк Судан бийлиги бул жыйынтыктарды тааныбайт, анткени Хартумдагы Борбордук статистика бюросу баштапкы маалыматтардын түп нускасын Түштүк Суданга берүүдөн баш тарткан<ref>[https://web.archive.org/web/20110215003656/http://www.sudantribune.com/South-Sudan-parliament-throw-outs,31746 South Sudan parliament throw outs census results]</ref>. Түштүк Судандын калкынын көпчүлүгү [[Негроид расасы|негроид]] расасынын өкүлдөрү. Калктын негизги тобун нилот элдери түзөт, алардын эң көп сандагы улуттары динка, нуэр, азанде, бари жана шиллук<ref>[https://web.archive.org/web/20110117082716/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12115013 Sudan: One country or two?]</ref>. === Тили === Өлкөнүн расмий тили [[англис тили]]. Түштүк Судандын көпчүлүк тургундары нилот, адамава-убангий, борбордук судандын жана башка тилдердин биринде сүйлөшөт, тилдерин ичинен эң көп сандагы адамдар сүйлөгөн динка тили. === Диний курамы === {{bar box|title=Түштүк Судандын диний курамы (2012)<ref>{{cite web |url = http://features.pewforum.org/grl/population-number.php |title = Pew Forum on Religion |access-date = 2020-11-07 |archive-date = 2012-12-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121221010333/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php |url-status = dead |accessdate = 2024-08-27 |archivedate = 2012-12-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121221010333/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php }}</ref>|titlebar=#ddd|left1=Дин|float=left|bars={{bar percent|[[Христианство]]|blue| 60,5}} {{bar percent|Африканын салттуу диндери|red|32,9}} {{bar percent|[[Ислам]]|green|6,2}} {{bar percent|Башка диндер|Gray|0,4}}}}Түштүк Судандын калкынын көпчүлүгү [[Христиан дини|христиан]] динин же салттуу африкалык анимисттик диндерди тутунушат<ref>[https://web.archive.org/web/20110106020115/http://rus.ruvr.ru/2011/01/03/38691110.html В Судане 4 миллиона человек примут участие в референдуме о независимости]</ref>. Судандагы Африканын ички чиркөөсү ({{Lang-en|Africa Inland Church Sudan}}) — Түштүк Суданда иш алып барган христиандардын конфессиясы болуп саналат<ref name=":2">[https://books.google.kg/books?id=qejaEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA24&dq=%22Africa+Inland+Church+Sudan%22+founded&hl=ru&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Africa%20Inland%20Church%20Sudan%22%20founded&f=false Religions of the World]</ref>. Чакан [[Ислам]] жамааты дагы бар. Акыркы маалыматтарга караганда, салттуу африкалык диндерди жана христиан динин тутунгандардын салыштырмалуу үлүшү ар түрдүү. 2019-жылы жүргүзүлгөн изилдөө Түштүк Суданда [[Католик|католиктерге]] караганда [[Протестантизм|протестанттар]] көп экенин көрсөткөн<ref name=":2" />. == Экономикасы == Түштүк Судандын экономикасы негизинен анын табигый ресурстарын экспорттоого негизделген. Нефть Түштүк Судандын негизги ресурсу жана өлкөнүн түштүгүндөгү мунай кендери анын экономикасын башкы булагы болуп саналат. Түштүк Судандын көз карандысыздыгынан кийин мунай кендеринен түшкөн киреше кандайча бөлүштүрүлө тургандыгы боюнча Суданда карама-каршылыктар бар. Терек сыяктуу жыгач ресурстарын экспорттоо дагы маанилүү багыттарынын бири. Табигый ресурстарына темир рудасы, жез, хром рудасы, цинк, вольфрам, слюда, күмүш жана алтын кирет. Гидроэнергетика дагы маанилүү, анткени Нил дарыясынын түштүк Суданда көптөгөн куймалары бар. Түштүк Судандын экономикасында айыл чарбасы дагы чоң ролду ойнойт, негизги өнүмдөрү пахта, кант, буудай, жаңгак жана манго, папайя жана банан сыяктуу жемиштер. == Социалдык тармагы == === Билим берүү === Түштүк Суданда Судан Католик университети, Жуба университети жана Жогорку Нил университети жайгашкан. Өлкө дүйнөдөгү эң төмөнкү АДӨИ ээ. Айрым эсептөөлөргө ылайык, калктын 80% окуй да, жаза да албайт. Түштүк Судандын Конституциясы акысыз башталгыч билим берүүгө милдеттендирет. Башталгыч билим 8 жылга созулат, андан кийин 3 жылдык орто билим, андан кийин 4 жылдык университетте кесиптик билим берүү каралган. === Саламаттыкты сактоо === Түштүк Судандагы саламаттыкты сактоо системасы начар өнүккөн, бул өлкөдөгү жалпы сабаттуулуктун төмөндүгү, ошондой эле начар инфраструктурасы менен бирге оорулар менен күрөшүүдө олуттуу тоскоолдутарды жаратат. Түштүк Суданда [[безгек]] жана [[холера]] көп кездешет. Эл аралык жардамга карабастан, көптөгөн тургундар квалификациялуу медициналык жардам ала алышпайт. 2010-жылы кара [[Ысытма|ысытманын]] эпидемиясынын чыгышына себеп болгон<ref>[https://web.archive.org/web/20101226010341/http://korrespondent.net/tech/health/1152401-v-yuzhnom-sudane-zafiksirovali-vspyshku-smertelnoj-chernoj-lihoradki В Южном Судане зафиксировали вспышку смертельной черной лихорадки]</ref>. Түштүк Суданда [[Адамдын иммунитет жетишсиздигинин вирусу|ВИЧ]] инфекциясын жуктуруу боюнча дүйнөдөгү эң жогорку көрсөткүчтөрүнүн бири катталган. Бирок, өлкө боюнча так жана тастыкталган маалыматтар жок<ref name=":3">[http://www.southsudanmedicaljournal.com/archive/2009-08/untitled-resource.html HIV/AIDS: Update on Epidemiology, Prevention and Treatment - including Available South Sudan Literature]</ref>. БУУнун Башкы Ассамблеясынын 2008-жылдагы атайын сессиясынын отчетторуна ылайык, өлкөнүн бойго жеткен тургундарынын 3,1% ВИЧ инфекциясын жуктурган. Бул сан чек аралаш [[Судан]] мамлекеттинен дээрлик эки эсе көп<ref name=":3" />. Түштүк Суданда бул өлкөнүн аймагынан башка эч жерде кездешпеген бир катар сейрек кездешүүчү оорулар катталган<ref>[https://web.archive.org/web/20040218105940/http://www.cbsnews.com/stories/2004/02/03/health/main597751.shtml Sudan A Hotbed Of Exotic Diseases]</ref>. Мисалы, өлкөнүн түштүк бөлүгүндө белгисиз мүнөздөгү сейрек кездешүүчү оору бар, ал баш ийкөө синдрому деп аталат. Бул салыштырмалуу кичинекей аймакка таралган жана негизинен 5 жаштан 15 жашка чейинки балдарга терс таасир тийгизет. 2011-жылга карата ооругандардын саны бир нече миң адамды түзөт. Учурда оорунун себептери да, аны дарылоонун жолдору да белгисиз бойдон калууда<ref>[https://www.nature.com/articles/475148a African outbreak stumps experts]</ref>. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://governmentof.com/south-sudan/ Түштүк Судандын мамлекеттик органдарынын тизмеси жана сайттарына шилтемелери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729124924/https://governmentof.com/south-sudan/ |date=2024-07-29 }} {{Африка өлкөлөрү}} [[Категория:Мамлекеттер арип боюнча]] [[Категория:Түштүк Судан]] i4z8wxbu7xvges8kn7egqpscm8dv2ba 10 135386 648751 647059 2026-06-23T11:28:05Z Artelow 2286 648751 wikitext text/x-wiki {{Карточка |Аталышы = Троллейбус |from = {{{from|}}} |стиль_үстүндө = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |үстүндө = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}} }} |үстүндө2 = {{{Расмий аталышы|}}} |сүрөт = {{#if:{{{Сүрөт|}}}{{wikidata|p18|}}} | {{Сүрөттү форматтоо|[[Файл:{{#if:{{{Сүрөт|}}}|{{{Сүрөт}}}|{{wikidata|p18|}}} }}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|280px}}]]}} }} |сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}} | <small>{{{Сүрөткө баяндама|}}}</small>}} |белги1 = {{#if:{{{Өндүрүүчү завод|}}}|Өндүрүүчү завод}} |текст1 = {{{Өндүрүүчү завод|}}} |белги2 = {{#if:{{{Долбоорлонгон жылы|}}}|Долбоорлонгон жылы}} |текст2 = {{#if:{{{Долбоорлонгон жылы|}}}|[[{{{Долбоорлонгон жылы|}}}-жыл]]}} |белги3 = {{#if:{{{Чыгарылган жылдары|}}}|Чыгарылган жылдары}} |текст3 = {{{Чыгарылган жылдары|}}} |белги4 = {{#if:{{{Белгиленген иштөө мөөнөтү, жыл|}}}|Кепилденген иштөө мөөнөтү, жыл}} |текст4 = {{{Белгиленген иштөө мөөнөтү, жыл|}}} |белги5 = {{#if:{{{Саны|}}}|Саны}} |текст5 = {{#if:{{{Саны|}}}|{{{Саны|}}} даана}} |белги6 = {{#if:{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}}|Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы, т}} |текст6 = {{#if:{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}}|{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}} тонна}} |белги7 = {{#if:{{{Жабдуулары менен салмагы|}}}|Жабдуулары менен салмагы, т}} |текст7 = {{#if:{{{Жабдуулары менен салмагы|}}}|{{{Жабдуулары менен салмагы|}}} тонна}} |белги8 = {{#if:{{{Макс. ылдамдык, км/саат|{{{Макс. ылдамдык, км/с|}}}}}}|Макс. ылдамдык, км/саат}} |текст8 = {{{Макс. ылдамдык, км/саат|{{{Макс. ылдамдык, км/с|}}}}}} |белги9 = {{#if:{{{50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы|{{{50 км/с ылдамдыкка жетүү убактысы|}}}}}}|50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы}} |текст9 = {{{50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы|{{{50 км/с ылдамдыкка жетүү убактысы|}}}}}} |башжазуу10 = {{#if:{{{Отурган орундар|}}}{{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}}{{{Жалпы сыйымдуулугу|}}}|Сыйымдуулугу, адам}} |белги11 = {{#if:{{{Отурган орундар|}}}|Отурган орундар}} |текст11 = {{{Отурган орундар|}}} |белги12 = {{#if:{{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}}|Номиналдуу сыйымдуулугу {{nobr|(5 адам/м²)}}}} |текст12 = {{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}} |белги13 = {{#if:{{{Жалпы сыйымдуулугу|}}}|Жалпы сыйымдуулугу {{nobr|(8 адам/м²)}}}} |текст13 = {{{Жалпы сыйымдуулугу|}}} |башжазуу14 = {{#if:{{{Узуну, мм|}}}{{{Туурасы, мм|}}}{{{Бийиктиги, мм|}}}{{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}}{{{Негизи, мм|}}}{{{Клиренс, мм|}}}|Көлөм өлчөмдөрү}} |белги15 = {{#if:{{{Узуну, мм|}}}|Узуну, мм}} |текст15 = {{{Узуну, мм|}}} |белги16 = {{#if:{{{Туурасы, мм|}}}|Туурасы, мм}} |текст16 = {{{Туурасы, мм|}}} |белги17 = {{#if:{{{Бийиктиги, мм|}}}|Бийиктиги, мм}} |text17 = {{{Бийиктиги, мм|}}} |белги18 = {{#if:{{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}}|Жертаманынын ылдыйлыгы, %}} |текст18 = {{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}} |белги19 = {{#if:{{{Негизи, мм|}}}|Негизи, мм}} |текст19 = {{{Негизи, мм|}}} |белги20 = {{#if:{{{Клиренс, мм|}}}|Клиренс, мм}} |текст20 = {{{Клиренс, мм|}}} |башжазуу21 = {{#if:{{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}}{{{Эшиктеринин формуласы|}}}{{{Ички жарыктандыруу|}}}|Салону}} |белги22 = {{#if:{{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}}|Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны}} |текст22 = {{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}} |белги23 = {{#if:{{{Эшиктеринин формуласы|}}}|Эшиктеринин формуласы}} |текст23 = {{{Эшиктеринин формуласы|}}} |белги24 = {{#if:{{{Ички жарыктандыруу|}}}|Ички жарыктандыруу}} |текст24 = {{{Ички жарыктандыруу|}}} |башжазуу25 = {{#if:{{{Түрү|}}}{{{Кубаттуулугу, кВт|}}}{{{Башкаруу системасы|}}}{{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}}|Кыймылдаткычы}} |белги26 = {{#if:{{{Түрү|}}}|Түрү}} |текст26 = {{{Түрү|}}} |белги27 = {{#if:{{{Кубаттуулугу, кВт|}}}|Кубаттуулугу, кВт}} |текст27 = {{{Кубаттуулугу, кВт|}}} |белги28 = {{#if:{{{Башкаруу системасы|}}}|Башкаруу системасы}} |текст28 = {{{Башкаруу системасы|}}} |белги29 = {{#if:{{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}}|Иш учурундагы чыңалуусу, В}} |текст29 = {{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}} |башжазуу30 = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Троллейбустар арип боюнча]]}}<noinclude>{{Документация}}</noinclude> 2hhoiqfd8gr3b7rre876d2w2yctj6he 648752 648751 2026-06-23T11:28:56Z Artelow 2286 648752 wikitext text/x-wiki {{Карточка |Аталышы = Троллейбус |from = {{{from|}}} |стиль_үстүндө = background:#ccccff; |стиль_башжазуу = background:#ccccff; |үстүндө = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}} }} |үстүндө2 = {{{Расмий аталышы|}}} |сүрөт = {{#if:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}| {{Сүрөттү форматтоо|[[Файл:{{wikidata|p18|{{{Сүрөт|}}}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы|}}}|280px}}]]}}}} |сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}} | <small>{{{Сүрөткө баяндама|}}}</small>}} |белги1 = {{#if:{{{Өндүрүүчү завод|}}}|Өндүрүүчү завод}} |текст1 = {{{Өндүрүүчү завод|}}} |белги2 = {{#if:{{{Долбоорлонгон жылы|}}}|Долбоорлонгон жылы}} |текст2 = {{#if:{{{Долбоорлонгон жылы|}}}|[[{{{Долбоорлонгон жылы|}}}-жыл]]}} |белги3 = {{#if:{{{Чыгарылган жылдары|}}}|Чыгарылган жылдары}} |текст3 = {{{Чыгарылган жылдары|}}} |белги4 = {{#if:{{{Белгиленген иштөө мөөнөтү, жыл|}}}|Кепилденген иштөө мөөнөтү, жыл}} |текст4 = {{{Белгиленген иштөө мөөнөтү, жыл|}}} |белги5 = {{#if:{{{Саны|}}}|Саны}} |текст5 = {{#if:{{{Саны|}}}|{{{Саны|}}} даана}} |белги6 = {{#if:{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}}|Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы, т}} |текст6 = {{#if:{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}}|{{{Жүргүнчүсү жок учурдагы салмагы|}}} тонна}} |белги7 = {{#if:{{{Жабдуулары менен салмагы|}}}|Жабдуулары менен салмагы, т}} |текст7 = {{#if:{{{Жабдуулары менен салмагы|}}}|{{{Жабдуулары менен салмагы|}}} тонна}} |белги8 = {{#if:{{{Макс. ылдамдык, км/саат|{{{Макс. ылдамдык, км/с|}}}}}}|Макс. ылдамдык, км/саат}} |текст8 = {{{Макс. ылдамдык, км/саат|{{{Макс. ылдамдык, км/с|}}}}}} |белги9 = {{#if:{{{50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы|{{{50 км/с ылдамдыкка жетүү убактысы|}}}}}}|50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы}} |текст9 = {{{50 км/саат ылдамдыкка жетүү убактысы|{{{50 км/с ылдамдыкка жетүү убактысы|}}}}}} |башжазуу10 = {{#if:{{{Отурган орундар|}}}{{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}}{{{Жалпы сыйымдуулугу|}}}|Сыйымдуулугу, адам}} |белги11 = {{#if:{{{Отурган орундар|}}}|Отурган орундар}} |текст11 = {{{Отурган орундар|}}} |белги12 = {{#if:{{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}}|Номиналдуу сыйымдуулугу {{nobr|(5 адам/м²)}}}} |текст12 = {{{Номиналдуу сыйымдуулугу|}}} |белги13 = {{#if:{{{Жалпы сыйымдуулугу|}}}|Жалпы сыйымдуулугу {{nobr|(8 адам/м²)}}}} |текст13 = {{{Жалпы сыйымдуулугу|}}} |башжазуу14 = {{#if:{{{Узуну, мм|}}}{{{Туурасы, мм|}}}{{{Бийиктиги, мм|}}}{{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}}{{{Негизи, мм|}}}{{{Клиренс, мм|}}}|Көлөм өлчөмдөрү}} |белги15 = {{#if:{{{Узуну, мм|}}}|Узуну, мм}} |текст15 = {{{Узуну, мм|}}} |белги16 = {{#if:{{{Туурасы, мм|}}}|Туурасы, мм}} |текст16 = {{{Туурасы, мм|}}} |белги17 = {{#if:{{{Бийиктиги, мм|}}}|Бийиктиги, мм}} |text17 = {{{Бийиктиги, мм|}}} |белги18 = {{#if:{{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}}|Жертаманынын ылдыйлыгы, %}} |текст18 = {{{Жертаманынын ылдыйлыгы, %|}}} |белги19 = {{#if:{{{Негизи, мм|}}}|Негизи, мм}} |текст19 = {{{Негизи, мм|}}} |белги20 = {{#if:{{{Клиренс, мм|}}}|Клиренс, мм}} |текст20 = {{{Клиренс, мм|}}} |башжазуу21 = {{#if:{{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}}{{{Эшиктеринин формуласы|}}}{{{Ички жарыктандыруу|}}}|Салону}} |белги22 = {{#if:{{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}}|Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны}} |текст22 = {{{Жүргүнчүлөр үчүн эшиктердин саны|}}} |белги23 = {{#if:{{{Эшиктеринин формуласы|}}}|Эшиктеринин формуласы}} |текст23 = {{{Эшиктеринин формуласы|}}} |белги24 = {{#if:{{{Ички жарыктандыруу|}}}|Ички жарыктандыруу}} |текст24 = {{{Ички жарыктандыруу|}}} |башжазуу25 = {{#if:{{{Түрү|}}}{{{Кубаттуулугу, кВт|}}}{{{Башкаруу системасы|}}}{{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}}|Кыймылдаткычы}} |белги26 = {{#if:{{{Түрү|}}}|Түрү}} |текст26 = {{{Түрү|}}} |белги27 = {{#if:{{{Кубаттуулугу, кВт|}}}|Кубаттуулугу, кВт}} |текст27 = {{{Кубаттуулугу, кВт|}}} |белги28 = {{#if:{{{Башкаруу системасы|}}}|Башкаруу системасы}} |текст28 = {{{Башкаруу системасы|}}} |белги29 = {{#if:{{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}}|Иш учурундагы чыңалуусу, В}} |текст29 = {{{Иш учурундагы чыңалуусу, В|}}} |башжазуу30 = {{#if: {{{Викиказына|}}} |'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}} }} {{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Троллейбустар арип боюнча]]}}<noinclude>{{Документация}}</noinclude> 7fs1za8x0q917dnf15y7l7gcxbyixxy 0 136483 648736 639597 2026-06-23T06:58:40Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648736 wikitext text/x-wiki {{Жазуучу |Ысымы = У Жанжу |Расмий ысымы = |Сүрөт = |Туурасы = |Сүрөттүн аталышы = |Туулгандагы ысымы = 吴占柱 |Кайман аты = |Туулган күнү = 3.12.1947 |Туулган жери = Чижазы айылы, Неньжан провинциясы, Кытай |Каза болгон күнү = |Каза болгон жери = (каза болгон жери) |Жарандыгы =Кытай |Ишмердүүлүгү = |Чыгармачылык жылдары = |Багыты =экономика, социализм, түркология, этнография, тарих |Жанр = илим, публицистика |Чыгарманын тилдери = кытай тили |Дебют = |Премиялары = |Сыйлыктары = |Кол тамгасы = |Сайты = |Викитека = |Викицита = ([[Викицитата|Викицитатага]] шилтеме) |Викиказына = ([[Викиказына]] дагы категория аталыштары) |Туулган датасы=3.12.1947|Нукура ысымы=Wu Zhanzhu|Чыгармаларынын тилдери=кытай тили}} '''У Жанжу''' ({{lang-zh|吴占柱}}<ref>[https://baike.baidu.com/item/吴占柱/50894307 吴占柱 中国柯尔克孜族作家、高级政工师 ]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; [[Пиньинь|пиньинь]]: Wú Zhànzhù; 3-[[Декабрь|бештин айы]], [[1947-жыл|1947-жыл]]<ref>[https://mqikan.cqvip.com/Article/ArticleDetail?id=40004119 黑龙江省民族研究学会理事长吴占柱简介 ]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; Чижазы айылы, Неньжан провинциясы, [[Кытайдагы элдик боштондук согуш (1946—49)|Коммунисттик башкаруудагы]] Кытайдын аймагы) — [[Фуйү кыргыздары|Фуйү кыргыздарынын]] [[Аксакал|аксакалы]]<ref>[https://kmborboru.su/2012/10/01/fu-j-ky-rgy-zdary/ Фу-йү кыргыздары (Гүлзада АБДАЛИЕВА, тарых илимдеринин кандидаты, «Кыргыз туусу», 25.09.2012-ж.) ]</ref>, жазуучу, Кытай Коммунисттик партиясынын мүчөсү, саясий кызматкер, профессор<ref>[https://www.hljszw.org.cn/home/book/info/get_id/368891.html 吴占柱，柯尔克孜族，黑龙江省富裕县人，1947年12月出生，1965年8月参加工作，1970年 7月加入中国共产党，学历研究生，教授级高级政工师。]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмүр баяны== У Жанжу 1947-жылы [[декабрь|бештин айынын]] 3-күнү [[Фуйү ооданы|Фуйүдеги]] Чижазы ({{lang-zh|七家子村}}) айылында туулган. 1965-жылдан айыл чарбасы жана билим берүү тармактарында иштеген. 1970-жылы [[июль|теке айында]] Кытай Коммунисттик партиясынын катарына кирген. [[Пекин|Бээжин]] шаарында У Жанжу Борбордук улуттар университетинде жана Кытайдын Жэньмин университетинде билим алды. 1992-жылы Цицикар шаар округунда ал Фуйү кыргыз ассоциациясын, андан кийин 1996-жылы [[Хэйлунцзян|Хыйлоңжыяң]] провинциясынын этникалык изилдөөлөр коомунун Кыргыз илимий ассоциациясын түзүүгө төрагалык кылып, аларды жетектеди<ref>[https://www.hljszw.org.cn/home/book/info/get_id/369116.html 柯族雄鹰 (原载人民日报出版社《东方之子》1998年4月。作者系齐齐哈尔分局宣传部部长) ]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1998-жылы ал сел менен күрөшүүгө активдүү катышкан<ref>[https://www.hljszw.org.cn/home/book/info/get_id/370399.html 万众岿然坝岿然傅强 祥超 朝晖 田峰 五、98抗洪纪实 ]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Профессор У Жанжу 2007-жылдан бери пенсияга чыгып, [[Харбин|Харбин]] шаарында жашайт<ref> [https://archive.ph/Ix2AB “迎新春 送温暖”——黑龙江省农垦管理干部学院 (2025年01月23日 15:05)] . Архив версиясы [https://mp.weixin.qq.com/s?__biz=MzI1MzY3MTA5NQ==&mid=2247494437&idx=1&sn=5da44d0291e97b8ee00f47ac53b8610c&chksm=e9d248fddea5c1ebcaa9f0d829c2e79db5bbceabf7f21d6546cadb3b4d6ff020d35033bcfc91&scene=27 булактан] </ref>. == Булактар == {{булактар}} [[Категория:Фу-йү кыргыздары]] [[Категория:Түркологдор]] [[Категория:Окумуштуулар]] czi42il49hzx3gt1m9z50prugas3hzn 4 136776 648709 648680 2026-06-22T12:01:31Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648709 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13636}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12814}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|<span style="color:gray">Baydastann</span>]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5950}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4499}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 40 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Incall|Incall]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:610}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 71 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 72 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 73 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 74 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 78 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 79 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 80 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 81 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 82 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 83 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 84 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 85 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 87 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 88 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 89 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 90 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 91 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 92 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 93 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 95 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 96 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 97 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 98 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 99 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 100 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 101 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 102 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 103 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 104 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 105 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:251}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 115 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 116 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 117 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 118 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 119 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 120 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 121 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 122 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 123 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 124 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 125 || [[User:A.djan|<span style="color:gray">A.djan</span>]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 140 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} 1uj22mat5g7axix7aje1cfrjk257nhk 0 137066 648724 515252 2026-06-22T22:20:42Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648724 wikitext text/x-wiki {{Окуя |аталышы=Руандадагы геноцид |нукура аталышы=тутсилерге каршы геноцид ({{lang-rw|Itsembabwoko ry’u Rwanda}}) |сүрөт=Nyamata Memorial Site 13.jpg |сүрөттүн аталышы=Ньяматадагы мемориалдык борбордогу геноцид курмандыктарынын баш сөөктөрү |Мезгили=7-апрель 1994-жыл – 18-июль 1994-жыл |Башталыш датасы=18-июль 1994-жыл |курмандыктар=* 491 000 – 800 000 тутси улутундагы адамдар курман болгон * 10 000 тва улутундагы адамдар курман болгон * 250 000 — 500 000 тутси улутундагы аялдар зордукталган}} [[Файл:Mémorial Rwanda, Genève 8 avril 2019-17.jpg|thumb|280px|Швейцариянын Женева шаарындагы Руандадагы геноциддин курмандыктарынын элесине арналган эстелик]] '''Руандадагы геноцид''', расмий түрдө тутсилерге каршы геноцид ({{lang-rw|Itsembabwoko ry’u Rwanda}}) деп аталат<ref>[https://www.theeastafrican.co.ke/news/UN-decides-it-is-officially-genocide-against-Tutsi/-/2558/2169334/-/2q2s7cz/-/index.html The East Africa. Genocide against the Tutsi: It’s now official]</ref>. Руандадагы тутсилерге каршы геноцид Хуту Өкмөтүнүн буйругунун негизинде 1994-жылдын 6-апрелинен тартып 18-июлуна чейин жүргүзүлгөн<ref>[https://www.miloserdie.ru/article/za-100-dnej-byli-ubity-okolo-1000000-chelovek/?ysclid=mbi1eqhf6i295614332 Милосердие. Хуту против тутси: за что убивали 10 000 человек в день]</ref>. Бул окуяларда ар кандай эсептөөлөр боюнча 500 000 ден 1 100 000 ге чейин адам курман болгон<ref>[https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal The Guardian. It's so difficult to live with what we know]</ref><ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections]</ref><ref>[https://www.scienceopen.com/hosted-document?doi=10.1080/03056244.2020.1796320 ScienceOpen. More than a million: the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide]</ref>. Курман болгондордун жалпы саны өлкөнүн жалпы калкынын 20 пайызын түзгөн. Геноцид Руанданын саясий элитасы тарабынан пландаштырылган жана армиянын, жандармериянын, интерахамве жана импузамугамби уюшкан топторунун түздөн-түз катышуусунда жүзөгө ашырылган. Геноцидди расмий бийлик жана хуту улутундагы жарандар ачык колдоого алышкан<ref>[https://tass.ru/info/6304261?ysclid=mbz5upcskt986550079 ТАСС. Миллион жертв за 100 дней. 25 лет геноциду в Руанде]</ref>. Бул массалык кыргындар 1990-жылы башталган жарандык согуштун алкагында болгон. Ал согуш хуту улутундагы жарандар башкарган өкмөт менен негизинен тутси улутундагы, үй-бүлөлөрү менен Руандадагы тутсилерге карата болгон массалык зомбулуктан кийин Угандага барган качкындардан түзүлгөн Руанданын Патриоттук Фронтунун (РПФ) ортосунда жүргөн. Президент Жювеналь Хабьяриманага болгон эл аралык басымдын натыйжасында, 1993-жылы коалициялык өкмөт түзүү каралган Аруша келишимине кол коюлган. Бирок бул тынчтык келишими көптөгөн консервативдүү хутуларды, анын ичинде президентке жакын бийликтегилерди канааттандырган эмес. Алар бул келишимди каршылаш тараптан жеңилүү катары баалашкан. Тутсилерден турган Руанданын Патриоттук Фронтунун чабуулу хутулардын арасында өлкөдө «хутулардын бийлиги» гана орношуу керек деген идеологиянын күчөшүнө себеп болгон. Бул идеологияда тутсилер руандалыктар эмес, алар мурдагы монархияны кайрадан калыбына келтирип, хутуларды кул кылгысы келет деген негиз көрсөтүлгөн<ref>[https://medium.com/@theesirmichael/understanding-the-rwandan-genocide-key-facts-figures-and-the-historical-timeline-0211066647af Medium. Understanding the Rwandan Genocide — Key Facts, Figures, and the Historical Timeline]</ref>. 1994-жылдын 6-апрелинде Руанданын президенти Жювенал Хабьяримана жана Бурундинин президенти Сиприен Нтарьямира шаарына учуп жатканда жана Кигали жакындап калганда, алардын учагы атып түшүрүлгөн<ref>[https://meduza.io/feature/2024/04/09/pokazhite-im-chto-takoe-ad Meduza. Покажите им, что такое ад]</ref>. Учактагы бардык адамдар каза болгон. Дал ошол күнү геноцид башталган, аскерлер, полиция жана куралчан кошуундар тез арада бийликтеги боштондукту жоюп, кызматты ээлей ала турган тутсилерди, либералдык хутуларды өлтүрүп чыгышкан. Алар шаарга көзөмөл өткөрмө жайларды жана тосмолорду орнотуп, тутси улутундагыларды алардын документтери аркылуу аныктап, массалык түрдө аларды өлтүрүүгө киришишкен. Геноциддин уюштуруучулары хуту улутундагы адамдарга куралдарды таратып, тутси коңшуларын зордуктоого, сабоого жана өлтүрүүгө, алардын мүлкүн тартып алууга үндөп жана мажбурлашкан. Тынчтык келишиминин бузулушу Руанданын Патриоттук Фронтунун (РПФ) кайрадан чабуулун баштоого мажбур кылган. Кыска убакыттын ичинде алар өлкөнүн түндүк бөлүгүн көзөмөлгө алып, июль айынын ортосуна карата Кигали шаарын толугу менен басып алышкан. Бул окуядан кийин массалык кыргын токтогон. Руандага жардам көрсөтүү боюнча БУУ миссиясын күчөтө албагандыгы жана анын ыйгарым укуктарын кеңейтпегендиги үчүн, АКШ, Улуу Британия жана Бельгия геноцидге жооп кайтарууда жетишсиз аракеттери үчүн сынга алынган. Франция 6-апрелден кийин Руанданын бийлигинин тарапташы болгон деп айыпталган<ref name=":1">{{Cite web |title=Как происходили изнасилования и массовая резня в руанде. Раскалённая Африка. Как хуту резали тутси на глазах миротворцев |url=https://tkpanel.ru/useful/kak-proishodili-iznasilovaniya-i-massovaya-reznya-v-ruande/ |accessdate=2025-06-16 |archivedate=2025-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250620080001/https://tkpanel.ru/useful/kak-proishodili-iznasilovaniya-i-massovaya-reznya-v-ruande/ }}</ref>. 7-апрель — БУУ тарабынан Руандадагы геноцидди эл аралык эскерүү күнү катары бекитилген, ал эми Руанданын өзүндө бул күн Геноцидди эскерүү күнү катары, 4-июль — Боштондук күнү катары белгиленет. == Тарыхы == === Колония айланганга чейинки падышалыктар. Хуту, тутси жана тванын келип чыгышы === Байыркы мезгилдерде азыркы Руанаданын аймагын б.з.ч. 8000–3000-жылдар аралыгында тва деген пигмей элдер мекендеп, негизинен аңчылык жана жыйноочулук менен алектенишкен. Бул эл бүгүнкү күнгө чейин Руананын айрым бөлүктөрүндө жашап келет. Болжол менен б.з. 700–1500-жылдары аралыгында бул аймакка банту тектүү элдер көчүп келип, турак-жай куруу үчүн токойлорду кыйа баштаган. Бантулар кандай шартта бул аймакка көчүп келгенин түшүндүргөн бир нече теориялар бар. Айрым тарыхый изилдөөлөр боюнча, алгач бул аймакка хуту деп аталган калк келип жайгашып, алардан кийин кушит тектүү болушу мүмкүн деп эсептелген тутси этникалык тобу көчүп келген. Башка бир версияда болсо, банту элдеринин көчүп келиши жай жана узак убакыт боюуу болгон, жаңы келгендер менен буга чейин жашаган калк ортосунда олуттуу айырмачылык болбогондуктан, алар көбүнчө жергиликтүү элдер менен аралашып кеткен деп эсептелет. Бул теорияга ылайык, тутси менен хуту ортосундагы айырмачылыктар кийинчерээк пайда болуп, алар социалдык же касталык мүнөздө болгон. Тутсилер негизинен мал чарбачылыгы менен алектенсе, хутулар дыйканчылык кылышкан. «Тутси» деген сөз башында «малдуу» дегенди билдирген жана кийинчерээк бүтүндөй этникалык топко карата колдонулуп калган. Хуту, тутси жана тва элдери баары киньяруанда тилинде сүйлөшөт. Убакыттын өтүшүү менен жергиликтүү калк ар кандай уруулук бирикмелерге, кландык түзүлүштөргө бөлүнүп, болжол менен 1700-жылга чейин алар 8 ири падышалыкты түптөшкөн. Бул падышалыктардын ичинен тутси элинин ньигинья уруусу башкарган Руанда падышалыгы өзгөчө айырмаланып, XVII кылымдын ортосунда башка падышалыктарга үстөмдүк кыла баштаган. Бул падышалык өз аймагын согуш аркылуу да, башка элдерди ассимилияция аркылуу да кеңейтип отуруп, Кигели IV Рвабугири башкарган мезгилде өзгөчө эң чоң аймактарды ээлегенге жетишкен. Кигели IV чыгыш жана түндүк аймактарды багынтып, административдик реформаларды жүргүзгөн. Бул реформаларга ылайык, тутсилерге гана малды мурас катары калтыруу же алуу жана башка тутсилерге жана хутуларга кызматына жараша артыкчылыктуу макам берүү укугу берилген. Ошондой эле бул реформалар хутуларды тутсиге акысыз эмгек кылууга милдеттендирген. Бул чаралар тутси менен хуту элдеринин ортосундагы социалдык жана экономикалык айырмачылыктарды тереңдеткен. === Колониялык доор === 1884-жылы өткөн Берлин конференциясында болочок Руанда-Урундинин аймагын Германия империясынын көзөмөлүнө өткөрүү чечими кабыл алынган. Германиялыктар бул падышалыкты анын жергиликтүү падыша аркылуу башкарган, мындай саясат аскерий күчтү аз колдонуу менен колониялаштырууга мүмкүнчүлүк берген. Немис колонизаторлор тутсилар Эфиопиядан көчүп келген деп санашып, аларды европеоиддерге жакыныраак, ошондуктан расалык жактан үстөмдүк кылыт жана бийлик үчүн ылайыктуу эл катары эсептешкен<ref>[https://www.britannica.com/event/Berlin-West-Africa-Conference Encyclopædia Britannica. Berlin West Africa Conference]</ref><ref>[https://www.wsws.org/ru/articles/2025/01/13/afr1-j13.html Международный комитет Четвертого Интернационала. 140 лет со дня Берлинского конгресса: Новая борьба за Африку]</ref>. Руанданын падышасы Юхи V колонизаторлорду колдоо менен кабыл алып, алардын жардамы менен өзүнүн бийлигин бекемдеген. Биринчи дүйнөлүк согуш маалында Руанда менен Бурунди Бельгиянын аскерлери тарабынан басып алынып, 1919-жылы бул аймактар Улуттар Лигасынын мандаттык аймагы катары Бельгиянын башкаруусуна өткөн. Бельгиялыктар да жергиликтүү падышанын колдоосуна таянуу менен саясатын уланткан, бирок 1926-жылдан тарта Бельгия Конгосундагы башкаруу үлгүсүнө окшош түз башкаруу системасын орнотууга киришкен. Алар уруулар башчыларынын санын кыскартып, алардын системасын жөнөкөйлөтүп, негизинен тутсиларды башчылыкка дайындашкан. Белгиялык администрациянын көзөмөлү астында тутси улутундагы башчылар жер реформасын жүргүзүп, натыйжасында хутуларга таандык болгон жайыт жерлери мамлекетке өткөрүлүп алынган. Хутуларга минималдуу гана компенсация берилген. 1930-жылдары колониалдык бийлик билим берүү, саламаттык сактоо, коомдук иштер жана айыл чарба тармагында кеңири масштабдуу долбоорлорду ишке ашырган. Ошого карабастан, тутсилердин коомдогу үстөмдүгү жана хутулардын оор эмгекти талап кылган багыттарда эксплуатациялоо улана берген. 1935-жылы Руанда-Урунди аймагында өздүгүн тастыктаган күбөлүктөр киргизилген жана бул күбөлүктөрдө жергиликтүү калктын кайсы улутка таандык экени көрсөтүлгөн. Натыйдажа мурда бай хуту улутундагы адам, коомдо кадыр-барктуу тутси катары таанылып, социалдык жактан жогорулай алса, эми күбөлүктөрдүн киргизилиши менен мындай мүмкүнчүлүк толук токтотулган. Бельгиялык бийлик жергиликтүү католик дин кызматкерлерине таянып, аларды колдоого алышкан жана натыйжада чиркөө коомдук турмушта зор рол ойной баштаган. Коомдук абалын жакшыртуу максатында көптөгөн руандалыктар католик динин кабыл алган. === Этникалык негиздеги кагылышуулар. Эгемендүүлүк жарыялангандан кийинки тутси менен хуту элдеринин ортосундагы мамилелер === [[Файл:Africa_addio_(1966)_-_Rwandan_revolution_2.png|thumb|280x280px|1964-жылы январда өлтүрүлгөн тутси улутундагы адам. Тутсилерди өлтүрүүлөр, алардын колдорун кесүү менен коштолгон]] Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Руангада хутулардын боштондук алуу кыймылы күч ала баштаган. Бул кыймыл согуш алдындагы социалдык реформаларга болгон нааразычылыктан жана католик дин кызматкерлеринин хутуларга болгон жакшы мамилесинин өсүшүнөн улам пайда болгон. Миссионерлер хутулардын укугун коргоону өздөрүнүн милдети катары белгилеп, хутулардын арасынан көптөгөн адамдарды дин кызматкери катары даярдаган. Натыйжада, билимдүү хуту элитасы калыптанып, ал учурдагы бийликке тең тайлаш укуктуу боло башташкан<ref name=":1" />. Падыша жана таанымал тутсилар хутулардын таасири күчөп жатканын байкап, өз шарттарында өлкөгө көз карандысыздык берүүнү колдой башташкан. 1957-жылы бир топ хуту интеллигенттери манифест жарыялашкан. Анда алгач ирет хуту менен тутси эки башка «расанын» өкүлдөрү экени көрсөтүлүп, «статистикалык мыйзамга» таянып бийликти калктын көпчүлүгүн түзгөн хутуларга өткөрүү чакырыгы айтылган<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2009/04/03/43328-hutu-tutsilend?ysclid=mbi1elbmog821418879 Новая газета. Хуту — тутсилэнд]</ref>. 1959-жылы 1-ноябрда тутсиларды колдогон партиянын тарапкерлери Кигали шаарында хуту улутундагы элдин башчысынын орун басары Доминик Мбоньюмутвага кол салып, аны катуу сабап кетишкен. Ал тирүү калганына карабай, өлкө боюнча анын өлгөнү тууралуу жалган маалымат тарап, бул окуялардан кийин хутулар тутсилерге кол салууларды башташкан<ref>[https://republic.ru/posts/107876 Republic. Послушали радио, взяли мачете и пошли убивать всей страной]</ref>. Бул массалык башаламандыктардын башталыш чекити эле. Кол салууларга тутсилер жооп кайтарышкан, бирок ошол учурдагы тутсилерди мурдагы үстөмдүк абалынан четтетүүнү көздөшкөн Бельгия бийлиги хутуларды колдогон. 1960-жылдын башында колониялык администрация көпчүлүк тутси башчыларын кызматтан алып, алардын ордуна хутуларды дайындаган. Ошол эле жылдын ортосунда өткөн коммуналдык шайлоолордо хутулардын басымдуу көпчүлүгү жеңип чыккан жана атайын кызматтарга келишкен. Натыйжада падыша тактан түшүрүлүп, өлкө республика деп жарыяланган. 1962-жылы [[Руанда]] көз карандысыз мамлекет макамын алган. [[Файл:Child_survivors_of_the_Tutsi_genocide.jpg|thumb|280x280px|Тутси улутундагы качкындардын балдары]] Руандадагы саясий абалдын чыңалуусу күчөгөн сайын, тутсилар этникалык тазалоодон качып, Руанданын коңшу өлкөлөрүнө — Бурунди, Уганда, Танзания жана Заирге (азыркы Конго ДР) башпаанек издеп качышкан. Бул өлкөлөрдө алар качкын деген расмий макам алышып, жашап калышкан. Көп өтпөй алар мекенине кайтууну көздөп, саясий үгүт иштерин башташкан жана куралдуу топторду уюштурушкан. Руанданын расмий өкмөтү бул топторду «inyenzi» (руанда тилинен которгондо «таракандар» деген маанини билдирет) деп атаган. Бул куралдуу топтор Руанданын аймагына чабуул жасап турушкан, бирок жыйынтыгында утулуп калышкан. Ушул окуялардан кийин Руандадагы тутсилерга карата куугунтук күчөп, алардын дагы көбү өлкөдөн качууга мажбур болушкан. Бул кыргындар өтө көп жана мыкаачылык менен коштолгондуктан, ошол учурдагы эле эл аралык басма сөз агентиктери бул окуяларды геноцид деп мүнөздөгөн. Бирок илимий чөйрөдө бул окуяларды чыныгы геноцид катары карайбызбы же жокпу деген маселе боюнча бирдиктүү пикир жок. Айрым изилдөөчүлөр бул окуяларды пропаганда же бурмаланган маалымат деп эсептешсе, башкалары этникалык кырдаалды же «геноцидге окшош массалык кыргын» деп сыпатташат. Ал эми изилдөөчүлөрдүн үчүнчү бир тобу бул окуяларды толук кандуу геноцид деп тааныган. 1964-жылга карата Руанданын 300 000ден ашуун тутси улутундагы тургуну өлкөдөн чыгып кеткен жана алардын мекенине кайтуусуна 30 жылдай убакыт талап кылынган. Тутсиге карата дискриминация улана берген, бирок 1973-жылы генерал Жювеналь Хабьяримана аскерий төңкөрүш аркылуу бийликке келгенден кийин, бул зомбулук бир аз басаңдаган. Руандада калктын жыштыгы Африкадагы эң жогорку көрсөткүчтөргө жетип, ар бир чарчы чакырымга 408 кишиге чейин жеткен. Эгерде 1931-жылы өлкөдө 1,3 миллион адам жашаса, 1989-жылга карата маалыматтарга ылайык бул көрсөткүч 7,1 миллионго жеткен. Калктын мындай тездик менен өсүшү жер маселесине байланышкан жаңжалдарды жараткан. Француз тарыхчысы Жерар Пруньенин айтымында, калктын санынын өсүүшү Руандадагы геноциддин себептеринин бири болгон. Ушундай эле тыянакка эволюциялык биолог Жаред Даймонд да келген жана калктын өсүшүнө байланыштуу айыл чарба жерлеринин тартыштыгы жана жерлердин түшүмдүүлүгүнүн төмөндөөсү аталган жаңжалдын негизги себептеринин бири болгонун белгилеген<ref name=":1" />. === Жарандык согуш === 1980-жылдары Угандада болгон жарандык согуш учурунда Руандалык 500дөй качкын Фред Рвигьеманын жетекчилиги алдында Улуттук каршылык көрсөтүү армиясынын курамында жарандык согушка катышкан. Бул согуш Уганданын ошол кездеги президенти Милтон Оботенин бийликтен кулатылышы жана Йовери Мусевенинин жеңиши менен аяктаган<ref>[https://www.theguardian.com/news/2005/oct/12/guardianobituaries.hearafrica05 The Guardian. Milton Obote]</ref>. Мусевени президент болгондон кийин, руандалык жоокерлер Уганданын армиясынын курамында калып, бирок ошол эле учурда мекенине кайтканга даярдык көрө баштаган. Алар өз катарында жашыруун тарапташтардын түйүнүн түзүп, өз мекенине басып кирүүнү пландашкан. 1990-жылдын 1-октябрында Фред Рвигьема жетектеген Руанданын Патриоттук Фронтунун (РПФ) 4000ден ашуун жоокери Руанданын чек арасын кесип өтүп, өлкөнүн ичине 60 чакырымга чейин кирип келишкен. Бирок кийинки күнү Рвигьема каза болуп, анын ордуна Пол Кагаме жетекчи болуп калган. Руанданын өкмөтүнө жардам берүү үчүн Франция менен Заир аскер жөнөткөн. РПФ күчтөрү кайрадан Угандага артка чегинип, кийин Руанданын түндүгүндөгү Вирунга тоолоруна келип, ошол жерде чет өлкөдөгү тутсилердин диаспорасынын жардамы менен кайрадан курал-жарагын жаңылап, катарын толукташкан. 1991-жылдын январында Кагаменин жетекчилиги астындагы аскерлер күтүлбөгөн чабуул жасап Рухенгери шаарын басып алып, шаарды бир күнгө жакын кармап турушкан, андан соң кайра токойго чегинишкен. 1992-жылы РПФ партизандык согуш жүргүзүп, чек арага жакын аймактардын айрымдарын көзөмөлгө алган, бирок согуштун жүрүшүнө олуттуу өзгөртүү киргизе алган эмес. Ошол эле жылы, июнь айында, РПФ менен өкмөт коалициялык өкмөт түзүү боюнча макулдашып, тараптар Танзаниянын Аруша шаарында сүйлөшүүлөрдү баштаган. Бирок 1993-жылдын башында хуту радикалдары тарабынан тутсилерге карата массалык зордук-зомбулукту үгүттөгөн топтор пайда болгон. Мунун жообу катары РПФ сүйлөшүүлөрдү токтотуп, түндүктөгү ири аймактарды ээлеп алган. Кийин сүйлөшүүлөр кайра жанданып, 1993-жылдын августунда Аруша келишимдери кабыл алынган. Келишимдерге ылайык, РПФ өкүлдөрү өтмө өкмөттүн жана аскер күчтөрүнүн курамына кирмек. БУУнун Коопсуздук Кеңеши 1993-жылдын 5-октябрында 872-резолюцияны кабыл алып, Руандага тынчтык орнотуу миссиясын жөнөткөн<ref>[https://digitallibrary.un.org/record/197341?v=pdf БУУ. Санариптик библиотека. Resolution 872 (1993) / adopted by the Security Council at its 3288th meeting, on 5 October 1993.]</ref>. Анын алкагында БУУнун тынчтык сактоо күчтөрү өлкөгө жайгаштырылып, РПФ күчтөрү парламенттин имаратына убактылуу база түзүшкөн. === «Хуту бийлиги» кыймылы === Хабьяримана бийликке келгенден кийин Руанданын экономикасы оңоло баштаган жана тутсилерге карата куугунтук басаңдаган. Бирок президент өз бийлигин сактап калуу үчүн аялы Агатага жана анын туугандарынан жана бай хутулардан турган «аказу» аттуу элитанын жардамына таянган. Бул топтун мүчөлөрү жана башка хуту радикалдары өз таасирин жоготкон эмес жана радикалдык көз караштарын сактап калышкан. Руанданын Патриоттук Фронту (РПФ) өлкөгө кол салгандан кийин Хабьяримана тутсилерден коркууну саясатка айландырып, калктын аларга болгон жек көрүүсүн күчөткөн. Бул идеология кийин «Хуту бийлиги» деген ат менен белгилүү болгон. Бул идеологияны жайылтууда аскер кызматкерлери жана өкмөт мүчөлөрү негиздеген «Кангура» аттуу журнал маанилүү роль ойногон. Журналда расисттик мазмундагы «Хутунун он осуяты» жарыяланып, тутси улутундагы аялдарга үйлөнгөн хутулар чыккынчы катары сүрөттөлгөн. 1992-жылы бул саясатты жактаган күчтөр «Республиканы коргоо коалициясы» (РКК) деген жаңы партия түзүшкөн. Ал учурдагы «Улуттук Республикалык демократиялык жана өнүгүү кыймылы» партиясынан да радикалдашып кеткен. Республиканы коргоо коалициясынын мүчөлөрү президентти тутсилерге өтө «жумшак» мамиле кылганы үчүн сынга алышкан<ref name=":1" />. 1992-жылы ок атууну токтотуу тууралуу келишимге жетишкенден кийин, айрым өкмөт жана аскер жетекчилери бийликке тутсилерди кошууну каалабай, президентке каршы жашыруун пландарды уюштура башташкан. Хабьяримана армиядагы айрым радикалдуу саясатчыларды кызматтан алуу аракетин кылган, бирок толук ийгиликке жеткен эмес. Натыйжада Агатанын таасирдүү чөйрөсүнө кирген генерал-майор Огюстен Ндидилиймана жана полковник Теонесте Багосора өз ордунда калган. Бул «аказу» аталган топтун бийликте калуусуна шарт түзгөн. 1992-жылдын ичинде радикалдуу саясатты жактагандар, тутсилерге каршы кысым көрсөтүү аркылуу өзүнүн идеологиясына көбүрөөк тарапташ тартууга аракеттенишкен. Булардын аракеттеринин жыйынтыгында 1993-жылдын башында массалык адам өлтүрүүлөр күч алып, январь айында эле 300гө жакын тутси улутундагы адамдар өлтүрүлгөн. Бул окуяны Руанданын Патриоттук Фронту согуштук аракеттерди кайра баштоо үчүн негиз катары колдонгон. 1993-жылдын орто ченинде «Хуту бийлиги» идеологиясын жактагандар өлкөдөгү эң күчтүү үчүнчү саясий күчкө айланышкан. Бул идеологияны толугу менен «Республиканы коргоо коалициясы» гана колдогон. Калган бардык партиялардын ичинде бөлүнүүлөр пайда болуп, ар биринде лидерлик үчүн күрөш жүрө баштаган. Мындай кырдаал «Улуттук Республикалык демократиялык жана өнүгүү кыймылы» партиясында да байкалган. Андагы «Хуту бийлигин» жактагандар Хабьяримананын тынчтык келишимин колдоого каршы болушкан. Бул учурдан баштап, радикал партиялардын жаштар канаттары куралдуу топторду түзө баштаган. Алардын айрымдары, мисалы «Улуттук Республикалык демократиялык жана өнүгүү кыймылы» тарабынан колдоого алынган «интерахамве» жана «Республиканы коргоо коалициясынын» «импузамугамби» жаштар канаты тутсилерге каршы кыргынга түздөн-түз катышкан. Бул куралдуу топторду Руанданын армиясы машыктырган, кээде француз аскерлери да машыктырууга жардам берип турган<ref name=":1" />. === Геноцидге даярдык === Тутсилерди толук жок кылуу идеясы кайсы учурда пайда болгону боюнча окумуштууларда ар түрдүү пикирлер бар. Француз тарыхчысы Жерар Прюнье мындай ой 1992-жылы, президент менен козголоңчулардын сүйлөшүүлөрү башталган маалда калыптанганын айтса, британиялык журналист Линда Мелвен мунун башаты 1990-жылы, РПФ өлкөгө кол салган учур менен байланыштуу экенин белгилейт. Ошол эле жылы Руанданын армиясы «жарандык коргонуу» деген шылтоо менен элге мачете таратып баштаган — кийин мачете геноциддин башкы куралына айланган. Ошондой эле хуту жаштарын машыктыруу иштери жүргөн. 1990-жылдын аягынан тарта армия Египет, ж.б. өлкөлөрдөн көп сандагы граната жана ок-дары сатып ала баштаган. Бул келишимдерге Египеттин ошол кездеги тышкы иштер министри, кийинчерээк БУУнун башкы катчысы болгон Бутрос Бутрос-Гали ортомчу болгон. Бир жыл ичинде жергиликтүү коргонуу күчтөрүнүн саны 10 миңден 30 миңге чейин өскөн. Жаңы алынгандар аскердик тартипти сактабаган жана тартипти бузган адамдар турган. Ошол эле маалда өзгөчө даярдыкта болгон президенттик гвардия жана жандармерия менен аскерлер арасында теңсиздик күчөгөн<ref name=":0">[[iarchive:rwandacrisishist0000prun|Prunier Gérard. The Rwanda crisis : history of a genocide]]</ref>. 1993-жылдын март айында «Хуту бийлиги» кыймылынын мүчөлөрү, жок кылыш керек деген «саткындардын» тизмесин түзө баштаган. Бул тизменин ичинде президент Хабьяримананын да аты болушу мүмкүн, анткени аны Республиканы коргоо коалициясы (РКК), президентти ачык эле чыккынчы деп атаган. Радикалдар мамлекеттик «Руанда радиосун» өтө либералдуу жана оппозицияга ыктаган деп эсептешип, «Миң адырдын эркин радиосу жана телеберүүсү» аттуу жаңы пропагандалык радиостанция түзүшкөн. Ал расисттик үгүт, музыка жана тутсилерди шылдыңдаган, каралаган маалыматтарды таратып, хуту улутундагы эл арасында чоң колдоого ээ болгон. Айрым изилдөөлөргө таянсак, геноцид маалында болгон зомбулуктардын 10% ушул радионун таасиринен келип чыккан. 1993-жылы экстремисттер айыл чарбасына керектөөдөн бир нече эсе көп мачете жана башка кесүүчү шаймандарды импорттоп башташкан — устара, кайчы, араа ж.б., алар формалдуу түрдө «жарандык коргонуу» үчүн деген шылтоо менен таратылган. Октябрда Бурундиде жаңы шайланган биринчи хуту улутундагы президент Мельхиор Ндадайе тутси офицерлери тарабынан өлтүрүлгөн. Бул окуя бүткүл аймакта, өзгөчө хуту калкынын арасында чоң дүрбөлөң жараткан. Натыйжада, көптөгөн хутулар бүтүндөй тутсилерди душман катары кабыл ала башташкан. Экстремисттик партиялар жана «Хуту бийлигинин» тарапкерлери бул кырдаалды өз максаттары үчүн пайдаланууну чечишкен. Буга чейин экстремистик көз караштагы адамдар арасында гана популярдуу болгон «тутсилерди толук жок кылуу» идеясы эми улуттук стратегияга айланган. Радикалдар Ндадайенин өлтүрүлүшүнө байланыштуу массалык нааразылыкты пайдаланып, пропагандалык үгүт жүргүзүп башташкан. Алар интерахамве сыяктуу куралдуу топторду мачете менен гана эмес, эми Калашников автоматтары жана башка заманбап куралдар менен да камсыздай башташкан. 1994-жылдын 11-январында БУУнун Руандадагы тынчтык миссиясынын башчысы, генерал Ромео Даллер Нью-Йорктогу штабга факс жөнөтүп, ишенимдүү булактан алынган кооптуу маалыматтар жөнүндө билдирген. Анын айтымында, хутулардын куралдуу топтору жакын арада БУУнун тынчтык миссиясынын курамындагы бельгиялык аскерлерди өлтүрүп, аларды өлкөдөн чыгууга мажбур кылууну көздөп жатышат. Ошондой эле, Кигалиде жашаган бардык тутси улутундагы адамдарды каттоо буйругу берилди, маалымат берген адам 20 мүнөттүн ичинде 1000 тутсини өлтүрүү болорун билдирген деген маалыматты айткан. Генерал Даллер маалымат берген адамды жана анын үй-бүлөсүн коргоого уруксат сураган, бирок БУУдагы жетекчилик, анын ичинде ошол учурда БУУ башкы катчысы Кофи Аннан, бир нече ирет мындай уруксат берүүдөн баш тарткан. Ал БУУнун уставындагы 2-берененин 4-пунктуна таянып, башка мамлекеттин ички ишине күч колдонуп кийлигишүүгө болбойт деген жүйө келтирген. Бул чечимди Кофи Аннан геноцид башталгандан кийин да өзгөрткөн эмес жана Кофи Аннан геноцидди токтотуга аракет да кылган эмес. === Хабьяримананын өлтүрүлүшү === [[Файл:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|180px|Руанданын президенти [[Жювеналь Хабьяримана]]]] 1994-жылдын 6-апрелинде Руанданын президенти Жювеналь Хабьяримана менен Бурундинин президенти Сиприен Нтарьямира учуп келе жаткан учак Кигалиге жакын жерде атып түшүрүлгөн. Учактагы бардык жүргүнчүлөр набыт болгон. Ар башка маалымат булактары бул окуяга күнөөлүү деп РПФ да, хуту улутундагы экстремисттерди аташат. Расмий иликтөөнүн жыйынтыгында куралдуу күчтөрдүн ичинде болгон радикалдуу хутулардын бул окуяга катышы бар экени айтылган. Ал эми 2012-жылдын январында француз иликтөөчүлөрү учакка карай атылган ракета тутсилер көзөмөлдөгөн аскердик базадан атылган эмес деген бүтүмгө келишкен. 1994-жылдын 6-апрелинде кечинде аскердик жетекчилерден турган кризистик комитет түзүлгөн. Анын башчылыгына полковник Теонесте Багосора келген, ал эми комитетке мүчө болгон айрым генералдар андан жогору даражага ээ болушканына карабай, чыныгы бийлик дал ушул Багосоранын колуна өткөн. Конституцияга ылайык, өлкө башчысынын ордун убактылуу премьер-министр Агата Увилингийимана ээлеши керек болчу, бирок аскерлер анын бийлигин таануудан баш тартышкан. Түн ичинде БУУнун Руандадагы миссиясынын башчысы генерал Ромео Даллер аскердик жетекчилерди премьер-министрге бийликти өткөрүүгө үндөгөн. Бирок Багосора ага каршы чыгып, Агата «руандалыктардын ишенимине ээ эмес» жана «мамлекетти башкара албайт» деп билдирген. Кризистик комитет өзүн тартип орнотуу үчүн убактылуу түзүлгөн орган катары мүнөздөгөн. Багосора президенттик гвардия көзөмөлдөн чыгып кеткенин жана комитет бул күчтү кармап турууга аракет кылып жатканын атып БУУнун Руандадагы тынчтык миссиясын жана РПФ ынандырууга аракет кылган. Ошондой эле комитет Аруша келишимдери толук сакталарын дагы билдирген<ref name=":0" />. Бул окуялар геноциддин башталышына түздөн-түз себеп болуп калган. === Нейтралдуу көз караштадагы адамдарды өлтүрүү === [[Файл:Belgian Soldier Memorial.jpg|thumb|left|Бельгиялык он жоокер өлтүрүлгөн имарат. Азыр учурда мемориал.]] БУУнун миссиясы премьер-министр Агата Увилингийимананын үйүнө он бельгиялык аскерден турган топту жиберген. Алар аны «Руанда родиосунун» имаратына коштоп бармак, ал жерден премьер-министр элге кайрылуу жасоону көздөгөн. Президенттик гвардия радиостанцияны басып алганына байланыштуу бул план ишке ашпай калган<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Эртең менен аскерлердин тобу жана куралчан жарандар бельгиялык тынчтык миссиясынын катышуучуларын курчоого алышып, аларды курал таштоого мажбурлашкан. Андан кийин Увилингийимана менен анын жолдошу мыкаачылык менен өлтүрүлгөн. Алардын балдары үй ичиндеги эмеректердин арасына жашынып, тынчтык миссиясынын сенегалдык офицери Мбайе Дианенин жардамы менен куткарылып калышкан. Камакка алынган бельгиялык миссиясынын катышуучулары аскердик базага жеткирилип, ал жерде кыйноого алынып, өлтүрүлгөн. 2007-жылы президенттик гвардиянын ушул окуя үчүн жооптуу командири, майор Бернар Нтуяхага, Бельгияда 20 жылга эркинен ажыратылган. 6-апрелден 7-апрелге караган түнү Кигалиде радикалдуу хутулар үйлөрдү тинтип, «кара тизмеге» кирген саясатчыларды жана журналисттерди кыйноо менен өлтүрө башташкан. Алардын арасында конституциялык соттун төрагасы, айыл чарба министри, Либералдык партиянын лидери жана анын канадалык жубайы да бар эле. Жазалоодон өтө аз гана сандагы нейтралдуу саясатчылар аман калган<ref name=":1" />. Жаңы дайындалган Башкы штабдын жетекчиси Марсель Гатсинзи куугунтукка кабылбай калган жалгыз нейтралдуу көз караштадагы көрүнүктүү фигура болгон. Аны комитет Багосора сунуштаган генерал Огюстен Бизимунгунун ордуна дайындаган. Гатсинзи армияны геноцидге катышпоого үндөп, РПФ менен ок атышууну токтотуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө аракет кылган. Бирок ал армиянын үстүнөн толук көзөмөл жүргүзө алган эмес. Он күндөн кийин анын ордуна радикалдуу чараларды колдоону жактаган генерал Бизимунгу келген<ref name=":0" />. == Геноцид == 1994-жылдын 6-апрелинде президент Жювеналь Хабьяримананын учагы атып түшүрүлгөндөн кийин, бир нече саат өтпөй тутсилерге каршы массалык кыргын башталган. Президенттин тарапташтары, туугандары көп жашаган Гисеньи провинциясында хуту улутундагы жарандар менен интерахамвенин мүчөлөрү дароо чогулуп, Хабьяримананын өлүмүнө РПФ күнөөлөшүп, калкты «ишке киришүүгө» жана «эч кимди аябоого», анын ичинде ымыркайларды да өлтүрүүгө чакырышкан. 7-апрелде кыргын дагы алты провинцияга, анын ичинде борбор шаар Кигалиге да башталган. Жергиликтүү бийликтер борбордон келген көрсөтмөлөрдү аткарып, калк арасында «учак Кагаменин тарапкерлери тутсилер тарабынан атып түшүрүлгөн» деген ушактарды жайылтышкан жана тутсилерди өлтүрүүгө түзмө-түз үгүттөгөн. Мурда эле даярдалып, куралданган хутулар бул буйруктарга дароо баш ийишкен. Бирок башында айрым аймактар, айрыкча Гитарама жана Бутаре провинциялары, геноцидге каршылык көрсөтүшкөн — бул провинцияларды, кыргынды колдобогон губернаторлор жетектеп турган. Бирок 9-апрелде Гитарамада, 19-апрелде губернатору тутси улутундагы адам болгон Бутареде, губернатор камакка алынгандан кийин геноцид башталган. Бутаредеги калк бийликтин көрсөтмөлөрүнө баш ийбей койгондо, борбордон интерахамвенин мүчөлөрү тик учак менен бул аймакка жеткирилген<ref name=":1" /><ref name=":0" />. РПФ көзөмөлдөгөн аймактарда геноцид болгон эмес. 9-апрелде Европа өлкөлөрүнөн чет өлкөлүк жарандарды эвакуациялоо максатында 1000дей куралдуу жоокер Руандага келген. Ошол эле күнү Washington Post газетасы Руандадагы кырдаал тууралуу кабар таратып, гуманитардык уюмдардын кызматкерлеринин көз алдында алардын тутси кесиптештери өлтүрүлгөнүн жазып чыккан<ref name=":0" />. Апрель жана май айларында президенттик гвардия, жандармерия жана жаштар отряддары кыргынды улантышткан. Француз тарыхчысы Жерар Прюньенин эсебинде, алгачкы алты жуманын ичинде 800 000ге жакын сандагы адам өлтүрүлгөн — бул адамдарды өлтүрүү ылдамдыгы Холокостко салыштырмалуу беш эсе жогору болгон. Геноциддин уюштуруучулары өлкөдөгү бардык тутсилерди жок кылууну максат кылышкан. Ички оппозиция толугу менен жок кылынып, БУУнун миссиясына күч колдонууга тыюу салынган эле. Айылдарда хутулар тутси улутундагы кошуналарын тааныгандыгына байланыштуу, тутсилер дароо эле өлтүрүлүшкөн. Шаарларда болсо паспорттордо көрсөтүлгөн улуту боюнча тутсилер издөөгө алынышып, эгер паспортундагы улут деген пунктта тутси улуту көрсөтүлгөн болсо, мындай адамдар дароо эле өлтүрүлгөн. Геноцидди колдогон радикалдар тутсилерди айрым сырткы белгилери аркылуу таанууга болот деп ишенишкен: бүйлөсү жана тили кара түстө, алакандары, таманында бир сөөгүнүн жоктугу, кырдаач мурду, өзгөчө басышы жана боюнун узундугу ж.б. Тутсилерге жан тартат деп шектелген же жөн гана «тутсиге окшош» деп эсептелген көптөгөн хутулар да бул окуялар учурунда өлтүрүлүшгөн<ref name=":0" />. Апрелде РПФ армиясы түндүк жана чыгыштагы бир катар аймактарды хутулардан бошотуп, мындай аймактардагы кыргын токтотууга жетишишкен. Айдын аягында төрт провинция, анын ичинде Кигали да РПФ көзөмөлүнө өткөн. Гисеньи жана Рухенгери сыяктуу президенттин жакындары жашаган аймактарда да кыргын азайган, анткени ал провиняцияларда дээрлик тутси улутундагы адам калбай калган. Тутсилер өч алат деп корккон миңдеген хуту улутундагы адамдар өлкөдөн кача башташкан. Апрель айынын аягында эле 500 000ге жакын адам Танзанияга качып кетип, БУУ көзөмөлдөгөн, бирок геноцидге тиешеси бар радикалдардын таасиринде турган качкын лагерлерине жайгаштырылышкан. Май—июнь айларында геноцид РПФ көзөмөлдөбөгөн аймактарда улантылдган, бирок ал жашыруун мүнөзгө ээ болгон. Убактылуу өкмөт баш аламандыкты сактоого аракет кылып, элди РПФке каршы куралдуу күрөшкө чыгууга чакыруу уланта берген<ref name=":0" />. 23-июнда Франция «Бирюза» операциясынын алкагында БУУнун уруксаты менен Заирден 2500 жоокерин Руанданын түштүк-батышына жөнөтүп, Чьянгугу—Кибуе—Гиконгоро үч бурчтугун көзөмөлгө алышкан. Бул аймак өлкөнүн болжол менен бештен бир бөлүгүн түзгөн. RFI маалымдагандай, француздардын аракетинин негизинде 15 000ге жакын адам куткарылган. Бирок башка булактар бул операция анчалык натыйжалуу болгон эмес деп белгилейт. Жергиликтүү бийликтер француздардын бул окуяларга аралашуусун кубаттагандай түр көрсөтүп, унааларга француз желектерин илишсе да, жашынып жүргөн тутсилерди издеп, өлтүрүүнү улантышкан. Геноциддин аягында көпчүлүк руандалыктар Франциянын максаты — кыргынга катышкан хутуларды Кагамеден коргоо болгон деп эсептешкен. Француз аскерлери РПФга ачык каршы чыгып, анын чабуулдарын убактылуу жайлатууга жетишкен. Июль айында РПФ дээрлик бүт Руанганы көзөмөлүнө алган. 4-июлда Кигали, 18-июлда Гисеньи жана түндүк-чыгыштагы аймактар бошотулган. Натыйжада, геноцид токтотулган. Хуту улутундагы адамдар Заирге массалык түрдө качып өтө баштаган. Алардын арасында геноциддин башында турган Багосора жана мурдагы өкмөттүн башка мүчөлөрү да бар эле<ref name=":0" />. === Пландоо жана уюштуруу === [[Файл:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|280px|Нтарама чиркөөсүнүн урандылары — 1994-жылдагы Руанда геноцидинин жүрүшүндө баш калкалаган жерге айланган тарыхый жай. Бул чиркөөгө 5000ден ашык адам баш калкалоо үчүн жашынган. Геноциддин уюштуруучулары алардын үстүнө граната ыргытып, ок атып, айрымдарын мачете менен өлтүрүшкөн же тирүүлөй өрттөшкөн.]] Президентказа болгондон кийин Руанададагы бийликти полковник Теонесте Багосора жетектеген кризистик комитет басып алып. Бул кризистик комитет геноцидди уюштуруп башкарган негизги орган болгон. Полковник дароо эле Кигалиде жайгашкан интерахамве топторуна кайрылып, тутси улутунун өкүлдөрүн өлтүрүү боюнча көрсөтмөлөрдү берген жана мындай буйруктарды провинциялардагы радикал топтордун лидерлерине да жиберген. Геноцидди уюштурууга коргоо министри, президенттик гвардия менен десанттык аскерлердин башчысы Огюстен Бизимана да тартылган. Ошондой эле ишкер Фелисьен Кабуга «Миң адырдын эркин радиосу жана телеберүүсү» радиосун жана интерахамве кыймылын каржылаган<ref name=":1" />. Кигалиде геноцид президенттик гвардиянын аскерлери тарабынан интерахамве жана импузамугамби радикалдуу топтору менен биргеликте жүргүзүлгөн. Өлтүрүүлөр блокпосттордо жана үймө-үй кыдырып жүргүзүлүп, тутсилердин мүлкү талап-тоноого алынган. Шаардын губернатору блокпостторду текшерип, буйруктарды тараткан жана ишин жетишсиз аткарган кызматкерлерди жумуштан алып турган. Аймактык администрациялар көбүнчө борбордук бийликтин көрсөтмөлөрүнө баш ийип, буйруктар иерархиялык тартипте — борбордон губернаторлорго, алардан район башчыларына, андан ары жергиликтүү жетекчилерге берилип турган. Геноциддин провинциялардагы негизги бөлүгү мамлекеттик органдардын көрсөтмөлөрү аркылуу ишке ашкан. Буга салттуу бийликке баш ийүүчүлүк, пропаганданын таасири жана мажбурлоо фактору себеп болгон — геноцидге катышуудан баш тарткандар тутсилерге жан тартат деп айыпталып, кээде аларды өзүн-өзүн өлтүрүүгө мажбурлашкан<ref name=":1" />. 1994-жылдын 8-апрелинде кризистик комитет 1991-жылдагы конституциянын негизинде Жан Камбанда башында турган убактылуу өкмөттү түзүп, Теодор Синдикубвабо президенттин милдетин аткаруучу болуп дайындалган. Өкмөт курамына бардык саясий партиялардын өкүлдөрү киргенине карабастан, анын негизги бөлүгүн радикал фракциялар түзгөн. 9-апрелде өкмөт ишин баштап, Кигалидеги куралдуу кагылышуулардан улам Гитарама шаарына көчүп кеткен. Комитет расмий түрдө таратылганы менен, аскердик жетекчилик, анын ичинде Багосора, мамлекетти де-факто башкарууну уланткан. Жарандык бийлик калкты мобилизациялоого жана режимдин мыйзамдуулугун көрсөтүүгө аракет кылганы менен, куралдуу күчтөрдү жана куралчан топторду көзөмөлдөй алган эмес. БУУнун миссиясынын командири Ромео Даллердин айтымында, өкмөт мүчөлөрүнүн басымдуу бөлүгү, премьер-министр менен маалымат министринен башкалары өз милдеттерин аткарган эмес. === Өлтүрүү ыкмалары === [[Файл:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb|280px|Мурамбидеги кесиптик окуу жайдагы каза болгондордун баш сөөктөрү]] Көпчүлүк курмандыктар өздөрү жашаган кыштактарда жана шаарчаларда, кошуналарынын жана жергиликтүү тургундардын колунан каза болушкан. Куралчан топтор негизинен улуттук мачете-панга колдонушкан, айрым аскер бөлүктөрү ок атуучу курал менен куралданышкан. Хуту топтору тутсилер жашынып калган мектептерди жана чиркөөлөрдү тинтип, аларды таап жок кылышкан. Жергиликтүү бийлик жана радиостанциялар элди тутси улутундагы кошуналарын өлтүрүүгө үндөшкөн. Буйрукка баш ийбеген хутулар дароо жазаланышкан<ref name=":1" />. 12-апрелде Ньянга шаарындагы католик чиркөөсүнө 1500дөн ашык тутси улутундагы адамдар жашынуу үчүн киргенде, интерахамве нин мүчөлөрү администрациянын колдоосу менен чиркөөнү бульдозерлер менен талкалап, качып кетүүгө аракет кылгандарды мачете менен сайып, кескилеп жана винтовкалар менен атып өлтүрүшкөн. Чиркөөнү талкалоого көмөктөшкөн дин кызматкери Атоназ Серомба геноцидге жана адамзатка каршы кылмыштарга катышкандыгы үчүн Руанда боюнча Эл аралык трибунал тарабынан өмүр бою эркинен ажыратылган<ref>[https://web.archive.org/web/20070505122707/http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm International Criminal Tribunal for Rwanda. Prosecutor to Appeal Against Seromba’s Sentence] </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140814074058/http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91 International Criminal Tribunal for Rwanda. Catholic Priest Athanase Seromba Sentenced to Fifteen Years] </ref>. Миңдеген адамдар Бельгиянын тынчтык миссиясынын күчтөрү жайгашкан Кигалидеги техникалык лицейге коргонуу издеп келишкен. Бирок 11-апрелде аскерлер чыгып кеткенден кийин, имараттагы бардык тутсилер армия бөлүктөрү жана куралчан топтор тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөн<ref>[https://web.archive.org/web/20070605052302/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf International Criminal Tribunal for Rwanda]</ref>. === Жыныстык кол бийбестикке каршы зомбулук === Геноциддин уюштуруучулары массалык зордуктоолор аркылуу коомду толугу менен бөлүүнү көздөшкөн<ref>[https://www.researchgate.net/publication/249423186_Rape_and_Rape_Avoidance_in_Ethno-National_Conflicts_Sexual_Violence_in_Liminalized_States Robert M. Hayden. Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States]</ref>. Пропаганда бул процессте маанилүү ролду ойноп, тутси аялдарын «хутулардын душмандары менен байланышуудагы сексуалдык жагымдуу бешинчи колонна» катары сүрөттөгөн. Зордук-зомбулук өзгөчө ырайымсыздык менен коштолгон жана кээ бир учурларда ага аял-хутулар да катышкан — пропаганда калктын жыныстык муктаждыктарын курал катары колдонгон<ref>[https://www.globaljusticecenter.net/ru/the-rwandan-genocide-rape-and-hiv-used-as-weapons-of-war/ Global Justice Center. Геноцид в Руанде: изнасилования и ВИЧ используются как оружие войны]</ref><ref>[https://military.wikireading.ru/hhEMcrOSuw?ysclid=mbz5u8gpbk99504561 Кривушин Иван Владимирович. Женщины как объект геноцида]</ref><ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2155937 SSRN. 'She Makes Me Ashamed to Be a Woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011]</ref>. Зомбулукка кабыл болгон аялдардын көпчүлүгүн тутсилер түзгөн, бирок алардын арасында өлтүрүүгө каршы чыккан же тутсилерге жардам берген жана тутсилерге турмушка чыккан хуту улутундагы аялдар дагы болгон. Бириккен Улуттар Уюмунун 1996-жылдагы баяндамасында зордуктоо ыкмалары системалуу мүнөзгө ээ болгону жана курал катары колдонулганы белгиленет. Кээ бир учурларда тутси улутундагы аялдар жарандардын, аскер жетекчилеринин жана хуту эркектеринин көзүнчө, жада калса өз балдарынын көзүнчө зордукталган. Бир жабырлануучунун айтымында, аны күнүнө беш жолу зордуктап турушкан, зордуктоолордун ортосунда хуту улутундагы аял аны талаа ишин кылууга мажбурлаган<ref name=":2">[https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm Human Rights Watch. Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath]</ref>. Радикалдар [[адамдын иммунитет жетишсиздигинин вирусу]] менен ооруган эркектерди ооруканалардан чыгарып, алардын арасында атайын зордуктоо үчүн топторду түзүшкөн. Натыйжасында, зордуктоодон кийин тирүү калган көптөгөн тутси улутундагы аялдар АИВ жуктуруп алышып, ооруга чалдыгышкан. Көпчүлүк учурларда тутси аялдарын бала төрөө жөндөмүнөн ажыратуу максатында зордукталгандан кийин: алардын жыныс органдарын мачете же бычак менен кескилешкен, учтуу таяктар сайгылашып тешкилешкен, тутси аялдарынын жыныс органына кайнак суу же кислота куюшкан<ref name=":2" />. Айрым учурларда эркектер да зордуктоого кабылган, мындай зордуктоолор зордукталган тутси улутундагы эркектердин жыныс мүчөлөрүн кесип салуу менен аяктаган. Кесилип алынган тутси улутундагы эркектердин жыныс мүчөлөрүн хутулар «олжо» катары кабыл алышкан. === Курман болгондордун саны === Өлкөдө орногон башаламандыкка байланыштуу геноциддин курмандыктарынын саны боюнча так маалымат жок. Ошол учурдагы расмий бийлик эсеп жүргүзгөн эмес. РПФ өкмөтү 1 071 000 адам каза болгонун, алардын 10% хуту улутунун өкүлдөрү экени билдирген. Америкалык журналист Филип Гуревич да бул санды ишенимдүү деп эсептеген. Бириккен Улуттар Уюмунун маалыматына ылайык, геноцидде болжол менен 800 000 адамдын өмүрү кыйылган. Human Rights Watch уюму бул санды кеминде 500 000 деп бааласа, башка булактар 750 000ге жакын адам каза болгонун билдиришет<ref>[https://web.archive.org/web/20070312235311/http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm Helen Vesperini. No consensus on genocide death toll] </ref>. === Геноцидге каршылык көрсөтүү === Тутсилерди геноцидден куткарууга аракет кылгандардын арасында БУУнун тынчтык орнотуу миссиясынын башчысы генерал Ромео Даллер болгон — анын аракеттери 32 миңге жакын адамды аман алып<ref>[https://www.newtimes.co.rw/article/37060/National/gen-dallaire-relieved-by-gov-generalas-remarks-on-genocide The New Times (Rwanda). Gen. Dallaire relieved by Gov. General’s remarks on genocide]</ref>. Ошондой эле Кигалидеги мейманкананын менеджери Пол Русесабагина миңден ашык кишиге баш калкалоочу жай берген<ref>[https://www.npr.org/2014/04/05/299338156/hotel-rwanda-manager-weve-failed-to-learn-from-history NPR. 'Hotel Rwanda' Manager: We've Failed To Learn From History]</ref>. БУУнун тынчтыкты сактоо күчтөрүнүн офицери Мбайе Диань жүздөгөн адамдарды куткарып калууга жардам берген<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ghosts/video/capt.html PBS. Memories of Captain Mbaye Diagne]</ref>. == Руанданын Патриоттук Фронтунун чабуулу == [[Файл:RPF advance Rwandan Genocide 1994-ru.png|thumb|280px|РПФ аскердик операцияларынын картасы]] 1994-жылдын 7-апрелинде Руанданын Патриоттук Фронтунун (РПФ) башчысы Поль Кагаме кризистик комитетти жана БУУнун миссиясын эскертип, эгерде геноцид токтотулбаса, ок атышпоо келишимине баш ийбей турганын билдирген. 1994-жылдын 8-апрелинде өкмөттүк аскерлер бир нече тараптан парламенттин имаратына чабуул коюшкан, бирок имаратта жайгашкан тутсилердин бөлүктөрү чабуулду ийгиликтүү кайтарууга жетишкен. РПФ өлкөнүн түндүгүнөн үч багыт боюнча чабуулга өтүп, Кигалиде курчоодо калган өз жоокерлери менен байланышууну көздөдөгөн. Кагаме убактылуу өкмөт менен сүйлөшүүлөрдөн баш тартып, бул сүйлөшүүлөр Багосоранын геноцидди жаап-жашыруунун каражаты катары баалап, расмий бийликтин геноцидди токтотууга эч кандай ниети жок деп эсептеген. Алдыдагы күндөрдө РПФ күчтөрү үзгүлтүксүз түштүккө карай жылып, Габиро шаарын жана борбордун түндүк-чыгышындагы айылдык аймактарды көзөмөлүнө алышкан. Кигали жана Бьюмбу шаарларына түздөн-түз чабуул жасабастан, аларды курчоону жана жабдуу жолдорун бууну максатташкае. Угандадан келген качкындарга Кагаменин аскердик күчтөрү башкарган аймактарда фронт артында жайгашууга уруксат берилген. Апрель айында БУУнун тынчтык миссиясы эки тарапка бир нече жолу ок атышпоо келишимин сунуштаган, бирок Кагаме кыргын токтобой туруп тынчтык орнотуу мүмкүн эместигин кайталаган. Айдын аягында тутсилер Танзания менен болгон чек араны толук көзөмөлгө алышып, Кибунгодон батышты карай же борбордун түштүгүн көздөй чабуулду башташкан. РПФ күчтөрүнө Кигали жана Рухенгери шаарларынан башка аймактар дээрлик каршылыксыз багынып беришкен. 16-майда алар Кигали менен убактылуу өкмөт жайгашкан Гитарама шаарын байланыштырып турган жолду тосууга жетишкен. 13-июнда өкмөттүк аскерлердин жооп чабуулу ийгиликсиз болуп, Гитарама шаары РПФ көзөмөлүнө өтүп, өкмөт Гисеньи шаарына (түндүк-батыш Руанда) эвакуацияланган. РПФ бөлүктөрү геноцидден аман калган тутсилер жана Бурундиден келген качкындар менен толукталып турган, бирок бул жаңы жоокерлердин даярдыгы жана тартипке баш ийүүсү төмөн эле. Борбор шаары толугу менен курчоого алынгандан кийин, июндун экинчи жарымында РПФ аскерлери Кигали үчүн салгылашууну улантышкан. Өкмөттүк күчтөрдүн саны жана куралдануусу артыкча болсо да, тутси күчтөрү акырындап жаңы аймактарды басып ала баштаган, мунун натыйжасында каршылаш тараптын руху түшүп, РПФ жоокерлери фронт артындагы аймактарга рейддерди уюштуруп, карапайым тургундарды куткарып калууга жетишен. Мындай иш-аракеттер аркылуу Кагаме өкмөт шаарды коргоо эмес, тутси улутундагы адамдарды кыруу менен алек экенин көрсөтүүгө аракеттенген. 4-июлда Кигали өкмөттүк күчтөрдөн бошотулуп, 18-июлда Гисеньи менен калган хутулар көзөмөлдөгөн аймактар РПФ башкаруусуна өткөн. 1994-жылдын 4-июлунда Руандадагы тутси этносуна каршы болгон геноцид токтогон. == Эл аралык кийлигишүү == === Бириккен Улуттар Уюмунун Руандага жардам берүү миссиясы === [[Файл:Child_survivors_of_the_Tutsi_genocide.jpg|thumb|280x280px|Геноцидинен аман калган тутси улутундагы жаш балдар]] 1993-жылдын октябрында миссия башталгандан тартып, анын башчысы, генерал-майор Ромео Даллер «Хуту бийлиги» кыймылынын бар экенин жана тутсилерди жок кылуу пландары тууралуу кабардар болгон. Ал курал-жарак сакталган жашыруун кампаларды текшерүү үчүн рейд жүргүзүүнү өтүнгөн, бирок БУУнун тынчтыкты сактоо операциясынын атайын бөлүмү бул өтүнүчтү четке каккан. Тынчтык орнотуучулардын ишине президент Хабьяримана жана радикалдуу саясатты кармангандар тоскоол болгон. 1994-жылдын апрелине чейин БУУнун Коопсуздук кеңеши Бириккен Улуттар Уюмунун Руандага жардам берүү миссиясынын ишинде жакшыртуу болбосо, анын мандатын толук токтотобуз деп билдирген. Мамлекет башчысы өлтүрүлгөндөн жана геноцид башталгандан кийин генерал Даллер кырдаалды тынчтык жолу менен чечип, жарандык согушту кайра башталуудан сактап калууга болгон аракетин кылган, бирок натыйжа болгон эмес. БУУнун Уставынын VI бөлүмүнө ылайык, миссиянын аскерлерине курал колдонууга тыюу салынган, ал эми геноциддин алгачкы күндөрүндө Бириккен Улуттар Уюмунун Руандага жардам берүү миссиясынын курамындагы руандалыктардын көпчүлүгү өлтүрүлгөндүктөн, миссия олуттуу жоготууга учураган. Натыйжада, тынчтык орнотуучулар негизинен байкоо жүргүзүү менен гана чектелүүгө мажбур болушкан. Даллер кийинчерээк бул миссияны БУУнун ири ийгиликсиздиги деп атаган. Ошентсе да, миссиянын маанилүү жетишкендиги болуп Кигалидеги «Амахоро» стадионунда жана башка жерлерде миңдеген тутсилерге жана нейтралдуу хутуларга башпаанек берүү болгон жана ошондой эле чет элдик жарандарды эвакуациялоого көмөк көрсөтүү болгон. 12-апрелде премьер-министр Агата Увилингийимануну коргогон он жоокер өлтүрүлгөн соң, контингенттин негизин түзгөн Бельгия өз аскерлерин чыгарып кетерин жарыялаган, бул миссиянын натыйжалуулугун ого бетер төмөндөткөн. БУУнун баш катчысынын сунушу менен миссиянын аскерлеринин саны кыскартылган<ref>[https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n94/190/87/pdf/n9419087.pdf БУУ Коопсуздук Кеңешинин 912 (1994) резолюциясы]</ref><ref name=":5">[https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n94/186/72/pdf/n9418672.pdf Специальный доклад Генерального секретаря о миссии Организации Объединенных Наций по оказанию помощи Руанде]</ref>. Миссиянын курамында 20-апрелге карата 1705 адам болсо, 13-майга карата алардын саны болгону 444 адам болгон<ref>[https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n94/215/15/img/n9421515.pdf Доклад Генерального секретаря о положении в Руанде]</ref><ref name=":5" />. Май айынын ортосунда БУУ геноцид болуп жатканын акыры мойнуна алган жана өлкөгө кошумча күч жөнөтүүнү буйруган, бул миссия Бириккен Улуттар Уюмунун Руандага жардам берүү миссиясы-2 деп аталган. Бирок анын алгачкы бөлүктөрү Руандага июлда гана келген жана функциялары негизинен коопсуздукту камсыздоо жана туруктуулукту сактоо менен чектелген. Бул миссия 1996-жылы расмий түрдө жоюлган<ref>[https://web.archive.org/web/20140227121019/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirS.htm United Nations. Rwanda-UNAMIR Background]</ref>. === Франция === [[Файл:French_milouf_DF-ST-99-05514.JPEG|thumb|422x422px|Аэропортту кайтарууга аракет кылган француз аскерлери]] Хабьяримана бийликте турган мезгилде Франция «Франсафрика» саясатынын алкагында анын режими менен өтө жакын мамиле түзгөн жана жарандык согуш учурунда ага көмөк көрсөткөн. Франция өкмөттүк аскерлерди курал менен камсыздап, аларды машыктырган. Француз бийлиги Руанданын Патриоттук Фронттун (РПФ) жана Уганданы, аймакта Британиянын таасирин жүргүзүп жаткан күчтөр катары кабыл алган. 1994-жылдын 9-апрелинде Европанын ар кайсы өлкөлөрүнөн келген миңге жакын оор куралдар менен куралданган жана мыкты даярдалган жоокерлер Руандага келип, жарандык персоналды эвакуациялоо максатында операция башташкан, андан соң кайра чыгып кетишкен. Washington Post басылмасы кайрымдуулук уюмдарынын тутси улутундагы кызматкерлери европалык кесиптештеринин көзүнчө өлтүрүлгөнү тууралуу макала жарыялап, ошол учурдан тартып Руандадагы окуяларга дүйнөлүк медианын көңүлү бурула баштаган. «Амариллис» операциясынын алкагында француз аскерлери тынчтык орнотуучулар жана бельгиялык жоокерлер менен биргеликте чет өлкөлүк жарандарды эвакуациялашкан. Франция эвакуация учурунда тутсилерге алар менен кошо кетүүгө тыюу салышкан, ал эми буйрукка баш ийбеген, алар менен чогуу качууга аракет кылган тутсилерди тосмолордон түшүрүп салып турушкан же хутулардын колуна салып берген жана францущдар миңдеген тутсилердин өлүмүнө түздөн-түз себепкер болуп калышкан. Француз аскерлери аралаш никедеги тутсилерге да өлкөдөн чыгууга уруксат жана жардам берген эмес, бирок Хабьяримананын өкмөтүндөгү бир нече жогорку кызмат орунду ээлеген адамдарды жана анын жесири Агатаны куткарышкан. 1994-жылдын 23-июнунда Бириккен Улуттар Уюмунун мандатынын негизинде Франция «Бирюза» аттуу гуманитардык операцияны баштап, Заирден алып келинген болжол менен 2500 жоокерин Руанданын түштүк-батыш бөлүгүнө жайгаштырган. Алар Чьянгугу—Кибуе—Гиконгоро үч бурчтугун көзөмөлгө алышкан, бул өлкөнүн аймагынын болжол менен бештен бир бөлү эле. RFI радиосунун маалыматына ылайык, француздардын аракетинин аркасында болжол менен 15 000 адамдын өмүрү сакталган<ref>[https://www.rfi.fr/en/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history RFI. Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history]</ref>, бирок башка булактар алардын операциясы чоң натыйжа берген жок деп эсептешет. Руанданын убактылуу бийлиги француз аскерлерин ачык колдоп, автоунааларына француз желектерин илишкен, бирок ошол эле учурда баш калкалоочу жайлардан чыгып, коргоо издеп жүргөн тутсилерди өлтүрүүнү уланта берген. Граждандык согуштун соңунда көптөгөн руандалыктар Франциянын чыныгы максаты — геноцидге катышкан хутуларды Руанданын Патриоттук Фронттунан коргоо болгон деген пикирге келишкен. Француз аскерлери Руанданын Патриоттук Фронттуна каршы турушуп, геноцидди уюштургандарга жардам берип, кийин аларды Заирге эвакуациялоого шарт түзүшкөн. Француз күчтөрү менен болгон кыска убакыттагы кагылышуулар Кагаменин армиясынын алдыга жылуусун убактылуу жайлаткан<ref>[https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica The Guardian. France's shame?]</ref>. Франциянын Руандадагы геноцидге аралашуусу бир нече расмий иликтөөлөрдүн булагына айланган. 1998-жылы түзүлгөн Франциянын парламенттик комиссиясы француз бийлигинин чечимдеринде, анын ичинде геноцидге аскерий катышуунун зарылдыгы боюнча, «каталык пикирлер» болгонун мойнуна алган<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm BBC. French parliament inquiry into Rwandan genocide]</ref>. Бирок комиссия француз өкмөтүн геноцид үчүн түздөн-түз жооптуу деп күнөөлөгөн эмес<ref>[https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html The New York Times. Panel Finds French Errors In Judgment On Rwanda]</ref>. 2008-жылы Руанданын өкмөтү Францияны геноцидге хутулар тарабынан даярдык болуп жатканын алдын ала билген жана хуту радикалдарын машыктырууга көмөктөшкөн деп ачык айыптаган<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm BBC. France accused in Rwanda genocide]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html The New York Times. Rwanda: French Accused in Genocide]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805/ Reuters. Rwanda accuses France directly over '94 genocide]</ref>. === Америка Кошмо Штаттары === [[Файл:SETAF_HISTORY_0004.JPEG|thumb|280x280px|Америкалык аскердик унаалары 1994-жылдын августунда Заирдеги Гома шаарынан качкындар жайгашкан лагерге таза суу жеткирүүдө]] Чалгындоо булактарынын маалыматына ылайык, АКШ президенти Билл Клинтон жана анын администрациясы тутсилерди толук кырууну көздөгөн атайын жана алдын ала пландалган геноцид тууралуу массалык кыргын баштала электе эле кабардар болгон<ref>[https://www.theguardian.com/world/2004/mar/31/usa.rwanda The Guardian. US chose to ignore Rwandan genocide]</ref>. Бирок АКШнын ошол учурдагы саясатына Сомалидеги окуялардын кайталанышынан коркуу чоң таасир тийгизген. Көптөгөн серепчилер 1993-жылдагы Могадишодогу кыргын учурунда америкалык аскерлердин сөөгүн көчөлөрдө сүйрөп, тебелеп-тепсеген көрүнүштөр – АКШнын кийинчерээк Руандадагы сыяктуу кыргындарга кийлигишпей калуусунун башкы себептеринин бири болгонун белгилешет<ref name=":4">[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html PBS. Ambush in Mogadishu: Transcript]</ref>. АКШнын Сомалидеги мурдагы атайын өкүлүнүн орун басары Уолтер Кларктын айтымында: «Сомалидеги кыргын АКШнын тышкы саясатын азыркыга чейин тынчсыздандырат. Руандадагы геноцидге реакция кылбай коюубуздун себеби – дагы бир жолу Сомалидеги сыяктуу кырдаалга аралашуудан коркуу болгон»<ref name=":4" />. АКШ ошол кездеги президенти Клинтон АКШ бийлигинин Руандадагы геноцидге каршы аракет көрбөй калуусун тышкы саясаттагы башкы кемчиликтеринин бири катары мүнөздөп: «Биз зомбулукту толук токтото алмак эмеспиз, бирок анын масштабын азайта алмакпыз. Мен өкүнөм» — деп билдирген<ref>[https://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html The New York Times. Carving a Legacy of Giving (to His Party, Too)]</ref>. Ал учурдагы Вашингтондун аракеттери АКШ жарандарын эвакуациялоого гана арналган. === Башка мамлекеттер жана уюмдар === Геноцид учурунда [[Израиль]] өлкөгө курал-жарак сатып турган, бирок 2016-жылы Жогорку сот бул тууралуу маалыматты ачыкка чыгарбоого чечимин чыгарган<ref>[https://www.timesofisrael.com/records-of-israeli-arms-sales-during-rwandan-genocide-to-remain-sealed/ The Times of Israel. Records of Israeli arms sales during Rwandan genocide to remain sealed]</ref>. Рим-католик чиркөөсү геноцидди таанып, бирок аны уюштургандар дин кызматкерлери менен макулдашпай, өз алдынча аракеттенишкенин билдирген<ref name=":6">Totten, Samuel; Bartrop, Paul Robert; Jacobs, Steven L. Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z. — Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 2008. — ISBN 978-0-313-34644-6</ref>. 1999-жылдагы баяндамасында Human Rights Watch Ватиканды геноцидди айыптабаганы үчүн сынга алган<ref>Des Forges, Alison. Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda. — New York, NY: Human Rights Watch, 1999. — ISBN 1-56432-171-1</ref>. Айрым дин кызматкерлери Руанда боюнча эл аралык трибуналга тартылып, аларга зомбулукка катышкан деген айып тагылган<ref name=":6" />. Көптөгөн дин кызматкерлери өз өмүрлөрүн тобокелге салып, тутсилерди коргоп калышкан<ref>[https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm Human Rights Watch. Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda]</ref>. == Кесепеттери == === Качкындар кризиси жана Конгонун аймагындагы куралдуу кагылышуулар === [[Файл:Rwandan refugees at the Kitali refugee camp DF-ST-99-05606.jpg|thumb|280px|Китале шаарындагы качкындар лагери (1994)]] Руанданын Патриоттук Фронту тарабынан өч алуудан кооптонгон , болжол менен эки миллион хуту улутунда адамдар коңшу өлкөлөргө, негизинен Заирге качып кетишкен. Качкындар жайгашкан лагерлеринде суу тартыш болуп, зарыл болгон инфраструктура дээрлик жок эле. 1994-жылдын июль айында бул лагерлерде он миңдеген адамдар холера жана башка жугуштуу оорулардын курмандыгы болушкан. Лагерлер БУУнун качкындар иштери боюнча жогорку комиссарынын башкармалыгы тарабынан уюштурулган, бирок лагерди башкаруу мурдагы өкмөт мүчөлөрүнүн жана аскер жетекчилердин колунда болгон — алардын көпчүлүгү геноциддин уюштуруучулары катары белгилүү болгон жана мекенинде бийликти кайрадан алуу максатында куралдана башташкан. 1996-жылдын аягына карата хуту куралчан топтору Руанданын аймагына бат-бат чабуул коё башташкан, бул чабуулдардын натыйжасында РПФ аларга каршы күрөшүүгө мажбур болгон. РПФ Заирдеги Түштүк Киву провинциясындагы тутси жоокерлерин машыктырып, алар аркылуу өкмөттүк күчтөргө каршы согушуп жаткан козголоңчуларды колдогон. Кагаменин армиясы жергиликтүү тутсилер менен бирге, куралчан хуту топторун жок кылуу максатында хуту качкындары жайгашкан лагерлерге чабуул койгон. Бул чабуулдардын натыйжасында жүз миңдеген адамдар лагерлерден качып чыгышкан, алардын айрымдары мекенине кайтып келишсе, айрымдары Заирдин ички аймактарны кирип кетишкен. Руанда менен Заирдин чек арасында кагылышуулар уланган, мында Руанданын түндүк-батышындагы провинциялардын калкынын көбүн түзгөн хутулардын колдоосу менен куралчан топтор активдүү иш алып барышкан. Бирок 1999-жылга карата пропагандалык кампаниялар жана куралдуу күчтөргө жергиликтүү хутуларды тартуу аракеттери көптөгөн хутулардын өкмөттүн тарабына өтүшүнө түрткү болуп, натыйжада куралдуу хуту топтору жеңилүүгө учураган. Кагаме көздөгөн максаттардын дагы бири — Заирдин президенти Мобуту Сесе Секону бийликтен кулатуу болчу. Мобуту качкындардын арасындагы радикалдарды колдоп, заирлик тутсилерди куугунтуктаган деп айыпталган. Уганда менен Руанда ага каршы турган төрт оппозициялык кыймылдан турган альянсты колдоп чыккан. Бул альянстын башында Лоран-Дезире Кабила турган жана анын жетектөөсү менен биринчи конго согушу башталган. Козголоңчулар бат эле Түндүк жана Түштүк Кивуну басып алышкан жана Батыш тарапты көздөй жылган, начар уюшкан жана моралдык жактан начар өкмөттүк күчтөрдөн дээрлик каршылык көрүшкөн эмес. 1997-жылдын май айына чейин алар бүт Заирди көзөмөлгө алышкан. Мобуту өлкөдөн качып кеткен, ал эми Заир өлкөсү Демократиялык Конго Республикасы болуп аталган. Бирок 1998-жылы Кагаме Кабиланын өкмөтү менен пикир келишпестигин жарыялап, ага каршы чыккан жаңы козголоңду колдогон. Бул экинчи конго согушуна алып келген. Согуш 2003-жылы аяктап, миллиондогон адамдардын өмүрүн алып, чоң кыйроолорго алып келген. 2010-жылы жарыяланган БУУнун баяндамасында Руанданын куралдуу күчтөрү биринчи жана экинчи конго согуштары маалында адам укуктарын одоно бузуу жана адамзатка каршы кылмыштары үчүн айыпталган<ref>[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/01/un-report-rwanda-congo-genocide The Guardian. Delayed UN report links Rwanda to Congo genocide]</ref>. Руанданын өкмөтү бул айыптоолорду четке каккан<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm BBC. France issues Rwanda warrants]</ref>. === Руандадагы абал === [[Файл:Rwanda-demography.png|thumb|280px|[[БУУ Азык-түлүк жана Айыл-чарба Маселелери боюнча Уюму|БУУ]] маалыматы боюнча 1961—2003 жж. Руанданын калкынын саны]] Геноцид маалында Руанданын инфраструктурасы жана экономикасы олуттуу зыянга учураган: көптөгөн имараттар жараксыз абалга келген, ал эми мурунку бийлик качып кетерде кыймылдуу (унааларды) мүлктөрдүн бардыгын өздөрү менен алып кеткен. Өлкөнүн адам ресурстары да кыйраган — калктын 40 пайыздан ашыгы каза болгон же өлкөдөн качып кеткен. Көпчүлүк жарандар жакындарынан ажырап, терең психологиялык жаракат алышкан. Конфликт маалында жасалган зордук-зомбулуктардын узак мөөнөттүү кесепеттери катары коомдон обочолонуу, жыныстык жол менен жугуучу оорулар, зордукталгандан кийинки кош бойлуулуктар жана мындай кош бойлулукту аялдардын өз алдынча токтотууга аракет кылганы айтылат<ref>[https://www.ushmm.org/genocide-prevention/countries/rwanda/case-study/aftermath/unity-reconciliation-justice The United States Holocaust Memorial Museum. Unity, Reconciliation, and Justice]</ref>. Поль Кагамеге баш ийген Руанданын патриоттук фронттунун күчтөрү Рунададагы мыйзамдуулукту калыбына келтирип жаткан мезгилде, жаңы өкмөт өлкөнүн экономикасын жана инфраструктурасын калыбына келтирүү аракеттерине басым жасаган<ref name=":3">[https://www.nytimes.com/1994/09/07/world/rwanda-s-leaders-vow-to-build-a-multiparty-state-for-both-hutu-and-tutsi.html The New York Times. Rwanda's Leaders Vow to Build a Multiparty State for Both Hutu and Tutsi]</ref>. Бара-бара Руандага өкмөттүк эмес уюмдар кайтып келе башташткан, бирок эл аралык коомчулук жаңы режимге колдоо көрсөткөн эмес, келгенгуманитардык жардам негизинен Заирдеги качкындар лагерлерине багытталган. Поль Кагаме өкмөт курамына хутуларды тартууга аракет кылып, жарандардын улуттун билдирген графаны расмий документтерден алып салууга буйрук берген жана хуту, тутси жана тва этносторунун ортосундагы айырмачылыктарды азайтууга умтулган<ref name=":3" />. Жарандык согуштун жүрүшүндө, өзгөчө акыркы айларында Руанданын Патриоттук Фронту геноцидге катыштыгы бар же аны колдогон деп айыпталган адамдарды жок кылуу аракеттерин жүргүзгөн, ошондой эле жакындарынан айрылган жергиликтүү тутси улутундагы жоокерлер өч алышкан. Бул «өч алуу» аракеттеринин масштабы жана ага ким жооптуу экени боюнча пикирлер ар түрдүү. Human Rights Watch жана Жерар Прюньенин баамында, согуштан кийинки зордук-зомбулуктун курмандыктарынын саны 100 000 адамга жетиши мүмкүн. Кээ бир маалыматтарга караганда, бул аракеттерге РПФ жетекчилиги каршы чыккан эмес же болбосо алар тарабынан уюштурулган болушу мүмкүн<ref>[https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-03.htm Human Rights Watch. The Rwandan Patriotic Front]</ref>. Кийинчерээк берген интервьюсунда Кагаме кээ бир өч алуу» максатындагы өлтүрүүлөрдүн болгондугун моюнуна алган, бирок жоопкерчиликти жеке аскерлерге жүктөп, бул зомбулукту көзөмөлдөө мүмкүн эмес болчу деген. Эл аралык коомчулуктун көңүлүн өзгөчө Кибехо шаарына жакын жайгашкан ички жер которгондордун лагериндеги кыргын бурган, анда БУУнун тынчтык миссиясынын курамындагы австралиялык аскерлердин айтымында, кеминде 4000 адам курман болгон<ref>[https://web.archive.org/web/20130701223309/http://www.awm.gov.au/units/unit_15687.asp Australian War Memorial. United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR)]</ref>. Бирок расмий маалыматтарда лагерде 338 адам өлгөнү айтылган. == Кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу == [[Файл:Gacaca_trial_2.jpg|thumb|280x280px|Гачача сотунун отуруму]] 1994-жылы Руандада болгон геноцидден кийин, адамзатка каршы кылмыштарга жана массалык өлтүрүүлөргө катышкан деген айып менен 120 000 ашуун киши камакка алынган. 1996-жылдын 30-августунда, 1990-жылдын 1-октябрынан бери жасалган мындай кылмыштарды соттук жол менен кароо тартибин белгилеген мыйзам жарыяланган, ал эми ошол жылдын декабрында алгачкы сот процесстери башталган. Геноцид жана жарандык согуш учурунда өлкөнүн укуктук системасы дээрлик толугу менен кыйраган. Мамлекеттик мекемелер, анын ичинде сот органдары ишин токтотуп, алардын кызматкерлери, соттору жана прокурорлору өлтүрүлгөн же качып кеткен. Мисалы, 750 соттордун ичинен 1997-жылга карата болгону 244 калган, калгандары же каза болуп, же өлкөнү таштап кетишкен. 1997-жылы өлкөдө боюнча болгону 50 гана жактоочу (адвокат) иштеген<ref>[https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf African Studies Quarterly. After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda]</ref>. Бул шартта сот иштери өтө жай жүрүп, 2000-жылга чейин болгону 3343 иш каралган. Соттолгондордун 20% өлүм жазасы, 32% өмүр бою эркинен ажыратуу жазасы берилсе, 20% акталган. Камактагыларга карата бардык иштерди карап чыгуу 200 жылга чейин созулушу мүмкүн экени эсептелген. Мындай абалды жеңилдетүү үчүн 2001-жылы иштерди коллективдуу караган Гачача (руанда тилинде gacaca) аттуу элдик сотторду түзүү тууралуу мыйзам кабыл алынган<ref>[https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ Tully, L. Danielle. Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda]</ref>. Бул соттор административдик деңгээлде түзүлүп, камактагылар боюнча иштерди тезирээк кароону максаттаган<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3557753.stm BBC. Rwanda still searching for justice]</ref>. Алар 2002-жылдын 18-июнунда ишин баштап Гачача соттору 2012-жылы жабылганга чейин 1 миллионго жакын кылмыш ишин карап чыкканга үлгүргөн<ref>[https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm American Society of International Law Insights. Rwanda’s ''Gacaca'' Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice]</ref>. Гачача соттору көптөгөн сын-пикирлерге кабылган. Сотторду эл өзү шайлаган жана аларга кыска убакыттык даярдоо курстары өткөрүлгөн, бирок алардын юридикалык татаал иштерди карай алаарына шек жаралган. Кээ бир соттор геноцидге катышкан деген айыптардан улам кызматтан четтетилген. Көпчүлүк учурда айыпталуучуларда адвокат болбой, өкүмдү жогорку соттордо даттанууга мүмкүнчүлүк берилген эмес. Айрым күбөлөр коркутууга кабылганын билдиришкен. Ошондой эле, айрым байкоочулардын пикиринде, Гачача соттору РПФ партиясынын көзөмөлүндө болуп, РПФ тарабынан жасалган кылмыштар бул соттук отурумда каралган эмес<ref>[https://www.researchgate.net/publication/236757905_Gacaca_Truth_Justice_and_Reconciliation_in_Postconflict_Rwanda Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Postconflict Rwanda?]</ref>. === Руанда боюнча эл аралык трибунал === 1994-жылдын 8-ноябрында Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңеши Руандадагы жогорку даражалуу кызмат адамдарынын кылмыштарын иликтөө жана жазага тартуу үчүн Руанда боюнча Эл аралык трибуналын түзгөн. Бул органга «гуманитардык укуктун олуттуу бузулууларын» жасаган адамдарды соттоо милдети жүктөлгөн<ref name=":7">[https://international-review.icrc.org/sites/default/files/reviews-pdf/2020-11/277.pdf Крис Майна Питер. Международный уголовный трибунал по Руанде: призвать убийц к ответу]</ref>. Танзаниялык адвокат, аз камсыз болгон айыпталуучуларды коргогон Крис Майна Питердин пикири боюнча, бул трибунал иш жүзүндө БУУ тарабынан түзүлгөн Югославия боюнча трибуналдын бөлүмү болгон. Экөөнүн ортосунда кадрдык жана административдик байланыштар, жалпы кызматтар болгон<ref name=":7" />. Трибунал өз ишин 2015-жылдын 31-декабрында аяктаган. Анын укуктук милдеттери Кылмыш трибуналдары үчүн эл аралык калдык механизми деп аталган жаңы түзүмгө өткөрүлгөн<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2568318 TACC. Международный трибунал по Руанде прекратил свое существование]</ref>. == Геноцидди тануудан баш тартуу == 2014-жылдын октябрь айында BBC Two телеканалында Руандадагы геноцид тууралуу документалдуу тасма көрсөтүлүп<ref>[https://www.theguardian.com/media/2015/mar/02/bbc-rwanda-documentary-inquiry The Guardian. BBC should face criminal action over Rwanda documentary, says inquiry]</ref>, анда РПФнын лидери Пол Кагаме өлкө президенти Жювеналь Хабьяримананын учагын атып түшүрүүгө катышы болушу мүмкүн деген божомол айтылган. Ошондой эле айрым америкалык изилдөөчүлөрдүн пикиринде, геноцидде каза болгондордун көпчүлүгүн тутсилар эмес, РПФ тарабынан өлтүрүлгөн хутулар түзгөнү көрсөтүлгөн<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-29732242 BBC. Rwanda MPs condemn BBC Untold Story programme on genocide]</ref>. Бул фильм илимий чөйрөнүн катуу сынына кабылып, Руанде киньяруанда тилиндеги BBC берүүлөрүнө тыюу салынган жана расмий иликтөө башталган<ref>[https://www.newtimes.co.rw/article/113406/News/bbc-probe-team-begins-work-tomorrow The New Times. BBC probe team begins work tomorrow]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary The Guardian. Rwanda bans BBC broadcasts over genocide documentary]</ref><ref>[https://www.newtimes.co.rw/article/112340/News/bbc-genocide-film-protest-letter-by-38-international-researchers-and-historians The New Times. BBC Genocide film: Protest letter by 38 international researchers and historians]</ref>. Ошол эле жылдын ноябрында Арушадагы эл аралык трибуналда РПФ лидери президенттин учагын атып түшүрүүнү буйруган деп көрсөтмө берүүгө даярданып жаткан мурдагы руандалык аскер Найробиде белгисиз адамдар тарабынан уурдалган<ref>[https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx?region=global The Times. Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted]</ref>. Руандада геноцидди жокко чыгаруу кылмыш жоопкерчилигине тартылуучу аракет болуп саналат<ref>[https://web.archive.org/web/20200216140129/https://uk.reuters.com/article/uk-rwanda-ictr-lawyer/rwanda-frees-u-s-lawyer-due-to-health-charges-remain-idUKTRE65G4WP20100617 Reuters. Rwanda frees U.S. lawyer due to health, charges remain.]</ref>. Жүздөгөн руандалыктар «геноцид идеологиясын жайылтуу», «ревизионизм» жана массалык кыргынга байланыштуу башка беренелер боюнча айыпталып, соттолгон. Мисалы, «геноцидди кайра карап чыгуу жана башка тиешелүү кылмыштар» боюнча айыпталган 489 кишинин ичинен: 5 адам өмүр бою эркинен ажыратылган, дагы 5 адам 20 жылга кесилген, 211 адам 5тен 10 жылга чейин, 169 адам 5 жылдан аз мөөнөткө соттолгон<ref name=":8" />. Адам укуктарын коргоочу Amnesty International уюму Руанда бийлигин бул мыйзамдарды оппозициячыл пикирдеги адамдарды куугунтуктоо үчүн колдонууда деп айыптаган<ref name=":8">[https://web.archive.org/web/20131230120943/http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013 Amnesty International. Annual Report 2013. Rwanda]</ref>. == Геноциддин маданияттагы чагылдырылышы == Руандадагы геноцид тууралуу бир нече көркөм жана документалдуу фильмдер тартылган. Алардын айрымдары эл аралык деңгээлде таанылып, геноциддин масштабы жана адамзатка тийгизген терең таасири тууралуу дүйнө коомчулугуна эске салууну максат кылат: * «Hotel Rwanda» («Руанда мейманканасы»). * «Shooting Dogs» («Иттерди атуу»). * «Sometimes in April» («Апрель айынын бир күнүндө»). * «The Day God Walked Away» («Кудай бизди таштап кеткен күн»). * «Sunday in Kigali» («Кигалидеги жекшемби»). * «Shake Hands with the Devil» («Шайтан менен кол алышуу») — Ромео Даллердин ошол эле аталыштагы китебинин негизинде тартылган. * «Kinyarwanda». * «Trees of Peace» («Тынчтык дарактары»). * «Ezra» («Жамандык»). * «Black Earth Rising» («Кара жердин чыгышы») — сериалдык формада тартылган. * «A Brilliant Genocide» («Кереметтүү талкалангандар») — документалдуу тасма. * «Petit Pays» («Кичинекей өлкө») — ошол эле аталыштагы китептин негизинде. == Колдонулган адабияттар == * Кривушин. И. В. «Сто дней во власти безумия. Руандийский геноцид 1994 г». Эксмо. 2017. <nowiki>ISBN 978-5-699-99963-7</nowiki> * Гуревич Ф. «Мы вынуждены сообщить вам, что завтра нас и нашу семью убьют. Истории из Руанды». Высшая школа экономики. 2015. <nowiki>ISBN 978-5-7598-1129-9</nowiki> * Carl Wilkens. I’m not leaving. 2011. <nowiki>ISBN 978-1450780803</nowiki> * Жиль Куртманш. Воскресный день у бассейна в Кигали. Флюид/FreeFly. 2006. ISBN 5-98358-076-0 == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://unictr.irmct.org/ United Nations. International Residual Mechanism for Criminal Tribunals] * [https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/etc/slaughter.html PBS. Руандадагы геноциддин хроникасы] * [https://web.archive.org/web/20100501003013/http://www.un.org/russian/events/rwanda/resources.html Руандадагы геноцид боюнча БУУ документтери] * [https://web.archive.org/web/20160224130824/http://gacaca.rw/ Гагача сотунун архиви] [[Категория:Руандадагы геноцид]] atk2wrjcslhdukqnzoafzdgw81vrsi7 4 137589 648711 648682 2026-06-22T12:01:34Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648711 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114561}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35486}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3127}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]] |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1051}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 6mz4f58hwtftl0766dhhkf5p7vdr3o1 4 137601 648710 648681 2026-06-22T12:01:33Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 648710 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114561}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35486}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13636}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12814}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11067}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8507}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|<span style="color:gray">Baydastann</span>]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7965}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7216}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5950}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4953}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4499}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 34 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3127}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1441}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 51 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 52 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1126}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 54 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 55 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1051}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 56 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 63 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:851}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Incall|Incall]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:610}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|<span style="color:gray">Makenzis</span>]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:525}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 104 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 105 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 106 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 107 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 108 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 109 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 114 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 115 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 116 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 117 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 118 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 119 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 120 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 121 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 122 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 123 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 124 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 125 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 126 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 128 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 129 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 131 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 132 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 133 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 134 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 135 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 136 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 137 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 139 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 140 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 141 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 142 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 143 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 144 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 145 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 146 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 147 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 148 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 149 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 150 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} {{/end}} 6atcoytdlmh1xj9i1qfy0sflxkvbme8 0 150628 648727 640689 2026-06-22T23:52:16Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648727 wikitext text/x-wiki '''Саратов облусу''' — Россия Федерациясынын субъекттеринин бири, Волга федералдык округунда жайгашкан облус<ref>[https://www.britannica.com/place/Saratov-oblast-Russia Encyclopædia Britannica. Saratov]</ref>. Административдик борбору — [[Саратов]] шаары. Түштүгүнөн Волгоград облусу, батышынан Воронеж облусу, түндүк-батышынан Тамбов облусу, түндүгүнөн Пенза, Самара жана Ульяновск облустары, ал эми түштүк-чыгышынан Казакстан менен чектешет. Чек араларынын жалпы узундугу 3500 кмден ашат<ref name=":0">{{Cite web |title=Правительство Саратовской области. Саратовская область |url=https://saratov.gov.ru/region/ |accessdate=2026-03-02 |archivedate=2026-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260329015932/https://saratov.gov.ru/region/ }}</ref>. 1934-жылы 10-январда Төмөнкү Волга крайын бөлүү менен Саратов крайы, ал эми 1936-жылы 5-декабрда СССР Конституциясына ылайык Саратов облусу катары түзүлгөн<ref>[https://saratov.gov.ru/region/history/ Правительство Саратовской области. История Саратовской области]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Облус 1780-жылы түзүлгөн Саратов губерниясынын тарыхый аймагында жайгашкан. == Географиясы == Саратовская обласу Орусиянын Европадагы бөлүгүндө, Төмөнкү Волга аймагында жайгашкан. Облус аймагынын жалпы аянты — 101 200 км². Аймагы чыгыштан батышка 576 км, түндүктөн түштүккө 335 км чейин созулуп жайгашкан. Аймагынын түштүгүндө талаалар, түндүгүндө токойлор кездешет. Волга дарыясы облус аркылуу өтүп, аймакты экиге бөлөт: оң жээк жана сол жээк. Оң жээги сол жээгине салыштырмалуу рельфинин бийитиги менен мүнөздөлөт (бийиктиги 369 м чейин жетет)<ref name=":0" />. === Климаты === Облустун климаты континенталдуу болуп, жайкысын кургак жана ысык, кышында муздак аба ырайы менен мүнөздөлөт. Жамгыр аз жаайт жана көп учурда кургакчылык орун алат. Башкы суу булагы болуп Волга дарыясы жана анын куймалары эсептелет<ref name=":0" />. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://saratov.gov.ru/ Саратов облусунун өкмөтү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610095906/http://saratov.gov.ru/ |date=2019-06-10 }} {{Орусия Федерациясынын субъектилери}} [[Категория:Административдик бирдиктер арип боюнча]] le8hqy5kw6y7heibdvfht2x89zfla8n 0 150763 648720 644646 2026-06-22T18:29:56Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648720 wikitext text/x-wiki '''Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ыйгарым укуктуу өкүлчүлүгү''' ({{Lang-ru|Список полпредов президента Кыргызстана в областях}}) [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] жергиликтүү аткаруу бийлигинин башчысы жергиликтүү [[Аткаруу бийлиги|аткаруу бийлигинин]] башчысы болуп саналат. Президенттин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн тизмеси 1991-жылдын экинчи жарымынан бери, башкача айтканда, аткаруу комитеттери жоюлуп, аймактык администрациялардын башчыларынын кызматтары киргизилгенден бери иштеп келет. 2012-жылдын 16-августунда облустардын акимдери "Кыргыстан Республикасынын Өкмөтүнүн облустагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрү" болуп өзгөртүлгөн. 2021-жылдын 15-июлунан тартып ыйгарым укуктуу өкүлдөр Кыргызстандын өкмөтүнө эмес, Кыргызстандын президентине [[Кыргыз Республикасынын президенти|баш]] ийишет <ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyk.org/a/31369794.html|title=Президент подчинил себе глав областей|lang=ru|first=Айбек|last=Бийбосунов|date=2021-07-21}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kg/ru/p/ukaz_302|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ от 15 июля 2021 года УП № 302 О полномочном представителе Президента Кыргызской Республики в области|lang=ru}}</ref>. == [[Баткен облусу]] == # Айбалаев, Мамат Марипович (13.10.1999 - 19.11.2003). # Шадиев, Аскарбек Алимбаевич (2003-жылдын ноябры - 2005-жылдын январы) # [[Нурмухамбетов, Замирбек Джолгашбаевич|Нурмухамбетов, Замирбек Жолгашбаевич]] - врид. (19-29.01.2005) # [[Кошматов, Баратали Туранович]] - (29.01.2005 - 24.03.2005) # [[Айжигитов, Султанбай Абдрашитович]] (2005-ж. И.О., аким 06.02.2006-01.11.2008) # [[Джумабеков, Маратбек|Жумабеков, Маратбек]] (12.01.2008 – 10.12.2009) # [[Тагаев, Айтибай Султанович]] (17.12.2009 - 04.04.2010) # [[Орозова, Карамат Бабашовна]] (губернатордун милдетин аткаруучу: 04.2010 - 05.2010) # [[Айжигитов, Султанбай Абдрашитович]] (2010-жылдын 14-майынан 2011-жылдын 20-январына чейин вице-президент болуп дайындалган) # [[Бурканов, Арзыбек Орозматович]] (20.01.2011 - 01.02.2012) # [[Разаков, Жениш Парпиевич|Разаков, Жеңиш Парпиевич]] (01.02.2012 - 2016) # [[Халмурзаев, Абиш Алыбаевич]] (13.07.2016 - 01.04.2019) # [[Мадумаров, Акрам Камбаралиевич]] (01.04.2019 - 13.02.2020) # [[Абдрахманов, Алишер Орозбаевич]] (13.02.2020 - 6.10.2020) # [[Жалалов, Жаныбек Махматалиевич]] (10.16.2020 - 15.02.2021) # Суваналиев, Өмүрбек Исакович (15.02.2021 - 5.05.2021) # Алимбаев, Абдикарим Карбекович (5.05.2021 - 24.12.24) # [[Шаменов, Айбек Асанович]] (24.12.24 - азыркы) == [[Жалал-Абад облусу]] == # [[Бекмамат Осмонов|Осмонов, Бекмамат]] (1992—1993) # [[Тагаев, Абдыжапар Абдыкаарович]] (1993—1995)<ref>{{Cite web|title=ТАГАЕВ Абдужапар Тагаевич|publisher=Centrasia|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1057438917|accessdate=2026-03-10|archivedate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712085905/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1057438917}}.</ref> # [[Бакиев Курманбек Салиевич|Бакиев, Курманбек Салиевич]] (1995—1997). # ? # [[Урманаев, Султан Исакунович]] (31 декабря 2000 − 9 апреля 2002). # [[Шарипов, Жусупбек Шарипович]] (10 апреля 2002 — март 2005). # [[Жээнбеков, Жусупбек]] (провозглашен «Председателем Народного Кенеша Области» В Ходе «Тюльпановой Революции», 25.03.2005 утверждён {{М.а}} акима области правительством К. Бакиева) — 19.01.2006 /уволен в отставку, однако его сторонники организовали акции массового протеста, 24.01.2006 года возвращён на пост акима # [[Айдаралиев, Искендер]], и. о. (19-24.01.2006, фактически уехал из области 23.01, вновь: с конца января 2006 — 27 ноября 2007) # [[Масиров, Кошбай]] (27 ноября 2007 — 8 апреля 2010) # [[Камчыбек Ташиев|Ташиев, Камчыбек Кыдыршаевич]] (8.04.2010- # [[Джеенбеков, Жусупжан Амражанович]] (Избран На «Курултае» 14.04.2010, Уступил Асанову # [[Рахмонов, Пайзулла]] (Избран «Курултаем» Бакиевцев И Занял Обладминистрацию 19.04.2010-21.04.2010) # Асанов, Бектур Жантороевич (Назначен «Временным Правительством», 14 Апр. 2010/Реально Взял Власть И Акимат 21.04-13.05.2010, Свергнут «Бакиевцами»). # [[Ажиматов, Шайир]] (Провозглашен Акимом На Митинге Сторонников Вп 14.05.2010- # [[Нарматов, Ильич]] (Избран Акимом «Координационным Советом» Оппозиции, 15.05.2010- # Асанов, Бектур Жантороевич (до 8.07.2011) # Турсунбаев, Азизбек Атакозуевич (8.07.2011-17.08.2012) # [[Торомаматов, Жусубали Кыргызбаевич]] (17.08.2012-3.03.2014) # [[Джеенбеков, Жусупжан]] (3.03.2014-12.08.2014) # [[Эгембердиева, Жумагуль]], Врио С 12.08.2014 — 09.2016<ref>{{Cite web|url=http://kyrtag.kg/society/zhumagul-egemberdieva-naznachena-direktorom-gosagentstva-po-delam-mestnogo-samoupravleniya-i-mezhetn|title=Архивированная копия|accessdate=2026-03-10|archivedate=2017-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813181242/http://kyrtag.kg/society/zhumagul-egemberdieva-naznachena-direktorom-gosagentstva-po-delam-mestnogo-samoupravleniya-i-mezhetn}}</ref> # [[Сатыбалдиев, Кыянбек Урмаматович]] с октября 2016<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20161006/1029580608/satybaldiev-kyyanbek-biografiya.html|title=Сатыбалдиев Кыянбек Урмаматович. Биография<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref>-22.01.2020 # Мирзахмедов, Нурболот Сабиржанович (23.01.2020 — 11.07.24) # [[Текебаев, Тилек Кыдырмаевич]] (11.07.24 — н.в.) == [[Ысык-Көл облусу]] == # [[Сааданбеков, Жумагул Сааданбекович]] (март 1992-1996). # [[Касымов, Тойчубек Касымович]] (1996-2000). # [[Шарипов, Жусупбек Шарипович]] (30-декабрь, 2000-жыл, апрель 2002). # [[Анапияев, Эмильбек Абылович|Анапияев Эмилбек Абылович]] (Г.Р. 1967) Аким (11.04.2002-7.12.2003) # [[Шайлиева, Токон Асановна]] (2003-жылдын 7-декабрынан март 2005-ж.). # [[Молдоташев, Ишенбай Курманович]] (К.Бакиевдин өкмөтү тарабынан 2005-жылдын 28-мартынан баштап акимдин милдетин аткаруучу болуп бекитилген, иш жүзүндө 2005-жылдын 25-мартынан 2005-жылдын 18-апрелине чейин). # Өмүралиев, Эсенгул Касымович (18.04.2005-24.11.2006) # [[Исаев, Кыдыкбек Шайдинович]] (24.11.2006-07.04.2010) # [[Манжалов, Раимбек|Манжалов, Райымбек]] («Элдик губернатор» 7.04.2010- # [[Асанакунов, Мирбек Аскерович]] (И. О. 04.2010-01.2011) # [[Абдылдаев Нурдин Туратбекович]] (20.01.2011-04.08.2011) # [[Асанакунов, Мирбек Аскерович]] (08.04.2011-июнь 2013 <ref>{{Cite web|url=http://www.vb.kg/doc/227446_asanakynov_mirbek_askerovich.html|title=Асанакунов Мирбек Аскерович<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Эмилбек Каптагаев|Каптагаев, Эмилбек Саламатович]] 2013 - 01.2016 # Акибаев, Асхат Акибаевич 01.2016 - 17.03.2017 <ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1454077403|title=АКИБАЕВ Асхат Акибаевич {{!}} ЦентрАзия<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kg/ru/post/s/russkiy-rasporyazheniem-premer-ministra-temira-sarieva-novyim-glavoy-issyik-kulskoy-oblasti-stal-ashat-akibaev|title=«Распоряжением Премьер-министра Темира Сариева новым главой Иссык-Кульской области стал Асхат Акибаев» {{!}} Кабинет Министров Кыргызской Республики<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Жылкыбаев, Узарбек Казиевич]] (17.03.2017 <ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20151201/1020549017/biografiya-uzarbeka-zhylkybaeva.html|title=Жылкыбаев Узарбек Казиевич. Биография<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> - 24.07.2017) # ? # ? # [[Далиев, Уланбек Эшенович]] (16.02.24 - азыркы) == [[Нарын облусу]] == # [[Айтбаев, Таштемир Сыдыгалиевич]] (1943 Г.Р.) 1-секрет. (1991-1991-ж. февраль). # [[Ашыралиев, Кемел Жакешович]] (1942 Г.Р.) 1-катчы/Аким (1991-1993). # [[Болотбеков, Бейшенбек]] (1993-1996-жылдардын сентябры). # [[Узакбаев, Эмилбек Узакбаевич]] (1996-1998-ж. декабрь). # [[Салымбеков Аскар Мааткабылович|Салымбеков, Аскар Мааткабылович]] (31.12.1999 – 14.01.2005). # [[Медетбеков, Шамшыбек Осмонкулович]] (19-январь, 2005 – апрель 2005). # [[Азылов, Жыргалбек Кумарович]] - И.О., Аким (13.04.2005-27.07.2007) # [[Касмалиев, Ажыбек Кадыркулович]] (2007-жылдын 27-июлу - 2008-жылдын 11-январы) # Суваналиев, Өмүрбек Исакович (11-январь, 2008-ноябрь, 2009-ж.) # Чекиев, Тынчтыкбек Бешкемпирович (2009-жылдын 11-ноябры - 2010-жылдын 9-марты) # [[Акматалиев, Алмазбек Акматалиевич]] (09.03.2010-7.04.2010) # [[Эсенбеков, Адыл]] (“Элдик губернатор” 04/7/2010-07/10/2010 # [[Мамбетов, Турдубек Мамбетович]] (10.07.2010-15.02.2011) # [[Муратбеков, Канатбек Камбарбекович]] (15.02.2011-12.3.2013) # [[Кайыпов, Аманбай Кайыпович]] (2013-жылдын 3-декабры - ?) # ? # Ашимбаев Сабыркул Абасович (20.09.2020-20.07.2022) # [[Эргешов Алтынбек Калдарович|Эргешов, Алтынбек Калдарович]] (4.07.22 - 25.06.25) # [[Сатаров, Нурбек Бейшеналиевич]] (27.06.25 - азыркы) == [[Ош облусу]] == # [[Сыдыков, Батырали Сыдыкович]] (1991—1993). # [[Абдыганы Эркебаев|Эркебаев, Абдыгани Эркебаевич]] (1993—1995). # Рустенбеков, Жаныш Султанкулович (1949 Г. Р.), Аким (1995—1996). # [[Амангелди Муралиев|Муралиев, Амангельды Мурсадыкович]] (1947 Г. Р.), Аким (Июль 1996—1999) # [[Акматалиев, Темирбек Асанбекович]] (1999—2000). # [[Касиев, Накен Касиевич]] (31 Декабря 2000- 19 Января 2005). # [[Джолдошев, Кубанычбек Ниязович]] (28 Января — Март 2005). # Артыков, Анвар Артыкович (19.03.2005 Избран «Председателем Народного Кенеша Ошской Области», 20.03.2005 Ненадолго Арестован, 25.03.2005 Официально Утвержден И. О. Акима Области Правительством К.Бакиева, А Затем И Акимом-9.12.2005); # [[Закиров, Адам Закирович]], И. О. Губернатора (9.12.2005-2006) # Сатыбалдиев, Жанторо Жолдошевич (24 Мая 2006 — 27 Ноября 2007) # [[Аалы Карашев|Карашев, Аалы Азимович]] (27 Ноября 2007-10.2009). # [[Бакиров, Мамасадык Сабирович]] (27.10.2009-04.2010) # [[Жээнбеков Сооронбай Шарипович|Жээнбеков, Сооронбай Шарипович]] (9.04.2010-13.05.2010, Свергнут «Бакиевцами») # [[Бакиров, Мамасадык Сабирович]] (13.05.2010, Утром Провозглашен Акимом «Бакиевцами», Вечером Отказался От Должности) # [[Кадырбаев, Айтмамат Тентибаевич]] (Утвержден «Бакиевцами», 13.05.2010- # [[Жээнбеков Сооронбай Шарипович|Жээнбеков, Сооронбай Шарипович]] (05.2010 - 11.12.2015 # [[Сарыбашев, Таалайбек Насырбекович]] (11.12.2015<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20151210/1020770425.html|title=Сарыбашев Таалайбек Насирбекович. Биография<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> — ?) # [[Жылкыбаев, Узарбек Казиевич]] (18 июля 2018 - 8-август 2020) # Юсупов Байыш Юсупович (8-август 2020- 19-октябрь 2020) # Абдураимов Жарасул Осмоналиевич (19-октябрь 2020- 22-июль 2021) # Жамалдинов Зиядин Исламович с 22-июль 2021-год<ref>{{Cite web|url=https://kaktus.media/doc/377698_znakom_s_kamchy_kolbaevym_i_naryshal_pdd._chto_izvestno_o_novom_polprede_oshskoy_oblasti.html|title=Знаком с Камчы Кольбаевым и нарушал ПДД. Что известно о новом полпреде Ошской области}}</ref> # [[Джантаев, Эльчибек Нуржадыевич]] (14.04.23 — н.в) == [[Талас облусу]] == # [[Кенесариев, Абдыкадыр]] (1937 Г. Р.), 1-секрет. (1991-жылдын февраль-?). # [[Касымов, Тойчубек Касымович]] (1992-1996). # [[Акматалиев, Темирбек Асанбекович]] (1998-1999). # [[Карачалов, Кенешбек Касымович|Карачалов, Кеңешбек Касымович]] (6-декабрь, 1999-ж. - 2002-жыл). # [[Айдаралиев, Искендер Рыспекович]] (2002-жылдын декабры - 2006-жылдын 19-январы жана кайрадан 24.01 - ?.2006-жылдан баштап) # [[Жээнбеков, Жусупбек]] (19-23.01.2006 жана 2006-жылдын январынан 19-декабрына чейин) # [[Мураталиев, Байымбет Молдалиевич]] (20.12.2006-01.11.2008) # [[Болотбеков, Бейшенбек]] (11.01.2008-6/7.04.2010) # [[Абдылдаев, Шералы Итибаевич]] (“Элдик губернатор” 06.04.2010- # [[Курманалиева, Койсун Аблабековна]] (14.04.2010-04.6.2015) # [[Джуманазаров, Байышбек Токтомушевич|Жуманазаров, Байышбек Токтомушевич]] (27.05.2015-20.06.2016 <ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20160620/1026736536.html|title=Полпред в Таласской области ушел в отставку, новым назначен Кенекеев<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Кенекеев, Даир Атакулович]] (20.07.2016 - ?) # ? # ? # [[Дарданов, Нурлан Камалбекович]] (04.03.2023 - 31.07.2024) # Джумаев, Эрмат Жумаевич (2024-жылдын 2-августу – азыркы) == [[Чүй облусу]] == # [[Мамонтов, Валерий Григорьевич]] (1940-жылы туулган) 1-катчы (1991-жылдын февралы-1991) # [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов, Апас Жумагулович]] (1934-ж. т.), 1-катчы/аким (1991-1993) # [[Феликс Кулов|Кулов, Феликс Шаршенбаевич]] (1993-жылдын декабры - 1997-жылдын апрели). # [[Бакиев Курманбек Салиевич|Бакиев, Курманбек Салиевич]] (1997-2000-ж. декабрь). # [[Касымов, Тойчубек Касымович]] (2000-февраль 2004). # [[Кангельдиев, Азамат Нурказыевич|Кангелдиев, Азамат Нурказыевич]] (7-февраль, 2004-ж. - 25.03.2005). # [[Кулмурзаев, Тургунбек Насипбекович]] (И. О. 25.03.2005-7.11.2006) # [[Сыйданов, Кубанычбек Сыйданович]] (13.11.2006-23.01.2009). # [[Кумаров, Болоткан Советбекович]] (26.01.2009-04.2010) # Абдрахманов, Сагынбек Уметалиевич (I. O. 04.2010-23.12.2010) # [[Кубанычбек Кулматов|Кулматов, Кубанычбек Кеңешович]] (7.08.2013- 01.2014) # [[Канатбек Исаев|Исаев, Канатбек Кедейканович]] (20.02.2014-29.06.2015) # [[Кудайбергенов, Бактыбек Жапарович]] (13.07.2015 - ?) # ? # ? # ? # [[Джумагазиев, Канат Сагынович|Жумагазиев, Канат Сагынович]] (7.03.2023 – азыркы) == [[Бишкек]] == # [[Чиналиев, Улукбек Кожомжарович|Чыналиев, Улукбек Кожомжарович]] (Г.Р. 1946) 1-секрет. (1985-91). # [[Абакиров Омурбек|Абакиров Өмүрбек]] (1950-93) бөлүм. Горадм-I (1992-93). # [[Феликс Кулов|Кулов, Феликс Шаршенбаевич]] (1998-ж., апрель 1999-ж.). # Керимкулов, Медетбек Темирбекович (апрель 1999-03.2005). # [[Жээнбеков Равшан|Равшан Жээнбеков]] - Актёр (03-04.2005) # [[Салымбеков Аскар Мааткабылович|Салымбеков, Аскар Мааткабылович]] И.О. (20-08-18-2005). # [[Ногоев, Арстанбек Иманкулович]] (18.08.2005-10.10.2007). # [[Данияр Үсөнов|Үсөнов, Данияр Токтогулович]] (10.10.2007-7.07.2008) # [[Нариман Түлеев|Түлеев, Нариман Ташболотович]] (7.07.2008-8.04.2010) # Өмүркулов, Иса Шейшенкулович (8.04.2010 - февраль 2011 - декабрь 2014 # [[Кубанычбек Кулматов|Кулматов, Кубанычбек Кеңешович]] (15-январь, 2014-жыл – 9-февраль, 2016-жыл) # [[Ибраимов Албек Сабирбекович|Ибраимов, Албек Сабирбекович]] (2016-жылдын 27-февралы - 2018-жылдын 19-июлу) # Жунушалиев, Айбек Джанышбекович (26.08.2021 - 24.02.22) # [[Абдыкадыров Эмилбек Мырзакулович|Абдыкадыров, Эмилбек Мырзакулович]] (24.02.22 - 31.10.2023) # Жунушалиев, Айбек Джанышбекович (31.10.2023-ж.) == [[Ош]] == # [[Мамыров, Абдыманап]] 1991 - 1994 <ref name="Junisbai" /> # Керимкулов, Медетбек Темирбекович 1994-1995 <ref>{{Cite web|url=http://rus.gateway.kg/gosudarstvo/gosudarstvo/pravitelstvo/sostav-pravitelstva-kyrgyzskoy-res/|title=Состав Правительства Кыргызской Республики — Kyrgyzstan Review<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2026-03-10|archivedate=2017-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914024559/http://rus.gateway.kg/gosudarstvo/gosudarstvo/pravitelstvo/sostav-pravitelstva-kyrgyzskoy-res/}}</ref> # [[Алыкулов, Муканбек Калмаматович]] 1995-жылдын февралы <ref name="alykulov">{{Cite web|title=Задержаны подозреваемые в разбойном нападении на экс-мэра Оша|url=https://24.kg/obschestvo/1569_zaderjanyi_podozrevaemyie_v_razboynom_napadenii_na_eks-mera_osha/}}.</ref> <ref name="Junisbai" /> - 1996 <ref name="alykulov" /> <ref name="Junisbai" /> # [[Райымбеков, Ж|Райымбеков, Ж.]] 1996-жылдын ноябры <ref name="Junisbai" /> - 1998-жылдын апрели <ref name="Junisbai" /> # [[Тагаев, Абдыжапар Абдыкаарович]] апрель 1998 <ref name="tagaevbio">{{Cite web|title=ТАГАЕВ Абдужапар Тагаевич|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1057438917|accessdate=2026-03-10|archivedate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712085905/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1057438917}}.</ref> <ref name="Junisbai" /> - 1999 <ref name="tagaevbio" /> # [[Шарипов, Жусупбек Шарипович]] 1999 <ref>{{Cite web|title=ШАРИПОВ Жусупбек Шарипович|url=http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1018468884|accessdate=2026-03-10|archivedate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712090617/http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1018468884}}.</ref> - 30.12.2001 <ref name="30dec2001">{{Cite web|title=Newsline - January 3, 2001|url=https://www.rferl.org/a/1142311.html}}.</ref> # Сатыбалдиев, Жантөрө Жолдошевич 2000—2003 <ref>{{Cite web|url=http://knews.kg/2011/09/satyibaldiev-jantoro-joldoshevich/|title=Сатыбалдиев Жанторо Жолдошевич<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Чырмашев, Сатыбалды|Чирмашев, Сатыбалды]] 11/19/2003 -- <ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1069189260|title=Сатыбалды Чырмашев избран мэром города Ош {{!}} ЦентрАзия<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Бакиров, Мамасадык Сабирович]] 2005-жылдын апрелинен сентябрына чейин <ref>{{Cite web|url=http://birbol.kg/ru/dt_team/bakirov-mamasadyk-sabirovich/|title=Архивированная копия|accessdate=2026-03-10|archivedate=2017-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813151119/http://birbol.kg/ru/dt_team/bakirov-mamasadyk-sabirovich/}}</ref> # [[Исаков, Жумадыл Ырысбаевич]] 08.2005-01.2009 <ref>{{Cite web|url=http://www.gov.kg/?page_id=42895&lang=ru|title=Башкы {{!}} Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # [[Мырзакматов, Мелис Жоошбаевич]] 2009—2013 # [[Кадырбаев, Айтмамат Тентибаевич]] 15.01.2014 - 3.07.2018 <ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/2442063.html|title=В Оше сменился глава города - ИА REGNUM<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2026-03-10|archivedate=2019-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607070640/https://regnum.ru/news/2442063.html}}</ref> # [[Сарыбашев, Таалайбек Насирбекович|Сарыбашев, Таалайбек Насирбекович,]] 18.07.2018 <ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kg/society/20180718/1040238578/osh-taalajbek-sarybashev-fakty-mehr.html|title=Над ним держали зонт — 6 фактов о новом мэре Оша Сарыбашеве<!-- Заголовок добавлен ботом -->}}</ref> # ? # [[Жетигенов Бакытбек Женишбекович|Жетигенов Бакытбек Жеңишбекович]] ( - январь 2025 ) # [[Жеңишбек Токторбаев|Токторбаев, Жеңишбек Шермаматович]] (23.01.2025) == Ошондой эле караңыз == * Казакстандын аймактык акимдеринин тизмеси * Өзбекстандын облустарынын акимдеринин тизмеси * Түркмөнстандын аймактык акимдеринин тизмеси * Түркмөнстандын аймактык акимдеринин тизмеси * Ош облусунун губернатору * Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ош облустук комитети * [[:Категория:Областные и окружные комитеты КП Киргизской ССР|Категория: Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын облустук жана райондук комитеттери]] * Категория:Навигация шаблондору:Кыргы ССРинин Аткаруу комитеттеринин төрагалары == Эскертүүлөр == {{Булактар}} == Шилтемелер == * [https://centrasia.org/cnt2.php?st=1076435355 Кыргызстан облустарынын акимдери/губернаторлору] * [https://www.gov.kg/ru/gov/s/7 Кыргыз Республикасынын Президентинин ыйгарым укуктуу өкүлдөрү] [[Категория:Кыргызстандын саясатчылары]] [[Категория:Кыргызстандын саясаты]] oag5gcx40fr293oa0ves96ake1z1vyd 0 150796 648743 642529 2026-06-23T10:15:27Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648743 wikitext text/x-wiki {{адаштырба|Гави}} {{Футболчу |ысмы = Хави |жынысы = м |лакап аты = Хави |толук аты = Хавьер Эрнандес Креус |сүрөт = Xavi Hernandez (31521652051).jpg |кеңдик = 300px |сүрөттүн баяндамасы = Хави 2016-жылы |төрөлгөн датасы = 25.01.1980 |азыркы клубу = карьерасын жыйынтыктады |төрөлгөн жери = [[Тарраса]], [[Барселона]], [[Каталония]], [[Испания]] |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Испания}} |бою = 170<ref name="ls">{{cite web |url=http://al-saddclub.com/the-players/xavi-hernandez/ |title=Xavi Hernandez |publisher=Al Sadd SC |lang=en |accessdate=2017-26-11 |url-status=dead }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |жетектөөчү буту = оң |позициясы = жарым коргоочу |жаштар клубдары = {{футболдук карьера |1991—1997|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]| }} |клубдар = {{футболдук карьера |1997—2015|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|505 (58) |1997—2000|→ {{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]] Б|55 (3) |2015—2019|{{желек|Катар}} Ал-Садд|82 (21) |'''1997—2019'''|'''Жалпы'''|'''642 (82)''' }} |улуттук курамасы = {{футболдук карьера |1997|{{желек|Испания}} Испания (17ге чейин)|10 (2) |1997—1998|{{желек|Испания}} Испания (18ге чейин)|10 (0) |1999|{{желек|Испания}} Испания (20га чейин)|6 (2) |1998—2001|{{желек|Испания}} Испания (21ге чейин)|25 (7) |2000|{{желек|Испания}} Испания (23кө чейин)|6 (2) |2000—2014|{{футбол|ESP}}|133 (13) }} |машыктыруучулук клубдары = {{футболдук карьера |2019—2021|{{желек|Катар}} Ал-Садд| |2021—2024|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]| }} |медалдары = {{турнир|[[Жайкы Олимпиада оюндары|Олимпиада оюндары]]}} {{медаль|Күмүш|[[2000 Жайкы Олимпиада оюндары|Сидней 2000]]|[[Футбол 2000 жайкы Олимпиада оюндарында|футбол]]}} {{турнир|[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[2010 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|ТАР 2010]]}} {{турнир|[[Конфедерациялар кубогу|Конфедерациялар кубоктору]]}} {{медаль|Коло|[[2009 Конфедерациялар кубогу|ТАР 2009]]}} {{медаль|Күмүш|[[2013 Конфедерациялар кубогу|Бразилия 2013]]}} {{турнир|[[Футбол боюнча Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[2008 Футбол боюнча Европа чемпионаты|Австрия/Швейцария 2008]]}} {{медаль|Алтын|[[2012 Футбол боюнча Европа чемпионаты|Польша/Украина 2012]]}} }} '''Хавье́р Эрна́ндес Кре́ус''' ({{lang-ca|Xavier Hernández i Creus}}), көбүнчө '''Ха́ви''' ({{lang-ca|Xavi}}) деген ысым менен таанымал (1980-жылы 25-январь туулган) — [[Испания|испаниялык]] [[футбол|футболчу]] жана машыктыруучу. «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубу жана [[Испания улуттук футбол курамасы|Испания курамасы]] үчүн ойногону менен белгилүү жарым коргоочу. Футбол тарыхындагы эң мыкты жарым коргоочулардын бири болуп эсептелинет. == Жаштык кези == Хави [[Барселона]] аймагындагы Таррасса шаарында төрөлгөн<ref name="barcelonasite">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |title=Xavi – Xavier Hernández Creus |publisher=[[FC Barcelona]] |accessdate=11 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228131333/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/xavi |archive-date=28 February 2015 }}</ref>. Ал «Барселона» клубунун «Ла Масия» академиясынын тарбиялануучусу болуп саналат. Хави жаш кезинде футболчулар [[Жон Барнс]], [[Пол Гаскойн]], [[Мэтт ле Тиссье]] жана [[Пеп Гвардиола|Пеп Гвардиоланын]] оюну менен сыймыктанып, аларды үлгү катары көргөн<ref>{{cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/features/big-interview-xavi-inside-mind-a-football-genius|title=The big interview: Xavi – inside the mind of a football genius|publisher=FourFourTwo|author1=Andrew Murray|date=27 June 2016|accessdate=29 July 2016|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225811/https://www.fourfourtwo.com/features/big-interview-xavi-inside-mind-a-football-genius/|url-status=live}}</ref><ref name=barnes>{{cite news|title=Barcelona playmaker Xavi on Gascoigne, Barnes and Le Tissier|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30058904|accessdate=16 November 2014|work=BBC Sport|date=14 November 2014|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225815/https://www.bbc.co.uk/sport/football/30058904/|url-status=live}}</ref>. == Клубдук карьерасы == === «Барселона» === [[File:2012 2013 - 06 Xavi Hernández.jpg|thumb|left|Хави капитан катары 2012-жылы]] ==== 1998–2001: Башталышы==== Хави негизги курамдагы алгачкы оюнун 1998-жылы Каталония Кубогунда «Лерида» клубуна каршы өткөргөн<ref>{{cite web |url=http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html |title=barça, partidos 1997/98 |publisher=Webdelcule.com |accessdate=16 March 2016 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225823/http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html/ |url-status=live |archivedate=2020-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928225823/http://www.webdelcule.com/partidos/pa1997-98.html/ }}</ref>. Ошол эле жылы ал биринчи голун Испания Суперкубогунда «Мальоркага» каршы киргизген. [[Ла Лига|Ла Лигада]] дебютун «[[Валенсия (футбол клубу)|Валенсия]]» клубуна каршы оюнда жасаган. Башында ал резервдик жана негизги курамда кезектешип ойногон, бирок жакшы оюн көрсөтүүсүнүн аркасында [[Луи ван Гал]] Хавини негизги командага толук которгон. Дебюттук сезонунда 26 оюн өткөрүп, 1999-жылы Ла Лиганын эң мыкты жаш оюнчусу деп табылган<ref>{{cite news |title='Xavi is eternal. He is football. He has made Barcelona what it is today' |url=https://www.theguardian.com/football/2015/may/31/xavi-barcelona-la-liga-sid-lowe |accessdate=5 November 2021 |work=The Guardian |quote=Pep Guardiola, former Barcelona manager, cited by Xavi as his role model, whom he replaced in the Catalans' midfield |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907202511/https://www.theguardian.com/football/2015/may/31/xavi-barcelona-la-liga-sid-lowe |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Xavi Hernandez |url=http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html |accessdate=5 November 2021 |agency=ESPN |archive-date=5 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105120045/http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html |url-status=live |archivedate=2021-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105120045/http://en.espn.co.uk/facupstories/sport/player/73073.html }}</ref>. ==== 2001–2008: Өсүү жана лидерлик ==== Бул мезгилде Хави командада негизги жарым коргоочу болуп, оюнду уюштурууда чоң роль ойногон. 2002-жылы ал алгачкы жолу «Эль Класико» оюнунда «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадриддин]]» дарбазасына гол киргизген<ref>{{cite news |title=Xavi's 10 Greatest Moments at Barcelona |url=http://bleacherreport.com/articles/1861925-xavis-10-greatest-moments-at-barcelona |agency=Bleacher Report |date=12 June 2018 |accessdate=12 June 2018 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225831/https://bleacherreport.com/articles/1861925-xavis-10-greatest-moments-at-barcelona/ |url-status=live }}</ref>. 2004/05 сезонунда Хави команданын вице-капитаны болуп дайындалган. Ошол сезондо «Барселона» Испания чемпионатын жеңген жана ал Испания сезонунун мыкты футболчусу деп аталган<ref name="UEFA profile">[http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=35018/profile/index.html "Xavi Hernández"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928230249/https://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=35018/profile/index.html/ |date=28 September 2020 }}. UEFA.com. 17-май 2014.</ref>. 2005/06 сезонунда ал оор жаракат алып, бир нече ай оюнга катышкан эмес, бирок кайтып келип, команда менен [[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] финалында жеңишке жеткен<ref name="UEFA profile"/>. ==== 2008–2012: Ийгиликтин чокусу ==== Бул мезгилде Хави «Барселонанын» негизги оюн уюштуруучусу болуп, команда чоң ийгиликтерге жеткен. 2009-жылы Чемпиондор лигасынын финалында Хави [[Лионель Месси|Лионель Мессиге]] голдук пас берип, «[[Манчестер Юнайтед]]» командасын уткан<ref>[https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8060878.stm "Barcelona 2–0 Man Utd"] . BBC. 17-май 2014.</ref>. Ал жылы «Барселона» Испания чемпионатында жана Кубогунда жеңүүчү болуп, «треблге» ээ болгон. Ошол эле мезгилде ал көптөгөн ассисттерди берип, Ла Лига жана Чемпиондор лигасында мыкты көрсөткүчтөргө жетишкен<ref>{{Cite web |last=Chroust |first=Kevin |date=2022-05-05 |title=73 Goals in 60 Games: Remembering the Season of Messi |url=https://theanalyst.com/articles/lionel-messi-barcelona-73-goal-2011-12-season |accessdate=2026-03-15 |website=Opta Analyst |language=en}}</ref>. 2010-жылы ал «Алтын Топ» сыйлыгынын финалисти болуп, үчүнчү орунду ээлеген<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2010/dec/06/ballon-dor-messi-xavi-iniesta-barcelona |title=Lionel Messi, Xavi and Andrés Iniesta shortlisted for Ballon d'Or |newspaper=[[The Guardian]] |date=6 December 2010 |accessdate=13 December 2010 |location=London |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225854/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/06/ballon-dor-messi-xavi-iniesta-barcelona/ |url-status=live }}</ref>. 2011-жылы Чемпиондор лигасынын финалында «Барселона» 3:1 эсебинде кайрадан «Манчестер Юнайтедди» жеңген<ref name="UEFA profile"/>. ====2012–2015: Акыркы жылдары==== Бул мезгилде Хави команда капитаны болуп, бир катар ийгиликтерге жетишкен. 2015-жылы ал акыркы оюнун Чемпиондор лигасынын финалында өткөрүп, команда менен дагы бир жолу жеңишке жетип, экинчи жолу «требл» утуп алган<ref name=triple>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/barca-make-history-with-second-treble|title=Barça make history with second treble!|date=6 June 2015|work=FC Barcelona|accessdate=7 June 2015|archive-date=7 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607120500/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/barca-make-history-with-second-treble|url-status=live}}</ref>. === «Ал-Садд» === [[File:Xavi in Persepolis FC and Al sadd Match.jpg|thumb|right|Хави 2018-жылы «Ал-Садд» командасында]] 2015-жылы «Барселонадан» кеткенден кийин Хави [[Катар|Катардагы]] «Ал-Садд» клубуна өткөн<ref>{{cite news|title=Barcelona's Xavi poised to join Qatar side Al Sadd|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/32811382|accessdate=21 May 2015|work=BBC Sport|date=20 May 2015|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928225947/https://www.bbc.co.uk/sport/football/32811382/|url-status=live}}</ref>. Ал бул клуб менен Катар Кубогун жеңген<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/683/main/2017/04/30/35080202/xavi-wins-first-trophy-with-al-sadd?ICID=OP|title=Xavi wins first trophy with Al Sadd|date=30 April 2017|work=Goal.com|accessdate=30 April 2017|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230027/https://www.goal.com/en-gb/news/fc-barcelona-xavi-al-sadd-el-jaish-qatar-cup-news/dsp9ayxgkaen1dxkz6lddnmt9/|url-status=live}}</ref>. 2019-жылы Хави профессионалдык футболчу карьерасын жыйынтыктаган<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48138914|title=Ex-Barcelona and Spain midfielder Xavi to retire at end of season|website=BBC Sport|date=2 May 2019|accessdate=2 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230105/https://www.bbc.co.uk/sport/football/48138914/|url-status=live}}</ref>. == Эл аралык карьерасы == 1999-жылы Хави Испаниянын жаштар курамы менен жаштар арасындагы Дүйнө чемпионатында жеңишке жеткен жана турнирде эки гол киргизген<ref>{{cite news|title=Xavi and Spain's Under-20s are crowned world champions (1999)|url=https://en.as.com/en/2016/04/24/soccer/1461528903_672838.html|newspaper=Diario AS|accessdate=6 November 2021}}</ref>. 2000-жылдын 15-ноябрында ал Испания улуттук курамында Нидерланд курамасына каршы жолдоштук беттеште дебют жасаган<ref>{{Cite news|first=Alejandro|last=Ruega|title=Xavi, la brújula de la selección|url=https://elpais.com/deportes/2011/11/07/album/1320654112_910215.html|website=[[El País]]|date=7 November 2011|accessdate=12 July 2024|language=es}}</ref>. === Евро-2008 === Хави 2008-жылкы Европа чемпионатында мыкты оюнчу деп табылган. Испания финалда [[Германия улуттук футбол курамасы|Германия курамасын]] 1:0 эсебинде жеңген<ref name="Xavi 2008">{{Cite web|title= Xavi on Spain's victory for the little guy|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/history-maker/|url-status=dead|website=[[UEFA]]|accessdate=17 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615000805/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2008/history-maker/|archive-date=15 June 2018}}</ref>. Ал жарым коргоодо лидер болуп, командага 1964-жылдан берки биринчи ири титулду алып келген<ref name="Xavi 2008"/>. Жарым финалда Орусия командасына каршы оюнда ал гол киргизип, Испания 3:0 эсебинде жеңишке жеткен<ref>{{cite web|first=Phil|last=McNulty|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363541.stm|title=Russia 0-3 Spain|website=[[BBC Sport]]|publisher=BBC|date=26 June 2008 |accessdate=19 May 2020|archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230113/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2008/7363541.stm/ |url-status=live }}</ref>. Финалда ал берген пастан кийин [[Фернандо Торрес]] жеңиш голун киргизген<ref>{{Cite news|title=Germany 0–1 Spain|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363545.stm|url-status=live|website=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312194357/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/euro_2008/7363545.stm|archive-date=12 March 2012}}</ref>. ===2010 Дүйнө чемпионаты=== [[File:Xavi Hernández Spain 2009.jpg|200px|thumb|left|Хави 2010-жылкы дүйнө чемпионатында]] Хави 2010 Дүйнө чемпионатына катышып, Испания тарыхындагы биринчи дүйнө чемпиондугун жеңген<ref>{{Cite news|title=Netherlands 0–1 Spain|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64/default.stm|url-status=live|website=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230329/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64/default.stm/|archive-date=28 September 2020}}</ref>. Ал турнирде 599 так пас берип, 91% тактык көрсөткөн. Ошондой эле талаада эң көп аралыкты басып өткөн оюнчулардын бири болгон<ref>{{cite news |url=http://www-958.ibm.com/software/data/cognos/manyeyes/files/thumbnails/8d41dba8-8d43-11df-a224-000255111976.wm.png |title=Accurate Forward Half Passes in World Cup Final 2010 |publisher=[[FIFA]] |date=23 August 2010 |accessdate=7 January 2011 |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022221118/http://www.ibm.com/analytics/us/en/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/spain-s-2010-conquerors-in-numbers-2904843 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607103350/http://www.fifa.com/worldcup/news/spain-s-2010-conquerors-in-numbers-2904843 |url-status=dead |archive-date=7 June 2018 |title=Spain's 2010 conquerors in numbers |publisher=FIFA|date=22 August 2017 |accessdate=18 May 2020 }}</ref>. Жарым финалда Германия командасына каршы бурчтан берген пасынан кийин [[Карлес Пуйол]] жеңиш голун киргизген<ref>{{cite news|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249719/match=300111114/report.html |title=Germany – Spain |publisher=[[FIFA]] |date=28 August 2010 |accessdate=14 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212010127/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249719/match=300111114/report.html |archive-date=12 February 2011 }}</ref>. === Евро-2012 === [[File:Xavi and Riccardo Montolivo Euro 2012 final.jpg|thumb|right|Хави (сол жакта) Евро-2012нин финалында]] Хави 2012 Европа чемпионатында да Испания курамында ойноп, команда финалда Италия курамасын 4:0 эсебинде жеңген. Финалда Хави эки голдук пас берген<ref name="Goal.com">{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|title=Casillas, Torres & Xavi amongst record-breakers for Spain|publisher=Goal.com|date=1 July 2012|accessdate=2 July 2012|archive-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118145731/http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain|url-status=live}}</ref>. Ал мелдеште эң көп пас берген оюнчулардын бири болуп, оюнду башкарууда негизги роль аткарган<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/spain/9366987/Euro-2012-Spains-dynamic-duo-of-Xavi-and-Andres-Iniesta-have-broken-the-mould-proving-size-doesnt-matter.html|first=Paul|last=Hayward|title=Spain's dynamic duo of Xavi and Andres Iniesta have broken the mould proving size doesn't matter|date=9 July 2012|accessdate=9 July 2012|location=London|work=The Daily Telegraph|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230123/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/spain/9366987/Euro-2012-Spains-dynamic-duo-of-Xavi-and-Andres-Iniesta-have-broken-the-mould-proving-size-doesnt-matter.html/|url-status=live}}</ref>. === Карьерасын жыйынтыктоо === 2014-жылдын 5-августунда Хави улуттук курамдагы карьерасын жыйынтыктаган. Ал 14 жыл ичинде 133 оюн өткөргөн<ref>{{Cite news|first=Ben|last=Hayward|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2014/08/05/5007661/xavi-retires-from-international-football|title=Xavi retires from international football|date=5 August 2014|accessdate=11 March 2015|website=[[Goal (website)|Goal]]|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230126/https://www.goal.com/en/news/12/spain/2014/08/05/5007661/xavi-retires-from-international-football/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url = https://www.bbc.com/sport/0/football/28654486|title = Xavi Hernandez: Barcelona legend quits Spain duty|date = 5 August 2014|accessdate = 11 March 2015|website=BBC Sport|publisher=BBC|archive-date = 28 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200928230132/https://www.bbc.com/sport/football/28654486/|url-status = live}}</ref>. Ал кездеги кураманын машыктыруучусу [[Висенте дел Боске]] Хавини команданын оюн стили үчүн эң маанилүү оюнчулардын бири катары баалаган<ref>{{Cite web|url = https://www.marca.com/2014/08/05/en/football/national_teams/1407251443.html|title = Del Bosque: "Xavi was more important to us than even the manager"|date = 5 August 2014|accessdate = 11 March 2015|website = Marca|archive-date = 28 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200928230137/https://www.marca.com/2014/08/05/en/football/national_teams/1407251443.html/|url-status = live}}</ref>. == Машыктыруучу карьерасы == === «Ал-Садд» === [[File:Xavi 13981129001173637176665956870909.jpg|thumb|upright|Хави 2020-жылы «Ал-Садд» клубунун башкы машыктыруучу катары]] Хави профессионалдык футболчу карьерасын жыйынтыктагандан кийин дароо машыктыруучу карьерасын баштады. 2019-жылдын 28-майында «Ал-Садд» клубу менен эки жылдык келишим түзүп, башкы машыктыруучу болуп дайындалган<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AlsaddSC/status/1133352007924944896|title=OFFICIAL: #Xavi Hernandez will take over as the head coach of #AlSadd from the beginning of the next season! #Qatar|last=السد|first=AlSadd S. C. {{!}} نادي|date=28 May 2019|website=@AlsaddSC|language=en|accessdate=28 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230143/https://twitter.com/AlsaddSC/status/1133352007924944896/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-qa/news/barcelona-legend-xavi-appointed-manager-of-qatar-based-al/o8mfc0yg87me1v5he990dtroj|title=Barcelona legend Xavi appointed manager of Qatar-based club {{!}} Goal.com|website=www.goal.com|language=en|accessdate=28 May 2019|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230145/https://www.goal.com/en-qa/news/barcelona-legend-xavi-appointed-manager-of-qatar-based-al/o8mfc0yg87me1v5he990dtroj/|url-status=live}}</ref>. Анын жетекчилиги астында клуб 2019 АФК Чемпиондор лигасында жарым финалга чейин жетип, [[Сауд Арабиясы|сауд арабиялык]] «Ал-Хилал» командасынан 6:5 жалпы эсеп боюнча утулуп калган<ref>{{cite web |url=https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ |title=AFC Champions League: Al-Hilal 2-4 Al Sadd (6-5 agg): Xavi's side fall just short in comeback bid |publisher=Fox Sports Asia |date=22 October 2019 |accessdate=23 October 2019 |archive-date=23 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023143503/https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ |url-status=dead |archivedate=2019-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191023143503/https://www.foxsportsasia.com/football/1188928/afc-champions-league-al-hilal-2-4-al-sadd-6-5-agg-xavis-side-fall-just-short-in-comeback-bid/ }}</ref>. Улуттук лигада команда үчүнчү орунду ээлеген. 2019/20 сезондо ал командасын Катар Кубогунда жеңишке жеткирген. Жалпысынан алганда, 97 оюн ичинде Хави командага жети трофей утуп берүүгө жетишкен<ref name="Lowe">{{cite news |last1=Lowe |first1=Sid |title=Xavi heading home to Barcelona in chronicle of a coaching job foretold |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2021/nov/06/xavi-heading-home-to-barcelona-in-chronicle-of-a-coaching-job-foretold |accessdate=6 November 2021 |work=The Guardian |date=6 November 2021 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106080618/https://www.theguardian.com/football/blog/2021/nov/06/xavi-heading-home-to-barcelona-in-chronicle-of-a-coaching-job-foretold |url-status=live }}</ref>. 2021-жылдын 3-ноябрында анын акыркы оюнунда команда «Ал-Духаил» менен тең чыккан (3:3). Эки күндөн кийин «Ал-Садд» Хави легенда болуп чыккан «Барселона» командасына өтүшүн расмий тастыктаган<ref>{{Cite web|title=Xavi set to take over as Barcelona coach, Qatar's Al-Sadd says|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/xavi-set-to-take-over-as-barcelona-coach-qatars-al-sadd-says|accessdate=7 November 2021|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=7 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211107053336/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/xavi-set-to-take-over-as-barcelona-coach-qatars-al-sadd-says|url-status=live}}</ref>. === «Барселона» === 2021-жылдын 6-ноябрында «Барселона» клубу [[Роналд Куман|Роналд Кумандын]] ордуна Хави башкы машыктыруучу болуп дайындалганын жарыялаган<ref name="BarcelonaIn">{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2328587/xavi-hernandez-is-the-new-fc-barcelona-coach |title=Xavi Hernández is the new FC Barcelona coach |publisher=FC Barcelona |date=6 November 2021 |accessdate=7 November 2021 |archive-date=6 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106005657/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2328587/xavi-hernandez-is-the-new-fc-barcelona-coach |url-status=live }}</ref>. Анын жетекчилиги астында тартипти күчөтүү максатында жаңы эрежелер киргизилип, оюнчулардын машыгууга эрте келүүсү жана тартип бузуулар үчүн айып пулдар киргизилген<ref>{{Cite news |last=Corrigan |first=Dermot |title=Xavi gets tough: Basic hotels, communal meals and early arrivals demanded by Barcelona's new head coach |work=The New York Times |date=8 December 2021 |url=https://www.nytimes.com/athletic/2980065/2021/12/01/xavi-gets-tough-basic-hotels-communal-meals-and-early-arrivals-demanded-by-barcelonas-new-head-coach/ |accessdate=21 March 2022 |language=en |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134106/https://theathletic.com/2980065/2021/12/01/xavi-gets-tough-basic-hotels-communal-meals-and-early-arrivals-demanded-by-barcelonas-new-head-coach/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=It is not about being hard, but about order and rules: New Barcelona gaffer Xavi |url=https://www.newindianexpress.com/sport/football/2021/nov/08/it-is-not-about-being-hard-but-about-order-and-rules-new-barcelona-gaffer-xavi-2381042.html |accessdate=21 March 2022 |website=The New Indian Express |date=8 November 2021 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134248/https://www.newindianexpress.com/sport/football/2021/nov/08/it-is-not-about-being-hard-but-about-order-and-rules-new-barcelona-gaffer-xavi-2381042.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=O'Brien |first=Josh |date=9 November 2021 |title=New Barcelona boss Xavi's 10 rules that stars must follow after taking charge |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/xavi-barcelona-boss-ten-rules-25418239 |accessdate=21 March 2022 |website=mirror |language=en |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321134108/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/xavi-barcelona-boss-ten-rules-25418239 |url-status=live }}</ref>. Биринчи оюнунда клуб «[[Эспаньол]]» командасын 1:0 эсебинде жеңген<ref>{{Cite news|title=Xavi secures first win as Barca boss|language=en-GB|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.com/sport/football/59362787|accessdate=21 November 2021|archive-date=26 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230826060050/https://www.bbc.com/sport/football/59362787|url-status=live}}</ref>. Бирок алгачкы мезгилде команда туруксуз жыйынтыктарды көрсөтүп, үй стадионунда «[[Реал Бетис]]» командасынан жеңилип калган<ref>{{Cite web|last=Gonçalves|first=Renato|date=4 December 2021|title=Barcelona 0-1 Real Betis: Recap|url=https://www.barcablaugranes.com/2021/12/4/22817257/barcelona-real-betis-la-liga-final-score-match-report-recap-reactions|accessdate=4 December 2021|website=Barca Blaugranes|language=en|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204171925/https://www.barcablaugranes.com/2021/12/4/22817257/barcelona-real-betis-la-liga-final-score-match-report-recap-reactions|url-status=live}}</ref>. 2022-жылы январда биринчи «Эль Класико» оюнунда «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадрид]]» командасына 2:3 эсеби менен кошумча убакытта утулуп калган<ref>{{Cite web|last=Clark|first=Gill|date=13 January 2022|title=Xavi says Barcelona 'on the right track' after Super Cup defeat to Real Madrid|url=https://www.barcablaugranes.com/2022/1/13/22880823/xavi-says-barcelona-on-the-right-track-after-super-cup-defeat-to-real-madrid|accessdate=13 January 2022|website=Barca Blaugranes|language=en|archive-date=13 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113164822/https://www.barcablaugranes.com/2022/1/13/22880823/xavi-says-barcelona-on-the-right-track-after-super-cup-defeat-to-real-madrid|url-status=live}}</ref>. Ошого карабастан, команда формасын жакшыртып, узак жеңилбес серияга жетишкен жана «Реал Мадрид» менен болгон жазгы беттеште конокто 4:0 эсеби менен жеңип, сезондун жыйынтыгында [[Ла Лига|Ла Лигада]] тогузунчу орундан көтөрүлүп, экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite web |title=Of the ninth to the second position: The Barça of Xavi, to cruising speed |url=http://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html |accessdate=6 July 2022 |website=FCBN |date=4 April 2022 |language=en |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706115310/https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html |url-status=live |archivedate=2022-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706115310/https://www.fcbarcelonanoticias.com/en/laliga/of-the-ninth-to-the-second-position-the-barca-of-xavi-to-cruising-speed_279116_102.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Barcelona season review: Pedri offers hope after Messi heartbreak {{!}} Goal.com |url=https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-season-review-pedri-offers-hope-after-messi/blt86a15932ddb10efa |accessdate=6 July 2022 |website=www.goal.com |archive-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706072839/https://www.goal.com/en-in/news/barcelona-season-review-pedri-offers-hope-after-messi/blt86a15932ddb10efa |url-status=live }}</ref>. 2023-жылдын 15-январында Испания Суперкубогунун финалында «Реал Мадридди» жеңип, Хави «Барселонанын» машыктыруучу катары биринчи титулун уткан<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |title=First trophy of the Xavi era |work=FC Barcelona |date=15 January 2023 |accessdate=19 January 2023 |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119013317/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3023483/first-trophy-of-the-xavi-era |url-status=live }}</ref>. Ошол эле жылы команда Ла Лига чемпиондугун жеңип алган<ref>{{cite web |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/posiciones/_/liga/esp.1 |title=Posiciones de la Primera División de España 2022-23 |work=ESPN Deportes |language=es |accessdate=1 June 2023 |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531103826/https://espndeportes.espn.com/futbol/posiciones/_/liga/esp.1 |url-status=live }}</ref>. 2024-жылы январда начар жыйынтыктардан кийин ал сезон соңунда кетерин жарыялаган, бирок кийинчерээк чечимин өзгөрткөн<ref name="Xavi-resigned">{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3869328/xavi-hernandez-announces-he-is-to-leave-fc-barcelona-on-30-june |title=Xavi Hernández announces he is to leave FC Barcelona on 30 June |publisher=FC Barcelona |date=27 January 2024 |accessdate=27 January 2024 |archive-date=27 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127211721/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3869328/xavi-hernandez-announces-he-is-to-leave-fc-barcelona-on-30-june |url-status=live }}</ref>. Ошентсе да, 2024-жылдын 24-майында клуб президенти [[Жоан Лапорта]] тарабынан кызматынан бошотулган жана анын ордуна [[Ханс-Дитер Флик]] дайындалган<ref>{{cite web |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4027349/xavi-not-to-continue-as-fc-barcelona-first-team-coach |title=Xavi not to continue as FC Barcelona first team coach |publisher=FC Barcelona |date=24 May 2024 |accessdate=24 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524165431/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/4027349/xavi-not-to-continue-as-fc-barcelona-first-team-coach |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40221741/barcelona-appoint-hansi-flick-manager-replace-xavi |title=Barcelona appoint Hansi Flick as manager to replace Xavi |publisher=ESPN |date=29 May 2024 }}</ref>. == Сыйлыктары == === Оюнчу катары === '''«Барселона»'''<ref name=SW>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/xavier-hernandez-creus/333/|title=Xavi|publisher=Soccerway|accessdate=13 December 2015|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928230212/https://int.soccerway.com/players/xavier-hernandez-creus/333//|url-status=dead}}</ref> *[[Ла Лига]] чемпиону: 1998/99, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15. *Испания Кубогунун жеңүүчүсү: 2008/09, 2011/12, 2014/15. *Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013. *[[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] жеңүүчүсү: 2005/06, 2008/09, 2010/11, 2014/15. *УЕФА Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2009, 2011. *Клубдар аралык дүйнө чемпиону: 2009, 2011. '''«Ал-Садд»'''<ref name=SW/> *Катар лигасынын чемпиону: 2018/19 *Катар Кубогунун жеңүүчүсү: 2017 *Катар Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2017 *Катардын Эмиринин Кубогунун жеңүүчүсү: 2017 [[File:Iker Casillas and Xavi Euro 2012 trophy.jpg|thumb|right|180px|Хави (оң жакта) [[Икер Касильяс|Касильяс]] менен Евро-2012ни уткандан кийин]] '''Испания (20 жашка чейин)''' *Жаштар арасындагы дүйнө чемпиону: 1999 '''Испания''' *[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпиону]]: 2010 *Европа чемпиону: 2008, 2012 '''Жеке сыйлыктары''' *''World Soccer'' мыкты оюнчусу: 2010 *ESPN мыкты оюнчусу: 2010<ref>"ESPN Deportes Player of the Year (14 January 2011) https://espnpressroom.com/us/press-releases/2011/01/soccer-star-xavi-hernandez-2010-espn-deportes-player-of-the-year/ Publisher ESPN . Retrieved 14 January 2011</ref> *Европа чемпионатынын мыкты оюнчусу: 2008 *УЕФА клубдук мыкты жарым коргоочусу: 2008/09 *IFFHS дүйнөнүн мыкты плеймейкери: 2008, 2009, 2010, 2011<ref name="Former Results">{{cite web|url=http://iffhs.de/former-results/|title=Former Results|publisher=IFFHS|accessdate=13 January 2016|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924094523/https://iffhs.de/former-results/|url-status=live}}</ref> *[[Ла Лига|Ла Лиганын]] ачылышы: 1999 *Ла Лиганын мыкты Испаниялык оюнчусу: 2005 *Ла Лиганын мыкты жарым коргоочусу: 2009, 2010, 2011 *Ла Лиганын мыкты ассистенти: 2008/09<ref>{{Cite web |title=LaLiga EA Sports 2009 top assists table |url=https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists |accessdate=8 November 2023 |website=www.besoccer.com |language=en |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists |url-status=live |archivedate=2023-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2009/assists }}</ref>, 2009/10<ref>{{Cite web |title=LaLiga EA Sports 2010 top assists table |url=https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists |accessdate=8 November 2023 |website=www.besoccer.com |language=en |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists |url-status=live |archivedate=2023-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231108074036/https://www.besoccer.com/competition/rankings/primera_division/2010/assists }}</ref> *[[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] мыкты ассистенти: 2008/09 *[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионатынын]] мыкты тобу: 2010<ref>{{cite web |url = https://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1274177/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20140521034724/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1274177/index.html |url-status = dead |archive-date = 21 May 2014 | title = Spaniards dominate Dream Team | publisher = fifa.com | date = 15 July 2010 | accessdate = 5 September 2014}}</ref> *Европа чемпионатынын мыкты тобу: 2008, 2012 *21-жашка чейинки Европа чемпионатынын тарыхындагы мыкты тобу: 2015<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/under21/news/0233-0f8e34b5d45f-cce50f5a19b5-1000--our-all-time-under-21-euro-dream-team/ |title=Our all-time Under-21 EURO dream team |publisher=UEFA |date=17 June 2015 |accessdate=19 June 2015 |archive-date=21 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121041839/http://www.uefa.com/under21/news/newsid=2256143.html |url-status=live }}</ref> *ФИФАнын мыкты тобу: 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 *УЕФАнын мыкты тобу: 2008, 2009, 2010, 2011, 2012 *''European Sports Media'' мыкты тобу: 2008/09, 2010/11, 2011/12 *''Don Balón'' он жылдыктын мыкты тобу: 2010 *Клубдар аралык дүйнө чемпионатынын Күмүш топ ээси: 2011 *Клубдар аралык дүйнө чемпионатынын Коло топ ээси: 2009 *''Globe Soccer Awards'' карьердик сыйлыгы: 2013<ref name=GSA>{{cite web|url=http://www.globesoccer.com/awards/walloffame/|title=Wall of Fame|publisher=Globe Soccer.com|accessdate=28 December 2015|archive-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107205956/http://www.globesoccer.com/awards/walloffame/|url-status=live}}</ref> *''Marca'' «Легенда» сыйлыгы: 2015 *Катар чемпионатынын мыкты тобу: 2017/18 *АФК Чемпиондор лигасынын мыкты тобу (күйөрмандар версиясы): 2018<ref name="Best XI">{{cite news|url=https://www.the-afc.com/competitions/afc-champions-league/archive/2018/latest/news/the-best-acl2018-xi-announced|title=The Best ACL2018 XI announced!|publisher=AFC|date=9 August 2020|accessdate=30 October 2020|archive-date=4 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210704035913/https://www.the-afc.com/competitions/afc-champions-league/archive/2018/latest/news/the-best-acl2018-xi-announced|url-status=live}}</ref> *АФК Чемпиондор лигасынын мыкты тобу (''Opta'' версиясы): 2018<ref name="Best XI"/> *«Алтын топ» тарыхтагы мыкты тобу: 2020<ref>{{cite web |last=Crépin |first=Timothé |title=Ballon d'Or Dream Team : Découvrez les révélations de ce onze de légende ! |url=https://www.francefootball.fr/news/Ballon-d-or-dream-team-decouvrez-les-revelations-de-ce-onze-de-legende/1205748 |website=France Football |language=fr |date=14 December 2020 |accessdate=14 December 2020 |archive-date=14 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214151520/https://www.francefootball.fr/news/Ballon-d-or-dream-team-decouvrez-les-revelations-de-ce-onze-de-legende/1205748 |url-status=live }}</ref> *IFFHS тарыхтагы мыкты тобу: 2021<ref name="IFFHS Dream Team">{{cite web |url=https://www.iffhs.com/posts/1110 |title=IFFHS ALL TIME WORLD MEN'S DREAM TEAM |work=IFFHS |date=22 May 2021 |accessdate=2 October 2021 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213838/https://www.iffhs.com/posts/1110 |url-status=live }}</ref> *''FourFourTwo'' «Барселонанын» тарыхындагы 50 мыкты оюнчу: 2022<ref>{{Cite web |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-50-greatest-barcelona-players-of-all-time |title=FourFourTwo - The 50 greatest Barcelona players of all time |date=16 October 2022 |accessdate=28 November 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512192906/https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-50-greatest-barcelona-players-of-all-time |url-status=live }}</ref> *''FourFourTwo'' тарыхтагы 100 мыкты оюнчу: 2022<ref>{{Cite web |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-of-all-time |title=FourFourTwo - The 100 best football players of all time |accessdate=28 November 2023 |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011152733/https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-football-players-of-all-time |url-status=live }}</ref> *«Алтын топ»: 2009 (2-орун), 2010 (3-орун), 2011 (3-орун) === Машыктыруучу катары === '''«Ал-Садд»''' *Катар лигасынын чемпиону: 2020/21 *Катар Кубогунун жеңүүчүсү: 2020, 2021 *Катар Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2019 *Катардын Эмиринин Кубогунун жеңүүчүсү: 2020, 2021 *Катар жылдыздары Кубогунун жеңүүчүсү: 2019/20 '''«Барселона»''' *[[Ла Лига]] чемпиону: 2022/23<ref>{{cite news |date=14 May 2023 |title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23! |website=FC Barcelona |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223 |accessdate=15 May 2023 |archive-date=2 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202111602/https://www.fcbarcelona.com/ |url-status=live }}</ref> *Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2023<ref>{{Cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1-3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win The English Fa Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |accessdate=16 January 2023 |website=Eurosport |archive-date=18 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918132122/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |url-status=live }}</ref> '''Жеке сыйлыктары''' *Катар лигасынын мыкты машыктыруучусу: 2020/21<ref>{{cite news|url=https://al-saddclub.com/xavi-cazorla-win-best-coach-player-awards/|title=Xavi, Cazorla win Best Coach, Player awards|publisher=Al Sadd SC|date=8 July 2021|accessdate=4 July 2023|archive-date=4 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704055458/https://al-saddclub.com/xavi-cazorla-win-best-coach-player-awards/|url-status=live}}</ref> *Катар лигасынын айынын мыкты машыктыруучусу: август-сентябрь 2019, декабрь-январь 2020, сентябрь-октябрь 2020, январь 2021, февраль-март 2021, сентябрь 2021<ref>{{cite news|url=https://www.qsl.qa/en/best-of-months|title=Best of Month Listing|publisher=Qatar Stars League|accessdate=4 July 2023|archive-date=30 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530103614/https://qsl.qa/en/best-of-months|url-status=live}}</ref> === Ардак наамдары жана сыйлыктары === *Испаниянын мыкты спортчусу: 2009 *Спорттогу эмгеги үчүн Королдук ордендин алтын медалы: 2010<ref>{{cite web |url=http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ |title=Real Orden del Mérito Deportivo 2010 |language=es |publisher=Csd.gob.es |accessdate=19 January 2014 |archive-date=29 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131129000026/http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ |url-status=dead |archivedate=2013-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131129000026/http://www.csd.gob.es/csd/competicion/06distincionesDeporte/real-orden-del-merito-deportivo/galardonados-2010/ }}</ref> *Астурия падышалыгынын спорт боюнча сыйлыгы: 2010{{efn|[[Испания улуттук футбол курамасы]] менен бирге, 2010 Дүйнө чемпионатын жеңишинен кийин.}}, 2012{{Efn|[[Икер Касильяс]] менен бирге.}} == Комментарийлер == {{комментарийлер}} == Булактар == {{булактар}} == Шилтемелер == *[https://rfef.es/es/selecciones/jugadores/xavi Испания футбол федерациясынын] расмий сайтындагы футболчунун баракчасы (испан тилинде) [[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]] [[Категория:Футболчулар]] l213w8e4v1616dzw7hmt2amsgueiufp 10 150978 648744 646985 2026-06-23T10:35:59Z Artelow 2286 648744 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Кыргыз Республикасынын Баатырлары | title = [[Кыргыз Республикасынын Баатыры]] наамынын ээлери | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[Файл:Ак-Шумкар.png|60px]] | titlestyle = background: #FFD700; | groupstyle = background: #f7f7f7; | group1 = 1997–1999 | list1 = * [[Түгөлбай Сыдыкбеков]] * [[Чыңгыз Айтматов]] * [[Тургунбай Садыков]] * [[Салижан Шарипов]] * [[Турдакун Усубалиев]] | group2 = 2000–2009 | list2 = * [[Сабира Күмүшалиева]] * [[Курманбек Арыков]] * [[Акбаралы Кабаев]] * [[Асанкан Жумакматов]] * [[Мамбет Мамакеев]] * [[Абсамат Масалиев]] * [[Сүйүнбай Эралиев]] * [[Сооронбай Жусуев]] * [[Төлөгөн Касымбеков]] * [[Эрнст Акрамов]] | group3 = 2010–2019 | list3 = * [[Күлүйпа Кондучалова]] * [[Дооронбек Садырбаев]] * [[Исхак Раззаков]] * [[Алисбек Алымкулов]] * [[Бексултан Жакиев]] * [[Мамытов Миталип|Миталип Мамытов]] * [[Таштанбек Акматов]] * [[Жусуп Мамай]] * [[Алмазбек Атамбаев]] {{small|(наамынан ажыратылган)}} * [[Төрөбай Кулатов]] * [[Султан Ибраимов]] | group4 = 2020–азыркы убакыт | list4 = * [[Жусуп Абдрахманов]] * [[Акматбек Сүйүмбаев]] * [[Апас Жумагулов]] * [[Медеткан Шеримкулов]] * [[Камчыбек Ташиев]] * [[Арстанбек Дүйшеев]] * [[Болотбек Шамшиев]] * [[Насирдин Исанов]] * [[Абды Сүйөркулов]] * [[Иса Ахунбаев]] * [[Болот Мамбетов]] * [[Абдыкадыр Орозбеков]] * [[Чубак ажы Жалилов]] | below = ''Ошондой эле караңыз:'' '''[[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары]]''' }} cpwj3fhn09kzte5d3kc92oeeyr61f4t 0 151146 648739 647755 2026-06-23T09:39:03Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648739 wikitext text/x-wiki {{Өлкөнүн футбол боюнча курамасы | Аталышы = Франция | Эн белгиси = Flag_of_France.svg | Лакап аттары = ''Көктөр'' ({{lang-fr|Les Bleus}}) | Федерациясы = Франция футбол федерациясы | Конфедерациясы = [[УЕФА]] ([[Европа]]) | Капитаны = [[Килиан Мбаппе]] | Машыктыруучусу = [[Дидье Дешам]] | Эң көп оюн саны = [[Уго Льорис]] (145) | Мыкты бомбардири = [[Оливье Жиру]] (57) | Үй стадиону = «Стад де Франс» | Азыркы рейтинги = {{ФИФА эркектер рейтинги|FRA}} | Мыкты рейтинги = 1 <small>(май 2001 — май 2002, август — сентябрь 2018)</small> | Төмөнкү рейтинги = 26 <small>(сентябрь 2010)</small> | ФИФА коду = FRA | Биринчи оюну = {{футбол|BEL}} 3:3 {{футбол|FRA|||R}}<br>''(Уккел, [[Бельгия]]; 1-май 1904)'' | Жеңиши = {{футбол|FRA}} 14:0 {{футбол|GIB|||R}}<br>''([[Ницца]], [[Франция]]; 18-ноябрь 2023)'' | Жеңилүүсү = {{футбол|DEN}} 17:1 {{футбол|FRA|||R}}<br>''([[Лондон]], [[Англия]]; 22-октябрь 1908)'' | ДЧ оюн = 16 | Биринчи ДЧ = 1930 | ДЧ жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1998 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|1998]], [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]) | Аймактык мелдеш = [[Футбол боюнча Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]] | Аймактык оюн = 11 | Биринчи мелдеш = [[1960 Футбол боюнча Европа чемпионаты|1960]] | Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1984 Футбол боюнча Европа чемпионаты|1984]], [[2000 Футбол боюнча Европа чемпионаты|2000]]) | 2-Аймактык мелдеш = [[УЕФА Улуттар лигасы|Улуттар лигасынын финалдары]] | 2-Аймактык оюн = 2 | 2-Биринчи мелдеш = [[2021 УЕФА Улуттар лигасы|2021]] | 2-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[2021 УЕФА Улуттар лигасы|2021]]) | 3-Аймактык мелдеш = [[Финалиссима]] | 3-Аймактык оюн = 1 | 3-Биринчи мелдеш = [[1985 Финалиссима|1985]] | 3-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[1985 Финалиссима|1985]]) | 4-Аймактык мелдеш = [[Конфедерациялар кубогу]] | 4-Аймактык оюн = 2 | 4-Биринчи мелдеш = [[2001 Конфедерациялар кубогу|2001]] | 4-Аймактык жетишкендиги = '''Чемпион''' ([[2001 Конфедерациялар кубогу|2001]], [[2003 Конфедерациялар кубогу|2003]]) <!-- негизги форма --> | pattern_la1 = _fra26H | pattern_b1 = _fra26H | pattern_ra1 = _fra26H | pattern_sh1 = _fra26H2 | pattern_so1 = _liverpool0405h | leftarm1 = 17367F | body1 = 17367F | rightarm1 = 17367F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 <!-- резервдик форма --> | pattern_la2 = _fra26a | pattern_b2 = _fra26a | pattern_ra2 = _fra26a | pattern_sh2 = _fra26a | pattern_so2 = _fra26al | leftarm2 = bde4d7 | body2 = bde4d7 | rightarm2 = bde4d7 | shorts2 = bde4d7 | socks2 = bde4d7 }} '''Франция улуттук футбол курамасы''' ({{lang-fr|Équipe nationale de France de football}}) — эл аралык [[футбол]] мелдештеринде [[Франция|Франциянын]] атынан чыгуучу команда. Команданы Франция футбол федерациясы башкарат. Ал УЕФА жана ФИФАнын мүчөсү. 1904-жылы түзүлгөн команда эки жолу [[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|дүйнө чемпиону]] (1998, [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]), эки жолу [[Футбол боюнча Европа чемпионаты|Европа чемпиону]] (1984, 2000), ошондой эле башка эл аралык турнирлердин жеңүүчүсү болгон. Франциянын ийгиликтери негизинен үч мезгилге туура келет: 1980-жылдар, 1990-жылдардын аягы – 2000-жылдардын башы жана 2010-жылдардын аягы – 2020-жылдардын башы. 1984-жылы [[Мишель Платини|Мишель Платининин]] жетекчилиги астында Европа чемпиондугун уткан. 1998-жылы [[Дидье Дешам]] капитан болуп, [[Зинедин Зидан]] башкы оюнчу катары дүйнө чемпионатын жеңишкен, 2000-жылы Европа чемпиону болушкан. Кийин Франция [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылы]] экинчи жолу дүйнө чемпиону болду. 2021-жылы Улуттар лигасын утуп, ФИФА жана УЕФАнын бардык негизги турнирлерин уткан биринчи европалык командага айланган. [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022-жылы]] дүйнө чемпионатынын финалына чыккан, бирок [[Аргентина улуттук футбол курамасы|Аргентинага]] пенальтиде утулуп калган. Франция бардык курактагы ФИФА турнирлерин уткан саналуу өлкөлөрдүн бири. Команда [[Испания улуттук футбол курамасы|Испания]], [[Англия улуттук футбол курамасы|Англия]], [[Германия улуттук футбол курамасы|Германия]], [[Италия улуттук футбол курамасы|Италия]] жана башка курамалар менен күчтүү атаандаштыкка ээ. Азыркы учурда кураманын башкы машыктыруучусу — [[Дидье Дешам]], команданын капитаны — [[Килиан Мбаппе]]. == Булактар == {{булактар|2}} == Шилтемелер == * Франция футбол федерациясынын [https://www.fff.fr/selection/2-equipe-de-france/index.html расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260331010338/https://www.fff.fr/selection/2-equipe-de-france/index.html |date=2026-03-31 }} * [https://www.uefa.com/nationalassociations/fra/ Франция] УЕФА сайтында * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/FRA Франция] ФИФА сайтында {{Stub}} [[Категория:Футбол курамалар]] 8hve4s84305wem9ctrespmmlw6mpipi 0 152065 648733 645738 2026-06-23T06:19:04Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648733 wikitext text/x-wiki {{Шайлоо карточкасы |аталышы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2004) |аймак = Түркмөнстан |мурдагысы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (1999) |мурдагы жылы = 1999 |кийинкиси = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2008) |кийинки жылы = 2008 |датасы = 19-декабрь 2004-жыл |шайлоочулардын катышуусу = 76,88 % |сүрөт1 = [[Файл:Saparmurat Niyazov (2).jpg|170x170px]] |түсү1 = #008000 |карта = Turkmen parliamentary election results, 1994, 1999, and 2004.svg |картанын баяндамасы = |партиясы1 = Түркмөнстандын Демократиялык партиясы |партиянын төрөгасы1 = Сапармурат Ниязов |алынган орундар1 = '''50''' |добуштардын саны1 = |добуштардын үлүшү1 = '''100 %''' |орундардын санынын өзгөрүшү1 = {{Өзгөрүү жок2}}'''0''' |жыйынтык = Демократиялык партия парламенттеги бардык орундарды алган }} [[2004-жыл|2004-жылы]] [[Түркмөнстан|Түркмөнстандагы]] парламенттик шайлоо [[19-декабрь|19-декабрда]] өткөн. Үчүнчү чакырылыштагы Межилистин бардык орундарын өлкөдөгү жалгыз мыйзамдуу партия — Демократиялык партия ээлеген. Жалпысынан 50 депутаттык орун үчүн 131 талапкер ат салышкан<ref name="Mejlis">{{Cite web|url=http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2325_04.htm|title=Turkmenistan: Mejlis (Assembly): Elections held in 2004|access-date=2014-08-23|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206042722/http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2325_04.htm|url-status=live}}</ref><ref>[http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2325_04.htm INTER-PARLIAMENTARY UNION. TURKMENISTAN Mejlis (Assembly). ELECTIONS HELD IN 2004]</ref>. Шайлоочулардын катышуусу 76,88% түзгөн Маалыматтарга караганда, Түркмөнстандын борбору Ашхабаддагы шайлоо участоктору кшайлоо күнү бою бош калгандыктан, шайлоо комиссиясынын кызматкерлери добуш берүүчү үкөктөрдү шайлоосулардын үйлөрүнө алып барышып добуш чогултууга аргасыз болушкан<ref name="Mejlis" />. == Шайлоонун жыйынтыктары == {| class="wikitable" !Партия !Добуш !% !Орундар |- | align="left" |Түркмөнстандын Демократиялык партиясы | | |50 |- | align="left" |Көз карандысыз талапкерлер | | |0 |- | align="left" |Жараксыз бюллетендер | |— | |- | align="left" |'''Жалпы''' |'''1 915 000''' | |'''50''' |- | colspan="4" align="left" |Булак:<ref name="Mejlis" /><ref>{{Cite web |title=Регнум. Парламентские выборы в Туркмении признаны состоявшимися |url=https://regnum.ru/news/378405 |accessdate=2026-05-07 |archivedate=2024-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130230905/https://regnum.ru/news/378405 }}</ref> |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://saylav.gov.tm/ Түркмөнстандын Шайлоо жана референдумдар боюнча борбордук комиссиясы ({{lang-tk|Türkmenistanda saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topar}}). Расмий сайт] {{Түркмөнстандагы шайлоолор}} [[Категория:Түркмөнстандагы парламенттик шайлоолор]] 3q410vzk21u3xan2kudao5gpn0mjtru 0 152328 648754 648626 2026-06-23T11:39:06Z Artelow 2286 Artelow "[[The Belt and Road Initiative]]" барагын "[[Бир алкак - бир жол]]" деп кайра атады 648626 wikitext text/x-wiki Жибек жолунун экономикалык курулушу жана XXI кылымдагы деңиз Жибек жолу (англисче: ''The Silk Road Economic Belt and the 21st-century Maritime Silk Road''), кыскача «Бир алкак, бир жол» (англисче: ''The Belt and Road Initiative'', стандарттуу англисче кыскартылышы: B&R), 2013-жылы Кытай Эл Республикасынын өкмөтү демилгечи болуп, жетекчилигин жүргүзгөн транс улуттук экономикалык долбоор болуп эсептелет. Бул демилге болжол менен 70 өлкөгө жана эл аралык уюмдарга инвестиция салууну камтыйт.<ref>[https://web.archive.org/web/20180325171248/http://www.ndrc.gov.cn/gzdt/201509/t20150921_751695.html 我委等有关部门规范“一带一路”倡议英文译法]</ref>Акыркы он жылда Кытай 150дөн ашуун мамлекет жана 30дан ашуун эл аралык уюм менен 200дөн ашуун«Бир алка, бир жол» кызматташтык документине кол койду.<ref>[https://www.cdr-news.com/cdr-essential-intelligence/belt-and-road-initiative/china/]</ref> === Фон === «Бир алка, бир жол» Кытай Коммунисттик Партиясынын Борбордук Комитетинин Генералдык катчысы Си Цзиньпиндин «чоң мамлекеттердин дипломатиясы» стратегиясынын негизги бөлүгү катары каралат жана ал Кытайдын өсүп жаткан күчү менен абалына ылайык, дүйнөлүк иштерде көбүрөөк жетекчилик ролду ойноого умтулат. Кытай Эл Республикасынын өкмөтү бул демилгени «аймактар аралык байланышты чыңдоого жана жакшыраак келечекти кучактоого багытталган» деп атайт. Долбоордун аяктоо мөөнөтү 2049-жыл деп белгиленген, так ушул жылы Кытай Эл Республикасынын түзүлгөндүгүнүн 100 жылдыгы мааракеси болот.[https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645]<ref>https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645</ref> Расмий билдирүүлөргө ылайык, Шинжаң жана Фуцзянь «Бир алка, бир жол»долбоорунун эң чоң пайда көрүүчүлөрү болуп, мурда болбогон өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнө ээ болот.Фуцзянь провинциясына 21-кылымдагы Деңиз жибек жолунун негизги аймагы статусу берилди. === 21-кылымдагы Деңиз жибек жолу === «21-кылымдагы Деңиз жибек жолу» – Деңиз жибек жолунун боюнча жайгашкан. Ал Кытайдын материктик бөлүгүнүн жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Инди океанына чейин,андан ары Европага чейин созулат, же Кытайдын материктик жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Түштүк Тынч океанга чейин барат. «Бир алка, бир жол» Тынч океан аймагын Европа менен байланыштырат, ортосунан Борбордук Азия аймагын өтөт. Шанхай кызматташтык уюмуна кирген Кытайдын материктик бөлүгү, Орусия, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстандын бардыгы Жибек жолунда жайгашкан. h7b33eiyryksl8jfr0kasviscnoefeo 648758 648754 2026-06-23T11:47:02Z Artelow 2286 648758 wikitext text/x-wiki {{Каталар}} {{Уюм |аталышы = Бир алкак - бир жол |альтернативдик = '''{{lang|en|The Belt and Road Initiative}}'''<br>({{lang-zh|一带一路}}) |background_color = #ccccff |аталышынын_түсү = #FFFFFF |логотип = "Belt and Road" economic corridor and its path city topographic map.jpg |логотип_туурасы = |колу = |карта1 = |карта1_туурасы = |легенда1 = |карта2 = |карта2_туурасы = |легенда2 = |мүчөлүк = |борбор_түрү = |борбору = |түрү = |тилдер = |тил = |башкарма1_орду = |башкарма1_ысымы = |башкарма2_орду = |башкарма2_ысымы = |башкарма10_орду= |башкарма10_ысымы = |негиздөөчү1 = |түзүлгөн_окуясы1 = Негизделген |түзүлгөн_датасы1 = 2013 |негиздөөчү2 = |түзүлгөн_окуясы2 = |түзүлгөн_датасы2 = <!-- ... --> |негидөөчү6 = |түзүлгөн_окуясы6 = |түзүлгөн_датасы6 = |жоюлган_окуясы = |жоюлган_датасы = |эскертме1 = |эскертме2 = <!-- ... --> |дарек = |сайт = |уикиказына = |сайты= }} Жибек жолунун экономикалык курулушу жана XXI кылымдагы деңиз Жибек жолу (англисче: ''The Silk Road Economic Belt and the 21st-century Maritime Silk Road''), кыскача «Бир алкак, бир жол» (англисче: ''The Belt and Road Initiative'', стандарттуу англисче кыскартылышы: B&R), 2013-жылы Кытай Эл Республикасынын өкмөтү демилгечи болуп, жетекчилигин жүргүзгөн транс улуттук экономикалык долбоор болуп эсептелет. Бул демилге болжол менен 70 өлкөгө жана эл аралык уюмдарга инвестиция салууну камтыйт.<ref>[https://web.archive.org/web/20180325171248/http://www.ndrc.gov.cn/gzdt/201509/t20150921_751695.html 我委等有关部门规范“一带一路”倡议英文译法]</ref>Акыркы он жылда Кытай 150дөн ашуун мамлекет жана 30дан ашуун эл аралык уюм менен 200дөн ашуун«Бир алка, бир жол» кызматташтык документине кол койду.<ref>[https://www.cdr-news.com/cdr-essential-intelligence/belt-and-road-initiative/china/]</ref> === Фон === «Бир алка, бир жол» Кытай Коммунисттик Партиясынын Борбордук Комитетинин Генералдык катчысы Си Цзиньпиндин «чоң мамлекеттердин дипломатиясы» стратегиясынын негизги бөлүгү катары каралат жана ал Кытайдын өсүп жаткан күчү менен абалына ылайык, дүйнөлүк иштерде көбүрөөк жетекчилик ролду ойноого умтулат. Кытай Эл Республикасынын өкмөтү бул демилгени «аймактар аралык байланышты чыңдоого жана жакшыраак келечекти кучактоого багытталган» деп атайт. Долбоордун аяктоо мөөнөтү 2049-жыл деп белгиленген, так ушул жылы Кытай Эл Республикасынын түзүлгөндүгүнүн 100 жылдыгы мааракеси болот.[https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645]<ref>https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645</ref> Расмий билдирүүлөргө ылайык, Шинжаң жана Фуцзянь «Бир алка, бир жол»долбоорунун эң чоң пайда көрүүчүлөрү болуп, мурда болбогон өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнө ээ болот.Фуцзянь провинциясына 21-кылымдагы Деңиз жибек жолунун негизги аймагы статусу берилди. === 21-кылымдагы Деңиз жибек жолу === «21-кылымдагы Деңиз жибек жолу» – Деңиз жибек жолунун боюнча жайгашкан. Ал Кытайдын материктик бөлүгүнүн жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Инди океанына чейин,андан ары Европага чейин созулат, же Кытайдын материктик жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Түштүк Тынч океанга чейин барат. «Бир алка, бир жол» Тынч океан аймагын Европа менен байланыштырат, ортосунан Борбордук Азия аймагын өтөт. Шанхай кызматташтык уюмуна кирген Кытайдын материктик бөлүгү, Орусия, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстандын бардыгы Жибек жолунда жайгашкан. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{stub}} qa07d7xieds9rcd472ilens7sjpw0cm 648759 648758 2026-06-23T11:57:27Z Artelow 2286 648759 wikitext text/x-wiki {{Каталар}} {{Уюм |аталышы = Бир алкак - бир жол |альтернативдик = '''{{lang|en|The Belt and Road Initiative}}'''<br>({{lang-zh|一带一路}}) |background_color = #ccccff |аталышынын_түсү = #FFFFFF |логотип = "Belt and Road" economic corridor and its path city topographic map.jpg |логотип_туурасы = |колу = |карта1 = |карта1_туурасы = |легенда1 = |карта2 = |карта2_туурасы = |легенда2 = |мүчөлүк = |борбор_түрү = |борбору = |түрү = |тилдер = |тил = |башкарма1_орду = |башкарма1_ысымы = |башкарма2_орду = |башкарма2_ысымы = |башкарма10_орду= |башкарма10_ысымы = |негиздөөчү1 = |түзүлгөн_окуясы1 = Негизделген |түзүлгөн_датасы1 = 2013 |негиздөөчү2 = |түзүлгөн_окуясы2 = |түзүлгөн_датасы2 = <!-- ... --> |негидөөчү6 = |түзүлгөн_окуясы6 = |түзүлгөн_датасы6 = |жоюлган_окуясы = |жоюлган_датасы = |эскертме1 = |эскертме2 = <!-- ... --> |дарек = |сайт = |уикиказына = |сайты= }} '''Бир алкак - бир жол''' ({{Lang-zh|一带一路}}) (BRI же B&R), ошондой эле кээде Жаңы Жибек жолу деп да аталган демилге — Кытай өкмөтүнүн 2013-жылдан бери жүргүзүп келе жаткан глобалдык инфраструктуралык жана экономикалык өнүгүү стратегиясы. Дүйнөнүн 150дөн ашык өлкөсүндөгү долбоорлор портторду, темир жолдорду, автоунаа жолдорун, электр станцияларын, авиацияны жана телекоммуникацияларды камтыйт. Бул демилгени 2013-жылы Кытай Коммунисттик партиясынын (ККП) башкы катчысы Си Цзиньпин Казакстанга болгон сапары учурунда сунуштаган. Демилге алты кургактык аркылуу экономикалык коридор жана «XXI кылымдын деңиз Жибек жолу» аркылуу 150дөн ашык өлкөгө жана эл аралык уюмдарга инвестиция салууну карайт<ref>{{Cite web|last=单学英|title=12 years, over 150 countries: Inside the Belt and Road Initiative's global legacy|url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202509/17/WS68ca22caa3108622abca13d4.html|access-date=2026-05-22|website=www.chinadaily.com.cn}}</ref>. «Бир алкак - бир жол» демилгеси Кытайдын тышкы саясатында жана экономикасында борбордук орунду ээлейт. Кургактыктагы транспорттук каттамдарга Кытай-Пакистан экономикалык коридору, Евразия кургактык көпүрөсү жана Жаңы Евразия кургактык көпүрөсү кирет. «XXI кылымдын деңиз Жибек жолунун» алкагындагы деңиз долбоорлоруна Шри-Ланкадагы Хамбантота, Пакистандагы Гвадар жана Грециядагы Пирей порттору кирет. Бул демилге Кытайдын жогорку ылдамдыктагы темир жолдорун экспорттоого шарт түздү, буга мисал катары Ботен—Вьентьян жана Жакарта—Бандунг багыттарын атаса болот. 2025-жылга карата, мүчө өлкөлөрдүн жалпы көрсөткүчтөрү жана эл аралык экономикалык маалыматтар базасына ылайык, ага катышкан мамлекеттер дүйнө калкынын дээрлик 75% жана дүйнөлүк ИДПнын жарымынан көбүн түзөт. Бул демилге глобалдык сооданы, байланышты жана экономикалык өсүштү, өзгөчө өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө күчөтүү мүмкүнчүлүгүнө ээ деп кеңири сыпатталат. Ошол эле учурда, бул долбоор айлана-чөйрөгө тийгизген таасири, адам укуктары жана башкаруу стандарттары, карыздын туруктуулугу, ошондой эле айрым инфраструктуралык долбоорлордун кош максатта (аскердик жана жарандык) колдонулуу коркунучу тууралуу кооптонуулар менен да коштолуп келет<ref>{{Cite web|date=2025-04-22|title=Full Report: Examining Illicit Trade Challenges in the Belt and Road Initiative|url=https://www.oecd.org/en/publications/examining-illicit-trade-challenges-in-the-belt-and-road-initiative_2479316e-en/full-report.html|access-date=2026-01-09|website=OECD|language=en|archive-date=9 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109195831/https://www.oecd.org/en/publications/examining-illicit-trade-challenges-in-the-belt-and-road-initiative_2479316e-en/full-report.html|url-status=live}}</ref>. Жибек жолунун экономикалык курулушу жана XXI кылымдагы деңиз Жибек жолу ({{lang-en|''The Silk Road Economic Belt and the 21st-century Maritime Silk Road''}}), кыскача «Бир алкак - бир жол» {{lang-en|''The Belt and Road Initiative''}}, стандарттуу англисче кыскартылышы: B&R), 2013-жылы Кытай Эл Республикасынын өкмөтү демилгечи болуп, жетекчилигин жүргүзгөн транс улуттук экономикалык долбоор болуп эсептелет. Бул демилге болжол менен 70 өлкөгө жана эл аралык уюмдарга инвестиция салууну камтыйт<ref>[https://web.archive.org/web/20180325171248/http://www.ndrc.gov.cn/gzdt/201509/t20150921_751695.html 我委等有关部门规范“一带一路”倡议英文译法]</ref>. Акыркы он жылда Кытай 150дөн ашуун мамлекет жана 30дан ашуун эл аралык уюм менен 200дөн ашуун «Бир алкак - бир жол» кызматташтык документтерине кол койду<ref>[https://www.cdr-news.com/cdr-essential-intelligence/belt-and-road-initiative/china/]</ref>. === Фон === «Бир алка, бир жол» Кытай Коммунисттик Партиясынын Борбордук Комитетинин Генералдык катчысы Си Цзиньпиндин «чоң мамлекеттердин дипломатиясы» стратегиясынын негизги бөлүгү катары каралат жана ал Кытайдын өсүп жаткан күчү менен абалына ылайык, дүйнөлүк иштерде көбүрөөк жетекчилик ролду ойноого умтулат. Кытай Эл Республикасынын өкмөтү бул демилгени «аймактар аралык байланышты чыңдоого жана жакшыраак келечекти кучактоого багытталган» деп атайт. Долбоордун аяктоо мөөнөтү 2049-жыл деп белгиленген, так ушул жылы Кытай Эл Республикасынын түзүлгөндүгүнүн 100 жылдыгы мааракеси болот.[https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645]<ref>https://web.archive.org/web/20190430071306/https://www.pr.com/press-release/780645</ref> Расмий билдирүүлөргө ылайык, Шинжаң жана Фуцзянь «Бир алка, бир жол»долбоорунун эң чоң пайда көрүүчүлөрү болуп, мурда болбогон өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнө ээ болот.Фуцзянь провинциясына 21-кылымдагы Деңиз жибек жолунун негизги аймагы статусу берилди. === 21-кылымдагы Деңиз жибек жолу === «21-кылымдагы Деңиз жибек жолу» – Деңиз жибек жолунун боюнча жайгашкан. Ал Кытайдын материктик бөлүгүнүн жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Инди океанына чейин,андан ары Европага чейин созулат, же Кытайдын материктик жээктеги портторунан Түштүк Кытай деңизи аркылуу Түштүк Тынч океанга чейин барат. «Бир алка, бир жол» Тынч океан аймагын Европа менен байланыштырат, ортосунан Борбордук Азия аймагын өтөт. Шанхай кызматташтык уюмуна кирген Кытайдын материктик бөлүгү, Орусия, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстандын бардыгы Жибек жолунда жайгашкан. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == {{stub}} 2h4cluc83rtiy5en779jrgzrr8t3w74 0 152422 648737 647033 2026-06-23T08:03:22Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 648737 wikitext text/x-wiki {{Футболчу |ысмы = Усман Дембеле |жынысы = м |лакап аты = Дембуз ({{lang-fr|Dembouz}})<ref name="psgprofile">{{cite web|url=https://www.psg.fr/en/players/ousmane-dembele|title=Усман Дембеле ПСЖ клубунун расмий сайтындагы баракчасы|publisher=psg.fr|lang=en|accessdate=2026-05-20}}</ref> |толук аты = Масур Усман Дембеле |сүрөт = Ousmane Dembélé 2018 (cropped).jpg |кеңдик = 300px |сүрөттүн баяндамасы = Дембеле 2018-жылы |төрөлгөн датасы = 15.5.1997 |төрөлгөн жери = [[Вернон (Эр)|Вернон]], [[Франция]] |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Франция}} |бою = 178<ref name="psgprofile"/> |жетектөөчү буту = эки буту тең |позициясы = чабуулчу |азыркы клубу = {{желек|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]] |номуру = 10 |жаштар клубдары = {{футболдук карьера |2004—2009|{{желек|Франция}} Мадлен Эврё| |2009—2010|{{желек|Франция}} Эврё| |2010—2015|{{желек|Франция}} Ренн| }} |клубдар = {{футболдук карьера |2014—2015|{{желек|Франция}} [[Ренн (футбол клубу)|Ренн]] II|22 (13) |2015—2016|{{желек|Франция}} [[Ренн (футбол клубу)|Ренн]]|26 (12) |2016—2017|{{желек|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|32 (6) |2017—2023|{{желек|Испания}} [[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]|127 (24) |2023—учур|{{желек|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|77 (34) }} |улуттук курамасы = {{футболдук карьера |2013—2014|{{желек|Франция}} Франция (17ге чейин)|8 (4) |2014—2015|{{желек|Франция}} Франция (18ге чейин)|5 (0) |2015|{{желек|Франция}} Франция (19га чейин)|3 (1) |2016|{{желек|Франция}} Франция (21ге чейин)|4 (0) |2016—учур|{{футбол|FRA}}|58 (7) }} |клуб тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 17-май 2026 |курама тууралуу маалыматтардын жаңылоосу = 26-март 2026 }} '''Масу́р Усма́н Дембеле́''' ({{lang-fr|Masour Ousmane Dembélé}}, 15-май 1997-жылы туулган) — [[Франция|франциялык]] [[футбол|футболчу]], «[[Пари Сен-Жермен]]» клубунун жана [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курамасынын]] чабуулчусу. [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018-жылкы дүйнө]] чемпиону. 2025-жылкы «[[Алтын топ]]» сыйлыгынын ээси. Дүйнөдөгү эң мыкты футболчулардын бири болуп эсептелинет<ref name=":6">{{cite web |date=1 June 2025 |title=Ballon d'Or 2025 Power Rankings: Desire Doue's Champions League final fireworks move PSG teenager into the top 10 - but this is Ousmane Dembele's Golden Ball |url=https://www.goal.com/en/lists/ballon-dor-2025-power-rankings/bltd009fae5576d751f |accessdate=3 June 2025 |website=Goal.com |lang=en}}</ref><ref name=":7">{{cite web |last1=Swan |first1=Rob |last2=Malyan |first2=Christy |last3=Murray |first3=Will |date=10 November 2023 |title=The 25 best footballers in the world right now - ranked in order |url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/ |accessdate=3 June 2025 |lang=en |website=GiveMeSport}}</ref><ref name=":8">{{cite web |date=14 March 2025 |title=After PSG beat Liverpool, we ask: Is Dembélé the world's best soccer player? |url=https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44237996/ousmane-dembele-psg-liverpool-france-best-player-world |lang=en |accessdate=3 June 2025 |website=ESPN}}</ref><ref>{{cite web |last=Ross-Murray |first=Ewan |title=The 15 Best Players Who Will Be At the 2026 World Cup—Ranked |url=https://www.si.com/soccer/best-players-2026-world-cup-ranked |website=Sports Illustrated |date=March 30, 2026 |accessdate=April 28, 2026 |lang=en}}</ref>. == Жаштык кези == Усман Дембеле [[Нормандия|Нормандиядагы]] Вернон шаарында төрөлгөн. Анын апасы [[Мавритания]] жана [[Сенегал|Сенегалдан]], ал эми атасы [[Мали|Малиден]] болгон<ref>{{cite web |last=Olivier |first=Mathieu |url=http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais/ |title=Qui est Ousmane Dembélé, la nouvelle étoile d'origine africaine du football français ? |date=30 August 2016 |magazine=Jeune Afrique |language=fr |accessdate=31 January 2017 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826105414/http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais |url-status=live }}</ref>. Ал футболдогу алгачкы кадамдарын үйүнө жакын жайгашкан Эврё шаарында жасап, ошол жердеги «Эврё» клубунда ойногон<ref name=france3>{{cite web |title=Formé à l'ALM Evreux, Ousmane Dembélé en passe de rejoindre Barcelone pour 150 M€ |url=http://www.paris-normandie.fr/breves/sport-en-direct/forme-a-l-alm-evreux-ousmane-dembele-en-passe-de-rejoindre-barcelone-pour-150-m-LO10695097 |accessdate=30 August 2017 |work=Paris-Normandie |date=25 August 2017 |lang=fr |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030042733/https://www.paris-normandie.fr/breves/sport-en-direct/forme-a-l-alm-evreux-ousmane-dembele-en-passe-de-rejoindre-barcelone-pour-150-m-LO10695097 |url-status=live }}</ref>. == Клубдук карьерасы == === Ренн === [[Файл:Saint-Lô - Rennes CFA2 20150523 - Ousmane Dembélé 4.JPG|thumb|upright|left|Дембеле 2015-жылы «Ренндин» курамында]] Дембеле 2014-жылы «[[Ренн (футбол клубу)|Ренн]]» клубунун резервдик командасында ойноп баштаган. 2015-жылдын 6-ноябрында Дембеле «Ренндин» негизги командасы үчүн Франция чемпионатында «Анжер» клубуна каршы профессионалдык дебютун кылган<ref>{{cite news |title=Angers – Rennes – Ligue 1 |url=http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml |publisher=Eurosport |accessdate=11 August 2017 |date=6 November 2015 |archive-date=11 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811143258/http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml |url-status=live }}</ref>. 22-ноябрда «Бордого» каршы оюнда алгачкы голун киргизген<ref>{{cite web |last=Crossan |first=D. |title=Carrasso saves point for Bordeaux |url=http://www.ligue1.com/ligue1/article/carrasso-saves-point-for-bordeaux.htm |publisher=Ligue 1 |accessdate=23 November 2015 |date=22 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123083115/http://www.ligue1.com/ligue1/article/carrasso-saves-point-for-bordeaux.htm|archive-date=23 November 2015|url-status=dead}}</ref>. 6-мартта «Нантка» каршы оюнунда өзүнүн биринчи хет-тригин жасаган<ref>{{cite news |title=Ligue 1 : Rennes écrase Nantes (4–1) |url=http://www.lemonde.fr/ligue-1/article/2016/03/06/ligue-1-rennes-ecrase-nantes-4-0_4877505_1616940.html |work=Le Monde |date=6 March 2016 |accessdate=11 August 2017 |language=fr |archive-date=11 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811105001/http://www.lemonde.fr/ligue-1/article/2016/03/06/ligue-1-rennes-ecrase-nantes-4-0_4877505_1616940.html |url-status=live }}</ref>. Дебюттук сезонунда 29 оюн өткөрүп, 12 гол киргизген<ref>{{cite web|url=https://www.ouest-france.fr/sport/football/stade-rennais/en-direct/live-ligue-1-rennes-reims-4137935|title=Revivez la victoire du Stade Rennais 3-1 contre Reims|date=2 April 2016|accessdate=30 April 2025|website=Ouest France}}</ref>. === Боруссия Дортмунд === 2016-жылдын 12-майында Дембеле [[Германия|германиялык]] «[[Боруссия Дортмунд]]» клубу менен 5 жылдык келишим түзгөн<ref>{{Cite web |url=http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele |title=Borussia Dortmund signs top talent Ousmane Dembélé |publisher=Borussia Dortmund |date=12 May 2016 |accessdate=12 May 2016 |archive-date=18 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518002702/http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele |url-status=live }}</ref>. 14-августта ал дебюттук оюнун өткөрүп, Германия Суперкубогунда «[[Бавария (футбол клубу)|Баварияга]]» каршы 0:2 эсебинде утулушкан<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/supercup/spielplan/?spieledb_path=%2Fmatches%2F2234139 |title=Deutscher Supercup, 2016, Finale |publisher=German Football Association |date=14 August 2016 |accessdate=11 August 2017 |language=de |archive-date=20 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620194359/https://www.dfb.de/supercup/spielplan/?spieledb_path=%2Fmatches%2F2234139 |url-status=live }}</ref>. Дембеле клуб үчүн биринчи голун 20-сентябрда «Волфсбург» клубуна каршы оюнунда киргизген<ref>{{cite news |title=VfL Wolfsburg 1–5 Borussia Dortmund |url=https://www.bbc.com/sport/football/37408762 |accessdate=11 August 2017 |work=BBC Sport |date=20 September 2016 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164528/https://www.bbc.com/sport/football/37408762 |url-status=live }}</ref>. 22-ноябрда [[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасындагы]] биринчи голун польшалык «Легия» клубуна каршы киргизип, «Боруссия» 8:4 эсебинде жеңген<ref>{{cite web |last=Uersfeld |first=Stephan |title=Borussia Dortmund 8–4 Legia Warsaw: Champions League record-breaker |url=http://www.espnfc.com/club/borussia-dortmund/124/blog/post/3002415/borussia-dortmund-8-legia-warsaw-4-champions-league-recordbreaker |website=ESPN FC |accessdate=11 August 2017 |date=23 November 2016 |archive-date=13 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191013013003/http://www.espnfc.com/club/borussia-dortmund/124/blog/post/3002415/borussia-dortmund-8-legia-warsaw-4-champions-league-recordbreaker |url-status=live }}</ref>. 2017-жылдын 27-май күнү [[Берлин|Берлиндеги]] өткөн Германия Кубогунун финалында Дембеле «Айнтрахт Франкфурт» клубуна киргизген жана «Боруссия» 2:1 эсебинде жеңишке жеткен. Бул Кубок [[Дортмунд|дортмунддук]] клуб үчүн беш жылдан бери алгачкы титулу болгон. Дембеле оюндун мыкты оюнчусу деп табылган<ref>{{cite web |last=Buczko |first=Stefan |url=http://www.espnfc.com/club/borussia-dortmund/124/blog/post/3135170/ousmane-dembele-christian-pulisic-send-borussia-dortmund-from-title-drought-in-dfb-pokal-final |title=Dembele, Pulisic deliver Dortmund from title drought in DFB Pokal final |website=ESPN FC |date=28 May 2017 |accessdate=8 June 2017 |archive-date=8 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908082721/http://www.espnfc.com/club/borussia-dortmund/124/blog/post/3135170/ousmane-dembele-christian-pulisic-send-borussia-dortmund-from-title-drought-in-dfb-pokal-final |url-status=live }}</ref>. 2016/17 сезонунда ал 6 гол киргизип, 13 голдук пас берген. Ошондон кийин ал Бундеслиганын сезондук символикалык курамына кирип, «Сезондун мыкты жаш оюнчусу» сыйлыгын алган<ref name="ToS"/><ref name="RtS"/>. === Барселона === 2017-жылы Усман Дембеле [[Испания|испаниялык]] «[[Барселона (футбол клубу)|Барселона]]» клубуна 105 миллион евро жана кошумча бонустар менен өткөн. Ал 5 жылдык келишим түзүп, мурда [[Неймар]] кийген 11-номерди алган<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/41044659 |title=Ousmane Dembele: Barcelona agree £135.5m deal for Dortmund forward |date=25 August 2017 |accessdate=25 August 2017 |work=BBC Sport |archive-date=25 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825230601/http://www.bbc.com/sport/football/41044659 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Marsden |first=Samuel |url=http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal |title=Borussia Dortmund confirm Barcelona close to Ousmane Dembele deal |date=25 August 2017 |accessdate=25 August 2017 |website=ESPN FC |archive-date=25 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825181927/http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal |url-status=live }}</ref>. Дембеле испаниялык клуб үчүн дебютун 9-сентябрда «Эспаньол» клубуна каршы кылган. Биринчи сезонунда жаракаттардан көп кыйналып, алгачкы голун 2018-жылдын 14-мартында УЕФА Чемпиондор лигасынын «Челси» менен болгон оюнда киргизген<ref>{{cite news |last=Lowe |first=Sid |author-link=Sid Lowe |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2018/mar/14/barcelona-chelsea-champions-league-ousmane-dembele-lionel-messi |title=Ousmane Dembélé finally shines but the night belongs to Lionel Messi |date=14 March 2018 |accessdate=14 March 2018 |newspaper=The Guardian |archive-date=22 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180422213307/https://www.theguardian.com/football/blog/2018/mar/14/barcelona-chelsea-champions-league-ousmane-dembele-lionel-messi |url-status=live }}</ref>. Команда менен [[Ла Лига]] титулун жана Испания Кубогун уткан. 2018/19 сезонунда Дембеле мыкты оюн көрсөтүп, Суперкубокто «Севильяга» каршы жеңиш голун киргизген. Ошондой эле Чемпиондор лигасында маанилүү голдорду киргизип, сезонду 14 гол менен аяктап, «Барселона» менен кайрадан Испания чемпиону болгон<ref>{{cite web |url=https://www.goal.com/en-tza/news/ousmane-dembele-injury-history-barcelona-france-how-many-games-missed/bltd9fa9952c628b116 |title=Ousmane Dembele injury history: Barcelona & France star's absences & how many games he has missed |publisher=Goal.com |date=26 January 2022 }}</ref>. 2019–2021-жылдары ал кайра-кайра жаракат алып, көп оюндарды өткөрүп жиберген. Айрыкча бутунун булчуңдарынан олуттуу жаракат алган<ref>{{Cite news|url=https://www.lesportiudecatalunya.cat/barca/article/1652741-dembele-es-torna-a-trencar-i-sera-baixa-cinc-setmanes.html|title=Dembélé es torna a trencar i serà baixa cinc setmanes|last=Fibla|first=Albert|date=20 August 2019|work=L'Esportiu|language=ca|accessdate=20 August 2019|archive-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820044437/https://www.lesportiudecatalunya.cat/barca/article/1652741-dembele-es-torna-a-trencar-i-sera-baixa-cinc-setmanes.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Ousmane Dembele: Barcelona winger sidelined for six months after surgery |work=BBC Sport |date=11 February 2020 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51467123 |accessdate=12 February 2020 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212150137/https://www.bbc.co.uk/sport/football/51467123 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/barcelona/2020/02/04/5e396af946163f47848b45e2.html|title=Grave lesión de Dembélé: se pierde lo que queda de temporada|language=Spanish|date=4 February 2020|accessdate=30 April 2025|website=Marca}}</ref>. 2021-жылы [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция курамында]] Евро-2020 учурунда кайрадан жаракат алып, операция болгон. Дембеле 2022-жылы кайра жакшы формага келип, Ла Лигада 13 голдук пас жасап, эң мыкты ассистенти болгон<ref>{{cite web|url=https://www.laliga.com/en-GB/leaderboard/all-leaders?stat_competition=laliga-santander&stat=total_assists_ranking|title=All leaders in Assists|accessdate=23 September 2021|publisher=La Liga|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926053836/https://www.laliga.com/en-GB/leaderboard/all-leaders?stat_competition=laliga-santander&stat=total_assists_ranking|url-status=live}}</ref>. Ошол эле жылы «Барселона» менен келишимин 2024-жылга чейин узарткан<ref>{{Cite web |title=Dembélé to sign contract until 2024 |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714132724/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024 |archive-date=14 July 2022 |accessdate=15 July 2022 |website=FC Barcelona |language=en}}</ref>. 2022/23 сезонунда Дембеле бардык оюндарда 8 гол киргизип жана 9 голук пас берип, «Барселонага» Ла Лиганы жана Испания Суперкубогун утканга жардам берген<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3344756/fc-barcelona-liga-champions-202223|title=FC Barcelona, Liga champions 2022/23!|work=fcbarcelona.com|date=2023-05-14|accessdate=2026-05-20|lang=en}}</ref>. === Пари Сен-Жермен === [[Файл:Paris Saint-Germain - Manchester City FC, 22 January 2025 (1069) (cropped).jpg|thumb|Дембеле 2025-жылдын январь айында ПСЖнын курамында «Манчестер Ситиге» каршы оюнунда]] 2023-жылы Усман Дембеле [[Франция|франциялык]] «[[Пари Сен-Жермен]]» клубуна өтүп, 2028-жылга чейин келишим түзгөн<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38106043/psg-sign-dembele-barcelona-agreeing-50m-deal |title=PSG sign Dembele from Barcelona after agreeing €50m deal |publisher=ESPN |date=12 August 2023 }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 August 2023 |title=Agreement on transfer of Ousmane Dembélé to Paris St Germain |url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3611320/agreement-on-transfer-of-ousmane-dembele-to-paris-st-germain |accessdate=12 August 2023 |website=FC Barcelona }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Sanderson |first=Tom |title=FC Barcelona Come Out Of Dembele PSG Transfer Richer Than Expected After Pressuring Player's Camp: Reports |url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/08/12/fc-barcelona-come-out-of-dembele-psg-transfer-richer-than-expected-after-pressuring-players-camp-reports/ |accessdate=14 August 2023 |website=Forbes }}</ref>. Башында 23-номерди кийип, кийин [[Неймар]] кеткенден кийин 10-номерге өткөн<ref name=":4">{{Cite web |title=DEMB10UZ - The number 10 for Dembélé! |url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/the-number-10-for-dembele-psg-paris-saint-germain |date=17 August 2023 |accessdate=17 August 2023 |website=Paris Saint-Germain F.C. }}</ref>. Биринчи сезонунда ал Лига 1 чемпионатын жана Франция Кубогун уткан. Ошондой эле мурдагы клубу «Барселонага» каршы УЕФА Чемпиондор лигасында гол киргизип, ПСЖнын жарым финалга чыгышына жардам берген<ref>{{Cite web |date=2024-04-28 |title=Paris Saint-Germain win their 12th Ligue 1 title! |url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/paris-saint-germain-win-their-12th-ligue-1-title-psg-ligue-1-club-2023-2024 |accessdate=2025-01-29 |website=EN.PSG.FR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-25 |title=Paris Saint-Germain win the Coupe de France for the 15th time |url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/paris-saint-germain-win-the-coupe-de-france-for-the-15th-time-olympique-lyonnais-2023-2024 |accessdate=2025-01-29 |website=EN.PSG.FR |language=en}}</ref>. 2024/25 сезонунда Дембеле абдан күчтүү оюн көрсөтүп, ПСЖ үчүн 35 гол киргизип, 14 голдук пас жасаган<ref>{{cite web |title=D'abord mené, le PSG termine la saison par une victoire à domicile contre Auxerre |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/D-abord-mene-le-psg-termine-la-saison-par-une-victoire-a-domicile-contre-auxerre/1562626 |website=L’Équipe |accessdate=18 May 2025}}</ref>. Ал Лига 1дин эң мыкты оюнчусу аталып, ПСЖ менен «требл», башка айтканда Франция чемпионатын, Кубогун жана УЕФА Чемпиондор лигасын уткан<ref name=":5">{{Cite web |title=Ousmane Dembélé élu meilleur joueur de Ligue 1 pour la première fois aux Trophées UNFP |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Ousmane-dembele-elu-meilleur-joueur-de-ligue-1-pour-la-premiere-fois-aux-trophees-unfp/1561044 |access-date=2025-05-11 |website=L'Équipe |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 June 2025 |title=Dembele Wins UEFA Champions League Player of the Season Award |url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=dembele-wins-uefa-champions-league-player-of-the-season-award&date=1/06/2025#:~:text=He%20scored%2033%20goals%20%2D%2021,one%20in%20the%20French%20Cup. |accessdate=1 June 2025 |website=qna.org.qa}}</ref>. Ошол сезон үчүн ал «Алтын топ» сыйлыгын жеңип алган. 2025/26 сезонунда жаракаттарына карабай ПСЖ менен дагы ийгиликтерге жетишкен. Ал FIFA The Best сыйлыгында жылдын эң мыкты футболчусу деп табылган жана Лига 1дин мыкты оюнчусу наамын катары менен экинчи жолу алган<ref>{{Cite web |title=Ousmane Dembélé, Pierre Sage, Zouriko Davitashvili, Melchie Dumornay, Michael Olise... Le palmarès complet des trophées UNFP 2025-2026 |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Ousmane-dembele-pierre-sage-zouriko-davitachvili-melchie-dumornay-michael-olise-le-palmares-complet-des-trophees-unfp-2025-2026/1675099 |accessdate=2026-05-12 |website=L'Équipe |language=fr}}</ref>. == Эл аралык карьерасы == [[Файл:Ousmane Dembélé World Cup Trophy.jpg|thumb|upright|left|Дембеле [[Франция улуттук футбол курамасы|Франция]] менен [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018 Дүйнө чемпионатын]] жеңгенден кийин]] Усман Дембеле 2016-жылы биринчи жолу [[Франция улуттук футбол курамасы|Франциянын улуттук курама командасына]] чакырылган. Ал 1-сентябрда Италияга каршы оюнда дебют жасап, Антуан Гризманндын ордуна алмашып кирген. 2017-жылы ал Франция үчүн биринчи голун [[Англия улуттук футбол курамасы|Англияга]] каршы достук оюнда киргизген<ref>{{cite news |last=McNulty |first=Phil |author-link=Phil McNulty |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |title=France 3–2 England |publisher=BBC Sport |date=13 June 2017 |accessdate=11 August 2017 |archive-date=20 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020184417/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |url-status=live }}</ref>. [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018 Дүйнө чемпионатында]] Франция курамында запас оюнчу катары чемпион болгон. Евро-2020 мелдешинде Дембеле тайпалык баскычта Мажарстан менен болгон беттеште жаракат алып, андан кийин ойногон эмес. Ошол эле айда операция болгон. Франция 1/8 финалга чейин жеткен. [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022 Дүйнө чемпионатында]] ал Франциянын негизги оюнчусу болуп, бардык оюндарда ойногон. Команда финалга чейин жетип, бирок жеңилип калган. Дембеле мелдеште 2 голдук пас жасаган. Евро-2024 мелдешинде Дембеле [[Португалия улуттук футбол курамасы|Португалияга]] каршы чейрек финалда оюндун мыкты оюнчусу деп табылган<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/euro2024/news/028f-1b4c52293b81-d35abf4d3953-1000--portugal-0-0-france-aet-3-5-pens-les-bleus-edge-through-on-/ |title=Portugal 0–0 France (aet, 3–5 pens): Les Bleus edge through on spot-kicks |website=UEFA |publisher=Union of European Football Associations |date=19 November 2023}}</ref>. Франция жарым финалга чейин жетип, [[Испания улуттук футбол курамасы|Испанияга]] 2:1 эсеби менен утулган. == Сыйлыктары == '''«Боруссия Дортмунд»''' *Германия Кубогунун жеңүүчүсү: 2016/17<ref>{{cite news |last=Niestegge |first=Jan |url=https://www.eurosport.de/fussball/dfb-pokal/2016-2017/borussia-dortmund-gewinnt-im-dfb-pokalfinale-gegen-eintracht-frankfurt_sto6184478/story.shtml |title=Borussia Dortmund gewinnt im DFB-Pokalfinale gegen Eintracht Frankfurt |publisher=Eurosport |date=28 May 2017 |accessdate=12 May 2018 |language=de |archive-date=6 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014137/https://www.eurosport.de/fussball/dfb-pokal/2016-2017/borussia-dortmund-gewinnt-im-dfb-pokalfinale-gegen-eintracht-frankfurt_sto6184478/story.shtml |url-status=live }}</ref> '''«Барселона»''' *[[Ла Лига]] чемпиону: 2017/18<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/t/t2017-181.html?t=lista |title=Barcelona 2017–18: Statistics |website=BDFutbol |accessdate=13 April 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412234146/https://www.bdfutbol.com/en/t/t2017-181.html?t=lista |url-status=live }}</ref>, 2018/19<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/t/t2018-191.html?t=lista |title=Barcelona 2018–19: Statistics |website=BDFutbol |accessdate=13 April 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412234314/https://www.bdfutbol.com/en/t/t2018-191.html?t=lista |url-status=live }}</ref>, 2022/23<ref>{{Cite news |last=Brewin |first=John |date=14 May 2023 |title=Espanyol 2-4 Barcelona: Barça win La Liga – as it happened |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/football/live/2023/may/14/espanyol-v-barcelona-la-liga-live |accessdate=14 May 2023 |issn=0261-3077}}</ref> *Испания Кубогунун жеңүүчүсү: 2017/18<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=49228 |title=Acta del Partido celebrado el 21 de abril de 2018, en Madrid |trans-title=Minutes of the Match held on 21 April 2018, in Madrid |publisher=Royal Spanish Football Federation |accessdate=13 April 2021 |language=es |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615012517/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=49228 |url-status=live |archivedate=2020-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615012517/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=49228 }}</ref>, 2020/21<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=64765 |title=Acta del Partido celebrado el 17 de abril de 2021, en Sevilla |trans-title=Minutes of the Match held on 17 April 2021, in Seville |publisher=Royal Spanish Football Federation |accessdate=18 April 2021 |language=es |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418001915/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=64765 |url-status=live |archivedate=2021-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418001915/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=64765 }}</ref> *Испания Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2018<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=50046 |title=Acta del Partido celebrado el 12 de agosto de 2018, en Tanger |trans-title=Minutes of the Match held on 12 August 2018, in Tangier |publisher=Royal Spanish Football Federation |accessdate=13 April 2021 |language=es |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615190214/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=50046 |url-status=live |archivedate=2020-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200615190214/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=50046 }}</ref>, 2023<ref>{{cite web |last=Baynes |first=Ciaran |date=15 January 2023 |title=Real Madrid 1-3 Barcelona: Gavi stars as Barca dominate to win Spanish Super Cup |url=https://www.eurosport.com/football/spanish-supercopa/2022-2023/spanish-super-cup-final-live-real-madrid-v-barcelona_sto9316880/story.shtml |accessdate=16 January 2023 |website=Eurosport}}</ref> '''«Пари Сен-Жермен»''' *Лига 1 чемпиону: 2023/24<ref>{{cite web |date=28 April 2024 |title=Paris Saint-Germain win their 12th Ligue 1 title! |url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/paris-saint-germain-win-their-12th-ligue-1-title-psg-ligue-1-club-2023-2024 |accessdate=28 April 2024 |publisher=Paris Saint-Germain FC}}</ref>, 2024/25<ref>{{cite news |title=Le PSG champion de France pour la 13e fois de son histoire après sa victoire contre Angers |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-champion-de-france-pour-la-13e-fois-de-son-histoire-apres-sa-victoire-contre-angers/1551951 |date=5 April 2025 |accessdate=5 April 2025 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref>, 2025/26<ref>{{cite news |title=Grâce à un grand Safonov, le PSG s'impose à Lens et décroche son 14e titre de champion de France |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Grace-a-un-grand-safonov-le-psg-s-impose-a-lens-et-decroche-son-14e-titre-de-champion-de-france/1675604 |publisher=L’Equipe |language=fr |date=13 May 2026 |accessdate=13 May 2026}}</ref> *Франция Кубогунун жеңүүчүсү: 2023/24<ref>{{cite web |date=25 May 2024 |title=Le Paris SG remplit sa Coupe |url=https://www.fff.fr/article/12562-le-paris-sg-remplit-sa-coupe.html |accessdate=26 May 2024 |publisher=Fédération Française de Football |language=fr |archivedate=2024-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526174925/https://www.fff.fr/article/12562-le-paris-sg-remplit-sa-coupe.html }}</ref>, 2024/25<ref>{{cite news |last=Guillemet |first=Hugo |date=24 May 2025 |title=Le PSG s'offre une 16e Coupe de France après une victoire facile en finale contre Reims |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-une-16e-coupe-de-france-apres-une-victoire-facile-en-finale-contre-reims/1564666 |accessdate=24 May 2025 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref> *Франция Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2023<ref>{{cite web |date=3 January 2024 |title=Paris start 2024 with Trophée des Champions triumph! |url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/paris-start-2024-with-trophee-des-champions-triumph-match-report-paris-saint-germain-toulouse-fc-trophee-des-champions-2023 |accessdate=3 January 2024 |publisher=Paris Saint-Germain FC}}</ref>, 2024<ref>{{cite news |date=5 January 2025 |title=Foot : Ousmane Dembélé offre sur le fil un nouveau Trophée des champions au PSG contre Monaco |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Ousmane-dembele-offre-sur-le-fil-un-nouveau-trophee-des-champions-au-psg-contre-monaco/1530323 |accessdate=5 January 2025 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref>, 2025<ref>{{cite web|url=https://www.rts.ch/sport/football/2026/article/le-psg-remporte-le-trophee-des-champions-face-a-l-om-aux-tirs-au-but-29112673.html|title=Le PSG de Lucas Chevalier tient son premier titre 2026|trans-title=Lucas Chevalier's PSG get their first 2026 title|publisher=Radio Télévision Suisse|language=fr|date=8 January 2026|accessdate=8 January 2026}}</ref> *[[УЕФА Чемпиондор лигасы|УЕФА Чемпиондор лигасынын]] жеңүүчүсү: [[2024/2025 УЕФА Чемпиондор лигасы|2024/25]]<ref>{{cite news |title=PSG-Inter Milan : les Parisiens remportent brillamment la Ligue des champions |url=https://www.lemonde.fr/sport/live/2025/05/31/en-direct-psg-inter-milan-suivez-la-finale-de-la-ligue-des-champions_6609501_3242.html |accessdate=31 May 2025 |work=Le Monde |language=fr |date=31 May 2025}}</ref> *УЕФА Суперкубогунун жеңүүчүсү: 2025<ref>{{cite web |last=Bärthel |first=Julie |title=UEFA Super Cup: PSG gewinnt Elfmeterkrimi gegen Tottenham |url=https://www.sportschau.de/fussball/zwei-toren-in-neun-minuten-paris-kroent-sich-zum-super-cup-champion,supercup-psg-spurs-100.html |date=13 August 2025 |accessdate=13 August 2025 |website=Sportschau |language=de}}</ref> *ФИФА Континенттер аралык Кубогунун жеңүүчүсү: 2025<ref>{{cite news |title=Porté par un énorme Safonov lors des tirs au but, le PSG remporte la première Coupe Intercontinentale de son histoire face à Flamengo |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Porte-par-un-enorme-safonov-lors-des-tirs-au-but-le-psg-remporte-la-premiere-coupe-intercontinentale-de-son-histoire-face-a-flamengo/1617759 |publisher=L’Équipe |language=fr |date=17 December 2025 |accessdate=17 December 2025}}</ref> *ФИФА Клубдук дүйнө чемпионатынын финалчысы: 2025<ref>{{cite news |date=13 July 2025 |title=Douché par Chelsea, le PSG ne sera pas le premier vainqueur de la Coupe du monde des clubs |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Douche-par-chelsea-le-psg-ne-sera-pas-le-premier-vainqueur-de-la-coupe-du-monde-des-clubs/1577917 |accessdate=14 July 2025 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref> '''Франция''' *[[Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|Дүйнө чемпионатынын]] жеңүүчүсү: [[2018 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2018]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |title=France 4–2 Croatia |first=Phil |last=McNulty |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |access-date=18 December 2022}}</ref>, финалчысы: [[2022 Футбол боюнча дүйнө чемпионаты|2022]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/63932622 |title=Argentina 3–3 France |first=Phil |last=McNulty |work=BBC Sport |date=18 December 2022 |accessdate=18 December 2022}}</ref> *УЕФА Улуттар Лигасынын 3-оруну: 2024/25<ref>{{cite news|date=8 June 2025|title=Germany 0-2 France report: Kylian Mbappé scores landmark goal as Les Bleus clinch Nations League third place|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/news/029a-1df3af7eedc9-c3b6e51cf3f1-1000--germany-0-2-france-report-kylian-mbappe-scores-landmark-g/|accessdate=8 June 2025|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> '''Жеке сыйлыктары''' *«[[Алтын топ]]» сыйлыгынын ээси: 2025<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2025/sep/22/ousmane-dembele-aitana-bonmati-ballon-dor-awards-football|title=Ousmane Dembélé and Aitana Bonmatí land Ballon d'Or awards as England duo honoured|date=22 September 2025|work=The Guardian|accessdate=23 September 2025}}</ref> *''FIFA The Best'' эркектер арасындагы мыкты оюнчусу: 2025<ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Dembele scoops The Best Men's Player Award |url=https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2025/articles/mens-player-2025-winner-ousmane-dembele |accessdate=16 December 2025 |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association}}</ref> *''Globe Soccer Awards'' эркектер арасындагы жылдын мыкты оюнчусу: 2025<ref>{{Cite web |last=Bonn |first=Kyle |date=28 December 2025 |title=Globe Soccer Awards 2025: Final results, winners and full rankings for Dubai soccer ceremony |url=https://www.sportingnews.com/uk/football/news/globe-soccer-awards-2025-results-winners-rankings-players/ca676569eaf05a2dc2a3538d |accessdate=28 December 2025 |website=Sporting News |language=en-gb}}</ref> *Лига 1дин мыкты жаш оюнчусу: 2015/16<ref>{{cite news |last=Hue |first=Benjamin |url=http://www.rtl.fr/sport/football/trophees-unfp-2016-ousmane-dembele-elu-meilleur-espoir-de-ligue-1-7783141946 |title=Trophées UNFP 2016 : Ousmane Dembélé élu meilleur espoir de Ligue 1 |work=Radio France Internationale |date=8 May 2016 |accessdate=3 September 2016 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031850/https://www.rtl.fr/sport/football/trophees-unfp-2016-ousmane-dembele-elu-meilleur-espoir-de-ligue-1-7783141946 |url-status=live }}</ref> *Лига 1дин айдын мыкты оюнчусу: март 2016<ref>{{cite web |url=https://www.tropheesunfp.com/accueil/palmares/ |title=PALMARÈS |publisher=Union Nationale des Footballeurs Professionnels |accessdate=13 November 2019 |language=fr |archive-date=12 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912080237/https://www.tropheesunfp.com/accueil/palmares/ |url-status=live }}</ref>, январь 2025<ref>{{cite web |date=9 February 2025 |title=Ousmane Dembélé, joueur du mois de janvier de la Ligue 1 McDonald's ! |trans-title=Ousmane Dembélé, McDonald's Ligue 1 player of the month for January! |url=https://www.unfp.org/2025/02/ousmane-dembele-joueur-du-mois-de-janvier-de-la-ligue-1-mcdonalds/ |accessdate=9 February 2025 |publisher=National Union of Professional Footballers |language=fr}}</ref> *УЕФА Чемпиондор лигасынын сезондун мыкты тобу: 2024/25<ref>{{cite news|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/029a-1de594e11846-742ee836b971-1000--2024-25-champions-league-team-of-the-season/|title=2024/25 Champions League Team of the Season|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=1 June 2025|access-date=1 June 2025}}</ref> *УЕФА Чемпиондор лигасынын сезондун мыкты оюнчусу: 2024/25<ref>{{cite news|date=1 June 2025|title=Ousmane Dembélé named 2024/25 UEFA Champions League Player of the Season|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/029a-1de593cb29ee-c04434a97ebb-1000--ousmane-dembele-named-2024-25-uefa-champions-league-playe/|accessdate=1 June 2025|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> *УЕФА Чемпиондор лигасынын «жарылыш» тобу: 2016<ref>{{cite web |date=24 December 2016 |title=Our Champions League breakthrough team of 2016 |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0234-0e95f2433dcb-c7da6a56fbf4-1000--our-champions-league-breakthrough-team-of-2016/ |website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|accessdate=24 December 2016 |archive-date=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608014017/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2431805.html |url-status=live }}</ref> *Бундеслиганын мыкты жаш оюнчусу: 2016/17<ref name="RtS">{{cite web |title=Borussia Dortmund's Ousmane Dembele voted Bundesliga Rookie of the Season |url=http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/borussia-dortmund-ousmane-dembele-voted-bundesliga-rookie-of-the-season-447011.jsp |publisher=Bundesliga |access-date=11 August 2017 |date=21 June 2017 |archive-date=11 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811103936/http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/borussia-dortmund-ousmane-dembele-voted-bundesliga-rookie-of-the-season-447011.jsp |url-status=live |accessdate=2026-05-20 |archivedate=2017-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811103936/http://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/borussia-dortmund-ousmane-dembele-voted-bundesliga-rookie-of-the-season-447011.jsp }}</ref> *Бундеслиганын сезондун мыкты тобу: 2016/17<ref name="ToS">{{cite web |url=http://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp |title=Official Bundesliga Team of the Season for 2016/17 |publisher=Bundesliga |date=26 May 2017 |accessdate=29 May 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184358/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp |url-status=live |archivedate=2018-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612184358/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp }}</ref> *Германиянын мыкты трансфери: 2016/17<ref>{{cite web|url=https://www.spielergewerkschaft.de/de/Aktionen/VDV11/Detail/706.htm|title=Profis wählen Lewandowski, Dembélé und Nagelsmann|publisher=VDV|language=de|date=6 June 2017|accessdate=6 June 2017|archive-date=21 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521074317/https://www.spielergewerkschaft.de/de/Aktionen/VDV11/Detail/706.htm|archivedate=2021-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521074317/https://www.spielergewerkschaft.de/de/Aktionen/VDV11/Detail/706.htm}}</ref> *[[Ла Лига|Ла Лиганын]] мыкты ассистенти: 2021/22<ref>{{cite web |date=26 September 2020 |title=Leaderboard Assists|url=https://www.laliga.com/en-GB/leaderboard/all-leaders?stat_competition=laliga-santander&stat=total_assists_ranking |publisher=La Liga |accessdate=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926053836/https://www.laliga.com/en-GB/leaderboard/all-leaders?stat_competition=laliga-santander&stat=total_assists_ranking |archive-date=26 September 2020 }}</ref> *Лига 1дин жылдын мыкты тобу: 2023/24<ref>{{cite news |date=13 May 2024 |title=Trophées UNFP : sept joueurs du PSG dans l'équipe type de la saison 2023-2024 en Ligue 1 |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Trophees-unfp-sept-joueurs-du-psg-dans-l-equipe-type-de-la-saison-2023-2024-en-ligue-1/1467415 |accessdate=13 May 2024 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref>, 2024/25<ref>{{cite news |title=Trophées UNFP : Neuf joueurs du PSG dans l'équipe type de la saison en Ligue 1 |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Trophees-unfp-neuf-joueurs-du-psg-dans-l-equipe-type-de-la-saison-en-ligue-1/1561036 |date=11 May 2025 |accessdate=11 May 2025 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref>, 2025/26<ref>{{cite news |title=Une domination du PSG et de Lens, l'OL et l'OM également représentés... L'équipe type de Ligue 1 des trophées UNFP |url= https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Une-domination-du-psg-et-de-lens-l-ol-et-l-om-egalement-representes-l-equipe-type-de-ligue-1-des-trophees-unfp/1675094 |publisher=L’Equipe |language=fr |date=11 May 2026 |accessdate=12 May 2026}}</ref> *Лига 1дин мыкты ассистенти: 2023/24<ref>{{cite web |title=Classement des passeurs Ligue 1 Uber Eats 2023-2024 : Championnat de France - Football |url=https://www.lequipe.fr/Football/ligue-1/page-classement-individuel/passeurs |accessdate=20 May 2024 |publisher=L'Équipe |language=fr}}</ref> *Лига 1дин сезондун мыкты оюнчусу: 2024/25<ref name=":5" />, 2025/26<ref>{{cite web|url=https://www.unfp.org/2026/05/dembele-voit-double-au-coeur-dun-palmares-bigarre/|title=Dembélé voit double au coeur d'un palmarès bigarré…|trans-title=Dembélé sees double amidst a diverse list of achievements…|publisher=National Union of Professional Footballers|language=fr|date=11 May 2026|accessdate=11 May 2026}}</ref> *Лига 1дин жылдын мыкты голу: 2025/26<ref>{{cite web |title=Trophées UNFP : le bijou de Dembélé face à Lille élu plus beau but de l'année |url= https://www.lefigaro.fr/sports/football/ligue-1/trophees-unfp-le-bijou-de-dembele-face-a-lille-elu-plus-beau-but-de-l-annee-20260511 |website=Le Figaro |accessdate=12 May 2026}}</ref> *Лига 1дин сезондун мыкты бомбардири: 2024/25<ref>{{cite news |title=D'abord mené, le PSG termine la saison par une victoire à domicile contre Auxerre |url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/D-abord-mene-le-psg-termine-la-saison-par-une-victoire-a-domicile-contre-auxerre/1562626 |publisher=L’Équipe |accessdate=18 May 2025}}</ref> *''The Athletic'' Европа оюнчулар арасындагы сезондун мыкты тобу: 2024/25<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/6336642/2025/05/20/athletic-end-of-season-awards-2024-25-men/ |title= The Athletic's end-of-season awards, 2024-25: Men's football |website=The Athletic |date=28 May 2025}}</ref> *ФИФА жылдын мыкты тобу: 2025<ref>{{Cite web|title=Who is in the 2025 FIFPRO Men's World 11?|url=https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-is-in-the-2025-fifpro-men-s-world-11|publisher=FIFPRO|date=3 November 2025|accessdate=3 November 2025|archive-date=3 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103152334/https://fifpro.org/en/supporting-players/player-influence/world11/who-is-in-the-2025-fifpro-men-s-world-11|url-status=live}}</ref> *FIFA The Best жылдын мыкты тобу: 2025<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/en/the-best-fifa-football-awards/2025/articles/mens-11-revealed-2025| title=PSG history-makers named in The Best Men's 11 }}</ref> *IFFHS дүйнөнүн мыкты оюнчусу: 2025<ref>{{Cite web |date=14 December 2025 |title=IFFHS AWARDS 2025 - OUSMANE DEMBELE, MEN'S WORLD BEST PLAYER|url=https://iffhs.com/posts/4802|access-date=14 December 2025 |publisher=IFFHS}}</ref> '''Ордендер''' *Ардак Легионунун рыцары: 2018<ref name="Legion">{{cite journal |date=1 January 2019 |title=Décret du 31 décembre 2018 portant promotion et nomination |trans-title=Decree of 31 December 2018 on promotion and appointment |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000037909703 |journal=Official Journal of the French Republic |volume=2019 |issue=1 |id=PRER1835394D |access-date=26 August 2024}}</ref> == Булактар == {{булактар|3}} == Шилтемелер == *[https://www.psg.fr/en/players/ousmane-dembele ПСЖнын расмий сайтындагы футболчунун баракчасы] [[Категория:«Барселона» футбол клубунун оюнчулары]] [[Категория:«Пари Сен-Жермен» футбол клубунун оюнчулары]] [[Категория:Футболчулар]] e8jae0qcl2r4sw0m3gpmlu0c7516ahf 3 152898 648712 2026-06-22T12:36:27Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648712 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:36, 22 июнь 2026 (UTC) 920ou7ue3mr2fgfbszn5phgbu9xhr6c 3 152899 648715 2026-06-22T14:36:48Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648715 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:36, 22 июнь 2026 (UTC) rjxmkxaozc6uyhn36ygi8lhxrjyzaz0 0 152900 648717 2026-06-22T16:20:40Z Jyldyz Tursunbekova 6529 Жаңы барак: "‎Төмөндөгү текст Википедиянын энциклопедиялык стилине жакындатылып даярдалды. Бирок жарыялоодон мурда бардык маалыматтар көз карандысыз жана ишенимдүү булактар менен тастыкталышы керек. Айрыкча Facebook шилтемелери Википедияда негизги булак катары кабыл..." 648717 wikitext text/x-wiki Төмөндөгү текст Википедиянын энциклопедиялык стилине жакындатылып даярдалды. Бирок жарыялоодон мурда бардык маалыматтар көз карандысыз жана ишенимдүү булактар менен тастыкталышы керек. Айрыкча Facebook шилтемелери Википедияда негизги булак катары кабыл алынбайт. = Жамгырчиев, Бердибек Шейшенбекович = '''Бердибек Шейшенбекович Жамгырчиев''' (12-июль 1987-жыл, Ак-Терек айылы, Жети-Өгүз району, Ысык-Көл облусу) — кыргыз акыны, жазуучусу жана коомдук ишмер. Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү (2016). Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын жана Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты. == Өмүр баяны == Бердибек Жамгырчиев 1987-жылдын 12-июлунда Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районуна караштуу Ак-Терек айылында төрөлгөн. 2011-жылы Кусеин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин кыргыз филологиясы факультетин аяктаган. 2011–2014-жылдары «Түнкү Белес» радиосунда алып баруучу болуп иштеген. Кийин жеке ишкердик жана чыгармачылык ишмердүүлүк менен алектене баштаган. == Чыгармачылыгы == Бердибек Жамгырчиевдин поэзияга болгон кызыгуусу мектеп курагында башталган. Студенттик жылдарынан тартып анын чыгармалары республикалык гезит-журналдарда жарыяланып келген. Акындын чыгармалары лирикалык, философиялык жана жарандык темаларды камтыйт. Ырлары казак, өзбек, түрк, азербайжан, кытай жана орус тилдерине которулган. Анын сөзүнө жазылган белгилүү ырлардын катарына төмөнкүлөр кирет: * «Түштүк кызына» — Султан Садыралиев; * «Кереметим» — Нурила; * «Мен кыргызмын» — Эрлан Андашев; * «Сага күлгөн кандай жарашат» — Сыймык Бейшекеев; * «Баары акча» — Нурила; * «Көлдүгүм ай» — Нурила. Мындан тышкары анын жүздөгөн ыр тексттерине обон жазылып, кыргыз эстрада ырчылары тарабынан аткарылып келет. == Китептери == * ''Жүрөктө калган бир ысым'' — поэтикалык жыйнак (2013); * ''Жүрөктө калган бир ысым'' — толукталган жана оңдолгон экинчи басылышы (2014); * ''Романтика'' — ырлар жыйнагы (2021). == Сыйлыктары жана наамдары == * 2011 — Кыргыз радиосунун «Таланттар таймашы» республикалык радиосынагынын Баш байгеси; * 2013 — Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун «Жылдын мыкты жаш акыны» наамы жана «Алтын калем» диплому; * 2013 — «Санжыра» радиосунун «Сөз бермети» сынагынын жеңүүчүсү; * 2015 — Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты; * 2015 — «Поэзия муундарды бириктирет» сынагында «Эң мыкты поэтикалык китеп» сыйлыгы; * 2017 — «Менин энем» республикалык сынагынын Баш байгеси; * 2017 — «Бейне-өнөр» коомдук фондунун «Сезим күүсү» номинациясы боюнча биринчи орун; * 2018 — «Кыргыз тили» төш белгиси; * 2019 — Эгемберди Эрматовдун жаркын элесине арналган республикалык фестивалдын лауреаты; * 2021 — Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты; * 2021 — «Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери» төш белгиси; * 2021 — «Жаш толкун» республикалык поэзия сынагынын Баш байгеси; * 2023 — Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы. == Булактар == Азаттык. «Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаттары». Super.kg. «Алыкул Осмонов сыйлыгынын лауреаттары». Кыргыз маданият борбору. «Бердибек Жамгырчиев». Вечерний Бишкек. «Жаш толкун» сынагынын жыйынтыгы. Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сыйлоо жөнүндө жарлыгы.Википедияга жайгаштыруу үчүн мен бул макаланы толук вики-код форматында, категориялары, инфобоксу жана шилтемелери менен даярдап бере алам. Ошондо аны дээрлик түз эле Википедияга көчүрүп жайгаштырууга болот. bb8kcgtyhb51yx9hz0oa91thd4vcjfo 648719 648717 2026-06-22T16:23:21Z Jyldyz Tursunbekova 6529 648719 wikitext text/x-wiki = Жамгырчиев, Бердибек Шейшенбекович = '''Бердибек Шейшенбекович Жамгырчиев''' (12-июль 1987-жыл, Ак-Терек айылы, Жети-Өгүз району, Ысык-Көл облусу) — кыргыз акыны, жазуучусу жана коомдук ишмер. Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү (2016). Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын жана Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты. == Өмүр баяны == Бердибек Жамгырчиев 1987-жылдын 12-июлунда Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районуна караштуу Ак-Терек айылында төрөлгөн. 2011-жылы Кусеин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин кыргыз филологиясы факультетин аяктаган. 2011–2014-жылдары «Түнкү Белес» радиосунда алып баруучу болуп иштеген. Кийин жеке ишкердик жана чыгармачылык ишмердүүлүк менен алектене баштаган. == Чыгармачылыгы == Бердибек Жамгырчиевдин поэзияга болгон кызыгуусу мектеп курагында башталган. Студенттик жылдарынан тартып анын чыгармалары республикалык гезит-журналдарда жарыяланып келген. Акындын чыгармалары лирикалык, философиялык жана жарандык темаларды камтыйт. Ырлары казак, өзбек, түрк, азербайжан, кытай жана орус тилдерине которулган. Анын сөзүнө жазылган белгилүү ырлардын катарына төмөнкүлөр кирет: * «Түштүк кызына» — Султан Садыралиев; * «Кереметим» — Нурила; * «Мен кыргызмын» — Эрлан Андашев; * «Сага күлгөн кандай жарашат» — Сыймык Бейшекеев; * «Баары акча» — Нурила; * «Көлдүгүм ай» — Нурила. Мындан тышкары анын жүздөгөн ыр тексттерине обон жазылып, кыргыз эстрада ырчылары тарабынан аткарылып келет. == Китептери == * ''Жүрөктө калган бир ысым'' — поэтикалык жыйнак (2013); * ''Жүрөктө калган бир ысым'' — толукталган жана оңдолгон экинчи басылышы (2014); * ''Романтика'' — ырлар жыйнагы (2021). == Сыйлыктары жана наамдары == * 2011 — Кыргыз радиосунун «Таланттар таймашы» республикалык радиосынагынын Баш байгеси; * 2013 — Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун «Жылдын мыкты жаш акыны» наамы жана «Алтын калем» диплому; * 2013 — «Санжыра» радиосунун «Сөз бермети» сынагынын жеңүүчүсү; * 2015 — Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты; * 2015 — «Поэзия муундарды бириктирет» сынагында «Эң мыкты поэтикалык китеп» сыйлыгы; * 2017 — «Менин энем» республикалык сынагынын Баш байгеси; * 2017 — «Бейне-өнөр» коомдук фондунун «Сезим күүсү» номинациясы боюнча биринчи орун; * 2018 — «Кыргыз тили» төш белгиси; * 2019 — Эгемберди Эрматовдун жаркын элесине арналган республикалык фестивалдын лауреаты; * 2021 — Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты; * 2021 — «Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери» төш белгиси; * 2021 — «Жаш толкун» республикалык поэзия сынагынын Баш байгеси; * 2023 — Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы. == Булактар == Азаттык. «Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаттары». Super.kg. «Алыкул Осмонов сыйлыгынын лауреаттары». Кыргыз маданият борбору. «Бердибек Жамгырчиев». Вечерний Бишкек. «Жаш толкун» сынагынын жыйынтыгы. Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сыйлоо жөнүндө жарлыгы ak5znzii878ct6vr1100hyjkl5nwv2s 3 152901 648721 2026-06-22T19:37:40Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648721 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 19:37, 22 июнь 2026 (UTC) py2i1lbae2i0pnveuhx4mrzxe0x457j 3 152902 648722 2026-06-22T20:37:51Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648722 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:37, 22 июнь 2026 (UTC) jg9u8mzyvs6qpxzxlti4zepi25qxe1l 3 152903 648725 2026-06-22T22:38:13Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648725 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 22:38, 22 июнь 2026 (UTC) c1wxwsirbf42rmeeg5d1eqw8ej30e84 3 152904 648732 2026-06-23T05:39:24Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648732 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:39, 23 июнь 2026 (UTC) orpe4gt9rjiiczq1mg4kcw2n3sr9lpt 3 152905 648740 2026-06-23T09:40:04Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648740 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 09:40, 23 июнь 2026 (UTC) p5gclraokap1lkyvi026beuqq5w8a77 0 152906 648755 2026-06-23T11:39:06Z Artelow 2286 Artelow "[[The Belt and Road Initiative]]" барагын "[[Бир алкак - бир жол]]" деп кайра атады 648755 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бир алкак - бир жол]] l4a2470xdm0msmxmj6z0qfy9uqpmqrl 3 152907 648756 2026-06-23T11:40:25Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 648756 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:40, 23 июнь 2026 (UTC) fvm76mqfdx69346c30a49dth7w3v1gq