Мамлекеттердин тизмеси

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мамлекеттердин тизмеси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1040</id>
    <revision>
      <id>651042</id>
      <parentid>635637</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39126" sha1="hejw1wugcc8pxa7yxhetjcr25itznux" xml:space="preserve">[[Файл:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|thumb|Швейцариянын Женева шаарындагы Улуттар сарайынын алдындагы Бириккен Улуттар Уюмунун мүчө жана байкоочу мамлекеттеринин желектери]]
Дүйнөдөгү 205 мамлекетти [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунуна]] мүчөлүгүнө жараша үч категорияга бөлүүгө болот&lt;ref&gt;[https://www.un.org/en/about-us/member-states БУУ. Мүчө мамлекеттердин тизмеси]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;: 

* 193 — БУУнун мүчө болгон мамлекеттер;
* 2 — БУУна мүчө эмес, бирок Башкы Ассамблеядагы байкоочу мамлекеттер;
* 10 — башка мамлекеттер.__NOTOC__

Мамлекеттүүлүктүн эл аралык укуктук стандарттары — 1933-жылы Монтевидео конвенциясында бекитилген мамлекеттүүлүктүн декларативдик теориясы болуп саналат.

Конвенцияда мамлекет эл аралык укуктун төмөнкү квалификациясына ээ болушу зарыл&lt;ref&gt;Hersch Lauterpacht (2012). [https://books.google.kg/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Recognition in International Law]. Cambridge University Press. p. xxxv. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781107609433&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;:

* а) туруктуу жашаган калкы бар;
* б) белгилүү бир аймакты ээлейт;
* в) Өкмөт жана башкаруу органдары бар;
* г) башка мамлекеттер менен тынчтык жолу менен мамиле түзүү мүмкүнчүлүгү бар.

== Мамлекеттердин тизмеси ==

=== Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрү ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Мамлекет
!Мамлекеттин толук аталышы
!Эгемендүүлүгүнүн таанылышы
!Кошумча маалымат
|-
|1
|{{Өлкө  желеги|Ооганстан}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|Бийлик де-факто Афганистандын Ислам Эмирлиги аталышындагы, эч бир мамлекет тарабынан таанылбаган мамлекеттин астында&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750 Hardliners get key posts in new Taliban government]&lt;/ref&gt;. Бириккен Улуттар Уюму жана дүйнө өлкөлөрү Афганистан Ислам Республикасын Өкмөтүн Афганистандын расмий бийлиги катары таанууну улантууда&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan’s Taliban and Myanmar’s Junta]&lt;/ref&gt;.
|-
|2
|{{Өлкө желеги|Албания}}
|Албания Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|3
|{{Өлкө желеги|Алжир}}
|Алжир Элдик Демократиялык Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|4
|{{Өлкө желеги|Андорра}}
|Андорра Княздыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|Мамлекет башчысынын кызматын Франциянын президенти жана Рим-католик чиркөөсүнүн Урхель Епархиясынын екиспобу бирлекте аткарышат&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17028050 Andorra country profile]&lt;/ref&gt;.
|-
|5
|{{Өлкө желеги|Ангола}}
|Ангола Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|6
|{{Өлкө желеги|Антигуа жана Барбуда}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|7
|{{Өлкө желеги|Аргентина}}
|Аргентина Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|8
|{{Өлкө желеги|Армения}}
|Армения Республикасы
|[[Пакистан]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|9
|{{Өлкө желеги|Австралия}}
|Австралия Шериктештиги
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|10
|{{Өлкө желеги|Австрия}}
|Австрия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|11
|{{Өлкө желеги|Азербайжан}}
|Азербайжан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|12
|{{Өлкө желеги|Багам Аралдары}}
|Багам Аралдар Шериктештиги
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|13
|{{Өлкө желеги|Бахрейн}}
|Бахрейн Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|14
|{{Өлкө желеги|Бангладеш}}
|Бангладеш Эл Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|15
|{{Өлкө желеги|Барбадос}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|16
|{{Өлкө желеги|Беларусь}}
|Беларусь Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|17
|{{Өлкө желеги|Бельгия}}
|Бельгия Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|18
|{{Өлкө желеги|Белиз}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|19
|{{Өлкө желеги|Бенин}}
|Бенин Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|20
|{{Өлкө желеги|Бутан}}
|Бутан Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|21
|{{Өлкө желеги|Боливия}}
|Боливиянын көп улуттуу мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|22
|{{Өлкө желеги|Босния жана Герцеговина}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|23
|{{Өлкө желеги|Ботсвана}}
|Ботсвана Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|24
|{{Өлкө желеги|Бразилия}}
|Бразилия Федеративдик Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|25
|{{Өлкө желеги|Бруней}}
|Бруней Даруссалам
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|26
|{{Өлкө желеги|Болгария}}
|Болгария Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|27
|{{Өлкө желеги|Буркина-Фасо}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|28
|{{Өлкө желеги|Бурунди}}
|Бурунди Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|29
|{{Өлкө желеги|Камбоджа}}
|Камбожа Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|30
|{{Өлкө желеги|Камерун}}
|Камерун Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|31
|{{Өлкө желеги|Канада}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|32
|{{Өлкө желеги|Кабо-Верде}}
|Кабо-Верде Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|33
|{{Өлкө желеги|Борбордук Африка  Республикасы}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|34
|{{Өлкө желеги|Чад}}
|Чад Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|35
|{{Өлкө желеги|Чили}}
|Чили Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|36
|{{Өлкө желеги|Кытай}}
|Кытай Эл Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|37
|{{Өлкө желеги|Колумбия}}
|Колумбия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|38
|{{Өлкө желеги|Комор Аралдары}}
|Комор аралдары союзу
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|39
|{{Өлкө желеги|Конго Демократиялык  Республикасы}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|40
|{{Өлкө желеги|Конго Республикасы}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|41
|{{Өлкө желеги|Коста-Рика}}
|Коста-Рика Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|42
|{{Өлкө желеги|Хорватия}}
|Хорватия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|43
|{{Өлкө желеги|Куба}}
|Куба Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|44
|{{Өлкө желеги|Кипр}}
|Кипр Республикасы
|[[Түркия]] тарабынан таанылбайт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cyprus is not at peace with Turkey |url=http://edition.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/ |accessdate=2024-08-20 |archivedate=2024-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240820081405/http://edition.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/ }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|45
|{{Өлкө желеги|Чехия}}
|Чех Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|46
|{{Өлкө желеги|Дания}}
|Дания Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|47
|{{Өлкө желеги|Жибути}}
|Жибути Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|48
|{{Өлкө желеги|Доминика}}
|Доминика Шериктештиги
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|49
|{{Өлкө желеги|Доминика Республикасы}}
|Доминикана Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|50
|{{Өлкө желеги|Чыгыш Тимор}}
|Тимор-Лесте Демократиялык Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|51
|{{Өлкө желеги|Эквадор}}
|Эквадор Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|52
|{{Өлкө желеги|Египет}}
|Мисир Араб Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|53
|{{Өлкө желеги|Сальвадор}}
|Сальвадор Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|54
|{{Өлкө желеги|Экваториалдык Гвинея}}
|Экватордук Гвинея Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|55
|{{Өлкө желеги|Эритрея}}
|Эритрея мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|56
|{{Өлкө желеги|Эстония}}
|Эстония Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|57
|{{Өлкө желеги|Эсватини}}
|Эсватини Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|58
|{{Өлкө желеги|Эфиопия}}
|Эфиопиянын Федеративдүү Демократиялык  Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|59
|{{Өлкө желеги|Фижи}}
|Фиджи Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|60
|{{Өлкө желеги|Финляндия}}
|Финляндия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|61
|{{Өлкө желеги|Франция}}
|Франция Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|62
|{{Өлкө желеги|Габон}}
|Габон Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|63
|{{Өлкө желеги|Гамбия}}
|Гамбия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|64
|{{Өлкө желеги|Грузия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|65
|{{Өлкө желеги|Германия}}
|Германиянын Федеративдүү Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|66
|{{Өлкө желеги|Гана}}
|Гана Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|67
|{{Өлкө желеги|Греция}}
|Эллин Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|68
|{{Өлкө желеги|Гренада}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|69
|{{Өлкө желеги|Гватемала}}
|Гватемала Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|70
|{{Өлкө желеги|Гвинея}}
|Гвинея Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|71
|{{Өлкө желеги|Гвинея-Бисау}}
|Гвинея-Бисау Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|72
|{{Өлкө желеги|Гайана}}
|Гайана Кооперативдик Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|73
|{{Өлкө желеги|Гаити}}
|Гаити Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|74
|{{Өлкө желеги|Гондурас}}
|Гондурас Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|75
|{{Өлкө желеги|Мажарстан}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|76
|{{Өлкө желеги|Исландия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|77
|{{Өлкө желеги|Индия}}
|Индия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|78
|{{Өлкө желеги|Индонезия}}
|Индонезия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|79
|{{Өлкө желеги|Иран}}
|Иран Ислам Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|80
|{{Өлкө желеги|Ирак}}
|Ирак Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|81
|{{Өлкө желеги|Ирландия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|82
|{{Өлкө желеги|Израиль}}
|Израиль мамлекети
|Жарым-жартылай таанылбаган
|
|-
|83
|{{Өлкө желеги|Италия}}
|Италия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|84
|{{Өлкө желеги|Кот-д’Ивуар}}
|Кот-д'Ивуар Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|85
|{{Өлкө желеги|Ямайка}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|86
|{{Өлкө желеги|Жапония}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|87
|{{Өлкө желеги|Иордания}}
|Иорданиянын Хашимит Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|88
|{{Өлкө желеги|Казакстан}}
|Казакстан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|89
|{{Өлкө желеги|Кения}}
|Кения Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|90
|{{Өлкө желеги|Кирибати}}
|Кирибати Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|91
|{{Өлкө желеги|Кувейт}}
|Кувейт мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|92
|{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}
|Кыргыз Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|93
|{{Өлкө желеги|Лаос}}
|Лаос Элдик Демократиялык Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|94
|{{Өлкө желеги|Латвия}}
|Латвия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|95
|{{Өлкө желеги|Ливан}}
|Ливан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|96
|{{Өлкө желеги|Лесото}}
|Лесото Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|97
|{{Өлкө желеги|Либерия}}
|Либерия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|98
|{{Өлкө желеги|Ливия}}
|Ливия мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|99
|{{Өлкө желеги|Лихтенштейн}}
|Лихтенштейн Княжествосу
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|100
|{{Өлкө желеги|Литва}}
|Литва Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|101
|{{Өлкө желеги|Люксембург}}
|Люксембургдун Улуу Герцогдугу
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|102
|{{Өлкө желеги|Мадагаскар}}
|Мадагаскар Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|103
|{{Өлкө желеги|Малави}}
|Малави Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|104
|{{Өлкө желеги|Малайзия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|105
|{{Өлкө желеги|Мальдивдер}}
|Мальдив Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|106
|{{Өлкө желеги|Мали}}
|Мали Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|107
|{{Өлкө желеги|Мальта}}
|Мальта Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|108
|{{Өлкө желеги|Маршалл Аралдары}}
|Маршалл Аралдары Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|109
|{{Өлкө желеги|Мавритания}}
|Мавритания Ислам Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|110
|{{Өлкө желеги|Маврикий}}
|Маврикий Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|111
|{{Өлкө желеги|Мексика}}
|Мексика Кошмо Штаттары
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|112
|{{Өлкө желеги|Микронезия Федеративдик  Штаттары}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|113
|{{Өлкө желеги|Молдова}}
|Молдова Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|114
|{{Өлкө желеги|Монако}}
|Монако Княздыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|115
|{{Өлкө желеги|Монголия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|116
|{{Өлкө желеги|Монтенегро}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|117
|{{Өлкө желеги|Марокко}}
|Марокко Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|118
|{{Өлкө желеги|Мозамбик}}
|Мозамбик Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|119
|{{Өлкө желеги|Мьянма}}
|Мьянма Союздук Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|120
|{{Өлкө желеги|Намибия}}
|Намибия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|121
|{{Өлкө желеги|Науру}}
|Науру Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|122
|{{Өлкө желеги|Непал}}
|Непал Федеративтик Демократиялык Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|123
|{{Өлкө желеги|Нидерланд}}
|Нидерланд Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|124
|{{Өлкө желеги|Жаңы Зеландия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|125
|{{Өлкө желеги|Никарагуа}}
|Никарагуа Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|126
|{{Өлкө желеги|Нигер}}
|Нигер Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|127
|{{Өлкө желеги|Нигерия}}
|Нигерия Федеративдик Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|128
|{{Өлкө желеги|Түндүк Корея}}
|Корей Элдик Демократиялык Республикасы
|[[Түштүк Корея]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|129
|{{Өлкө желеги|Түндүк Македония}}
|Түндүк Македония Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|130
|{{Өлкө желеги|Норвегия}}
|Норвегия Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|131
|{{Өлкө желеги|Оман}}
|Оман Султанаты
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|132
|{{Өлкө желеги|Пакистан}}
|Пакистан Ислам Республикасы
|
|
|-
|133
|{{Өлкө желеги|Палау}}
|Палау Республикасы
|
|
|-
|134
|{{Өлкө желеги|Палестина}}
|Палестина мамлекети
|Жарым-жартылай таанылбаган
|
|-
|135
|{{Өлкө желеги|Панама}}
|Панама Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|136
|{{Өлкө желеги|Папуа — Жаңы Гвинея}}
|Папуа — Жаңы Гвинея Көз карандысыз мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|137
|{{Өлкө желеги|Парагвай}}
|Парагвай Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|138
|{{Өлкө желеги|Перу}}
|Перу Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|139
|{{Өлкө желеги|Филиппиндер}}
|Филиппин Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|140
|{{Өлкө желеги|Польша}}
|Польша Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|141
|{{Өлкө желеги|Португалия}}
|Португалия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|142
|{{Өлкө желеги|Катар}}
|Катар мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|143
|{{Өлкө желеги|Румыния}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|144
|{{Өлкө желеги|Орусия}}
|Орусия Федерациясы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|145
|{{Өлкө желеги|Руанда}}
|Руанда Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|146
|{{Өлкө желеги|Сент-Китс жана Невис}}
|Ыйык Кристофер жана Невис Федерациясы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|147
|{{Өлкө желеги|Сент-Люсия}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|148
|{{Өлкө желеги|Сент-Винсент жана  Гренадиндер}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|149
|{{Өлкө желеги|Самоа}}
|Самоа Көз карандысыз мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|150
|{{Өлкө желеги|Сан-Марино}}
|Сан-Марино Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|151
|{{Өлкө желеги|Сан-Томе жана Принсипи}}
|Сан-Томе жана Принсипи Демократиялык  Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|152
|{{Өлкө желеги|Сауд Арабиясы}}
|Сауд Арабия Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|153
|{{Өлкө желеги|Сенегал}}
|Сенегал Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|154
|{{Өлкө желеги|Сербия}}
|Сербия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|155
|{{Өлкө желеги|Сейшел Аралдары}}
|Сейшель Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|156
|{{Өлкө желеги|Сьерра-Леоне}}
|Сьерра-Леоне Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|157
|{{Өлкө желеги|Сингапур}}
|Сингапур Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|158
|{{Өлкө желеги|Словакия}}
|Словакия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|159
|{{Өлкө желеги|Словения}}
|Словения Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|160
|{{Өлкө желеги|Соломон Аралдары}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|161
|{{Өлкө желеги|Сомали}}
|Сомали Федеративдүү Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|162
|{{Өлкө желеги|Түштүк Африка Республикасы}}
|Түштүк Африка Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|163
|{{Өлкө желеги|Түштүк Корея}}
|Корея Республикасы
|[[Корей Эл-Демократиялык Республикасы|Түндүк Корея]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|164
|{{Өлкө желеги|Түштүк Судан}}
|Түштүк Судан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|165
|{{Өлкө желеги|Испания}}
|Испания Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|166
|{{Өлкө желеги|Шри-Ланка}}
|Шри-Ланка Демократиялык Социалисттик  Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|167
|{{Өлкө желеги|Судан}}
|Судан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|168
|{{Өлкө желеги|Суринам}}
|Суринам Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|169
|{{Өлкө желеги|Швеция}}
|Швеция Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|170
|{{Өлкө желеги|Швейцария}}
|Швейцария Конфедерациясы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|171
|{{Өлкө желеги|Сирия}}
|Сирия Араб Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|172
|{{Өлкө желеги|Тажикстан}}
|Тажикстан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|173
|{{Өлкө желеги|Танзания}}
|Танзания Бириккен Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|174
|{{Өлкө желеги|Таиланд}}
|Таиланд Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|175
|{{Өлкө желеги|Того}}
|Того Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|176
|{{Өлкө желеги|Тонга}}
|Тонга Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|177
|{{Өлкө желеги|Тринидад жана Тобаго}}
|Тринидад жана Тобаго Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|178
|{{Өлкө желеги|Тунис}}
|Тунис Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|179
|{{Өлкө желеги|Түркия}}
|Түркия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|180
|{{Өлкө желеги|Түркмөнстан}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|181
|{{Өлкө желеги|Тувалу}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|182
|{{Өлкө желеги|Уганда}}
|Уганда Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|183
|{{Өлкө желеги|Украина}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|184
|{{Өлкө желеги|Бириккен Араб Эмирликтери}}
|Бириккен Араб Эмирликтери
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|185
|{{Өлкө желеги|Улуу Британия}}
|Улуу Британия жана Түндүк Ирландиянын  Бириккен Падышалыгы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|186
|{{Өлкө желеги|Америка Кошмо Штаттары}}
|Америка Кошмо Штаттары
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|187
|{{Өлкө желеги|Уругвай}}
|Чыгыш Уругвай Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|188
|{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}
|Өзбекстан Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|189
|{{Өлкө желеги|Вануату}}
|Вануату Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|190
|{{Өлкө желеги|Ватикан}}
|Ватикан мамлекети
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|191
|{{Өлкө желеги|Венесуэла}}
|Боливардык Венесуэла Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|192
|{{Өлкө желеги|Вьетнам}}
|Вьетнам Социалисттик Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|193
|{{Өлкө желеги|Йемен}}
|Йемен Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|194
|{{Өлкө желеги|Замбия}}
|Замбия Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|195
|{{Өлкө желеги|Зимбабве}}
|Зимбабве Республикасы
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|}

=== Башка мамлекеттер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Мамлекет
!Мамлекеттин толук аталышы
!Эгемендүүлүгүнүн таанылышы
!Кошумча маалымат
|-
|1
|{{Өлкө желеги|Абхазия}}
|Абхазия Республикасы
|[[Грузия]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|2
|{{Өлкө желеги|Кук аралдары}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|3
|{{Өлкө желеги|Косово}}
|Косово Республикасы
|[[Сербия]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|4
|{{Өлкө желеги|Ниуэ}}
|
|Бардык өлкөлөр тарабынат таанылат
|
|-
|5
|{{Өлкө желеги|Түндүк Кипр}}
|Түндүк Кипр Түрк Республикасы
|[[Кипр]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|6
|{{Өлкө желеги|Сахара Араб Демократиялык Республикасы}}
|Сахара Араб Демократиялык Республикасы
|[[Марокко]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|7
|{{Өлкө желеги|Сомалиленд}}
|Сомалиленд Республикасы
|[[Сомали]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|8
|{{Өлкө желеги|Түштүк Осетия}}
|Түштүк Осетия Республикасы – Алания мамлекети
|[[Грузия]] тарабынан таанылбайт
|
|-
|9
|{{Өлкө желеги|Тайвань}}
|Кытай Республикасы
|Жарым-жартылай таанылбаган. КЭР талабы боюнча Тайвань КЭР курамындагы аймак болуп саналат.
|
|-
|10
|{{Өлкө желеги|Приднестров Молдова Республикасы}}
|Приднестров Молдова Республикасы
|[[Молдова]] тарабынан таанылбайт
|
|}

== Колдонулган адабияттар ==
* {{cite book|title=The World: A Third World Guide: 1995/96|url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse|publisher=Instituto del Tercer Mundo|year=1995|isbn=978-0-85598-291-1|editor1-last=Bissio|editor1-first=Roberto Remo|location=Montevideo|oclc=476299738}}
* {{cite web|title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web|last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List|url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web|title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web|title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web|title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=2024-08-20|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161|title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report|author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce|publisher=Kogan Page|year=2003|isbn=978-0-7494-4066-4|edition=27th|location=London|page=161|oclc=51992589}}
* {{cite web|url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

== Булактар ==
{{Булактар}}

{{Континеттер боюнча мамлекеттер тизмеси}}
[[Категория:Дүйнө өлкөлөрү| ]]</text>
      <sha1>hejw1wugcc8pxa7yxhetjcr25itznux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ички дүң өнүм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5853</id>
    <revision>
      <id>651022</id>
      <parentid>539676</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7222" sha1="4nwn8szi7atsqxb1pni84l39dllubee" xml:space="preserve">[[Файл:Countries by GDP (nominal).svg|thumb|upright=1.8|2024-жылдагы ИДӨнүн өлчөмү боюнча дүйнөлүк экономикалардын картасы (номиналдык, [[АКШ доллары]]).
{| width=100%
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{{legend|#000203|&gt;20 трлн $}}
{{legend|#00223a|10–20 трлн $}}
{{legend|#003b63|5–10 трлн $}}
{{legend|#004e83|1–5 трлн $}}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{{legend|#005e9c|750 млрд $ – 1 трлн $}}
{{legend|#0071bd|500–750 млрд $}}
{{legend|#0088e5|250–500 млрд $}}
{{legend|#109eff|100–250 млрд $}}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; |
{{legend|#47b4ff|50–100 млрд $}}
{{legend|#74c6ff|25–50 млрд $}}
{{legend|#9dd7ff|5–25 млрд $}}
{{legend|#ceebff|&lt;5 млрд $}}
|}
]]
'''Ички дүң өнүм''' же '''ички дүң өндүрүм''' ('''ИДӨ''') ({{Lang-en|gross domestic product (GDP)}}) ― белгилүү убакыт ичинде (жыл, чейрек, ай), өлкө аймагында чыгарылган товар жана тейлөөнүн жалпы наркын көрсөткөн эң негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн бири. ИДӨ төмөнкү ыкмалар менен эсептелиши мүмкүн:
*а) экономиканын бардык тармактарында кошулган нарктардын суммасы (өндүрүштүк ыкма); 
*б) өндүрүш факторлорун колдонуудан түшкөн кирешенин суммасы (бөлүштүрүү ыкмасы); 
*в) жыл ичинде товар жана тейлөөго кеткен чыгашанын суммасы.

Улуттук эсептер тутумунда, ИДӨ негизги макроэкономикалык көрсөткүч катары пайдаланат.

== Тарыхы ==
Сэр Уильям Петти салык жүгүн эсептөө үчүн ИДӨ концепциясын ойлоп таап, 1652–1674-жылдары голландиялыктар менен англистердин ортосундагы согуш учурунда жер ээлерине адилетсиз салык салынганын ырастаган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Петти таасири|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21591842-meet-sir-william-petty-man-who-invented-economics-petty-impressive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180509025748/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21591842-meet-sir-william-petty-man-who-invented-economics-petty-impressive|archivedate=2018-05-09|lang=en|work=The Economist|accessdate=2025-03-31}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк Чарльз Дэвенант бул ыкманы 1695-жылы андан ары өнүктүргөн&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Согуш жана ИДӨнү ойлоп табуу&quot;|url=http://www.theglobalist.com/warfare-and-the-invention-of-gdp/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001051320/http://www.theglobalist.com/warfare-and-the-invention-of-gdp/|archivedate=2015-10-01|lang=en|work=The Globalist|accessdate=2025-03-31|author=Diane Coyle (6-апрель 2014-ж)}}&lt;/ref&gt;.

ИДӨнүн заманбап концепциясы биринчи жолу 1934-жылы Саймон Кузнец тарабынан АКШ Конгрессинин баяндамасы үчүн иштелип чыккан. Ал бул көрсөткүчтү жыргалчылыктын өлчөмү катары пайдаланууда этият болууга чакырган. 1944-жылдагы Бреттон-Вудс конференциясынан кийин ИДӨ өлкө экономикасын өлчөөнүн негизги көрсөткүчү болуп калды. Ошол мезгилде улуттук дүң продукт (УДП) артыкчылыктуу эсептелген, анткени ал ИДӨдөн айырмаланып, өлкөнүн жарандарынын гана эмес, алардын чет өлкөдөгү ишмердүүлүгүн да камтыган. АКШда УДПдан ИДӨгө өтүү 1991-жылы болгон.

Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда ИДӨнү өлчөөнүн мааниси жогорулап, кийинчерээк ал улуттук өнүгүүнүн жана прогресстин негизги көрсөткүчтөрүнүн бири катары кабыл алынган&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бир сандын күчү: ИДӨнүн саясий тарыхы|url=https://cup.columbia.edu/book/the-power-of-a-single-number/9780231175104|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020065052/https://cup.columbia.edu/book/the-power-of-a-single-number/9780231175104|archivedate=2017-10-20|author=Philipp Lepenies|work=Columbia University Press|lang=en|accessdate=2025-03-31}} &lt;/ref&gt;. Кузнецтин идеяларын ишке ашырууда Милтон Гилберттин жетекчилиги алдында АКШнын Соода департаменти чоң роль ойногон.

ИДӨ концепциясынын тарыхын аны баалоо ыкмаларынын өзгөрүүсүнүн тарыхынан айырмалоо керек. Фирмалар тарабынан кошулган наркты эсептөө салыштырмалуу жеңил болсо, мамлекеттик сектор, каржы тармагы жана материалдык эмес активдерди түзүүдөгү кошумча наркты аныктоо кыйыныраак. Бул тармактар өнүккөн экономикалар үчүн улам маанилүү болуп бара жатат жана аларды баалоо боюнча эл аралык стандарттар үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Бир экономисттин айтымында, &quot;ИДӨнүн иш жүзүндөгү саны – бул статистикалык маалыматтарды иштеп чыгуу жана аларды концептуалдык негизге ылайык келтирүү процессинин татаал жыйындысынын натыйжасы&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=GDP: A Brief but Affectionate History|year=2014|url=https://archive.org/details/gdpbriefbutaffec0000coyl|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15679-8|language=en}}&lt;/ref&gt;.

[[Кытай]] расмий түрдө ИДӨнү 1993-жылы экономикалык көрсөткүч катары кабыл алган. Ага чейин өлкө марксизмге негизделген улуттук эсеп системасын колдонуп келген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Кытайга ИДӨ кантип жайылды: макроэкономикалык өлчөөнүн эксперименталдык диффузиясы&quot;|url=https://doi.org/10.1080%2F09692290.2020.1835690|work=Review of International Political Economy|doi=10.1080/09692290.2020.1835690|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
[[Категория:Экономика]]</text>
      <sha1>4nwn8szi7atsqxb1pni84l39dllubee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реал Мадрид (футбол клубу)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18549</id>
    <revision>
      <id>651043</id>
      <parentid>642507</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116035" sha1="j8l92wed83gbxcu1psd61om5qkti0pi" xml:space="preserve">{{Футбол клубу
 |аталышы         = [[Файл:Flag of Spain.svg|{{{1|22px}}}|border|Испaния желеги]] ''Реал Мадрид''
 |учурдагы мезгил = 
 |сүрөтү          = File:Escudo Real madrid.png
 |расмий аталышы  = Real Madrid Club de Fútbol&lt;ref name=&quot;Real Madrid Club de Fútbol&quot;/&gt;
 |кыскача аталышы = 
 |негизделген     = 1902
 |таратылган      = 
 |стадиону        = «[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]»
 |стадиондогу орун= 85 000
 |кожоюуну        = 
 |президенти      = [[Файл:Flag of Spain.svg|25px]] [[Флорентино Перес]]
 |мүдүрү          = 
 |ген. мүдүрү     = 
 |машыктыруучу  = [[Файл:Flag of Italy.svg|25px]] [[Карло Анчелотти]]
 |капитаны        = [[Файл:Flag of Croatia.svg|25px]] [[Лука Модрич]]
 |Командалык көрсөткүчү = 
 |бюджети         = 
 |мелдеши         = [[Ла Лига]]; [[УЕФА Чемпиондор Лигасы]]
 |мезгил          = 2024/25
 |орун            = 2-чи
 |сайты           = [http://www.realmadrid.com/ www.realmadrid.com]
| pattern_la1   = _realmadrid2526h
| pattern_b1    = _realmadrid2526h
| pattern_ra1   = _realmadrid2526h
| pattern_sh1   = _realmadrid2526h
| pattern_so1   = _adidasonwhitel
| leftarm1      = FFFFFF
| body1         = FFFFFF
| rightarm1     = FFFFFF
| shorts1       = FFFFFF
| socks1        = 433E3A
| pattern_la2 = _realmadrid2526a
| pattern_b2 = _realmadrid2526a
| pattern_ra2 = _realmadrid2526a
| pattern_sh2 = _realmadrid2526a
| pattern_so2   = _realmadrid2526al
| leftarm2 = 262a45
| body2 = 262a45
| rightarm2 = 262a45
| shorts2 = 262a45
| socks2 = 262a45
| pattern_la3 = 
| pattern_b3 = 
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 
| body3 = 
| rightarm3 = 
| shorts3 = 
| socks3 = 
}}
Көпчүлүккө '''Реал Мадрид''' катары белгилүү '''Реал Мадрид футбол клубу''' (''исп. Real Madrid Club de Futbol'' ) [[Испания|Испаниянын]] [[Мадрид|Мадрид шаарында]] жайгашкан профессионалдык футбол клубу. Ал 1902 жылы ''Мадрид Футбол Клубу'' деген аталыш менен негизделген жана ошондон бери үйдөгү оюндарда адатта ак форма кийип келет. ''Реал'' сөзү испан тилинде ''падышалык, падышаныкы'' дегенди билдирет жана 1920-жылы клубка ошол маалдагы испан королу Альфонсо XIII тарабынан клуб эмблемасындагы корона менен кошо ыйгарылган. 1950-жылдар ичи клуб өзүн Испан жана Европа футболунда чоң күч катары тааныткан. 

Башка европалык клубтардан айырмаланып, Реал Мадриддин мүчөлөрү (''сосьо'') клубка негизделишинен бери ээлик кылат жана башкарып келет. Жылдык киреше боюнча эң бай футбол клубу (2011-жылы 438.6 миллион евро киреше алган)&lt;ref&gt;{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2011 | url = http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm | publisher = Deloitte UK | accessdate = 30 June 2011 | archive-date = 2012-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm | dead-url = yes | archivedate = 2012-11-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130164529/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league-2011/c774a9e481a7d210VgnVCM1000001a56f00aRCRD.htm |date=2012-11-30 }}&lt;/ref&gt; жана жалпы наркы боюнча экинчи (1.4 миллиард евро) болуп саналат.&lt;ref&gt;{{cite news | title = The World's Most Valuable Soccer Teams | url = http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams | publisher = Forbes | accessdate = 30 June 2011 | first = Dan | last = Bigman | archivedate = 2011-07-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110722120516/http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams/ }}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид бир нече клубтар менен эзелтеден бери атаандашып келет, эң белгилүү атаандаштык ''&quot;Эль Класико&quot;''  деп аталат жана ал [[Бaрселонa (футбол клубу)|Барселона ФК]] менен болот. Команда 1947-жылдан баштап үйдөгү оюндарын 85454 киши батыра ала турган Мадриддин борборунда орун алган [[Сантьяго Бернабеу Стадиону|Сантьяго Бернабеу Стадионунда]] өткөрөт.

[[Атлетик Бильбао (футболдук клуб)|Атлетик Бильбао]] жана Барселона менен бирге Испан футболунун [[Испания футбол чемпионаты|жогорку дивизиону]]нан эч качан төмөн түшпөгөн командаларына кирет. Өлкө ичинде Реал Мадрид [[Испания футбол лигасы|Ла Лиганы]] 32 жолу, Корол Кубогун 18 жолу, 8 жолу Испания Суперкубогун, бир Ева Дуарте Кубогун жана бир Лига Кубогун уткан.&lt;ref&gt;{{cite web|title = World Football: The 11 Most Successful European Clubs in History | url = http://bleacherreport.com/articles/510011-world-football-the-11-most-successful-european-clubs-in-history/page/12 | accessdate = 22 January 2012}}&lt;/ref&gt; Эл аралык дэңгээлде рекорд коюп, тогуз Европа Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасынын Кубогуна жана үч Интерконтиненталдык Кубогуна ээ болгон, муну менен бирге эки УЕФА Кубогун жана бир УЕФА Суперкубогун утуп алган.

== Тарыхы ==
{{Негизги макала|History of Real Madrid C.F.}}

=== Алгачкы жылдар (1897–1945) ===
[[Файл:Madrid_C.F._1905-06.jpg|thumb|left|200px|1905-жылдагы Реал Мадрид командасы]]
Реал Мадриддин теги Мадридди футбол менен тааныштырган ''Билим Берүү Эркин Институтунун''   мугалимдери (алардын айрымдары [[Кембриж университети|Кембриж]] жана [[Оксфорд университети|Оксфорд]] Университеттеринин бүтүрүүчүлөрү болгон) жана окуучуларынан чыгат. Алар 1897-жылы ''Football Club Sky''  командасын негиздеп, жекшемби күндөрү Монклоада ойношчу. 1900-жылы Sky клубу эки башка командага бөлүнүп кеткен: ''New Foot-Ball de Madrid''  жана Club Español de Madrid.&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 117&quot;&gt;Ball, Phil  p. 117.&lt;/ref&gt; 1902-жылы 6-мартта жетекчиси Хуан Падрос болгон Кеңеш шайлангандан соң, Мадрид Футбол Клубу расмий түрдө негизделген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (I)&quot;&gt;{{cite web|title = Pre-history and first official title (1900–1910) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681095/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(I).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; ''Мадрид ФК''  биринчи чемпион наамын 1905-жылы негизделишине үч эле жыл болгондо Испан Суперкубогунун финалында Атлетик Бильбао командасын утуп, алган. 1909-жылдын 4-январында клуб президенти  Адольфо Мелендес Испан ФАсынын түзүлүшү жөнүндө келишимге кол коюп, Реал Мадрид Падышалык Испан Футбол Федерациясынын негиздөөчүлөрүнүн бири болду. Бир нече стадиондордо көчүп ойногондон соң команда 1912-жылы ''Кампо О'Доннел''  стадионуна ээ болду.&lt;ref name=&quot;History — Chapter 1 - From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch&quot;&gt;{{cite web
| pattern_la1        = _realmadrid1617h
| pattern_b1         = _realmadrid1617h
| pattern_ra1        = _realmadrid1617h
| pattern_sh1        = _realmadrid1617h
| pattern_so1        = _realmadrid1617h
| leftarm1           =
| body1              = 
| rightarm1          =
| shorts1            = 
| socks1             = 
| pattern_la2        = _realmadrid1617a
| pattern_b2         = _realmadrid1617a
| pattern_ra2        = _realmadrid1617a
| pattern_sh2        = _realmadrid1617a
| pattern_so2        = _realmadrid1617a
| leftarm2           = 
| body2              = 
| rightarm2          = 
| shorts2            = 
| socks2             = 543c94
| pattern_la3        = _realmadrid1617t
| pattern_b3         = _realmadrid1617t
| pattern_ra3        = _realmadrid1617t
| pattern_sh3        = _realmadrid1617t
| pattern_so3        = _realmadrid1617t
| leftarm3           = 
| body3              = 
| rightarm3          = 
| shorts3            = 
| socks3             = 000000
|title = History&amp;nbsp;— Chapter 1 – From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 11 July 2008}}&lt;/ref&gt; Корол Альфонсо XIII 1920-жылы клубка Real (Падышалык) наамын ыйгарган соң, клубтун аталышы Реал Мадридке өзгөргөн.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (II)&quot;&gt;{{cite web
|title = Bernabéu's debut to the title of ''Real'' (1911–1920) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681252/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(II).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Alfonso XIIIdeEspaña.jpg|150px|thumb|right|Ошол маалдагы испан королу Альфонсо XIII]]

1929-жылы эң биринчи [[Испания футбол лигасы]] түзүлгөн. Реал Мадрид сезон бою биринчи лиганын лидерлери болуп келе жатып, эң акыркы матчты Атлетик Бильбаого уттуруп жиберген жана сезонду Барселонадан артта калып, экинчи орунда аяктаган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;&gt;{{cite web| title = A spectacular leap towards the future (1921–1930) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681768/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(III).htm | publisher = Realmadrid.com | date =28 February 2007 |accessdate =12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид эң алгачкы Лига титулун 1931–32 сезонунда уткан. Андан соңку жылы Реал кайрадан Лиганы утуп, эки жолу чемпиондукту алган эң биринчи команда болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IV)&quot;&gt;{{cite web|title = The first two-time champion of the League (1931–1940) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681729/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(IV).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 18 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;

1934-жылдын 14-апрелинде Экинчи Испан Республикасы жарыяланып, клуб Реал наамын жоготкон жана Мадрид Футбол Клубу деген аталышын кайтарган. Футбол [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи Дүйнөлүк Согуш]] маалында да  ойноло берген, 1943-жылы 13-июньда Мадрид Барселонаны &lt;ref name=&quot;Telegraph 20111209&quot;&gt;{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 December 2011|date=9 December 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;Генералиссимус Кубогунун&lt;ref name=&quot;Telegraph 20111209&quot;/&gt; (Корол Кубогунун аты ал маалда Генерал Франконун урматына өзгөртүлгөн) жарым-финалынын экинчи таймашында 11–1 эсеп менен уткан. &quot;Полиция оюнчуларды коркуткан&quot;&lt;ref name=&quot;Aguilar 19981210&quot;&gt;{{cite web|last=Aguilar|first=Paco|title=Barca - Much more than just a Club|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|publisher=FIFA|accessdate=19 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429205533/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|archivedate=2008-04-29|date=10 December 1998|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;, ага кошумча мамлекеттик коопсуздук мекемесинин мүдүрү &quot;атайлап командага айрым оюнчулар саясий режимдин жоомарттыгынан гана өлкөдө калууга жана футбол ойноого уруксат алганын&quot; айтып кеткен деген болжолдоолор болгон.&lt;ref name=&quot;Ball, Morbo 2003&quot;&gt;{{cite book|last=Ball|first=Phil|title=Morbo: the Story of Spanish Football|url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball|publisher=WSC Books Ltd|isbn=978-0954013462|accessdate=20 December 2011|date=12 December 2003}}&lt;/ref&gt; Мадриддин колдоочулары Барселона Төрагасы Энрик Пиньейрого асылышкан.&lt;ref name=&quot;Spaaij 2006&quot;&gt;{{cite book |last=Spaaij |first=Ramn |title=Understanding football hooliganism: a comparison of six Western European football clubs |year=2006 |publisher=Amsterdam University Press |location=Amsterdam |isbn=9789056294458 |url=http://books.google.com/books?id=i21W_KN_iUMC&amp;pg=284 |accessdate=19 December 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Сантьяго Бернабеу Йесте жана Европадагы Ийгилик (1945–1978) ===
Сантьяго Бернабеу Йесте 1945-жылы Реал Мадриддин президенти болуп шайланган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;&gt;{{cite web
|title = Bernabéu begins his office as President building the new Chamartín Stadium (1941–1950) | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730681924/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(V).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Анын президенттик мөөнөтүндө Испан жарандык согуш маалында бузулган жана жапа көргөн клуб, анын Сантьяго Бернабеу стадиону жана Сьюдад Депортива машыгуу жерлери жаңыдан курулуп-оңдолгон. 1953-жылдан тартып, ал дүйнөлүк дэңгээлде белгилүү чет өлкөлүк оюнчуларды ойнотуу стратегиясын киргизе баштаган, мындай оюнчулардын эң көрүнүктүүсү Альфредо Ди Стефано болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;&gt;{{cite web|title = An exceptional decade (1951–1960)  | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730565386/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(VI).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate=   12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt;

1955-жылы, француз спорт журналисти жана ''L'Équipe''  гезитинин редактору Габриэль Ано сунуштаган ойду негизге алып, Бернабеу, Бедриньян жана Густав Шебеш атайын чакырылган Европалык командалардан турган сыналуучу турнир өткөрүшкөн, бул турнир кийин биз бүгүнкү күндө билген УЕФА Чемпиондор Лигасына айланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.uefa.com/magazine/news/Kind=512/newsId=419682.html | title=Hats off to Hanot | accessdate=11 July 2008 | date=12 May 2006 | publisher=uefa.com | author=Matthew Spiro | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519095732/http://www.uefa.com/magazine/news/Kind=512/newsId=419682.html | archivedate=2008-05-19 | dead-url=no }}&lt;/ref&gt; Так эле ошол Бернабеунун жетекчилиги алдында Реал Мадрид өзүн Испан жана Европа футболундагы чоң күч катары таанытты. 1956-1960 жылдары клуб Европа Кубогун катарынан беш жолу утуп, 1960-жылы Хэмпден Парк стадионунда өткөрүлгөн финалда Айнтрахт Франкфуртту 7-3 эсеп менен уткан.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;/&gt; Ушул беш удаа утуштан кийин Кубок Реалга түбөлүккө берилген, ошону менен бирге Реал Мадрид УЕФА ардак белгисин тагууга укук алган.&lt;ref name=&quot;badge of honour&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf | title=Regulations of the UEFA Champions League | format=PDF| publisher = UEFA | accessdate = 12 July 2008}}; Page 4, §2.01 &quot;Cup&quot; &amp;amp; Page 26, §16.10 &quot;Title-holder logo&quot;&lt;/ref&gt; Клуб алтынчы Европа Кубогун 1966-жылы мелдештин тарыхында биринчи жолу жалаң гана бир улуттан турган команда болуп ойноп, финалда Партизан ФКны 2–1 эсеп менен жеңген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VII)&quot;&gt;{{cite web
|title = The generational reshuffle was successful (1961–1970)  | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730565958/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(VII).htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008|author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; Бул команда Йе-йе деген ат менен белгилүү болду. &quot;Йе-йе&quot; аталышы команданын төрт мүчөсү Diario Marca үчүн &quot;Битлз&quot; стилиндеги парик кийип сүрөткө түшкөндөн кийин The Beatles тобу аткарган &quot;''She Loves You'' &quot; ырынын кайырмасындагы &quot;Yeah, yeah, yeah&quot; сабынан келген. Йе-йе мууну 1962 жана 1964 жылдары да Европа Кубогунун финалына чыккан.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VII)&quot;/&gt;
[[Файл:Ajman 1968-09-15 stamp - Amancio Amaro.jpg|150px|thumb|left|Йе-йе командасынын капитаны Амансио Амаро.]] 

1970-жылдары Реал Мадрид 5 жолу Испания чемпиону болгон жана 3 жолу Испан Кубогун уткан.&lt;ref name=&quot;TROPHY ROOM&quot;&gt;{{cite web|title=Trophy Room |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Club/1193040475224/PalmaresTotal/Palmares.htm |publisher=Realmadrid.com |accessdate=12 July 2008 }}&lt;/ref&gt; Клуб алгачкы УЕФА Кубок Жеңичүүлөр Кубогунун финалын 1971-жылы ойногон жана англиялык Челси командасына 2–1 уттурган.&lt;ref&gt;{{cite web|title = European Competitions 1971|url = http://www.rsssf.com/ec/ec197071.html#cwc|publisher = RSSS|accessdate = 27 September 2008 }}&lt;/ref&gt; 1978-жылы 2-июлда Аргентинада [[Аргентина|Дүйнөлүк Чемпионат]] өтүп жаткан маалда клуб президенти Сантьяго Бернабеу көз жумган. Анын урматына Эл аралык Футбол Ассоциациялар Федерациясы (FIFA) турнир учурунда  үч күндүк аза күтүү жарыялаган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Santiago Bernabéu | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516821/1193040973708/contenido/Presidente/Santiago_Bernabeu.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 October 2008}}&lt;/ref&gt; Мындан кийинки жылы клуб маркум президентинин элесине Трофео Сантьяго Бернабеунун биринчи ойнолушун уюштурган.

=== ''Буитре Бешилиги''  жана жетинчи Европа Кубогу (1980–2000) ===
1980-жылдардын башында Реал Мадрид Ла Лига чемпиондугун колдон чыгарып жиберген. Клуб академиясынан тарбияланып чыккан жаңы жылдыздар тобу келип, клубту кайрадан өлкө ичиндеги ийгиликтерге алып келген. Испан спорт журналисти Хулио Сезар Иглесиас бул муунга ''La Quinta del Buitre''  (&quot;Жүртчүлөр тобу&quot;) деп биринчи ат койгон, ал Эмилио Бутрагенього берилген лакап атынан чыккан. Калган төртөө Мануэль Санчис, Мартин Васкес, Мичел жана Мигель Пардеса болчу.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IX)&quot;&gt;{{cite web
|title = 1981–1990 – Five straight League titles and a new record | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730567810/noticia/Noticia/Real_Madrid_turns_106_(IX).htm | publisher = Realmadrid.com |date = 5 March 2008 | accessdate = 12 July 2008| author=Luís Miguel González}}&lt;/ref&gt; ''Буитре Бешилиги''  (кийин Пардеса 1986-жылы Мадридден Сарагосага кетип, төртөө калган) жана дарбазачы Франсиско Буйо, оң жакты коруучу ''Мигель Порлан Чендо'' , мексикалык чабуулчу Уго Санчес сыяктуу көрүнүктүү оюнчулары колунда болгон Реал Мадрид 1980-жылдардын аягында Испания жана Европанын эң күчтүү командаларынан болгон жана катарынан эки УЕФА Кубогун, беш жолу Испан чемпионатын, бир Испан Кубогун  жана үч Суперкубогун жеңген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IX)&quot;/&gt; 1990-жылдардын башында Мартин Васкес, Эмилио Бутрагеньо жана Мичел клубтан кетип, ''Буитре Бешилиги''  тарап кеткен.

1996-жылы Президент Лоренсо Санс Фабио Капеллону машыктыруучулукка дайындаган. Анын иш мөөнөтү бир эле жыл болсо да, Реал Модрид ошол жылы лига чемпиону болуп, Роберто Карлос, Предраг Миятович, Давор Шукер and Кларенс Зеедорф сыяктуу атактуу оюнчулар клуб жылдыздары Рауль, Фернандо Йерро, Иван Саморано жана Фернандо Редондо катарына кошулган. Натыйжасында, Реал Мадрид (1997-жылы клубка Фернандо Морьентес кошулган) жетинчи Европа Кубогун 32 жылдан бери күтүп келгенине чекит койду. 1998-жылы финалда Предраг Миятович гол сайып, машыктыруучу Юпп Хайнкес жетектеген Актар Ювентусту 1-0 эсеби менен жеңген.&lt;ref name=&quot;1991-2000&quot;&gt;{{cite web|title = 1991–2000 – From Raúl González to the turn of the new millennium | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516534/Historia/Club.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt;

=== ''Галактикос Доору''  (2000-2006) ===
[[Файл:Beckham zidane.jpg|135px|thumb|left|Бэкхем жана Зидан &quot;Галактико&quot; деп эсептелчү.]]
2000-жылдын июль айында Флорентино Перес клуб президенти болуп шайланган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Florentino Pérez era | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040472604/1193040504604/contenido/Presidente/Florentino_Perez.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 12 July 2008| language = Spanish}}&lt;/ref&gt; Ал өзүнүн президенттик кампаниясында клубтун 270  миллион евро карызын жок кылууга жана машыгуу каражаттарын жаңыртууга сөз берген. Анткени менен, Перести жеңишке алып барган негизги түрткү Луиш Фигуну клубка алып келүү убадасы болду.&lt;ref&gt;{{Cite news
|title = Figo's the Real deal | url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/848836.stm | publisher = BBC Sport | date =24 July 2000| accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Кийинки жылы клуб машыгуу базасын башка жерге көчүрүп, бошотулган жерди Мадрид шаарынын муниципалитетине саткан. Бул бүтүмдөн келген акча клуб карыздарын төлөөгө жана атактуу ''Зинедин Зидан'' , Роналдо, Луиш Фигу, Роберто Карлос, Рауль жана Дэвид Бекхэм сыяктуу ''Галактико''  оюнчуларды бирге чогултууга мүмкүнчүлүк берди. Бул коюм ийгиликтүү болуп-болбогону дагы эле күмөн, анткени 2002-жылы УЕФА Чемпиондор Лигасын жана Интерконтиненталдык Кубокту, 2003-жылы лига чемпиондугун утканын эске албасак, андан кийинки үч сезондо команда бир да олжо ута албады.&lt;ref name=&quot;2001-2010&quot;&gt;{{cite web|title = 2001–Present&amp;nbsp;— Real Madrid surpasses the century mark| url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516534/Historia/Club.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; 2003-жылдын жайында, жаңы эле Ла Лига чемпиондору болгондон соң, Флорентино Перес жана мүдүрлөр кеңеши ошол маалдагы машыктыруучу дон Висенте дель Боске менен келишимди узартуудан баш тарткан жана ички келишпестиктерден улам команда капитаны Фернандо Йеррону кетүүгө мажбурлашкан. Ошол эле маалда алар Клод Макелеленин сый акысы көбөйтүлгөн жаңы келишим жөнүндө каалоосун тоготпой коюшкан. Макелеле өз кезегинде трансфер жөнүндө арыз берип, натыйжасында Челсиге өтүп кетти.

Лига чемпиондор наамын алгандан кийинки күндөр келишпестиктерди жаратты. Биринчи талаш чечим Перестин команданы утушка алып келген машыктыруучу дон Висенте дель Боскени клубка ылайык эмес деген клубтун спорт директорунун сөзүн угуп, дель Боскени кызматтан кетирүү болду. Алар команданы сергитүү, жаңыландыруу үчүн жаш бир адам керек деп ойлогон. Начар ырай улана берди: Реалдын легендарлуу оюнчусу жана команда капитаны Фернандо Йерро клуб жетекчилиги менен келишпестиктерден улам кетти, мындай жолго Стив Макманаман да түштү. Буга карабастан, сезон алдында  клуб Азияда тур өткөрүп, командага жаңы келген Дэвид Бэкхэмди элге тааныштырды. Перес жана анын директорлору Клод Макелеленин сый акысы көбөйтүлгөн келишимине кол коюудан баш тартышкан, көнүлү суз Макелеле трансфер жөнүндө арыз берип жана Челси футбол клубуна которулуп кеткен. Трансфер терезесинин акыркы күндөрүндө Фернандо Морьентес Монако клубуна ижарага берилди. Жаңы дайындалган машыктыруучу Карлош Кейруш жетектеген Реал Мадрид Реал Бетисти араң утуп, жаңы сезондогу өлкө чемпионатын жай баштады.

2005-06 сезону үмүткөр кылган жаңы оюнчулардын келиши менен башталды — Хулио Баптиста (€20 миллион), Робиньо (€30 миллион) жана Серхио Рамос (€30 миллион клаусула боюнча) — бирок бразилиялык машыктыруучу Вандерлей Лушембургу Реал Мадриддин оюнун жакшыртуу үчүн туура формула таба албады: Реалдын оюндары начарланып кете берди, команда Сантьяго Бернабеу стадионунда 0-3 эсеп менен Барселонадан кордук көрдү. Лушембургу кийин ордунан кеткен, анын ишин буга чейин Реал Мадрид Кастильяны машыктырган Хуан Рамон Лопес Каро улантты. Бир маалда Мадрид кайрадан формасына келгендей сезилген, бирок ал мезгил көпкө созулбай Корол Кубогунун 1/4 финалын биринчи оюунунда эле Реал Сарагосага 6-1 утулгандан кийин шарт эле аяктады. Мындан көп өтпөй эле Реал Мадрид Арсеналга жеңилип, төртүнчү жыл катарынан Чемпиондор Лигасынан чыгып кетти. 2006-жылдын 27-февралында Флорентино Перес өз ыктыяры боюнча ордун бошоткон.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm |title=BBC Sport &amp;#124; Football &amp;#124; Europe &amp;#124; Perez resigns as Madrid president |publisher=BBC News |date=27 February 2006 |accessdate=7 January 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Жаңы президент Рамон Кальдерон (2006-2009) ===
[[Файл:Celebrando el primer título de la temporada.jpg|200px|thumb|right|Реал Мадрид оюнчулары 2008-жылдын Испан Суперкубогун Валенсиядан жеңип алуусун майрамдашууда.]]
Рамон Кальдерон 2006-жылдын 2-июлунда клуб президенти болуп шайланып, анын биринчи иш-аракеттери Фабио Капеллону жаңы машыктыруучу, ал эми Предраг Миятовичти жаңы спорт директору катары дайындоо болду. Реал Мадрид төрт жылдан бери жете албаган Ла Лига чемпиондугун 2007-жылы утканына карабастан Капелло жумушунан бошотулган.&lt;ref name=&quot;Madrid are the CHAMPIONS: Together we could! Thank you all!&quot;&gt;{{cite web
|title = Real Madrid 3–1 Mallorca | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730196845/noticia/Noticia/Real_Madrid_3-1_Mallorca.htm | publisher = Realmadrid.com | author=Cristina Monge|date = 18 June 2007 | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt; 2007-жылы 9-июнунда Реал Мадрид Сарагоса менен Ла Ромареда стадионунда ойногон. Матч кайгылуу окуя менен башталган - Реал Мадрид оюнга саналган гана мүнөттөр калганда жаш коргоочу Мигель Торрес матч алдында жазылып жатып, тизе астындагы тарамышын үзүп алган. Сарагоса оюндун аягына карай эсепти 2-1 кылууга жетишти, ал эми Барселона ошол күнү эле так окшош 2-1 эсеби менен Эспаньолду жеңген. Реалдын чемпиондук жарышы аягына келгендей сезилди. Анткени менен, Рууд ван Нистелрой киргизген гол командаларды тең кылып, Рауль Тамудонун эң акыркы мүнөттөгү голу Реал Мадриддин чемпиондукту жеңүү үмүттөрүн жандандырды. Севилья Мальоркада коноктоп, кожоюндар менен 0-0 ойноду, бул демек Реал Мальорканы өз стадионунда утса, каймактуулар 30-чу Испан лига титулун жеңмекчи болгон.

Чемпиондук наам 17-июнь күнү алынды: Реал Бернабеу стадионунда Мальорканы коноктоду, ал эми чемпиондукка дагы башка талапкерлер Барселона жана Севилья Химнастик де Таррагона жана Вильярреал менен жолугушту. Биринчи таймдан кийин Реал 0-1 утулуп, ал эми Барселона 0-3 эсеби менен Таррагонада алдыга чыгып жаткан; анткени менен, оюндун акыркы жарым саатында сайылган үч гол Реал Мадриддин 3-1 эсеби менен утушуна алып келди жана 2003-жылдан бери биринчи лига титулун жеңүүгө мүмкүнчүлүк берди.  Игуаин жакшы берген пасынан биринчи голду өз эсебине Рейес жазды.  Рейес дагы бир сонун гол киргизгенден кийин Мальорка дарбазасына автогол киргизип, Реалдын чемпиондук наамын майрамдашына жол берди. Реал Мадриддин миңдеген колдоочулары чемпиондукту майрамдоо үчүн Сибелес аянтында чогула башташты.

=== Перестин экинчи мөөнөтү жана Моуриньо доору (2009–азыркыга чейин) ===
[[Файл:Cristiano Ajax.jpg|150px|thumb|left|Криштиану Роналду дүйнөнүн эң кымбат оюнчусу.]]
2009-жылдын 1-июлунда Флорентино Перес кайрадан Реал Мадриддин президенти болуп шайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202773095983/noticia/ComunicadoOficial/ANNOUNCEMENT_OF_THE_BOARD_OF_DIRECTORS.htm |title=First measures adopted by the Real Madrid Board of Directors |publisher=Realmadrid.com |date=1 June 2009 |accessdate=15 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8076515.stm|title=Perez to return as Real president |date=1 June 2009|work=BBC Sport|accessdate=3 June 2009}}&lt;/ref&gt; Перес биринчи президенттик мөөнөтүндө баштаган ''Галактикос''  саясатын улантып, Миландан Каканы,&lt;ref&gt;The Times Madrid Signs Kaká [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article6458907 timesonline.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408100354/http://www.thetimes.co.uk/ |date=2020-04-08 }}&lt;/ref&gt; Манчестер Юнайтедден Криштиану Роналдуну 80 миллион англис фунту болгон рекорд баада сатып алган. 

Жозе Моуриньо башкы машыктыруучу катары 2010-жылдын май айында келди. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/mourinho-to-be-unveiled-at-madrid-on-monday-after-1637m-compensation-deal-1986040.html|title=Mourinho to be unveiled at Madrid on Monday after £7m compensation deal |date=28 May 2010|work=The Independent|accessdate=31 May 2010 | location=London | first=Gordon | last=Tynan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8708315.stm|title=Real Madrid unveil José Mourinho as their new coach |date=31 May 2010|work=BBC Sport|accessdate=31 May 2010}}&lt;/ref&gt; 2011-жылдын апрель айында испан футбол тарыхында алгачкы жолу он сегиз күндүн ичинде төрт жолу Эл Класико ойнолмокчу болду. Биринчи мелдеш 17-апрелдеги Ла Лиганын кезектеги туру болду (эки жакка тең пенальти берилип, оюн 1-1 эсеби менен аяктады), андан кийин Корол Кубогунун финалы (бул таймашты Мадрид 1-0 утту) жана 27-апрель менен 2-майда эки кездешүү түрүндө ойнолгон  Чемпиондор Лигасынын Мадрид үчүн талаш болгон жарым финалы (Мадрид 1-3 жалпы эсепке утулду). 

Криштиану Роналду биринчи Класикодо Марселодо эреже бузулгандан улам Мадридке берилген пенальтиден Барселонага алгачкы голун киргизди. Корол Кубогунун финалында кошумча убакытта Криштиану Роналду башы менен сайган гол Моуриньо машыктырган Реал Мадридке биринчи наамын алып келди.  Чемпиондор Лигасынын жарым финалы Сантьяго Бернабеудагы биринчи кезектешүүдө Пепе Барселонанын коргоочусу Дани Алвести биле туруп &quot;жаракатка учуратуудан&quot; улам оюндан четтетилүүсү менен Класико мелдештеринин төртүнөн эң көп чыр жаратты.  Алвес &quot;баса албай&quot;, аны талаадан замбилде алып кетишкен, бирок Пепе кызыл карточка көргөндөн кийин Алвес шарт эле талаага чуркап келип, оюнга кайрадан кирди. Пепе оюндан обочолонгондон соң, машыктыруучу Жозе Моуриньо да техникалык зонадан кетирилип, жазапул төлөөгө буйрук жана беш оюнга катышпоо тыюусун алган. Ушул эле матчта Барселона жарым коргоочусу Серхио Бускетстин Мадриддин сол коргоочусу Марсело дарегине расисттик маанайдагы сөздөрго окшош нерселерди айтканы видеого тартылып калган. Экинчи оюн анчалык чыр чыгарган жок, анткени менен, Гонсало Игуаин сайган гол Жерард Пике Криштиану Роналдуда эреже бузуп, анын натыйжасында Роналду Хавьер Маскеранодо &quot;эреже бузгандыгы үчүн&quot; жокко чыгарылган .

Декабрь айынын 7-синде Реал Мадрид Аяксты жеңип, Чемпиондор Лигасынын группалык бөлүгүнөн эч жеңилбестен чыгуусу менен футбол тарыхына атын жазды.

== Герб жана форма ==
[[Файл:RM_Crest_History.png|thumb|275px|Реал Мадрид гербинин клуб 1902-жылда негизделишинен бери келген өзгөрүүсү.]]
Алгачкы герб жөнөкөй эле &quot;Madrid Club de Fútbol&quot; клуб атынын баш тамгаларынан турган ак футболканын үстүнөн &quot;MCF&quot; деген сыя көк түстөгү кооз оймо эле.
Герб биринчи жолу 1908 жылы өзгөрүлдү - тамгалар мурункудан да кооздолуп, тегерек ичинде тартыла баштады.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;&gt;{{cite web | title = Escudo Real Madrid | url = http://www.santiagobernabeu.com/contentid-14.html | publisher = santiagobernabeu.com | accessdate = 29 November 2008 | language = Spanish | archivedate = 2016-03-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305075627/http://santiagobernabeu.com/contentid-14.html }}&lt;/ref&gt; Мындан кийинки герб өзгөрүлүшү 1920-жылы Педро Парагестин президенттик мөөнөтүндө гана болду. Ошол маалдагы король Альфонсо XIII клубка падышалык колдоосун көрсөтүп, бул иш-аракеттин натыйжасында клубтун аты &quot;Реал Мадрид&quot; болду, ал сөз &quot;падышалык&quot; деп которулат .&lt;ref name=&quot;Pedro Parages&quot;&gt;{{cite web|title = Presidents&amp;nbsp;— Pedro Parages | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516821/1193042223056/contenido/Presidente/Pedro_Parages.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; Ошентип, гербке Альфонсонун таажысы кошулуп, клуб өзүн ''Real Madrid Club de Fútbol''  деп атай баштады.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt;
1931-жылы Испанияда монархиянын жоюулуусуна байланыштуу клубтан бардык падышалык белгилер (гербдеги таажы жана &quot;Реал&quot; наамы) алынган. Таажынын ордун Кастилья аймагын билдирген коюу көк түстөгү тилке ээледи.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (IV)&quot;/&gt;
Жарандык согуш аяктагандан эки жыл соң, 1941-жылы гербтин &quot;Real Corona&quot; белгиси (&quot;Корол Таажысы&quot;) кайрадан ордуна келип, ошол эле маалда Кастильянын коюу көк тилкеси да кала берген.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt; Буга кошумча, герб алтын түсү үстөмчүлүк кылган толук түстүү герб болуп, клуб Real Madrid Club de Fútbol аталышын кайрадан алды.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt; Эң акыркы герб өзгөрүүсү 2001-жылы болду: клуб өзүн XXI кылымда өзүн дүйнөгө таанымал жана мындан ары гербти өзгөрүлбөс кылууну каалаган. Өзгөртүүлөрдүн бири коюу көк түстөгү тилкени сыя көккө алмаштыруу болду.&lt;ref name=&quot;Escudo Real Madrid&quot;/&gt;

Реал Мадриддин футболкасы эзелтеден бери ак болуп келген, бирок клуб катары уюштурулушунан мурда биринчи формасында көк кыйгач тилке бар эле (бул белги гербте сакталып калды) жана байпактары азыркы күндөн айырмаланып, коюу көк түстө болчу. Ошол эле жылы көк байпактар карага алмаштырылган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Camiseta Real Madrid&quot;&gt;{{cite web | title = Camiseta Real Madrid | url = http://www.santiagobernabeu.com/contentid-15.html | publisher = santiagobernabeu.com | accessdate = 29 November 2008 | language = Spanish | archivedate = 2008-10-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081022154959/http://www.santiagobernabeu.com/contentid-15.html }}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид бүткүл тарыхы бою ак форманы негизги форма катары колдонуп келет. Анткени менен, форманын асты жана үстү тең ак болбогон бир жыл да бар. Бул Экобаль жана Кесаданын демилгеси боюнча 1925-жылы болгон: ал экөө Европаны кыдырып жүргөндө ошол маалдагы эң атактуу командалардын бири, өзүнүн келишимдүүлүк жана футболдук чебердиги менен таанымал болгон лондондук Коринфиан ФК кийген форма көзүнө урунган. Реал Мадрид англис командага окшошуу максатында кара шорта кийсин деген чечим кабыл алынган, бирок бул демилге бир жылга эле созулду. Кубок ойнолуушунда Барселонадан Мадридде 1-5, ал эми Каталонияда 2-0 утулгандан соң президент Парагес жаңы форманын жолу болбоду мурунку ак формага кайтып келүүнү чечти. Мындан бир нече жыл кийин Реал Мадрид 7-3 эсеби менен Айнтрахт Франкфурт командасын Глазгодогу Хэмпден Парк стадионунда жеңүүсүнө суктанып, Лидс Юнайтед клубу футболкаларынын түсүн көктөн акка өзгөрткөн.&lt;ref&gt;1905-жылы Реал Мадриддин формасы ак болгонунан улам күйөрмандар команданы ''Лос Бланкос''  деп атай баштаган.&lt;/ref&gt; 1940-жылдардын башында клуб менежери форманы дагы өзгөрттү - футболкага топчулар жана сол жагына герб саймасы (ошол боюнча калды) кошулду. 1943-жылы 23-ноябрда [[Атлетико Мадрид]] менен {1Метрополитано стадионунда өткөн оюнда Реал Мадрид номери бар футболкаларды кийген биринчи испан командасы болду.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;

Реалдын экинчи формасы ар дайым кара же сыя түсүндө болот. Бүгүнкү күндө форманы Adidas чыгарат, клуб алар менен 1998-жылдан бери иштеп келе жатат.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Leaders in sporting goods |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202733617742/noticia/Noticia/Leaders_in_sporting_goods.htm | publisher = Realmadrid.com | date = 1 December 2006| accessdate = 12 July 2008 |author=Álvaro Velasco |quote=Ramón Calderón says: We began working with Adidas again in 1998 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Our Sponsors&amp;nbsp;— Adidas
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193042216490/contenido/Patrocinador/Adidas.htm
| publisher = Realmadrid.com
| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; Реал Мадриддин алгачкы титулдук демөөрчүсү, Zanussi, 1982–83, 1983–84 жана 1984–85 сезондорго келишим түзгөн. Андан кийинки демөөрчүлөр Parmalat жана Otaysa болду, булардан соң Teka менен 1992-жылы узак мөөнөттүү келишим түзулгөн.&lt;ref name=&quot;Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902-1989)&quot;&gt;{{cite web
|title = Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1902–1989)
|url = http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm
|publisher = Leyendablanca.com
|accessdate = 18 July 2008
|language = Spanish
|archivedate = 2012-01-21
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120121234444/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991-2008)&quot;&gt;{{cite web
|title = Evolución Del Uniforme del Real Madrid (1991–2008)
|url = http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm
|publisher = Leyendablanca.com
|accessdate = 18 July 2008
|language = Spanish
|archivedate = 2012-01-21
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120121164410/http://www.leyendablanca.galeon.com/uniformes2.htm
}}&lt;/ref&gt; 2001-жылы Реал Мадриддин Teka мене келишими аяктап, клуб бир сезон бою жаңы веб-сайтты таанытуу үчүн Realmadrid.com логотибин футболкаларга койгон. Кийин, 2002-жылы Siemens Mobile менен келишим түзүлгөн, ал эми 2006-жылы футболка BenQ Siemens логотиби менен кооздолгон.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = BenQ Mobile Scores As Real Madrid's New Major Sponsor
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202735411099/noticia/Noticia/BenQ_Mobile_Scores_As_Real_Madrid&amp;%238217,s_New_Major_Sponsor.htm
| publisher = Realmadrid.com
| date = 8 November 2005| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt; BenQ Siemensтин экономикалык кыйынчылыктарынан улам азыркы Реал Мадриддин титулдук демөөрчүсү bwin.com болуп келет.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Real Madrid and Bwin sign sponsorship agreement
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730193846/noticia/Noticia/Three_year_deal.htm
| publisher = Realmadrid.com
| date = 11 June 2008| accessdate = 18 July 2008 | author=Juan José López Soto}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Our Sponsors&amp;nbsp;— bwin.com
|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193042218494/contenido/Patrocinador/bwin.htm
| publisher = Realmadrid.com
| accessdate = 18 July 2008}}&lt;/ref&gt;

== Форма чыгаруучулар жана титулдук демөөрчүлөр ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Доор
!Форма чыгаруучу
!Титулдук өнөктөш
|-
| 1980–1982
|  rowspan=&quot;2&quot;| Adidas 
| 
| &lt;small&gt;''Болгон эмес'' &lt;/small&gt;
|-
| 1982–1985
| 
|  Zanussi
|-
| 1985–1989
|  rowspan=&quot;4&quot;| Hummel
| 
|  Parmalat
|-
| 1989–1991
| 
|  Reny Picot
|-
| 1991–1992
| 
|  Otaysa
|-
| 1992–1994
|  rowspan=&quot;3&quot;| Teka
|-
| 1994–1998
| 
|  Kelme
|-
| 1998–2001
|  rowspan=&quot;6&quot;| Adidas
|-
| 2001–2002
| 
|  &lt;small&gt;''* болгон эмес'' &lt;/small&gt;
|-
| 2002–2005
| 
|  Siemens mobile
|-
| 2005–2006
| 
|  Siemens
|-
| 2006–2007
| 
|  BenQ Siemens
|-
| 2007–
| 
|  bwin.com
|}
&lt;small&gt;''* Клубтун жаңы веб-сайтын таанытуу үчүн футболкаларда Realmadrid.com жазылган.'' &lt;/small&gt;

== Стадиондор ==
{{Негизги макала|Estadio Chamartín|Santiago Bernabéu Stadium|Alfredo Di Stéfano Stadium}}

Алгач стадиондон стадионго көчүп жүрүп, 1912-жылы команда ''&quot;Кампо О'Доннелде&quot;''  өзүйүн тапты жана буд жерде он бир жыл бою ойноду.&lt;ref name=&quot;History — Chapter 1 - From the Estrada Lot to the nice, little O’Donnel pitch&quot;/&gt; Андан кийин Мадрид бир жылга 8 000 көрүүчү гана батыра ала турган ''Кампо де Сьюдад Линеаль''   кичинекей стадионуна көчтү. Акыры Реал Мадрид үйдөгү оюндарын ''Эстадио Чамартинде''  ойной баштады, эң алгачкы оюн бул жерде 1923-жылдын 17-майында Ньюкасл Юнайтед менен ойнолгон.&lt;ref name=&quot;Ball, Phil p. 118&quot;&gt;Ball, Phil p. 118.&lt;/ref&gt; 22 500 көрүүчү батырган бул стадиондо Реал Мадрид биринчи испан лигасынын чемпиондук наамын майрамдаган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt; Бир нече талкуулашуулардан соң 1943-жылы жаңы шайланган президент Сантьяго Бернабеу Эстадио Чамартинди Реал Мадриддин бийик максаттарына жараша чоң эмес деген ой-пикирге келген. Жаңы стадион курулуп, 1947-жылы декабрь айынын 19-унда ачылган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = History&amp;nbsp;— Chapter 3 – The New Chamartin, an exemplary stadium | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm| publisher = Realmadrid.com | accessdate =12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Бул стадион азыркы күндө Эстадио Сантьяго Бернабеу деп аталат, бирок бул аталышы 1955-жылга чейин кабыл алынган эмес.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (VI)&quot;/&gt; Бернабеуда ойнолгон биринчи матч Реал Мадрид жана португалдык Белененсес клубу арасында өткөрүлүп, Актар 3-1 эсеби менен жеңүүчү болуп чыкты, биринчи голду Сабино Баринага сайган.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (V)&quot;/&gt;

Стадиондун батыргычтыгы улам-улам өзгөрүп турчу, 1953-жылкы кеңейтүүдөн кийин 120,000 киши сыйдыра ала турган болду.&lt;ref name=&quot;60th Anniversary&quot;&gt;{{cite web| title = 60th Anniversary | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729991092/noticia/Noticia/60th_Anniversary.htm | publisher = Realmadrid.com | date =13 December 2007| accessdate =12 July 2008|author=Javier Palomino}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title = History&amp;nbsp;— Chapter 4 | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com | accessdate =12 July 2008}}&lt;/ref&gt; Андан соң жаңыландыруу жана заманбап талаптарга туура келүү максаты менен орундар саны бир нече жолу азайган (эң акыркы туруп көрүү үчүн берилген орундар 1998-99 сезонунда УЕФА оюндарын туруп көрүүгө тыюу салган буйругуна ылайык жок болгон), же бираз көбөйтүлгөн.&lt;ref name=&quot;60th Anniversary&quot;/&gt; Эң акыркы өзгөртүү 2011-жылда болду жана стадиондун сыйдыргычтыгы 5 миң орунга көбөйтүлүп, жалпы орун саны 85 454ге жетти. Жакында суурма чатыр кошуу планы жарыяланды.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = History&amp;nbsp;— Chapter 10 – The future| url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Santiago_Bernabeu/1193041512791/Historia/History.htm | publisher = Realmadrid.com| accessdate = 13 July 2008}}&lt;/ref&gt; Реал Мадрид Европа футбол клубдардын орточо стадион толушу боюнча төртүнчү орунда турат, андан көп эл Боруссия Дортмунд, ФК Барселона жана Манчестер Юнайтед оюндарына келет.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |date=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/eng.1/year/2010/barclays-premier-league?cc=5901 |title= Barclays Premier League Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ESP.1/year/2010/spanish-primera-division?cc=5901 |title=Spanish La Liga Stats: Team Attendance - 2010-11 |work=[[ESPNsoccernet]] |accessdate=2012-07-09 |archivedate=2013-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403134314/http://espnfc.com/stats/attendance/_/league/esp.1/year/2010/spanish-primera-division }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403134314/http://espnfc.com/stats/attendance/_/league/esp.1/year/2010/spanish-primera-division |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt;

Бернабеу стадионунда Евро 1964 финалы,  1982 Дүйнөлүк Чемпионатынын финалы,  1957, 1969 жана 1980 Европа Кубокторунун финалы жана 2010 Чемпиондор Лигасынын финалы өткөрүлгөн.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Final at the Bernabéu | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729990178/noticia/Noticia/Final_at_the_Bernabeu.htm | publisher = Realmadrid.com | date =28 March 2008|accessdate =12 July 2008|author=Alvaro Velasco}}&lt;/ref&gt; Стадиондун Мадрид Метросунун 10-сызыгында ''Сантьяго Бернабеу''  аттуу өз бекети бар.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Santiago Bernabéu station| url = http://www.metromadrid.es/| publisher = Metromadrid.es| accessdate = 30 September 2007| language = Spanish| archivedate = 2012-05-10| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510202855/http://www.metromadrid.es/}}&lt;/ref&gt; 2007-жылдын 14-ноябрында УЕФА тарабынан Бернабеуга Элиталык футбол стадиону наамы берилген.&lt;ref&gt;{{cite web|title = The Bernabéu is now Elite | url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202729454004/noticia/Noticia/The_Bernabeu_is_now_Elite.htm | publisher = Realmadrid.com |date = 14 November 2007| accessdate = 12 July 2008|author=Javier Palomino}}&lt;/ref&gt;

Реал Мадриддин &quot;Мадрид Калаасы&quot; машыгуучу комплексинде 2009-жылы 9 майда Альфредо Ди Стефано стадиону ачылган. Алгачкы матч Реал Мадрид жана Реймс ортосунда ойнолду, бул кездешүү 1956-жылкы Европа Чемпиондор Кубогунун финалын кайрадан эске салды. Реал Мадрид Серхио Рамос, Кассано (2), Сольдадо (2) жана Хурадо сайган голдору менен 6–1 эсепке утту. Бул талаа бүгүнкү күндө Сьюдад Реал Мадриддин аырагыс бөлүгү, ал эми клубтун жаңы машыгуучу комплекси Мадрид шаарынын четиндеги Вальдебебаста орун алды. Стадион 5 000 адамды батыра алат жана Реал Мадрид Кастильяга энчиленген стадион болуп эсептелет. Стадион мурунку Реал Мадриддин оюнчусу Альфредо Ди Стефанонун урматына аталган.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202733192447/noticia/Noticia/This_one_s_for_you,_Alfredo!.htm | title=This one's for you, Alfredo! | date= 10 May 2006 |accessdate=7 July 2008| publisher= Realmadrid.com}}&lt;/ref&gt;

== Статистика жана рекорддор ==
{{Негизги макала|List of Real Madrid C.F. records and statistics}}
[[Файл:Raul Gonzalez 10mar2007.jpg|thumb|left|200px|Рауль Реал Мадрид тарыхындагы эң көп гол киргизген жана эң көп оюндарга катышкан оюнчу.]]
Рауль Реал Мадрид менен эң көп оюн өткөргөн оюнчу рекордунун ээси - ал 1994-жылдан баштап 2010-жылга чейин биринчи команданын курамында 741 матч ойноду. Мануэль Санчис, к., экинчи орунда турат - ал 711 оюнга катышкан.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Legends&amp;nbsp;— Manolo Sanchís Hontiyuela | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516860/1202817389172/jugador/JugadorLegendario/Sanchis.htm| publisher = realmadrid.com | accessdate = 13 July 2008}}&lt;/ref&gt; Дарбазачылар арасында бул рекорд [[Икер Касильяс]]ка таандык, ал клуб менен 575 матч ойноду. Өз өлкөсүнүн курама командасына 127 жолу (Реал Мадрид оюнчусу катары 47 жолу) чакырылган португалдык Луиш Фигу Реалдын эң көп курама командасына чакырылган испан эмес оюнчусу.&lt;ref&gt;{{cite web | title = FIFA Century Club | url = http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub%5f56649.pdf | format = PDF | publisher = fifa.com | accessdate = 13 July 2008 | archive-date = 2016-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303170152/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub_56649.pdf | dead-url = yes | archivedate = 2016-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303170152/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/centclub/centuryclub_56649.pdf }}&lt;/ref&gt;

Рауль Реалдын мыкты голеадору да болуп келет: ал 741 оюнда (1994-2010) 323 гол киргизгенге жетишкен.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Conor Brown Equals Di Stéfano's Real Madrid Record |url = http://www.goal.com/en-us/news/1771/yahoo/2009/02/01/1087643/raul-equals-di-stefanos-real-madrid-record | accessdate = 5 February 2009}}&lt;/ref&gt; Дагы төрт оюнчу Реалдын курамында 200дөн ащык гол киргизген: Альфредо Ди Стефано (1953-64), Сантильяна (1971–88), Ференц Пушкаш (1958–66) жана Уго Санчес (1985–92). Португалдык Криштиану Роналду бир сезон ичинде эң көп гол киргизген (2010–11 сезонунда 40 гол). Ди Стефаного таандык Европа Кубокторундагы 58 оюнда киргизген 49 голу рекорду эч жеңилбес болуп келген, анткени менен 2005 жылы Рауль бул рекордду өз атына жазып алды. Клуб тарыхындагы эң тез киргизилген голдун (15 секунда) ээси бразилиялык Роналду, бул гол 2003-жылы 3-декабрьда Атлетико Мадрид менен Лига кездешүүсүндө киргизген.&lt;ref&gt;{{Cite news| title = Quickfire Ronaldo proves Real hero| url = http://edition.cnn.com/2003/SPORT/football/12/03/spain.real/| publisher = CNN.com| accessdate = 7 December 2008| date = 3 December 2003| archivedate = 2018-10-14| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181014141858/http://edition.cnn.com/2003/SPORT/football/12/03/spain.real/}}&lt;/ref&gt;

Расмий маалыматтар боюнча Реал Мадрид оюну үчүн стадионго келген көрүүчүлөрдүн эң көп саны 83, 329, бул рекорд 2006-жылы Корол Кубогу футбол мелдешинде катталган. Азыркы Эстадио Сантьяго Бернабеунун батыргычтыгы расмий маалыматтар боюнча 80 354 орун.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Attendances Spain average&amp;nbsp;— Primera División 2007–2008 |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |publisher=European Football Statistics |accessdate=16 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613220015/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |archivedate=2008-06-13 |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613220015/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/current/aveesp.htm |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt; Клубтун орточо стадион толушу 2007–08 сезонунда  76 234 кишиге жетип, Европа футбол лигаларында эң көп болгон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=European Attendances |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |publisher=European Football Statistics &lt;nowiki&gt;in 2008 Mexican defender, Jonni Ruvalcaba broke club record for highest paid player in a single season&lt;/nowiki&gt; |accessdate=16 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |archivedate=2008-06-13 |dead-url=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt; Реал испан футболунда бир нече рекордко ээ, алардын эң белгилүүсү испан лигасынын чемпиондук наамдары (2011-12 сезондун чемпионаты менен 32 титул) жана катарынан эң көп чемпионат утушу (1960–65 жана 1985-90 жылдары эки жолу 5 чемпионатты уткан).&lt;ref&gt;{{cite web | title = Real Madrid C.F. | url = http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 | publisher = lpf.es | accessdate = 22 February 2009 | language = Spanish | archive-date = 2012-05-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120521195037/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt; Өз стадионунда жеңилбестен 121 матч (1957-жылдын 17-февралынан баштап 1965-жылдын 7-мартына чейин) ойноп келүүсү менен клуб Ла Лига рекордуна ээ.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Unbeaten at Home in the League|url = http://www.rsssf.com/miscellaneous/unbeaten.html#home| publisher = rsssf.com| accessdate = 7 December 2008}}&lt;/ref&gt;

Актарга Европа Чемпиондор Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасын тогуз жолу утуу&lt;ref&gt;{{cite web | title = History | url = http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/index.html | publisher = Uefa.com | accessdate = 11 July 2008 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5mq7Doy4M?url=http://www.uefa.com/competitions/ucl/history/index.html | archivedate = 2010-01-17 | dead-url = no }}&lt;/ref&gt; жана эң көп жарымфинал оюндарына катышуу (22) рекорддору таандык. Рауль Гонсалес УЕФА Чемпиондор Лигасынын мыкты чабуулчусу, 71 голдун 66-сы Реал Мадриддин курамында ойногон маалда киргизилген. Реал Мадрид катарынан Европа Чемпиондор Кубогуна катышуу (бул турнир УЕФА Чемпиондор Лигасына өзгөрүлүшүнөн мурун) рекордуна да ээ - 1955–56 сезондон 1969–70 сезонго чейин 15 жолу катышкан.&lt;ref&gt;{{cite web|title = History:  | url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html | publisher = Uefa.com | accessdate = 11 July 2008}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Best Club of the 20th Century.jpg|thumb|right|200px|Реал Мадридди 20-кылымдын эң мыкты клубу деп атаган олжо.]]

2009-жылдын июнь айында Манчестер Юнайтедге Криштиану Роналду үчүн 96 миллион евро (131.5 миллион доллар, 80 миллион стерлинг фунту) төлөп, клуб өзүнүн мурунку футбол тарыхындагы эң кымбат трансфер рекордун жаңыртты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=History of the world transfer record |date=11 June 2009 |publisher=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8085391.stm |accessdate=12 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC Sport 20090611&quot;&gt;{{cite news|title=Man Utd accept £80m Ronaldo bid|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8094720.stm|publisher=BBC Sport|accessdate=19 December 2011|date=11 June 2009}}&lt;/ref&gt; Мындан мурун  2001-жылдагы Зинедин Зидандын 76 миллион евролук (100 миллион доллардан ашык, 45.8 миллион стерлинг фунту) Ювентустан Реал Мадридке трансфери эң кымбат деп катталган. Зидандын бул рекорду 2009-жылдын июнь айында Реал Мадрид Миландан Каканы сатып алганда экиде калган, анткени Каканын трансфери Зизунукунан стерлинг фунттарына которгондо ашкан. 
Реал Мадриддин эң кымбат сатуусу 2008-жылдын 1-сентябрында Робиньонун Мачестер Ситиге 42 миллион евролук (32.5 миллион стерлинг фунту) трансфери болду.&lt;ref name=&quot;Robinho&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm |title=Man City beat Chelsea to Robinho | work=BBC News | date=1 September 2008 | accessdate=4 January 2010}}&lt;/ref&gt;

== Күйөрмандар ==
Үйдө ойнолгон матчтарда көпчүлүгү сезондук абонемент ээлери болот, алардын орточо саны 68 670 адам.&lt;ref name=&quot;Real Madrid Club de Fútbol&quot;&gt;{{cite web| title = Real Madrid Club de Fútbol| url = http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15| publisher = Liga de Fútbol Profesional| accessdate = 22 February 2009| language = Spanish| archive-date = 2012-05-21| archive-url = https://web.archive.org/web/20120521195037/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15| dead-url = yes}}&lt;/ref&gt; Сезондук абонемент алуу үчүн клубтун ''сосьо'' , же мүчөсү болуш керек. Бул мүчөлөргө кошумча, клубтун Испания жана дүйнө жүзү бою 1 800&amp;nbsp;''пеньясы''  (клубка караштуу расмий күйөрмандар топтору) бар. Реал Мадрид бүткүл тарыхы бою оюнга келген көрүүчүлөрдүн орточо саны боюнча испан футболунда биринчи орунду ээлейт, жыл сайын Сантьяго Бернабеу стадионуна орточо саны менен 65 000 көрүүчү келет. 2004-2005 сезонунда көрүүчүлөрдүн орто саны 71 900-гө жетип, Ла Лиганын эң жакшы колдогон командаларынын экинчиси болду. Реал Мадриддин эң берилген күйөрман тобу өзүн ''Ultras Sur''  деп атайт  Алар өздөрүнүн оң канаттык саясатты колдогон катуу көз караштары менен белгилүү. Ультрас Сур башка оң канаттыктарды колдогон топтор менен шериктеш болуп келет, алардын эң таанымалы SS Lazio ''Irriducibili''  күйөрмандары. Кээ бир оюндарда алар теңдешүүчү командалардын оюнчуларына расисттик лозунгтары менен кордоп, УЕФА жүргүзгөн тергөөлөргө катышкан.&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Real supporters reported to Spanish FA| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4459757.stm| publisher = BBC Sport| accessdate = 3 June 2008 | date=19 April 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = UEFA investigate Real Madrid supporters| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4037269.stm| publisher = BBC Sport| accessdate = 3 June 2008 | date=25 November 2004}}&lt;/ref&gt;

== Теңдешүүлөр ==
=== ''Эль Класико'' ===
{{Негизги макала|El Clásico}}
[[Файл:Pasillo Real Madrid - F.C. Barcelona.jpg|left|thumb|200px|Барселона Реал Мадрид лига чемпиондору болуусун сый коридору менен урматтоодо.]]
Улуттук чемпионатта адаттай эки эң күчтүү клуб арасында элдешпес теңдешүүлөр болот. Бул көрүнүш испан лигасына да дал туура келет, бул чемпионатта Реал Мадрид жана Барселона кездешкен матчтар &quot;Классикалык&quot; (''El Clásico'' ) деп аталат. Улуттук чемпионаттын негизделишинен бери бул эки клуб Испаниянын теңтайлашкан эки аймагынын - [[Каталония]] жана Кастилья, ошондой эле эки шаардын өкүлдөрү катары өздөштүрүлгөн. Аталган теңдешүү көпчүлүк каталондуктар жана кастильялыктар арасындагы саясий жана маданий чымыркануунун чагылыштыруусу катары түшүнөт, бир автор бул көрүнүштү Испан жарандык согушунун кайтадан туудуруу миниатюрасы деп айта кеткен.&lt;ref&gt;Ghemawat, Pankaj. p. 2&lt;/ref&gt;

Примо де Ривера жана Франсиско Франко өкүмдарлар башкаруу маалында (1939–1975), бүт испан аймактарында маданий бөтөнчөлүктөргө тыюу салынган. Испания территориясында испан тилинен (кастилия тили) башка тилдерди колдонууга асмий түрдө тыюу салынган.&lt;ref&gt;Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Phil Ball |url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt; Каталония калкынын эркиндикке умтулуусун өздөштүрүлгөн Барселона бул адамдарга &quot;Клубтан да маанилүү&quot; (''Més que un club'' ) болгон. Мануэль Васкес Монтальбан айтып кеткендей,  каталондуктар үчүн өз бөтөнчөлүгүн көрсөтүүсүнүн эң жакшы жолу Барселона командасын колдоо болгон. Бул айла жашырын анти-Франко кыймылдарына кошулуу тобокелине учурабастан, өзүнүн айрыкчалыгын коопсуз түрдө билдирүүгө жол берди.&lt;ref&gt;Spaaij, Ramón. p. 251&lt;/ref&gt;

Ошол эле маалда, Реал Мадрид көп учурларда клуб башкаруучулары жана кызматчылары дэнгээлинде да чексиз, эзүүчү централизм жана фашисттик режимдин көлөкөсү катары өздөштүрүлчү (каймактуулар стадионун анын урматына атаган мурунку клуб президенти Сантьяго Бернабеу ''лос насьоналес'' терге каршы күрөшкөн).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|title=Barcelona vs. Real Madrid: More Than a Game|date=20 December 2007|accessdate=1 July 2009|work=[[Time (magazine)|Time]]|last=Abend|first=Lisa|archivedate=2012-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/67WKlWga3?url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508205931/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html |date=2012-05-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/mar/26/newsstory.sport13|title=Morbo: The Story of Spanish Football by Phil Ball (London: WSC Books, 2001)|date=26 March 2001|accessdate=1 July 2009|work=[[The Guardian]]|last=Lowe|first=Sid}}&lt;/ref&gt; Анткени менен, Испан жарандык согуш маалында эки клубтун тең мүчөлөрү, мисалы Жосеп Суньол жана Рафаэль Санчес Герра,  Франко колдоочуларынын колунда кордук көргөн.

Кийин Реал Мадриддин курамында ойноп калган жана актардын узакка созулган ийгиликтердин жаратуучусу Альфредо Ди Стефанонун талаш трансферине байланыштуу 1950-жылдары бул теңдешүү ого бетер күчөдү.&lt;ref&gt;Burns, Jimmy. pp. 31–34&lt;/ref&gt; 1960-жылдары теңдешүү европалык аренага чыкты: клубтар Европа Чемпиондор Кубогунун плей-офф этаптарында эки жолу кездешкен.&lt;ref name=&quot;rsssf1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesb/barcamadrid.html |title=FC Barcelona vs Real Madrid CF since 1902 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=31 January 2000 |accessdate=21 August 2010 |author=García, Javier}}&lt;/ref&gt; 2002-жылдык Чемпиондор Лигасындагы кездешүүгө испан маалымат каражаттары &quot;Кылымдын оюну&quot; деп ат коюшкан, бул матчты дүйнө жүзү бою 500 миллиондон ашык киши көргөн.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}&lt;/ref&gt;

=== ''Эль Дерби Мадриленьо'' ===
{{Негизги макала|El Derbi madrileño}}
[[Файл:Bernabeu en un Madrid-Atleti.JPG|right|thumb|200px|Реал Мадрид күйөрмандары 2006-жылы Сантьяго Бернабеуда өткөн Дерби Мадриленьо учурунда.]]
Клубтун эң жакын коңусу Атлетико Мадрид клубу, бул теңдешүү биринчи кезекте борбор калаанын эки чоң клубтарынын күйөрмандары арасында, андан кийин гана командалар арасында жашайт. Атлетико тарыхынын башталышында үч баск студенттери тарабынан 1903-жылы негизделишине карабастан, 1904-жылы клубка ''Мадрид футбол клубун'' нан кеткен оюнчулар кошулган. Мындан ары күйөрмандар арасындагы чыналуулуктар көбөюп гана келе жатты, анткени алгачкы Реал колдоочулары орто таптан, ал эми Атлетико күйөрмандары жумушчу табынан болгон. Азыркы күндө бул айырмалыктар суу жеп кеткендей. бул командалардын биринчи кездешүүсү 1929-жылы 21-февралда алгачкы Лига Чемпионатынын үчүнчү туру алкагында мурунку Чамартинде болгон. Жаңы турнирдин биринчи алгачкы расмий дербиси болгон оюн аягында Реалды 2-1 эсеп менен жеңүүчү көрдү.&lt;ref name=&quot;Real Madrid turns 106 (III)&quot;/&gt; Бул теңдешүү 1959-жылы Европа Чемпиондор Кубогунун жарымфинал оюндарында эл аралык аренага чыкты. Реал биринчи матчты Бернабеуда 2-1 уткан, Ал эми Атлетико экинчи оюнду ''Метрополитано''  стадионунда 1-0 эсеби менен уткан. Жарымфинал кайрадан ойнолуп, актар бул матчты 1-0 эсепке утту. Бирок мурдагы Реал Мадрид машыктыруучу  Хосе Вильялонга жетектеген Атлетико өчүн алууга жетишти - алар актарды катарынан эки ''Генералиссимус Кубогу'' нун финал оюндарында (1960 жана 1961-жж.) экинчи орунда калтырган.&lt;ref&gt;Реал Эль Дерби Мадриленьону 75 жолу уткан.&lt;/ref&gt;

Реал Ла Лигада үстөмдүк кылган 1961 жана 1989-жылдар арасында бир гана Атлетико актарга ылайыктуу теңдешүүчу болуп берди: Атлетико 1966, 1970, 1973 жана 1977-жылдары Ла Лига чемпиондору наамын тартып алган. 1965-жылы Атлетико сегиз жыл бою өз калаасында жеңилбеген Мадридди Бернабеу стадионунда кур калтырган биринчи команда болду. Ал эми Реал Мадриддин Атлетико менен болгон акыркы кездешүүлөрдө актардын рекорддор саны көбүрөөк болот.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = One for the ages | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728441904/noticia/Noticia/One_for_the_ages.htm | publisher =Realmadrid.com | date = 17 January 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Álvaro Velasco}}&lt;/ref&gt; 2002–03 сезонунда унутулгус матч ойнолду: Актар  Висенте Кальдерон стадионунда Атлетикону 4-0 эсепке жеңип, Ла Лига чемпиондугун уткан. &lt;ref&gt;{{cite web
|title = The derby turns 78 | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202730679362/noticia/Noticia/The_derby_turns_78.htm | publisher =Realmadrid.com | date = 22 February 2007 | accessdate = 12 July 2008}}&lt;/ref&gt;

== Каржы жана ээлик маселелери ==
Флорентино Перестин биринчи президенттик мөөнөтүндө (2000–2006) Реал Мадрид дүйнөдөгү эң  бай профессионалдык футбол клубу болуу максатын ишке ашыра баштады.&lt;ref&gt;{{cite news
|title=Perez resigns as Real Madrid president|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm|publisher=BBC|accessdate=11 December 2008 | date=27 February 2006}}&lt;/ref&gt; Клуб машыгуучу комлекстери ээлеген жердин бир бөлүгүн 2001-жылы Мадрид шаарынын муниципалитетине өткөрүп берип, ал эми калганын Repsol YPF, Mutua Automovilística de Madrid, Sacyr Vallehermoso жана OHL аттуу төрт ири корпорацияга сатып жиберген. Бул келишимден түшкөн акча клубтун бардык карыздарын жабып, Зинедин Зидан, Луиш Фигу, Роналдо жана Дэвид Бэкхем сыяктуу дүйнөнүн эң кымбат оюнчуларын сатып алууга жол берди. [[Муниципалитет]] мындан мурун шаардын өнүгүү планы боюнча машыктыруучу комплекстерин шаар четине көчүргөн эле, бул иш-аракет клуб жерлеринин баасын көтөрүлүшүнө түрткү болуп, шаар ал жерди сатып алган.&lt;ref name=&quot;2001-2010&quot;/&gt; ЕС комиссиясы шаар жер үчүн ашыкча төлөп-төлөбөгөндүгү боюнча тергөө баштаган, натыйжасында бул келишим мамлекеттик субсидиянын бир түрү деп чыккан.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title       = EU investigates Real Madrid property deal
 |url         = http://www.independent.co.uk/sport/football/european/eu-investigates-real-madrid-property-deal-572010.html
 |publisher   = independent.co.uk
 |date        = 4 March 2004
 |accessdate  = 14 August 2008
 |location    = London
 |first       = Elizabeth
 |last        = Nash
 |archivedate = 2009-02-13
 |archiveurl  = https://archive.today/20090213210310/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/eu-investigates-real-madrid-property-deal-572010.html
}}&lt;/ref&gt; 

Кеңсе имараттарды куруу үчүн машыгуу коплекстери турган жерди сатуу Реал Мадриддин 270 миллион евро карызынан кутулуп, атактуу оюнчуларды сатып алууга мурда болуп көрбөгөн акча коротууга жол ачты. Буга кошумча, келишимден түшкөн акчаны клуб шаар четинде орун алган абдан кооз машыгуучу комплекс курууга сарптаган.&lt;ref&gt;{{cite news
|title = 'Mistakes are forbidden'
|url = http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/
|publisher = CNN/Sports Illustrated
|date = 8 May 2001
|accessdate = 14 August 2008
|archivedate = 2012-05-10
|archiveurl = https://www.webcitation.org/67Yg4K0ci?url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309203743/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2001/05/08/madrid_bayern_ap/ |date=2013-03-09 }}&lt;/ref&gt; Перес сунуштаган саясат натыйжасында клубтун дүйнө жүзү бою (айрыкча Азия рыногунда) маркетинг потенциалын толук колдонушунан улам каржы жагында ийгиликке алып келсе да, Реал Мадрид брендин маркетинг жактан жагымдуу кылууга өтө берилип, командага анча көңүл бурулбай калды деп көп сын көрдү.

2007-жылдын сентябрь айына BBDO агенттигинин изилдөөлөрү боюнча Реал Мадрид Европанын эң кымбат футбол бренди деп табылган.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Top 25 ranking of Europe's most valuable football clubs
|url=http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
|format=PDF
|date=17 September 2007
|accessdate=15 March 2010
|publisher=[[BBDO]] (Batten, Barton, Durstine &amp; Osborn)
|archive-date=2009-11-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
|dead-url=yes
|archivedate=2009-11-27
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127152253/http://www.bbdo-consulting.com/cms/de/news/pressemappe/Pressemitteilungen/PM_Fussballclub_Ranking_2007.pdf |date=2009-11-27 }}&lt;/ref&gt; 2008-жылы клуб 951 миллион евро (640 миллион стерлинг фунту / 1.285 миллиард доллар) баасы менен экинчи орунду ээлеген,&lt;ref name=&quot;The Most Valuable Soccer Teams&quot;&gt;{{cite news|title=The Most Valuable Soccer Teams|publisher=[[Forbes]]|accessdate=16 March 2010|date=30 April 2008|url=http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Real-Madrid_340002.html}}&lt;/ref&gt; ал эми эң кымбат клуб болуп 1.333 миллиард евро (900 миллион стерлинг фунту) турган Манчестер Юнайтед болуп чыкты.&lt;ref name=&quot;The Most Valuable Soccer Teams - Manchester United&quot;&gt;{{cite news|title=The Most Valuable Soccer Teams – Manchester United|publisher=[[Forbes]]|accessdate=16 March 2010|date=30 April 2008|url=http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Manchester-United_340001.html}}&lt;/ref&gt; 2010-жылдын маалыматтары боюнча Реал Мадрид футбол дүйнөсүндө эң бийик товарооборотко ээ болду.&lt;ref name=&quot;Deloitte Football money League&quot;&gt;{{cite news|title=Deloitte Football Money League|publisher=[[Deloitte]]|accessdate=16 March 2010|date=20 October 2003|url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf|archivedate=2012-05-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67YgEHv6X?url=http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403000233/http://www.deloitte.com/assets/Dcom-Austria/Local%20Assets/Documents/Presse/Deloitte%20FML%202010.pdf |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt; 2009-жылдын сентябрь айында клуб жетекчилери 2013-жылга карай Реал Мадрид өзүнүн тематикалык парк ачуу пландарын жарыялашкан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Real Madrid plan to open their own theme park | url= http://www.thespoiler.co.uk/index.php/2009/09/04/real-madrid-plan-to-open-their-own-theme-park | publisher=TheSpoiler.co.uk | accessdate=8 September 2009}}&lt;/ref&gt;

Гарвард Университетиндеги аткарган изилдөө бул жыйынтыкка келген: Реал Мадрид &quot;дүйнөнүн 20 эң маанилүү бренддеринин бири жана жетекчилиги, оюнчулары да элге тең таанымал болгон бирден бир болгон бренд. Биз дүйнө жүзүндөгү клуб күйөрмандары жөнүндө таң калтыраардык сандарды топтодук. Реал Мадридди 287 миллиондон ашык адам колдойт&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web
|title = Noticias
|url = http://www.upcomillas.es/eng/noticias/noticia.aspx?ID=122
|publisher = upcomillas.es
|accessdate = 23 February 2009
|archivedate = 2012-05-20
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120520160109/http://upcomillas.es/eng/Noticias/noticia.aspx?ID=122
}}&lt;/ref&gt; 2010-жылы ''Forbes''  журналы 2008-09 сезонундан алынган маалыматтарга жана көрсөткүчтөргө таянып, Реал Мадридди 992 миллион еврого (1,323 миллион доллар) баалаган жана өз рейтингинде экинчи орунга койгон, ал эми биринчи орун Манчестер Юнайтедке берилди.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/2010/04/21/soccer-value-teams-business-sports-soccer-10-intro.html |title=The Business Of Soccer |publisher=Forbes |date=21 April 2010 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |title=Soccer Team Valuations |publisher=Forbes |date=30 June 2009 |accessdate=7 August 2010}}&lt;/ref&gt; Deloitte маалыматтары боюнча, ошол эле маалда Реал Мадрид 401 миллион евро киреше алып, бул көрсөткүч менен биринчи орунга чыккан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |title=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |publisher=Deloitte |date= |accessdate=7 August 2010 |archive-date=2010-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |dead-url=yes |archivedate=2010-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |date=2010-08-05 }}&lt;/ref&gt;

ФК Барселона, Атлетик Бильбао жана Осасуна клубдары менен бирге Реал Мадрид каттоодон өткөн ассоциация катары уюмдаштырылган. Жоопчерчилиги чектелген уюмдан айырмаланып, бул уюмдаштыруу түрү клуб акцияларын эмес, клуб мүчөлүгүн гана сатып алууга уруксат берет.&lt;ref&gt;Peterson, Marc p. 25&lt;/ref&gt; Реал Мадриддин ''сосьо'' деп аталган мүчөлөрү өз араларынан чыккан өкүлдөрдөн турган топ түзөт да, бул топ клубтун эң бийик жетекчилик органы болуп эсептелет.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Handbook on the economics of sport|url=https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse|first=Wladimir|last=Andreff|first2=Stefan|last2=Szymański|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2006|
isbn=1843766086|page=[https://archive.org/details/handbookoneconom0000unse/page/299 299]}}&lt;/ref&gt; 2010-жылдын маалыматтарына карай, Реал Мадриддин ''сосьо''  саны 60 000 болду.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Real Madrid drama. The oldest supporter died|url=http://www.ziare.com/real-madrid/suporteri/drama-la-real-madrid-a-murit-cel-mai-vechi-suporter-998175|publisher=ziare.com|year=2010|language=Romanian|accessdate=21 September 2010}}&lt;/ref&gt; 2009–10 сезону аягында клубтун мүдүрлөр кеңеши Реал Мадриддин 244.6 миллион евро карызы бар, мурунку финансылык жылга салыштырмалуу 82.1 миллион еврого азайган деген отчет берген.

== Массалык маданият ==
&quot;''Гол!'' &quot; фильм трилогиясынын экинчи бөлүгүндө Реал Мадрид жөнүндө сөз болгон  (2007).  Фильм мурунку Ньюкасл Юнайтед жылдызы Сантьяго Муньестин алгач кароодон өтүүсүн, андан кийин Реал Мадридге 2005–06 сезонунда келүүсү туралуу баяндайт. Фильм жаратуучулары Муньестин Мадридке келгенден соң жашоосундагы өзгөрүүлөргө көңүл бурууга аракеттенишкен. УЕФА тасманы колдогонунан улам, тартуучу команданын көп белгилүү оюнчуларды өздөрүнүн ролуна чакырууга мүмкүнчүлүгү болду. Реал Мадридден бул киного Икер Касильяс, Зинедин Зидан, Дэвид Бэкхем, Роналдо, Роберто Карлос, Рауль, Серхио Рамос, Робиньо, Томас Гравесен, Майкл Оуэн, Мичел Сальгадо, Хулио Баптиста, Стив МакМанаман, Жонатан Вудгейт жана Иван Эльгера тартылган. Башка клубдардан Роналдиньо, Тьерри Анри, Лионель Месси, Самуэль Это'о, Андрес Иньеста, Пабло Аймар, Фредрик Льюнберг, Сеск Фабрегас, Сантьяго Каньисарес сыяктуу дүйнөгө аты чыккан оюнчулар да катышкан. Тасма боюнча, Флорентино Перес жана Альфредо Ди Стефано экөө жасалма оюнчу Муньести клуб алдында Реал Мадрид оюнчусу катары тааныштырышат.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.imdb.com/title/tt0473360/ | title=Goal! 2: Living the Dream... (2007) | work=IMDb | accessdate=3 September 2009}}&lt;/ref&gt;

Реал, Кинотасма 2005-жылы чыккан жарым-жартылай көркөм, жарым-жартылай документалдык тараптардан турган Реал Мадрид жана анын дүйнө жүзү бою жашаган күйөрмандары жөнүндө фильм. passion for Real Madrid C.F. Клуб тарабынан продюсерленген жана режиссеру Борха Мансо болгон кино дүйнөнүн ар тарабында жашаган беш Реал Мадрид күйөрманынын жана алардын клубка болгон сүйүү окуясын көрсөтөт. Фильмде ойлоп чыгарылган бөлүгү менен, чыныгы окуялар да көрсөтүлгөн, мисалы, команданын Сьюдад Реал Мадридде машыгуусу, матчтар жана интервьюлар. Фильм команданын бардык мүчөлөрү тууралу баяндаганы менен, Дэвид Бэкхем, Зинедин Зидан, Рауль, Луиш Фигу, Роналдо, Икер Касильяс жана Роберто Карлос сыяктуу ''галактикос''  оюнчуларга көбүрөөк көнүл бурат. Испан тилинде тартылган тасма премьерадан кийин эл аралык күйөрмандар үчүн башка тилдерге да которулган.

''Ак бороон: Реал Мадриддин 100 жылы''  аттуу Фил Боллдун китеби Реал Мадриддин тарыхы жөнүндө англис тилинде жазылган биринчи китеп болду. 2002-жылы чыккан жана башка тилдерге да которулган бул китеп клубтун биринчи жүз жылдык тарыхындагы эң ийгиликтүү учурлары жөнүндө бандайт.

2011-жылдын 7-декабрында Реал Мадрид &quot;Himno del Real Madrid&quot; клуб гимнинин &quot;Everybody&quot; аттуу ремиксин жаңы чыгып жаткан ''The Legends: The Official Real Madrid Digital Music Album''  альбомунун биринчи сингл ыры катары элге таантылды. Бул ремиксти австралиялык The Stafford Brothers диджейлери жасады.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insideworldsoccer.com/2011/12/real-madrid-launch-first-single-off-new.html | title=Real Madrid launch first single off new digital music album | work=inside World Soccer | date=3 December 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Real Madrid TV ===
Real Madrid TV Реал Мадрид иштеткен жана клуб туралуу жаңылыктарды, берүүлөрдү жана программаларды көрсөткөн шифрделген санарип телеберүү каналы. Канал өз көрсөтүүлөрүн англис жана испан тилинде эфирге берет. Анын кеңсеси Вальдебебастагы (Мадрид) Сьюдад Реал Мадрид машыгуу комплексинде жайгашкан.

== Оюнчулар ==
{{Негизги макала|List of Real Madrid C.F. players}}
Испан командалары ЕС жарандыгы жок үч оюнчу менен ойноого чектелген. Оюнчулар тизмесине ар биринин негизги жарандыгы гана көрсөтүлөт; кээ бир европалык эмес оюнчулар ЕСке кирген бир өлкөдөн экинчи жарандыгын алуу тартиби бар. АКТ өлкөлөрүндөн — Африка, Карибдер жана  [[Океания|Тынч океан]]дык жана Котону келишимине кол койгон өлкөлөрү -  чыккан оюнчулар Колпак сот чечими боюнча ЕС-эмес квотага кирбейт.

=== Биринчи команданын тизмеси ===

=== Ижарага берилгендер ===

=== УЕФА Чемпиондор Лигасы үчүн гана катталган кошумча оюнчулар ===

== Персонал ==
=== Азыркы убакыттагы техникалык штат ===
[[Файл:Mourinho Madrid.jpg|right|thumb|200px|2010-2013 ж. баш машыктыруучу португалдык Жозе Моуриньо.]]
:''Реал Мадрид футбол клубунун машыктыруучулары тизмесин караңыз.''

== Жетекчилик ==
[[Файл:Florentino perez.jpg|right|thumb|200px|Азыркы клуб президенти - ишкер Флорентино Перес.]]

== Сыйлыктар ==
2012-жылдын 6-август күнүнө Реал Мадрид 32 жолу Ла Лига чемпиондугун жана 9 жолу Европа Чемпиондор Кубогун/УЕФА Чемпиондор Лигасын утуп, эң көп утуштар рекордуна ээ болуп турат. Реал Мадрид 2000-жылдын 23-декабрында 20-кылымдын эң ийгиликтүү FIFA клубу наамы менен ыйгарылган.&lt;ref name=&quot;106 years of history&quot;&gt;{{cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan José López Soto}}&lt;/ref&gt; 2004-жылы клуб FIFA Ардак Орденин алган.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Celebrations mark the opening of FIFA Centennial Congress in Paris, FIFA's birthplace | url = http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid=92643.html | publisher = fifa.com | date = 20 May 2004 | accessdate = 13 July 2008 | archive-date = 2009-02-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090214101851/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid%3D92643.html | dead-url = yes | archivedate = 2009-02-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090214101851/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid%3D92643.html }} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt; Буга кошумча, бештен көп Европа Чемпиондор Кубогун жеңгенинен улам Реал УЕФА Чемпиондор Лигасынын оюндарында футболкаларына көп жолку жеңүүчү эмблемасын тагууга укуктуу.&lt;ref name=&quot;badge of honour&quot;/&gt;

=== Үйдөгү турнирлер ===
*'''Ла Лига''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10|publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]]|date=|accessdate=6 August 2010|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (32):'''  1931–32, 1932–33, 1953–54, 1954–55, 1956–57, 1957–58, 1960–61, 1961–62, 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1971–72, 1974–75, 1975–76, 1977–78, 1978–79, 1979–80, 1985–86, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1989–90, 1994–95, 1996–97, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08, {32}2011–12

:''Экинчи орун (20):''  1929, 1933–34, 1934–35, 1935–36, 1941–42, 1944–45, 1958–59, 1959–60, 1965–66, 1980–81, 1982–83, 1983–84, 1991–92, 1992–93, 1998–99, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11

*'''Корол Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa–rey/palmares.html |title=Palmarés en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (20):'''  1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1961–62, 1969–70, 1973–74, 1974–75, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010–11, 2013/14, 2022/23

:''Экинчи орун (19):''  1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1959–60, 1960–61, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04

*'''Испан Суперкубогу''' &lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, José; Torre, Raúl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (8):'''  1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008

:''Экинчи орун (4):''  1982, 1995, 2007, 2011
::&lt;small&gt;(* ''Корол Кубогун жана Ла Лиганы уткан'' )&lt;/small&gt;

*'''Эва Дуарте Кубогу'''  (Испан Суперкубогунан) мурун ойнолчу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |title=List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSF]] |date= |accessdate=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;
: '''Жеңүүчүлөр (1):'''  1947

*'''Ла Лига Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raúl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (1):'''  1985

:''Экинчи орун (1):''  1983

=== Европа турнирлери ===

*'''Европа Чемпиондор Кубогу/УЕФА Чемпиондор Лигасы''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (13):'''  1955–56*, 1956–57, 1957–58, 1958–59, 1959–60, 1965–66, 1997–98, 1999–2000, 2001–02, 2013-14, 2015-16, 2016-17, 2017-18

:''Экинчи орун (3):''  1961–62, 1963–64, 1980–81
::&lt;small&gt;(* ''Алгачкы жеңүүчүлөр'' )&lt;/small&gt;

*'''УЕФА Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |title=Europa League history |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |dead-url=yes |archivedate=2016-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214230810/http://en.archive.uefa.com/uefaeuropaleague/history/index.html |date=2016-02-14 }} {{Dead link|date=April 2012|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (2):'''  1984–85, 1985–86

*'''УЕФА Кубок Жеңүүчүлөр Кубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archivedate=2010-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |date=2010-05-01 }}&lt;/ref&gt;

:''Экинчи орун (2):''  1970–71, 1982–83

*'''УЕФА Суперкубогу''' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archivedate=2010-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |date=2010-08-20 }}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (1):'''  2002

:''Экинчи орун (2):''  1998, 2000

=== Дүйнөлүк турнирлер ===
*'''Интерконтиненталдык Кубок'''  (FIFA Клубдар арасы Дүйнөлүк Чемпионатынан мурун ойнолчу)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;
:'''Жеңүүчүлөр (3):'''  1960, 1998, 2002

:''Экинчи орун (2):''  1966, 2000

== Дагы окуганга ==
'''Спорт''' 
*Реал Мадрид Баскетбол

'''Резервдик команда''' 
*Реал Мадрид Кастилья
*Реал Мадрид С

'''Башкалар''' 
*Европа Клубдар Ассоциациясы
*G14 (футбол)
*Deloitte Футболдон түшкөн акча лигасы
*Күйөрмандар ээлик кылган спорт клубдар
*Эң бай футбол клубдары

'''Окшош макалалар''' 
*Сантьяго Бернабеу Трофеи

'''Оюндар''' 
*Real Madrid Fantasy Manager

== Шилтемелер ==

{{Reflist|2|colwidth=30em}}

== Кызыккандарга ==
*{{Cite book|author=Dénes, Tamás &amp; Rochy, Zoltán|title=Real Madrid |publisher=Aréna 2000|year=2002|isbn=963-86167-5-X }}
*{{Cite book|author=Ball, Phil |title=Morbo: The Story of Spanish Football |url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |publisher=WSC Books Limited|year=2003 New edition|isbn=0-954-01346-8 }}
*{{Cite book|author=Ball, Phil |title=White Storm: The Story of Real Madrid |url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |publisher=Mainstream |year=2003 |isbn=1-84018-763-8 }}
*{{Cite book|author=McManaman, Steve &amp; Edworthy, Sarah|title=El Macca: Four Years with Real Madrid |url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma|publisher=Simon &amp; Schuster|year=2003|isbn=0-743-48920-9 }}
*{{Cite book|author=Luis Miguel González, Luis González López, Fundación Real Madrid |title=Real Madrid: Cien años de leyenda, 1902–2002  |publisher=Everest|year=2002|isbn=84-241-9215-X }}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Реал мадрид клубунун расмий сайты] {{Ref-es}}
* [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season%3D2012/clubs/club%3D50051/profile/index.html Real Madrid C.F.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622010927/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/clubs/club=50051/profile/index.html |date=2012-06-22 }} УЕФА сайтында
* (en) (es) [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;amp;IDParam=15&amp;amp;language=en-GB Real Madrid C.F.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614062207/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15&amp;language=en-GB |date=2012-06-14 }} Ла Лига сайтында

[[Категория:1902-жылы негизделген футбол клубдары]]
[[Категория:Ла Лига клубдары]]
[[Категория:Реал Мадрид]]
[[Категория:Мадриддеги футбол клубдар]]
[[Категория:Испаниянын мульти-спорт клубдары]]
[[Категория:Корол Кубогунун жеңүүчүлөрү]]
[[Категория:G-14 клубдары]]
[[Категория:1902-жыл]]
[[Категория:Испания футбол лигасы]]</text>
      <sha1>j8l92wed83gbxcu1psd61om5qkti0pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терчилдик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22127</id>
    <revision>
      <id>651068</id>
      <parentid>154456</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44401-47</username>
        <id>48639</id>
      </contributor>
      <comment>Экинчи терчилдиктин себептери тууралуу маалымат такталып, медициналык булактар кошулду.</comment>
      <origin>651068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="og1i94wmfa2bcnkjaoce0h5jtsw860q" xml:space="preserve">[[Файл:Терчилдик.jpg|thumb|400px|Терчилдик]]
'''Терчилдик''' ([[Байыркы грек тили|байыркы грек тилинен]] ὑπερ- — эң эле; ἱδρώς — тер)  — тердин өтө көп бөлүнүп чыгышы. &lt;br /&gt;
Тердөөнү [[нерв системасы]] жөнгө салат. Нерв системасы тез козголгон, [[эндокрин системасы]], жугуштуу өнөкөт оорулуу ([[кургак учук]] жана башкалар) адамдар кара жумуш иштесе, толкунданса, ошондой эле жылуу күндөрү бүт денеси тердейт. Мындан тышкары белгилүү бир жери — алаканы, таманы, колтугу жана башкалар тердегендер да болот. Өтө терчилдик [[ысык чыгуу]], [[өйкөлүү]], [[бышаруу]], [[экзема]], [[мите козу карындар]] пайда кылуучу ириңдүү оорулардын пайда болушуна түрткү берет.
Экинчи терчилдик башка оорудан же айрым дары-дармектердин терс таасиринен пайда болушу мүмкүн.&lt;ref&gt;[https://www.nanoestetic.ru/stati/gipergidroz-prichiny-lechenie/ Терчилдик: себептери жана дарылоо ыкмалары]. Nanoestetic, 2020-11-16. 2026-08-12 күнү каралды.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nhs.uk/conditions/excessive-sweating-hyperhidrosis/ Ашыкча тердөө (гипергидроз)]. Улуттук саламаттык сактоо кызматы (NHS). 2026-08-12 күнү каралды.&lt;/ref&gt;

== Дарылоо ==
Жалпы терчилдикте врачка кайрылып, айрым жерлери терчилдер өздүк [[Гигиена|гигиенаны]] сактоо керек. Өтө көп тердеген жерди (бут, колтук, жука чурай, эткээл аялдарда эмчектин алды) күн сайын жылуу суу менен самындап жууп туруу зарыл. Жуугандан кийин терини сүлгү менен кургата сүртүп, ным тартчу [[упа]] же [[дезодорант]] сээп коюу керек. Шыбоолуу бутту күн сайын [[марганцовка]] кошуп [[ванна]] жасап, кургата сүртүп, бармактардын арасына кургаткыч сепме дарыларды же атайын дезодорант сээп туруу сунуш кылынат. Эртең менен таза байпакка кургатуучу жана дезинфекциялоочу каражат (мисалы, [[тальк]] менен уротропиндин теңме-тең аралашмасын) себет. Буттун териси өтө кургап кетпес үчүн жумасына бир-эки жолу бет май («Питательный», «Ланолиновый», «Янтарь», «Крем для ног», «Эффект») сүйкөп, байпакты күн сайын алмаштыруу керек.
== Колдонулган адабият ==
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Медицина]]
[[Категория:Ден соолук]]
[[Категория:Дарыгерлик]]
[[Категория:Оорулар]]</text>
      <sha1>og1i94wmfa2bcnkjaoce0h5jtsw860q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тиштин чириши</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22207</id>
    <revision>
      <id>651067</id>
      <parentid>508220</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44203-54</username>
        <id>48638</id>
      </contributor>
      <comment>Балдардагы кариестин алдын алуу тууралуу маалымат такталып, булактар кошулду.</comment>
      <origin>651067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9361" sha1="5rz9dhe8nfw6tnamihy0m501m7aqc96" xml:space="preserve">[[Файл:Тиш чириши.jpg|thumb|Тиштин чиришинин түрдүү формаларын схемалык көрсөтүү: а — тиштин үстү — эмалынын бузула башташы; б — дентиндин жабыркашы; в — дентиндин толук бузулушу; г — тиштин чиришинин кабылдап кетиши (тиш көңдөйү ачылган). Стрелка менен чириген тиш көңдөйү, цифра менен жабыркаган тиш катмарлары көрсөтүлгөн (1— эмаль, 2— дентин, 3— тиш көңдөйү).]]
[[Файл:Smooth Surface Caries GIF.gif|left|Тиштин чириши|thumb]]
[[Файл:Dentalexplorer01croppedfiltered.jpg|left|thumb|110px|Стоматологиялык зонд.]]

'''Тиштин чириши''' (кариес) — көп таралган [[тиш]] оорусу; мында тиштин катуу тканы жумшарып бузулуп, көңдөй пайда болот. &lt;br /&gt;
== Себептери ==
Тиштин чиришине туура эмес тамактануу: кантты, өтө таттуу тамакты көп жеш, витамин, кальций, фосфор жетишпегендик, чийки жашылча-жемиштерди аз пайдалануу, ошондой эле тишти жаман күтүү себеп болот.&lt;br /&gt;
Кош бойлуу аялдардын туура эмес тамактануусу жана ооруп калышы баланын тишинде кариестин өөрчүшүнө өбөлгө түзөт. Айрым жерлерде сууда фтор жетишпегендиктен балдарда тиштин чириши көп кездешет. Балдар жугуштуу оорулар менен катуу ооруганда, тамак-ашта витамин жетишпегенде, ошондой эле [[жыныстык жетилүү]] мезгилинде көп жолугат. Тиштин чириши кош бойлуу аялдарда ички секреция бездеринин функциясы өзгөргөндө, зат алмашуунун бузулушуна ([[Түйүлдүк|түйүлдүктүн]] скелетин куруу үчүн кальцийди көп керектегендигине) байланыштуу көп учурайт. Ал адегенде билинбейт, кээде эле саргыч так пайда болгону байкалат.
== Чирүү процесси ==
Кийин ал жердеги эмаль жумшарып, тиштин үстү чирий баштайт. Бул учурда таттуу, кычкыл тийгенде, щётка менен тазалап жатканда ооруйт. Акырындап тиштин чириши тереңдеп, дентинди буза баштаганда тиш көңдөйүнө тамак түшкөндө, ысык, муздак жана башкалар тийгенде ооруйт, врачка өз убагында барбаса тиштин чириши андан ары тереңдеп, эмаль менен дентинди бузууга катышкан бактериялар тиштин жумшак денесине (пульпага) жетип, аны сезгентет ([[Пульпит]]).&lt;br /&gt;
Чоң кишилердикине караганда балдардын тиши бат чирийт. Ал балдардын тишинин катуу тканы анча акиташтана электиги жана микроорганизмдердин таасирине туруксуздугу менен түшүндүрүлөт. Аны врач-стоматолог дарылайт. Тиштин чириши жаңы башталганда дарылоо максатка ылайык. Анткени ал кезде дарылоодо (тазалоо) оорубайт, ал эми терең кариесте катуу ооругандыктан ооруну басаңдатуучу заттарды колдонууга туура келет.
Балдар менен өспүрүмдөрдүн туруктуу азуу тиштеринин чайноо бетиндеги чуңкурчаларга жана жаракаларга герметик коюу кариестин алдын алуу ыкмаларынын бири болуп саналат.&lt;ref&gt;[https://www.cochrane.org/evidence/CD003067_sealants-or-fluoride-varnishes-which-treatment-better-preventing-decay-permanent-back-teeth-children «Балдар менен өспүрүмдөрдүн туруктуу арткы тиштериндеги кариестин алдын алуу: герметиктер же фторлуу лактар»]. Cochrane, 2020. Текшерилген күнү: 2026-08-12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://seva72.com/service/detyam/profilaktika/germetizacziya-fissur/ «Балдардын тиштериндеги фиссураларды герметизациялоо»]. SEVA Dental. Текшерилген күнү: 2026-08-12.&lt;/ref&gt;
Тиштин чиришин алдын алуу бала төрөлө электе (кош бойлуу кезде эле) башталууга тийиш. Кош бойлуу аялдардын тамак-ашында белок, май, углевод, витаминдер жана [[Минералдык заттар|минерал заттар]], айрыкча кальций, фосфор жетиштүү болушу түйүлдүктүн жакшы өөрчүшүнө, ошондой эле соо тиштин туура калыптанышына өбөлгө болот. Балдардын тамак-ашында белок (сүт, эт, жумуртка жана башкалар), азуу тиштери чыккандан тартып чийки сабиз, капуста, алма берген пайдалуу, кондитер азыктарын көп берүүгө болбойт. Мектепке чейинки балдарды врач-стоматологго көрсөтүп, эгер кариес байкалса токтоосуз дарылоо зарыл. Сүт тишти эрте жулдурбай, туруктуу тиш чыкканга чейин сактоого аракет жасоо керек. Аны эрте жулуп салуудан балдардын жаагы жай өсүп, туруктуу тиш туура эмес чыгат.

== Кариес ==
'''Кариес''' (латынча сапев – чирүү), тиштин чириши – сөөк же тиш ткандарынын бузулушу. Кариес сөөктү же сөөк челин чирүүгө дуушар кылуучу дистрофиялык же инфекциялык процесстерден пайда болот да, көбүнчө тиште учурайт. Тиштин катуу ткандары (эмаль, дентин, цемент) бузулуп, көңдөй пайда болот. Кариес негизинен тиштин, ооз көңдөйүн таза сактабаганда, тиш арасына тамак-аш калдыктары тыгылып калган жерде да пайда болот. Ооздо тамак-аштын ажыроосунан пайда болгон кислоталар тиштин минералдык бөлүгүн эритет, аны андан ары микробдор бузат. Кариес тиштин эмалы кетилүү менен башталат да, андан дентинге өтөт. Бара-бара процесс күчөп, кариес көңдөйү улам тереңдеп, тиш пульпасына жетип, оору пайда болот. Тиш эмалы жалтырабай, тунук болбой, бодурала болуп калат. Тиш таттуу, кычкыл, туздуу, ысык жана муздак тамак ичкенде ооруйт. Тиш кариеси көбүнчө өнөкөт оору. Катуу кармаганы жаш балада жолугуп, ички секрециясынын бузулушуна байланыштуу. Кариес болгон тишке өз убагында пломба коюу керек. Тиштин кариеске туруктуулугун жогорулатуу үчүн керектүү туздар (айрыкча Са, Р туздары), Д витамини жетиштүү болууга тийиш&lt;ref&gt;[[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9&lt;/ref&gt;. 

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Колдонулган адабият ==
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

[[Категория:Медицина]]
[[Категория:Ден соолук]]
[[Категория:Дарыгерлик]]
[[Категория:Оорулар]]</text>
      <sha1>5rz9dhe8nfw6tnamihy0m501m7aqc96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манчестер Юнайтед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33712</id>
    <revision>
      <id>651024</id>
      <parentid>629276</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134279" sha1="klxvkxsclmcrd4uubxic9kaqkvgyc9l" xml:space="preserve">{{Футбол клубу
 |аталышы          = {{flagicon|England}} Манчестер Юнайтед
 |кезектеги сезон   = 2025/2026
 |логотип        = 
 |толук аталышы     = ''Manchester United Football Club''
 |лакап аты       = ''Red Devils'' (''Кызыл шайтандар'')&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2008/Mar/Papers-Ready-for-battle.aspx |title=Papers: Ready for battle |date=19.03.2008 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;, The Reds (Кызылдар)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2007/Jan/Reds-at-full-strength.aspx |title=Reds at full strength |date=19.01.2007 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |негизделиши        = 1878-жылы ''Newton Heath LYR F.C.'' деген аталышта
 |стадиону        = [[Олд Траффорд]]
 |сыйымдуулугу     = 74,197
 |ээси           = 	Manchester United plc. (72,3 %)
Ineos (27,7 %)
 |тең-төрагалары = {{желек|АКШ}} [[Глейзер, Жоэл|Жоэл Глейзер]]&lt;br /&gt;{{желек|АКШ}} [[Глейзер, Аврам|Аврам Глейзер]]
 |директору       = {{желек|Марокко}} Омар Беррада
 |башкы директору   = 
 |машыктыруучусу   = {{желек|Португалия}} Рубен Аморим (2024)
 |капитаны = {{желек|Португалия}} Бруно Фернандеш
 |рейтинги        =  [[УЕФА коэффициенттер жадыбалы#Командалар рейтинги|УЕФА]] рейтинги боюнча '''13-орунда''' &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025|title=Club coefficients|website=UEFA.com|publisher=[[УЕФА]]|lang=en|access-date=2024-10-13|archive-date=2024-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711075407/https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |бюджети         = 
 |мелдеш           = [[Аңглия Премьер-лигасы|Премьер-лига]]
 |мезгил          = [[Футбол боюнча Аңглия чемпиондугу 2024/25|2024/25]]
 |орун            = 15
| pattern_la1 = _manutd2425h
| pattern_b1 = _manutd2425h
| pattern_ra1 = _manutd2425h
| pattern_sh1 = _manutd2425h
| pattern_so1 = _manutd2425hl
| leftarm1 = ff0000
| body1 = ff0000
| rightarm1 = ff0000
| shorts1 = ffffff
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _manutd2425a
| pattern_b2 = _manutd2425a
| pattern_ra2 = _manutd2425a
| pattern_sh2 = _manutd2425a
| pattern_so2 = _manutd2425al
| leftarm2 = 001a67
| body2 = 001a67
| rightarm2 = 001a67
| shorts2 = 001a67
| socks2 = 001a67
| pattern_la3 = _manutd2425t
| pattern_b3 = _manutd2425t
| pattern_ra3 = _manutd2425t
| pattern_sh3 = _manutd2425t
| pattern_so3 = _manutd2425tl
| leftarm3 = faf9f6
| body3 = faf9f6
| rightarm3 = faf9f6
| shorts3 = faf9f6
| socks3 = faf9f6
|сайты           = [http://www.manutd.com/ www.manutd.com]
}}
'''«Манчестер Юнайтед» футбол клубу''' ({{lang-en|Manchester United Football Club}}; &lt;small&gt;англисче айтылышы&lt;/small&gt; {{IPA|[ˈmæntʃɛstə ju:ˈnaɪtɪd]}}) — [[Чоң Манчестер]] графтыгына (феодалдык ээлик) кирген Стретфорд шаарынын англис кесипкөй футбол клубу. 1878-жылы алгач түзүлгөн кезинде аталышы «Ньютон Хит (Ланкашир энд Йоркшир Рейлуэй)» болгон, кийинчерээк 1902-жылы «Манчестер Юнайтедге» өзгөргөн. Дүйнөдөгү эң белгилүү футбол клубдарынын катарына кирет.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Bob Cass |title=United moving down south as fanbase reaches 333 million |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/sport/football.html?in_article_id=502574&amp;in_page_id=1779 |publisher=Daily Mail |date=15.12.2007 |lang=en}}&lt;/ref&gt; 1992-жылгы аңглис Премьер-лигасынын негизин түзгөн клубдардын бири.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Manchester United Club Profile |url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united |publisher=Premier League |lang=en |accessdate=2014-10-11 |archivedate=2011-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606075748/http://www.premierleague.com/page/manchester-united }}&lt;/ref&gt;

«Манчестер Юнайтеддин» үй стадиону — «[[Олд Траффорд]]» — 1910-жылы ачылган. «Олд Траффорд» Англиядагы Уэмблиден кийинки эң ири футбол стадиону болуп саналат жана бул стадионго 76 миңге жакын көрүүчү батат.

«Манчестер Юнайтед» эң ийгиликтүү аңглис клубдарынын бири. 1986-жылдын 27-ноябрында команданы [[Алекс Фергюсон|сэр Алекс Фергюсон]] колго алгандан баштап, «Манчестер Юнайтед» 27 трофей утуп, соңку 20 жылда - Аңглия футболунун эң кирешелүү клубу болуп саналат&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.stretfordend.co.uk/gloryglory.html |title=Glory, glory Man United... |publisher=StretfordEnd.co.uk |lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2010/11 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» «[[Ливерпуль (футбол клубу)|Ливерпулдун]]» көрсөткүчүнөн ашып түшүп, рекорддук 19чу ирет Аңглия чемпиондугун утуп алды. 1968-жылы «Манчестер Юнайтед» «[[Бенфика]]» португал футбол клубун финалда утуп (4:1), Европа чемпиондор кубогун утуп алган биринчи аңглис клубу болуп табылат.&lt;ref&gt;{{citeweb |url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1967/intro.html |title=1967/68: Чарльтон помог «МЮ» |publisher=''UEFA'' |lang=ru }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1999-жылы «Манчестер Юнайтед» мюнхендик «[[Бавария (футбол клубу)|Баварияны]]» финалда утуп (2:1), Европа чемпиондор кубогун экинчи ирет жеңип алат.&lt;ref name=&quot;UEFA_1999&quot;&gt;{{citeweb |url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=1998/intro.html |title=1998/99: Магия последних минут |publisher=''UEFA'' |lang=ru }}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2008-жылы «Манчестер Юнайтед» лондондук «Челсини» финалда утуп, Чемпиондор лигасын дагы бир жолу утуп алат.&lt;ref&gt;{{citeweb |url=http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html |title=2007/08: Рука судьбы |publisher=''UEFA'' |lang=ru |access-date=2014-10-11 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116023301/http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html |dead-url=yes |accessdate=2014-10-11 |archivedate=2011-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116023301/http://ru.archive.uefa.com/competitions/ucl/history/season=2008/intro.html }}&lt;/ref&gt; Мындан башка, «Манчестер Юнайтед» Аңглия Кубогунун рекордсмен жеңүүчүсү болуп саналат (11 жолу жеңүүчү аталган).&lt;ref&gt;{{citeweb |url=http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html |title=Manchester United win FA Cup |publisher=''CBCSports.ca'' |date=22.05.2004 |lang=en |access-date=2014-10-11 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521024951/http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.

«Манчестер Юнайтед» азыркы кездеги дүйнөнүн эң кирешелүү футбол клубдарынын үчтүгүнө кирет.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/mar/02/manchester-united-barcelona-deloitte-rich-list |title=Manchester United fall behind Barcelona on Deloitte rich list |publisher=Guardian.co.uk |date=02.03.2010 |lang=en}}&lt;/ref&gt; 2012-жылдын апрелинде [[Forbes|Forbes журналы]] клубду $2, 235 миллиардга баалаган.&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite news |url=http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams/ |title=The World’s Most Valuable Soccer Teams |date=20.04.2011 |publisher=[[Forbes (журнал)|Forbes]] |lang=en |accessdate=2014-10-11 |archivedate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722120516/http://blogs.forbes.com/sportsmoney/2011/04/20/the-worlds-most-valuable-soccer-teams/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://lenta.ru/news/2011/04/21/mu/ |title=«Манчестер Юнайтед» вновь признан самым дорогим в мире футбольным клубом |date=21.04.2011 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Команданын башкы машыктыруучусу, сэр Алекс Фергюсондун мансабын (карьера) аяктоо себебинен, 2013-жылдын 9-майында анын ордуна Дэвид Мойес дайындалган.&lt;ref name=&quot;history_1980&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1980-1989.aspx|title=The Club. History by decade. 1980—1989.|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eVe8YP?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1980-1989.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|title=David Moyes: Manchester United appoint Everton boss|publisher=BBC Sport|date=2013-05-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HltmOiXK?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|archivedate=2013-06-30|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 2011-жылдын февралында мансабын бүтүргөн Гари Невиллди [[Неманья Видич]] алмаштырган.&lt;ref name=&quot;captainsept&quot;&gt;{{cite news |first=Adam |last=Bostock |title=Neville replaced as Reds skipper |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2010/Sep/Neville-replaced-as-skipper.aspx |date=13.09.2010 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Feb/Neville-announces-retirement.aspx |title=Neville retires |date=02.02.2011 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Команданын башкы машыктыруучсу — голланддык адис [[ван Гал, Луи|Луи ван Гал]]&lt;ref name=&quot;van gaal&quot; /&gt;. Ал [[Мойес, Дэвид|Дэвид Мойестин]] кызматтан кеткендигине байланыштуу, убактылуу башкы машыктыруучуунун милдетин аткарууга дайындалган [[Гиггз, Райан|Райан Гиггздин]] ордуна келген&lt;ref name=&quot;history_1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|title=David Moyes: Manchester United appoint Everton boss|publisher=BBC Sport|date=2013-05-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HltmOiXK?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|archivedate=2013-06-30|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Команданын [[Капитан (футбол)|капитаны]] — [[Руни, Уэйн|Уэйн Руни]], ал  2014-жылдын жайында клубдан кеткен [[Видич, Неманья|Неманья Видичти]] алмаштырган &lt;ref name=&quot;captainsept&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Feb/Neville-announces-retirement.aspx|title=Neville retires|date=2011-02-02|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GkkfHJBI?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Feb/Neville-announces-retirement.aspx|archivedate=2013-05-20|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rooney_captain&quot; /&gt;.

== Тарыхы ==
{{Негизги макала|«Манчестер Юнайтед» (1878—1969) тарыхы|«Манчестер Юнайтед» (1969-жылдан баштап) тарыхы}}

=== Эрте мезгил (1878—1945) ===
[[Файл:Newton Heath 1892.jpg|left|thumb|1892-жылдагы «Ньютон Хит»]]
[[Файл:ManUnited1905-1906.jpg|thumb|1905/06 мезгилинин башындагы «Манчестер Юнайтед». Экинчи дивизиондогу 2-орунду алып, Биринчи дивизионго өттү.]]
Клуб 1878-ж. Манчестердеги темиржолчу-жумушчулар тобу тарабынан '''«Ньютон Хит (Ланкашир энд Йоркшир Рейлуэй)»''' ({{lang-en|Newton Heath L&amp;YR F.C}}) аталышы менен түзүлгөн.&lt;ref name=&quot;history_1878&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx|title=The Club. History by decade. 1878—1899|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eWKtel?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spartacus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FmanchesterU.htm|title=Manchester United: 1878-1926. The Encylopedia of British Football|publisher=''Spartacus Educational''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eWuJGK?url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FmanchesterU.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Клубдун формасы жашыл жана алтын түстөн турган.&lt;ref name=&quot;spartacus&quot; /&gt; 15 жыл бою команда жартылай бузулган «[[Норт Роуд]]» талаасында оюн көрсөтүп, 1893-жылы Клейтондогу «[[Бэнк СтритБэнк Стритке]]» көчүп кетет. Андан бир жы мурун клуб темиржолчулар станциясынан бөлүнүп, көзкарандысыз болуп, [[Аңглия Футбол лигасы|Футбол лигасына]] кошулат.&lt;ref name=&quot;barnes_8&quot;&gt;Barnes et al. (2001), p. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manutdru_newton&quot;&gt;{{cite web|url=http://manutd.ru/team/newton/|title=Newton Heath жанА Манчестер Юнайтед — Команда|publisher=''ManUtd.Ru''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eXgl8s?url=http://www.manutd.ru/team/newton/|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Клуб катчысы кызматы түзүлүп, аталышынан «Ланкашир энд Йоркшир Рейлуэй» кошумчалары алып салынган. Клуб '''«Ньютон Хит»''' болуп аталган. 1902-ж. команда 2500 фунт чамасында карызга түшүп, банкрот чегинде болгон. «Бэнк Стрит» стадиону сот аткаруучулары тарабынан жабылган.&lt;ref name=&quot;north_road&quot;&gt;{{cite book |first=Alex |last=Murphy |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |publisher=Orion Publishing Group |location=London |year=2006 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/14 14] |chapter=1878—1915: From Newton Heath to Old Trafford. |isbn=0-75287-603-1}}&lt;/ref&gt; Жабылуу коркунучунан клубду ошол кездеги көрүнүктүү салым кошкон, Манчестер сыра жасоочу заводунун башчысы [[Жон Генри Дейвис]] куткарган.&lt;ref name=&quot;history_1878&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html|title=Manchester United FC.|publisher=''Talk Football''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eZjdan?url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/footballclubs/history_of_manchester_united.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1902-ж. 26-апрелде клуб атын өзгөртүп, расмий түрдө '''«Манчестер Юнайтед»''' деп аталган. Бир убакытта клуб формасынын түсү жашыл жана алтындан кызыл жана ак түстөргө алмашкан.&lt;ref name=&quot;spartacus&quot; /&gt;.

1903-ж. клуб катчысы катарында [[Эрнест Мангнэлл]] дайындалган. Анын башкаруусунда 1906-ж. «Манчестер Юнайтед» [[Биринчи дивизион]]го алмашып, 1907/08 мезгилинде өзүнүн биринчи чемпиондук наамын жеңип алган.&lt;ref name=&quot;history_1900&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1900-1909.aspx|title=The Club. History by decade. 1900—1909|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eaB4Aq?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1900-1909.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Бул кезеңде «Манчестер Юнайтедге» каршылаш «[[Манчестер Сити]]ден» Билли Мередит, Сэнди Тернбулл жана дагы башка оюнчулар өтүп, команданын маңыздуу оюнчуларына айланган.&lt;ref name=&quot;red11&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.red11.org/mufc/history.htm|title=Manchester United History 1892—1976|publisher=''Red11.org''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/615etAYbJ?url=http://www.red11.org/mufc/history.htm|archivedate=2011-08-20|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1908-ж. «Манчестер Юнайтед» өз тарыхындагы биринчи Аңглия Суперкубогун утуп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm|title=1908 Charity Shield|publisher=''Footballsite.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eanlL2?url=http://footballsite.co.uk/Statistics/CommunityShield/1907-08CharityShield.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; ал эми 1909-жылы — өзүнүн биринчи Аңглия Кубогун утуп алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1909.html|title=FA Cup Final 1909|publisher=''FA Cup History''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ecrQfG?url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1909.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 1910/11 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» өз тарыхында экинчи ирет Биринчи дивизиондун чемпиону болгон. Ошол мезгилде клуб өзүнүн жаңы «[[Олд Траффорд]]» стадионуна көчкөн.&lt;ref name=&quot;red11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;history_1910&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1910-1919.aspx|title=The Club. History by decade. 1910—1919|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612edfb9v?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1910-1919.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Соңку он жылдыкта «Манчестер Юнайтед» жаңы трофейлерди ута алган эмес. Ал эми 1922-ж. Экинчи дивизионго кулап калган.&lt;ref name=&quot;history_1920&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1920-1929.aspx|title=The Club. History by decade. 1920—1929|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eeEVpZ?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1920-1929.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1925-ж. «Манчестер Юнайтед» Биринчи дивизионго кайра келгени менен, турнирдик жадыбалдын биринчи жарымы үчүн гана күрөшүп, 1931-жылы Экинчи дивизионго кайра кулаган. [[Экинчи дүйнөлүк согуш]]тун алдындагы сегиз жыл арасында «Манчестер Юнайтед» дивизиондордун арасында көчүп жүрдү. Ал эми 1934-жылы өз тарыхындагы эң төмөнкү орунга ээ болгон — Экинчи дивизиондун 20-оруну.&lt;ref name=&quot;history_1930&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1930-1939.aspx|title=The Club. History by decade. 1930—1939|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eenmZZ?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1930-1939.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Согуш алдындагы 1938/39 мезгилин клуб Биринчи дивизиондун 14-орунунда аяктады.&lt;ref name=&quot;red11&quot; /&gt;

=== Басби заманы ===
[[Файл:Busby babes 1955.jpg|left|thumb|1955-жыл,  «Басби бөбөктөрү» [[Дания]]да]]
[[Файл:Busby babes last match.jpg|thumb|«Басби бөбөктөрү» өзүнүн соңку оюнунун алдында]]
[[Файл:Munich Memorial Plaque.jpg|left|thumb|1958-жылы авиакырсыкта кайтыш болгондордун урматына арналган «[[Олд Траффорд]]» стадионундагы мемориал тактасы.]]
[[Файл:Manchester The United trinity.jpg|thumb|Белгилүү «үчтүккө» арналган эстелик. «Манчестер Юнайтед»: [[Жорж Бест|Бест]], [[Денис Лоу|Лоу]] жана [[Бобби Чарльтон|Чарльтон]]]]
[[Файл:Lancashire rose.svg|thumb|left|180px|Ланкашир розасы]]
1945-жылы «Манчестер Юнайтед» башкы машыктыруучусу болуп [[Мэтт Басби]] дайындалган. Басбинин жана анын жардамчысы [[Жимми Мерфи]]нин башкаруу учурунда, клуб,  чемпиондукта үч мезгилде тең экинчи орунду ээлеп турду: 1946/47, 1947/48 жана 1948/49, ал эми 1948-жылы Аңглия Кубогун жеңип алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1940-1949.aspx|title=The Club. History by decade. 1940—1949.|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612efN8Wp?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1940-1949.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 41 жыл мурунку соңку триумфунан кийинки 1951/52 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» Биринчи дивизиондун наамын жеңип алган.&lt;ref name=&quot;history_1950&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1950-1959.aspx|title=The Club. History by decade. 1950—1959.|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612efv3aX?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1950-1959.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Ошол кезде курама оюнчуларынын жашы өтүп баратканына байланыштуу, Басби негизги курамага жаштар курамасынан оюнчуларды тарта баштаган: [[Рожер Берн]], [[Билл Фоулкс]], [[Марк Жонс]], [[Деннис Вайоллет]]. Ийгилик дароо келе койгон жок: 1952/53 мезгилинде жаңыланган Басби командасы 8-орунду гана ээлеген, бирок 1955/56 мезгилинде  «Манчестер Юнайтед» Аңглия чемпиону болгон. Команданын орто жаш чамасы 22 жашка теңелген.&lt;ref&gt;Murphy (2006), p. 71.&lt;/ref&gt; Ошол кездеги клубдун жаш тарбиялануучуларын басма-сөздөрдө «[[Басби бөбөктөрү]]» деп аташкан. 1956/57 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» кайрадан чемпиондукту утуп, аны менен катар Европанын башкы клубдук турниринде катышкан Аңглиянын биринчи клубу болуп, Аңглия Кубогунун финалы менен Европа чемпиондор кубогунун жарым-финалына жеткен.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Brian|last=Glanville|title=The great Chelsea surrender|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,762-1586242,00.html|publisher=''[[The Times]]''|date=27.04.2005|lang=en|deadlink=404|accessdate=2014-10-11|archivedate=2011-08-05|archiveurl=https://archive.today/20110805092558/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,762-1586242,00.html}}&lt;/ref&gt;

1957/58 мезгилинде, Белграддагы «[[Црвена Звезда]]» клубу менен ойногон Европа чемпиондор кубогунун матчынан кийин, 1958-жылы 6-февралда [[Мүнхен]] аэропортунда «Манчестер Юнайтед» оюнчуларынын учагы кырсыкка учураган. Авиакырсык сегиз оюнчунун өмүрүн алып кетти: [[Жефф Бент]], [[Рожер Берн]], [[Эдди Колман]], [[Дункан Эдвардс]], [[Марк Жонс]], [[Дэвид Пегг]], [[Томми Тейлор]] жана [[Лиам Уилан]]. Аны менен катар кырсыкта 15 жүргүнчү жан берген, анын ичинде клубдун машыктыруучу штабынын мүчөлөрү Уолтер Крикмер, Берт Уолли жана Том Карри болгон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml|title=The Munich air disaster: a timeline|publisher=''BBC''|date=19.03.2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612egTEzN?url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Дмитрий|last=Долгих|url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/dolgih/35134.html|title=Мюнхен. До востребования|publisher=''tribuna.sports.ru''|date=06.02.2008|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ehJ5Tf?url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/dolgih/35134.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Мэтт Басби өтө оор жаракат алып, үч айдан кийин клубдун башчылыгына кайрадан келген. Көпчүлүктүн таңыркоосуна карай, 1958-жылы негизги курамасынан айрылган «Манчестер Юнайтед» Аңглия кубогунун финалына өтүп, «[[Болтон]]дон» жеңилип калган. Мезгилдин соңунда Европа чемпиондор кубогунун тизмесине [[УЕФА]] эки клубду [[Аңглия футбол ассоциация]]сына сунуштаган: Аңглия чемпиону «[[Вулверхэмптон Уондерерс]]» жана авиакырсыктын курмандарынын урматына байланыштуу «Манчестер Юнайтед», бирок Футбол ассоциациясы сунушту четке каккан.&lt;ref&gt;White, Jim (2008), p. 136.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), p. 17.&lt;/ref&gt; 1958/59 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» чемпиондукту 2-орунда аяктаган.&lt;ref name=&quot;history_1950&quot; /&gt;

1960-жж. башында Басби команданы кайра курууга киришкен. Алардын бири Денис Лоу жана Пэт Креранд болгон, аны менен катар Басби жаш таланттуу оюнчуларды издештирүүнү жана тарбиялоону уланта берген. Алардын ичинен эң таанымалы Белфасттык Жорж Бест болгон. Кайра курулган Басбинин жаш командасы 1963-жылы Аңглия кубогун утуп, Биринчи дивизионду 19-орунда аяктаган.&lt;ref name=&quot;history_1960&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1960-1969.aspx|title=The Club. History by decade. 1960—1969.|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ejgVrf?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1960-1969.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1963/64 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» чемпиондукта 2-орунга жеткен, ал эми 1964/65 жана 1966/67 мезгилдеринде Аңглия чемпиону болгон. 1968-жылы «Манчестер Юнайтед» Европа чемпиондор кубогунун финалына чыгып, финалда «[[Бенфика]]ны» утуп, бул турнирди уткан Аңглиянын биринчи клубу болуп тарыхта калган. «Манчестер Юнайтед» клубунун үч оюнчусу «Алтын топ» сыйлыгына ээ болушкан: Бобби Чарльтон, Денис Лоу жана Жорж Бест.&lt;ref name=&quot;ballon_or&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/FF/ballon_or/index_bo.html|title=Ballon d’Or|publisher=''France Football''|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ekjqzh?url=http://www.francefootball.fr/home.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1969-жылы Мэтт Басби башкы машыктыруучу кызматын резервдик команданын машыктыруучусу жана команданын мурунку оюнчусу [[Уилф Макгиннес]]ке тапшырып машыктыруучулук мансабын аяктаган.&lt;ref name=&quot;history_1960&quot; /&gt;

=== 1969—1986 ===

Макгиннесс башкаруусунда «Манчестер Юнайтед» 1969/70 мезгилинде 8-орунга гана илинген, жана 1970/71 ийгиликсиз мезгилинен кийин Макгиннесс кызматын бошотуп, резервдеги оюнчуларды машыктырууга өткөн. Басби кайрадан башкы машыктыруучу болууга келишим түзүп, 1971-жылы 6 айдан кийин биротоло клубду таштаган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1970&quot; /&gt; Ошол кезде Басби менен бирге тажрыйбалуу [[Нобби Стайлз]] жана [[Пэт Креранд]] сыяктуу оюнчулар мансабын токтотушкан.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manager Profile: Sir Matt Busby|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Managers/Matt-Busby.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612elbnjf?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Managers/Matt-Busby.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; «Манчестер Юнайтед» башкы машыктыруучусу болуп [[Фрэнк О’Фаррелл]] дайындалган. Ал Макгиннесс сыяктуу башкы машыктыруучу кызматынан жарым айдан кийин бошотулган, бирок Макгиннесстен айырмаланып кураманы күчөйтүү үчүн жаңы оюнчуларды сатып алган. Анын эң маңыздуу жасалган сатып алуусу «[[Абердин]]ден» 125000 фунтка алынган Мартин Бакен болгон.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1970&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1970-1979.aspx|title=The Club. History by decade. 1970—1979|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612emBoFe?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1970-1979.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1972-жылдын соңунда клубдун башкы машыктыруучусу болуп «Док» лакап аты менен таанымал [[Томми Дохерти]] дайындалган.&lt;ref&gt;Murphy (2006), p. 134.&lt;/ref&gt; Ал «Манчестер Юнайтедди» 1972/73 мезгилинде кулап калуудан сактап калган, бирок кийинки 1973/74 мезгилинде клуб Экинчи дивизионго кулап калган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1970&quot; /&gt; Бул кезде «жылдыздуу трио» аттуу Бест, Лоу, Чарльтон оюнчулары мансаптарын аяктаган. Алардын ордуна [[Лу Макари]], [[Стюарт Хьюстон]] жана [[Брайан Гринхофф]] алынган, бирок алар клубдан кеткен күчтүү оюнчулар менен тең келе алышпады.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), pp. 18-19.&lt;/ref&gt; 1974/75 мезгилиндеги жыйынтыгы менен «Манчестер Юнайтед» Биринчи дивизионго кайра келип, 1976-жылы Аңглия кубогунун финалында «[[Саутгемптон]]дон» жеңилип калган. Бир жылдан кийин «Манчестер Юнайтед» 1977-жылы «Ливерпулду» финалда 2:1 эсеби менен 
утуп, Аңглия кубогун утуп алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1977.htm|title=FA Cup Final 1977|publisher=''FA-CupFinals.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612emq5x8?url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1977.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Өз ийгилигине жана күйөрмандар арасындагы беделдигине карабастан, Дохерти клуб физиотерапевтинин аялы менен болгон романы ашкереленгенден кийин, башкы машыктыруучу ордунан бошотулган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1970&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=1977: Manchester United sack manager|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2492000/2492743.stm|publisher=''BBC News''|lang=en|date=04.07.1977|archiveurl=https://www.webcitation.org/612enaiUi?url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2492000/2492743.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

1977-жылдын жазында Дохертинин башкы машыктыруучу ордун [[Дейв Секстон]] алмаштырган. Секстон команда менен эч бир наамдарды ута албаганы үчүн, 1981-жылы ордунан бошотулган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1980&quot; /&gt; Секстондун ордуна [[Рон Аткинсон]] келген.&lt;ref name=&quot;redcafe_1980&quot;&gt;{{cite web|url=http://redcafe.net/wiki/Frustrating_Eighties_1980_-_1990|title=Frustrating Eighties 1980-1990|publisher=''RedCafe.net Wiki''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eoNgdJ?url=http://redcafe.net/wiki/Frustrating_Eighties_1980_-_1990|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Ал жумушка киришүүсү менен «[[Вест Бромвич]]тен» [[Брайан Робсон]]ду сатып алып, британдык трансфер рекордун жаңырткан. Ошону менен бирге Аткинсон [[Йеспер Ольсен]], [[Пол Макграт]] жана [[Гордон Стракан]]ды жазып алып, жаштар курамынын катарындагы [[Норман Уайтсайд]] жана [[Марк Хьюз]] аттуу оюнчуларды негизги курамага киргизген.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1980&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1980-1989.aspx |title=The Club. History by decade. 1980—1989 |publisher=''ManUtd.com'' |lang=en}}&lt;/ref&gt; Аткинсондун башкаруусунда «Манчестер Юнайтед» 1983чү жана 1985-жылдарда эки ирет Аңглия кубогун утуп алган. 1985/86 мезгилинде чемпиондук наам үчүн болгон күрөштө «Манчестер Юнайтед» фаворит болуп, чемпиондуктун 10 баштапкы матчтарын утуп жана октябрь айында артында тургандардан 10 упайга озуп турган, бирок баштапкы физикалык формасын жоготуп, турнирди 4-орунда аяктаган. Кийинки мезгилде команда керектүү кондицияны жыйнай албай, 1986-жылдын ноябрында Биринчи дивизиондон кулоо чегинде кармалып турган. Аткинсон кызматынан бошотулуп, анын ордуна шотланддык адис [[Алекс Фергюсон]] дайындалган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1980&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;barnes_20-21&quot;&gt;Barnes et al. (2001), pp. 20-21.&lt;/ref&gt;.

=== Алекс Фергюсон доору ===
[[Файл:Alex Ferguson.jpg|left|thumb|1986-жылдан баштап «Манчестер Юнайтеддин» башкы машыктыруучусу - [[Алекс Фергюсон]
[[Файл:Man Utd vs Arsenal 2009-04-29.jpg|thumb|«Манчестер Юнайтед» жана «[[Арсенал ФК|Арсенал»]] ортосундагы оюн]]
[[Файл:Ryan Giggs dribbles ball vs West Ham August 2010.jpg|thumb|«Манчестер Юнайтед» жана «[[Вест Хэм]]» ортосундагы оюн]]
[[Файл:Ryan Giggs United.jpg|left|thumb|Аңглия футбол тарыхындагы эң көп наам уткан оюнчусу - [[Райан Гиггз]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tv_and_radio/sports_personality_of_the_year/8410840.stm|title=Ryan Giggs wins 2009 BBC Sports Personality award|publisher=''BBC Sport''|date=13.12.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ep3CFb?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tv_and_radio/sports_personality_of_the_year/8410840.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;]]

[[Алекс Фергюсон]]дун биринчи мезгилдеги башкаруусунда «Манчестер Юнайтед» чемпиондукту 11-орунда бүтүргөн.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), p. 148.&lt;/ref&gt; Кийинки 1987/88 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» экинчи болуп аяктаганы менен, андан кийинки мезгилде бул көрсөткүчтү кайталай алган эмес.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), pp. 148—149.&lt;/ref&gt; 1990-жылдын башында Фергюсон, узак жеңишсиз өткөргөн матчтары үчүн, кызматынан бошотулуу чегинде болгон болды. Бирок Аңглия Кубогунда жакшы көрсөткүчтөрү жана финалда «[[Кристал Пэлас]]ты» утканы үчүн, Фергюсон өз ордун сактап калган.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Arise Sir Alex?|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/05/99/uniteds_treble_triumph/354282.stm|publisher=''BBC News''|date=27.05.1999|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eq6j4y?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1999/05/99/uniteds_treble_triumph/354282.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Chris|last=Bevan|title=How Robins saved Ferguson's job|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/6096520.stm|publisher=''BBC Sport''|date=04.11.2006|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eqzKNT?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/6096520.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1990/91 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» Футбол лигасынын кубогунун финалына чыгып, Рон Аткинсондун клубу «[[Шеффилд Уэнсдей]]ден» жеңилип калган. Ошол мезгилде «Манчестер Юнайтед» Кубок ээлеринин кубогун жана Европа суперкубогун утуп алган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1990&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1990-1999.aspx|title=The Club. History by decade. 1990—1999|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612erpuMx?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1990-1999.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Кийинки мезгилде клуб кайра Кубок лигасынын финалына жетип, бул жолу «[[Ноттингем Форест]]» клубун уткан.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), pp. 20-21&lt;/ref&gt; 1991-жылдын жазында командага даниялык дарбазачы [[Петер Шмейхель]] өтүп, чемпиондуктун 1991/92 мезгилинде 17 «кургак матч» өткөрүп, «Манчестер Юнайтеддин» «[[Лидс]]тен» кийинки 2-орунду ээлөөгө көмөктөшкөн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/seasons/season1992.html|title=Season 1991/92|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612esOzwq?url=http://www.stretfordend.co.uk/seasons/season1992.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1992-жылы клуб 1,2 млн. фунтка [[Эрик Кантона|Эрик Кантона́ны]] сатып алган. Харизматикалуу француздун клубга өтүүсү, команданын көрсөткүчүнө таасирин тийгизди: 1992/93 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» 1967-жылдан кийинки биринчи чемпиондук наамын утуп алган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1990&quot; /&gt; 1993-жылдын июль айында «Ноттингем Форесттен» ирланддык [[Рой Кин]] жарым-коргоочусу  өтүп, клуб тарыхындагы белгилүү оюнчу катарына кошулган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Legends/Roy-Keane.aspx|title=Legends. Roy Keane|publisher=''ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612estYzc?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Legends/Roy-Keane.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1993/94 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» өз тарыхындагы алгачкы ирет дубльду утуп алган: Премьер-лигасы менен Аңглия кубогу.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1990&quot; /&gt; 1994/95 мезгили команда алдыңкы көрсөткүчтөрүнө жете албагандан кийин, Фергюсон негизги оюнчуларды сатып жиберип ([[Марк Хьюз]], [[Пол Инс]] жана [[Андрей Канчельскис]]), аларды «Манчестер Юнайтед» жаштар академиясынын оюнчулары менен алмаштырган (алардын ичинде [[Дэвид Бекхэм]], [[Пол Скоулз]], [[Гари Невилл|Гари]] жана [[Фил Невилл]], [[Ники Батт]]). Жаңыланган жаш «Манчестер Юнайтед» 1995/96 мезгилинде кайрадан «дубльду» утуп алган.&lt;ref name=&quot;manutdcom_1990&quot; /&gt; Сти Брюс командадан кеткенден кийин, 1996-жылы команданын жаңы капитаны болуп Кантона шайланган. Ал 1996/97 мезгилинде команданы кезектеги чемпиондукка алып келип, мезгилдин аяктаар кезинде күтүүсүздөн мансабын токтото тургандыгын жарыялаган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/cantonas-world-of-sardines-fat-managers-and-early-retirement-594521.html|title=Cantona's world of sardines, fat managers and early retirement|first=Jason|last=Burt|publisher=''The Independent''|date=15.04.2003|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612etYRM0?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/cantonas-world-of-sardines-fat-managers-and-early-retirement-594521.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Француз форвардын алмаштыруу үчүн [[Тедди Шерингем]] сатып алынды. Ал эми «7» санындагы футболка Дэвид Бекхэмга өттү. 1998/99 мезгили клубдун тарыхындагы эң ийгиликтүүсү болгон: «Манчестер Юнайтед» бир мезгилдин ичинде «треблды», Премьер-лиганы, Аңглия Кубогун, Чемпиондор лигасын жеңген биринчи Аңглия клубу болгон.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/353842.stm|title=United crowned kings of Europe|publisher=''BBC News''|date=26.05.1999|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612evHHJo?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/353842.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; «Манчестер Юнайтед» соңку турда «[[Тоттенхэм Хотспур]]ду» 2:1 эсеби менен утуп, Премьер-лиганын чемпиондук наамын жеңип алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutdtreble.com/the_treble.htm|title=An Archive of the Manchester United 1999 Treble Season|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ew43Ef?url=http://www.manutdtreble.com/the_treble.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Аңглия Кубогунун финалында «кызыл шайтандар» «[[Ньюкасл]]ды» 2:0 эсеби менен жеңген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1999.htm|title=FA Cup Final 1909|publisher=''FA Cup History''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ewYAj9?url=http://www.fa-cupfinals.co.uk/1999.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Чемпиондор лигасынын финалында «Манчестер Юнайтед» соңку кошулган мүнөттөрдө мүнхендик «[[Бавария]]ны» 2:1 эсеби менен уткан.&lt;ref name=&quot;UEFA_1999&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt; Ошол жеңиштерден кийин Алекс Фергюсон, футболго зор эмгегин сиңиргени үчүн, жан-дилин аябаган адам деген наамга ээ болгон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2004/03/08/stud_ed3_.php|first=Bob|last=Hughes|title=Ferguson and Magnier: a truce in the internal warfare at United|publisher=''International Herald Tribune''|date=08.03.2004|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612exgoDm?url=http://www.nytimes.com/2004/03/08/sports/08iht-stud_ed3_.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Триумфалдык мезгилдин аяктаар чагында клуб бразилдик «[[Палмейрас]]» клубун утуп, Эл аралык континенттер кубогун утуп алган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.t3.rim.or.jp/~sports/arch/soa99.html|title=Other soccer news in 1999|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eyPCRy?url=http://www.t3.rim.or.jp/~sports/arch/soa99.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

1999/2000 жана 2000/01 мезгилдеринде «Манчестер Юнайтед» Премьер-лиганы утканы менен, Европа сахнасында андай жетишкендиктерге жете албады.&lt;ref name=&quot;manutdcom_2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/2000-2009.aspx|title=The Club. History by decade. 2000—2009|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eyyJ4n?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/2000-2009.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 2001/02 мезгилин команда 3 оюнда аяктаганы менен, кийинки мезгилде Премьер-лиганы кайрадан жеңип алган. «Манчестер Юнайтед» соңку жетишкендиктеринен кийин төрт жыл чамасында бир да наамды ута албады. 2004-жылы клуб Аңглия кубогун утуп алган. Аңглия чемпиондорунун наамы «Олд Траффордго» 2006/07 мезгилинин жыйынтыгында гана кайтып келди. 2007/08 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» Премьер-лиганы жана Чемпиондор лигасын утуп, «европалык дубльду» жеңип алган.&lt;ref name=&quot;redcafe_2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://redcafe.net/wiki/Success_Continued_1999_-_2008|title=Success Continues 1999-2008|publisher=''RedCafe.net Wiki''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ezXv8z?url=http://redcafe.net/wiki/Success_Continued_1999_-_2008|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2008/09 «Манчестер Юнайтед» катары менен үчүнчү жолу Премьер-лиганы утуп алган. Аны менен катар Футбол лигасынын кубогу менен Дүйнө клубдар чемпиондугун жеңген.&lt;ref name=&quot;redcafe_2000&quot; /&gt; 2009-жылдын жайында мадриддик «[[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реалга»]] [[Криштиану Роналду]] рекорддук 80 млн. фунт баасына сатылган.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Cristiano Ronaldo transfer|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/leagues/premierleague/manutd/5517910/Cristiano-Ronaldo-transfer-World-record-deal-shows-football-is-booming-says-Sepp-Blatter.html|author=Mark Ogden|publisher=''Daily Telegraph''|date=12.06.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f0B4eI?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/5517910/Cristiano-Ronaldo-transfer-World-record-deal-shows-football-is-booming-says-Sepp-Blatter.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2010-жылы «Манчестер Юнайтед» «[[Астон Вилла]]ны» финалда утуп, өз тарыхында биринчи ирет клубдук турнирде өз наамын сактай алуу менен бирге, Футбол лигасынын кубогун утуп алган.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rooney the hero as United overcome Villa|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=287675&amp;cc=5739|publisher=''ESPNsoccernet''|date=28.02. 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f1bqaX?url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=287675|archivedate=2011-08-19|accessdate=2014-10-11}}&lt;/ref&gt; 2010/11 мезгилинде «Манчестер Юнайтед» өз тарыхындагы 19-чемпиондук наамды алып, бул көрсөткүчтөн «Ливерпулдан» озуп, Аңглия футбол тарыхындагы ички турнирлериндеги эң ийгиликтиктүү клуб болгон.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/may/14/blackburn-rovers-manchester-united-premier-league |title=Manchester United's Wayne Rooney puts Blackburn on spot to win title |date=14.05.2011 |publisher=[[The Guardian]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-clinch-record-19th-english-title-2284086.html |title=Manchester United clinch record 19th English title |date=14.05.2011 |publisher=[[The Independent]] |lang=en |accessdate=2014-10-11 |archivedate=2013-05-20 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gkki9M1G?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-clinch-record-19th-english-title-2284086.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/9483868.stm |title=Blackburn 1-1 ManUtd |publisher=BBC Sport |date=14.05.2011 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Эки жылдан соң, 2012/13 мезгилдеринде, «Юнайтед» кайрадан [[Футбол боюнча Аңглия чемпиондугу 2012/2013|Премьер-лиганы]] утуп алган. Эсеп боюнча өз тарыхында 20-жолу Аңглия чемпиону болушкан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Fixtures-And-Results/Match-Reports/2013/Apr/manchester-united-v-aston-villa-match-report.aspx|title=Man United 3 Aston Villa 0|publisher=ManUtd.com|date=2013-04-22|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCp74k1u?url=http://www.manutd.com/en/Fixtures-And-Results/Match-Reports/2013/Apr/manchester-united-v-aston-villa-match-report.aspx|archivedate=2013-04-28|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. 2013-жылдын май айында сэр Алекс Фергюсон мезгил бүткөндөн кийин машыктыруучулук мансабын аяктай тургандыгы жөнүндө чечимин жарыялаган&lt;ref name=Fergie_director&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22447018|title=Sir Alex Ferguson to retire as Manchester United manager|publisher=BBC Sport|date=2013-05-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVwvagCB?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22447018|archivedate=2013-05-10|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sir Alex retires|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2013/May/sir-alex-ferguson-to-retire-as-manchester-united-manager.aspx|publisher=ManUtd.com|date=2013-05-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVwxF692?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2013/May/sir-alex-ferguson-to-retire-as-manchester-united-manager.aspx|archivedate=2013-05-10|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

=== 2013-жылдан баштап ===
2013-жылдын 8-майында Алекс Фергюсон клубда директорлор кеңешинин мүчөсү, ошондой эле клубдун элчиси катары калып, 2012/13 мезгили бүтүшү менен машыктыруучулук мансабын аяктай тургандыгы жөнүндө чечимин жарыялаган&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sir Alex Ferguson to retire this summer, Manchester United confirm|url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/8698530/Sir-Alex-Ferguson-to-retire-this-summer-Manchester-United-confirm|publisher=Sky Sports|date=2013-05-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HltoJhRY?url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/8698530/Sir-Alex-Ferguson-to-retire-this-summer-Manchester-United-confirm|archivedate=2013-06-30|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. 9-майда клубдун жаңы башкы машыктыруучсу болуп мурда «[[Эвертон (футбол клубу)|Эвертонду]]» машыктырган [[Мойес, Дэвид|Дэвид Мойес]] боло тургандыгы жарыяланган. Мойес клуб менен алты жылдык келишимге кол койгон&lt;ref&gt;{{cite web|title=David Moyes: Manchester United appoint Everton boss|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|publisher=BBC Sport|date=2013-05-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HltmOiXK?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22453802|archivedate=2013-06-30|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|first=Jamie|last=Jackson|title=David Moyes quits as Everton manager to take over at Manchester United|url=http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/09/david-moyes-quits-everton-manchester-united|publisher=The Guardian|date=2013-05-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HltptvvS?url=http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/09/david-moyes-quits-everton-manchester-united|archivedate=2013-06-30|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. 2014-жылдын 22-апрелинде Мойес клубдун башкы машыктыруучусу кызматынан бошотулган; мезгилдин аягына чейин башкы машыкыруучунун милдетин аткарууга Райан Гиггз дайындалган&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www1.skysports.com/football/news/11667/9277997/ryan-giggs-named-interim-manager-at-manchester-united-after-david-moyes-sacking |title=Ryan Giggs named interim manager at Manchester United after David Moyes sacking |publisher=[[Sky Sports]] |date=2014-04-22 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2014/15 мезгилинде «Юнайтеддин» башкы машыктыруучусу кызматына голланддык [[ван Гал, Луи|Луи ван Гал]] келген&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/May/Manchester-United-appoint-Louis-van-Gaal-as-manager.aspx|title=Van Gaal named United manager|date=2014-05-19|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6PiWelmgw?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/May/Manchester-United-appoint-Louis-van-Gaal-as-manager.aspx|archivedate=2014-05-20|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

== Клуб формасынын түсү, формасы, белгиси ==
{| width=100% style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
|
{{Футболдук форма
| align      = right
  pattern_la = |
  pattern_b=_goldhalf |
  pattern_ra = |
  leftarm=336600 |
  body=336600|
  rightarm=FFCC00|
  shorts=ffffff |
  socks=000000 |
  title=&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1878—1886&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
| align      = right
  pattern_la = |
  pattern_b  =_redhalf |
  pattern_ra = |
  leftarm  =  ff0000 |
  body     =  ffffff|
  rightarm    =ffffff|
  shorts     = 003366|
  socks      = 003366 |
  title=&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1888—1890&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
| align      = right
| pattern_la = 
| pattern_b  = _collarwhite
| pattern_ra = 
| leftarm    = ffffff
| body       = ffffff
| rightarm   = ffffff
| shorts     = 003366
| socks      = 003366
| title      =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1896—1902&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
| align      = right
| pattern_la = 
| pattern_b  =
| pattern_ra = 
| leftarm    = e20e0e
| body       = e20e0e
| rightarm   = e20e0e
| shorts     = ffffff
| socks      = 000000
| title      =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1903—1907&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
| align      = right
| pattern_la = 
| pattern_b  = _Vonwhite
| pattern_ra = 
|pattern_so = _redband_whitestripe
|leftarm    = FFFFFF
|body       = FF0000
|rightarm   = FFFFFF
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1922—1927&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _3_stripes_border_white
|pattern_b  = _3 stripes_vneck_white
|pattern_sh = _adidas_red
|pattern_ra = _3_stripes_border_white
|pattern_so = _red_top_3_white_stripes
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1980—1984&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutdh8486
|pattern_b  = _manutdh8486
|pattern_sh = _manutd8486
|pattern_ra = _manutdh8486
|pattern_so = _manutdh8486
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1984—1986&lt;/div&gt;
}}
|}
{| width=100% style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
|
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutdh8688
|pattern_b  = _manutdh8688
|pattern_sh = _adidas_red
|pattern_ra = _manutdh8688
|pattern_so = _manutdh8688
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1986—1988&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _3_stripes_white
|pattern_b  = _manutdh8890
|pattern_sh = _adidas_red
|pattern_ra = _3_stripes_white
|pattern_so = _manutdh8890
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1988—1990&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutdh9092
|pattern_b  = _manutdh9092
|pattern_sh = _manutdh9092
|pattern_ra = _manutdh9092
|pattern_so = _color_3_stripes_white
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1990—1992&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = 
|pattern_b  = _manutd9293h
|pattern_sh = 
|pattern_ra = 
|pattern_so = _manutdh9294
|leftarm    = F3181E
|body       = F3181E
|rightarm   = F3181E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1992—1994&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = 
|pattern_b  = _manutd9495h
|pattern_sh = _manutdh9496
|pattern_ra = 
|pattern_so = _manutdh9496
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1994—1996&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutdh9698
|pattern_b  = _manutd9697h
|pattern_sh = _manutdh9698
|pattern_ra = _manutdh9698
|pattern_so = _whitetop
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1996—1998&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutd9899h
|pattern_b  = _manutd9899h
|pattern_sh = _manutd9899h
|pattern_ra = _manutdh9800
|pattern_so = _manutdh9800
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1998—2000&lt;/div&gt;
}}
|}
{| width=100% style=&quot;font-size:85%&quot;
|-
|
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutd0002h
|pattern_b  = _manutd0002h
|pattern_sh = _manutd0002h
|pattern_ra = _manutd0002h
|pattern_so = _manutd0002hl
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2000—2002&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|pattern_la = _manutd0204h
|pattern_ra = _manutd0204h
|pattern_b  = _manutd0204h
|pattern_sh = _manutdh0204
|pattern_so = _redlinel
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2002—2004&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutd0406h
|pattern_b  = _manutd0406h
|pattern_sh = _manutd0406h
|pattern_ra = _manutd0406h
|pattern_so = _manutd0406hl
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2004—2006&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = _manutd0607h
|pattern_b  = _manutd0607h
|pattern_sh = _manutd0607h
|pattern_ra = _manutd0607h
|pattern_so = _manutdh0607
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2006/07 мезгили&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = right
|pattern_la = 
|pattern_b  = _manutd0709h
|pattern_sh = _thinblackline
|pattern_ra = 
|pattern_so = _whiteline
|leftarm    = FF0000
|body       = FF0000
|rightarm   = FF0000
|shorts     = FFFFFF
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2007—2009&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
|align      = left
|pattern_la = _manutd0910h
|pattern_b  = _manutd0910h
|pattern_ra = _manutd0910h
|pattern_sh = _blanksides2
|pattern_so = _manutd0910hl
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = E20E0E
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2009/10 мезгили&lt;/div&gt;
}}
|{{Футболдук форма
| align      = left
|pattern_la = _manutd1011h
|pattern_b  = _manutd1011h
|pattern_ra = _manutd1011h
|pattern_sh = _manutd1011h
|pattern_so = _manutdh2010
|leftarm    = E20E0E
|body       = E20E0E
|rightarm   = E20E0E
|shorts     = 000000
|socks      = 000000
|title      = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;2010/11 мезгили&lt;/div&gt;
}}
|
|}

[[Файл:Manchester United Badge 1973—1998.png|thumb|1973-1998-жылдардагы «Манчестер Юнайтед» эн белгиси]]
Клуб «Ньютон Хит» атын алып жүргөндө ар түрдүү түстө оюн көрсөткөн, анын ичиндеги белгилүү түсү 1878-1892 жана 1894-1896-жылдардагы сары-жашыл көйнөктөрү. «Ньютон Хит» формасынын башка комплекти кызыл-ак түстөрдөн (1892—1894) жана толук ак түстөн (1896—1902) туруп, эки комплекти тең көк шортадан турган.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United.htm|title=Manchester United Historical Kits|publisher=''Historicalkits.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f2HJbg?url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1902-жылы клубдун аталышы «Манчестер Юнайтед» болуп өзгөргөндөн кийин, клубдун түстөрү кызыл көйнөктөргө, ак шортага жана кара байпакка алмашып, «Манчестер Юнайтед» оюнунун стандарттык комплекти болуп калыптанган. Эң белгилүү эрежеден башкача болгон формасы 1909-жылгы Аңглия кубогунун финалында «[[Бристоль Сити]]ге» каршы чыккан кызыл тасма менен куралган «V» тамгасынан турган ак түстүү формасы болгон.&lt;ref name=&quot;kits-blog&quot;&gt;{{cite web|url=http://unitedkits.blogspot.com/search?updated-max=2009-06-25T11%3A54%3A00-07%3A00&amp;max-results=7|title=United Kits Through Ages|publisher=''UnitedKits.blogspot.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f4CpFv?url=http://unitedkits.blogspot.com/search?updated-max=2009-06-25T11:54:00-07:00|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historicalkits.co.uk/English_Football_League/FA_Cup_Finals/1900-1909.html|title=English FA Cup Finalists 1900—1909|publisher=''Historicalkits.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f5Vwir?url=http://www.historicalkits.co.uk/English_Football_League/FA_Cup_Finals/1900-1909.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Бул дизайн 1920-жылдары кайра жанданган. 2009/2010 мезгилдеринде «Олд Траффорд» оюнунун 100 жылдыгына байланыштуу үй жана коноктук формасында «V» тамгасы кайрадан жанданган.&lt;ref name=&quot;home kit&quot;&gt;{{cite web|first=Gemma|last=Thompson|title=Gallery: New home kit|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jun/Gallery-New-home-kit.aspx|publisher=''ManUtd.com''|date=26.06.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f6GUaG?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jun/Gallery-New-home-kit.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;away_kit&quot;&gt;{{cite web|first=Gemma|last=Thompson|title=Black and blue suits Reds|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jul/Black-and-blue-suits-Reds.aspx|publisher=''ManUtd.com''|date=29.07.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f70NtN?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Jul/Black-and-blue-suits-Reds.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ryan giggs + federico macheda July 2009.jpg|left|thumb|[[Райан Гиггз]] жана [[Федерико Македа]] «Манчестер Юнайтеддин» салттуу түстөрүндө]]
[[Файл:Arms of the City of Manchester.svg|thumb|right|180px|1940-1950-жылдары белги катары көйнөктөрдө колдонулган Манчестер шаарынын герби]]

Коноктук формасынын негизинде көбүнесе ак көйнөктөр, кара шорта жана ак байпактар турду, бирок кээде башкачалары да болуп турган. Мисалы, 1903-1916-жылдарда команда ак-көк тилкелүү көйнөктөрдө ойногон болсо, 1994-2003-жылдары кара көйнөктөрдө чыгып, 2000-жылы горизонталдуу күмүш тилкелерден турган кочкул-көк формасы менен ойногон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United-change-kits.html|title=Manchester United Change Kits|publisher=''Historicalkits.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f7ovWK?url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United-change-kits.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Эң таанымал коноктук комплекттеринин бири 1995/96 мезгилиндеги толук боз түстөн турган формасы болгон. «Манчестер Юнайтеддин» бул формасы менен эч бир оюнду ута албаганына байланыштуу, алардан баш тартууга мажбур болгон. «[[Саутгемптон]]» жана «Манчестер Юнайтед» ортосундагы оюндун тыныгуусунда, клубдун 3:0гө утулуп турганы үчүн, форманы ак-көк түскө алмаштырууга чечим кабыл алынган, бирок матч «Манчестер Юнайтеддин» 3:1 эсебинде жеңилүүсү менен аяктаган. Футболчулардын айтуусу боюнча, боз түс көзгө көрүнөөрлүк боло алган эмес, ал команда ишинин натыйжалуулугуна начар таасирин тийгизген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/tennis/features/newsid_2223000/2223651.stm|title=Grey day for Manchester United|publisher=''BBC.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f9kamz?url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/tennis/features/newsid_2223000/2223651.stm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rivals.net/default.asp?sid=969&amp;p=2&amp;stid=8434024|author=Anthony Thomas|title=Excuses, excuses, excuses|date=03.01.2007|publisher=''Black-and-Amber.co.uk''|lang=en|deadlink=404|access-date=2014-10-11|archive-date=2003-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20030505222542/http://rivals.net/default.asp?sid=969|dead-url=yes|accessdate=2014-10-11|archivedate=2003-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030505222542/http://rivals.net/default.asp?sid=969}}&lt;/ref&gt;

«Манчестер Юнайтеддин» үчүнчү резервдик формасы 1968-жылы УЕФА чемпиондор лигасын утуусунун урматына салттуу түрдө көк түстө.&lt;ref name=&quot;kits-blog&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kits_manutdru&quot;&gt;{{cite web|url=http://manutd.ru/team/kits/|title=История клубной формы — Команда|publisher=''ManUtd.Ru''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fAPui0?url=http://www.manutd.ru/team/kits/|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

Азыркы кезде «Манчестер Юнайтеддин» негизги формасы ак жакалуу кызыл көйнөктөн турат. Клуб эн белгиси көйнөктүн сол жагында, ак түстүү ''[[Nike]]'' эн белгиси оң жагында, ак түстүү ''[[:en:Aon Corporation|Aon]]'' эн белгиси көйнөктүн орто жагында турат. Бул көйнөк кызыл тилкелүү шорта менен кара байпак комплектинен турат.&lt;ref name=&quot;away_kit&quot;/&gt;.

«Манчестер Юнайтед» эн белгиси бир нече ирет өзгөргөнү менен, негизги түзүлүшү бир калыпта өзгөрбөдү. Клуб эн белгисинин дизайны [[Манчестер|Манчестер шаарынын]] гербинде негизделген. Эн белгидеги шайтан команданын «кызыл шайтандар» лакап атына негизделген. Бул лакап атты Мэтт Басби 1960-жылдары «[[Солфорд Сити]]» регби клубунун атына негизделип койгон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manutdzone.com/atoz/r.html#reddevils|title=A to Z of Manchester United — R|publisher=''ManUtdZone.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/615rqvHy3?url=http://www.manutdzone.com/atoz/r.html#reddevils|archivedate=2011-08-21|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1960-жылдардын соңунда клуб документтеринде жана шарфтарда шайтан пайда боло баштаса, 1970-жылдардын башында ортосунда үч тиштүү шайтан, ал эми эки четинде розалардын ордуна топтор калыптанышкан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flickr.com/photos/35779154@N02/sets/72157619019996177/|title=Manchester United Shirt Badges|publisher=''Flickr.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fFvW5V?url=http://www.flickr.com/photos/35779154@N02/sets/72157619019996177/|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1998-жылы эн белги дагы өзгөрдү: бул жолкусунда эн белгиден '' Football Club'' сөзү жок болду.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits.htm|title=Manchester United kits|publisher=''PrideofManchester.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fGoyQT?url=http://www.prideofmanchester.com/sport/mufc-kits.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== Стадиону ==
{{Негизги макала|Норт Роуд (стадиону)| Бэнк Стрит (стадиону)| Олд Траффорд}}
{{Стадион
| аталышы={{желек|Англия}} Олд Траффорд
| сүрөт =[[Файл:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|250px|Кайра курулуудан кийинки «Олд Траффорд»]]
[[УЕФА|'''UEFA''']] [[Файл:Nuvola apps mozilla.svg|12px]][[Файл:Nuvola apps mozilla.svg|12px]][[Файл:Nuvola apps mozilla.svg|12px]][[Файл:Nuvola apps mozilla.svg|12px]][[Файл:Nuvola apps mozilla.svg|12px]]
| архитектору = Арчибальд Лейтч
| жайгашуусу =[[сэр Мэтт Басби атындагы жол]], &lt;br /&gt;[[Чоң Манчестер]], &lt;br /&gt;[[Аңглия]]
| курулган =[[1909|1909-жылы]]
| ачылган =[[1910|1910-жылы]]
| орундар =75&amp;nbsp;957 орун
| командасы =Манчестер Юнайтед
| габариттери =106 x 69 [[Метр|м]]
| }}

[[Файл:View of Old Trafford from East Stand.jpg|left|thumb|«Олд Траффорд» стадионунун ичи]]
[[Файл:Stretford End.jpg|left|thumb|«Олд Траффорд» батыш трибунасы, Стретфорд Энд]]
[[Файл:Old Trafford 9.jpg|left|thumb]]

Негизделген жылдан баштап «Ньютон Хит» өз үйүндөгү оюндарын «[[Норт Роуд]]» анча чоң эмес стадионунда өткөргөн. Конокко келген командалар талаанын сапатына арызданышчу.&lt;ref name=&quot;north_road&quot;/&gt; Кийим алмаштыруу бөлмөсү стадиондон жөө басканда он мүнөттөй убакыт алган Олдем көчөсүндөгү «Үч тажы» сыраканасында болгон. Кийинчерээк ошол эле Олдем көчөсүндөгү «Кайчы» мейманканасына жылдырышкан.

«Ньютон Хит» «Норт Роуд» талаасында 15 жыл (1878-1893-жылдар) ойногон, кийин [[Клейтон]] аймагындагы «[[Бэнк Стрит]]» стадионуна көчүп кеткен. Бул талаа мурункусунан алда-кайда айырмачылыгы болгон жок: жанындагы фабриканын түтүнү стадиондун үстүнөн түтөп турган. Бир жолу «[[Уолсолл Таун Свифтс]]» клубу талаанын начар абалына арызданып, оюнду баштоодон баш тарткан. Бирок талаага кум сээп, конок команданы ойноого көндүргөн (Ошондо алар 14:0 эсебинде утулушкан). Жеңилген жак талаанын начар абалына шылтоолоп, матчтын эсебин жокко чыгаргандан кийин, матчты кайрадан ойноого туура келген. Экинчи аракетте талаанын абалы мурункудан бир аз гана өзгөргөн, «[[Уолсолл Таун Свифтс]]» клубу бул жолу 9:0 эсебинде кайрадан жеңилүү ызасын тарткан.&lt;ref name=&quot;north_road&quot;/&gt;

1902-жылы клуб банкрот абалында болуп, «Бэнк Стрит» сот аткаруучулары тарабынан жабылган. Акыркы көз ирмемдерде команда капитаны [[Гарри Стаффорд]] акча топтоп, «[[Бристоль Сити]]» командасы менен болчу коноктук оюндун акчасын төлөп, кийинки турдагы «[[Блэкпул]]га» каршы оюнга, коңшу [[Харпурхей]] шаарынан убактылуу талаа тапкан.&lt;ref name=&quot;temporary_home&quot;&gt;{{cite book |first=Alex |last=Murphy |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |publisher=Orion Books |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/15 15] |location=London |year=2006 |page=[https://archive.org/details/officialillustra0000unse/page/15 15] |isbn=0-7528-7603-1}}&lt;/ref&gt;

Клуб аталышы «Манчестер Юнайтедге» өзгөргөндөн кийин, жаңы стадиондун курулушу башталган. «Манчестер Юнайтеддин» Аңглия Кубогунун биринчи жеңишинен алты ай мурун, 1909-жылы апрелинде, «[[Олд Траффорд]]» команданын жаңы стадиону болот деп жарыяланып, курулушуна 60 000 фунт акча бөлүнгөн. Стадион архитектору [[Арчибальд Лейтч]] болгон. Курулуш бүткөндөн кийин, стадион 76 962 көрүүчүнү батыра алган. Стадиондун биринчи оюнунун ачылуу билети туруп көрүүчү орундар үчүн 6 пенс турса, эң кымбат отуруп көрүүчү орундары 5 шилинг турган. 1910-жылдын 10-февралында «Олд Траффорддо» биринчи оюн «[[Ливерпуль|Ливерпулга]]» каршы өтүп, коноктордун 4:3 эсебиндеги жеңиши менен аяктаган.&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=White |title=The Official Manchester United Almanac |url=https://archive.org/details/officialmanchest0000whit_j2u6 |edition=1st edition |publisher=Orion Books |place=London |year=2008 |page=[https://archive.org/details/officialmanchest0000whit_j2u6/page/28 27] |isbn=978-0-7528-9192-7}}&lt;/ref&gt;.

[[Экинчи дүйнөлүк согуш]]та стадион, 1941-жылы немистердин Манчестерге жасалган авиачабуулунун кезинде, катуу кыйраган. Бомба соккусу Түштүк трибунасын толугу менен бузуп, борбордук туннели гана аман калган. 1949-жылга чейин стадион калыбына келтирилген. Ал эми клуб үйдөгү оюндарын «[[Манчестер Сити]]нин»  «[[Мейн Роуд]]» үй стадионунда өткөргөн.&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=White |title=The United Miscellany |url=https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1 |edition=2nd edition |publisher=Carlton Books |place=London |year=2007 |page=[https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1/page/11 11] |isbn=978-1-84442-745-1}}&lt;/ref&gt;.

Ошондон кийин стадион дайыма жакшыртуу үстүндө болгон: «[[Стретфорд Энд]]дин» үстүнө чатыр жаап, андан кийин Түндүк жана Чыгыш трибуналарына да чатыр жабылган. Андан соң эски чатыры консолдук чатырга алмаштырылган. 1993/94 мезгилинде «Стретфорд Энд» консолдук чатырлуу болгон акыркы трибуна болду.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), p. 19.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;expansion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.manutdzone.com/oldtrafford/oldtrafford.htm|title=Old Trafford 1909—2006|publisher=''ManUtdZone.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fHlB3X?url=http://www.manutdzone.com/oldtrafford/oldtrafford.htm|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

1950-жылдардын ортосунда стадиондо прожекторлор орнотулган. Узундугу 55&amp;nbsp;[[метр]]ди түзгөн төрт колонна тургузулган. Жарык берүү системи 40&amp;nbsp;000&amp;nbsp;фунт туруп, 1957-жылы 25-мартта өткөн матчта биринчи ирет колдонулган. Эски прожекторлор 1987-жылы гана иштен чыгарылган. Аларды ар трибунага орнотулган жаңы прожекторлор менен алмаштырган. Бул прожекторлор азыркы күнгө чейин колдонулуп келет.&lt;ref&gt;Barnes et al. (2001), pp. 44-45.&lt;/ref&gt;.

1990-жылдары [[Хиллсборо трагедиясы]]нан кийин, [[Тейлор баяндамасы]] түзүлүп, бүт стадиондорду толугу менен отуруп көрө турган шарттарды милдеттендирген. Стадионду  кайра куруу жумуштарына байланыштуу, «Олд Траффорддун» сыйымдуулугу 44&amp;nbsp;000&amp;nbsp;орунга чейин төмөндөгөн. Бирок клубдун атагы чыга баштаган сайын стадионду кеңейтүү жумуштары жүргүзүлүп турган. 1995-жылы Түндүк трибунасы үч кабатка бөлүнүп, сыйымдуулугу 55&amp;nbsp;000&amp;nbsp;орунга чейин көбөйгөн. Андан кийин Чыгыш жана Батыш трибуналарын кеңейтүү жумуштары жүргүлүзүп, стадион сыйымдуулугу 68&amp;nbsp;000 орунду түзгөн. Соңку кайра куруу жумуштары 2006-жылы аяктап, түндүк-чыгыш жана түндүк-батыш аралары ачылып, стадион сыйымдуулугу 76&amp;nbsp;098&amp;nbsp;орунга чейин өскөн.&lt;ref name=&quot;expansion&quot;/&gt; 2009-жылы стадиондо анча чоң эмес кайра куруу жумуштары 255 орунга азайтып, стадион сыйымдуулугу 75&amp;nbsp;957 орунду түзгөн.&lt;ref name=&quot;inside_united&quot;&gt;Morgan (2010), pp. 44-48.&lt;/ref&gt;.

Кээ бир маалыматтарга таянсак, кийинки стадионду кеңейтүү иштери, бир эле кабаттан турган Түштүк трибунасын куруу үчүн 90-100&amp;nbsp;млн.&amp;nbsp;фунттай ири чыгымды алып келет. Мындай чоң чыгымдын себеби, стадионду кеңейтүү үчүн клубга стадионго жакын жайгашкан 50&amp;nbsp;турак үйдү сатып алуу. Аны менен катар жаңы кабаттардын курулушун темир-жолдордун үстү менен салуу. Стадионду «чөйчөк эффекти» калыбына келтирүү үчүн, жок дегенде Түштүк трибунасына тагы бир кабат кошуп, аны менен бирге түштүк-батыш жана түштүк-чыгыш араларын ачуу жумуштарын жүргүзүү керек. Азыркы маалыматтарга таянсак, кайра куруу жумуштарынан кийин, стадион сыйымдуулугу 96&amp;nbsp;000 орунду түзүп калат. Бул көрсөткүч жаңы «[[Уэмбли]]» стадионунун сыйымдуулук көрсөткүчүнөн ашып кетүүсү мүмкүн.&lt;ref name=&quot;expansion&quot;/&gt;.

== Күйөрмандары ==
[[Файл:Manchester fans in Moscow, 2008 UEFA Champions Cup Final.jpg|thumb|Маскөөдөгү Манеж талаасындагы «Манчестер Юнайтед» күйөрмандары]]
[[Файл:St Patricks Day, Downpatrick, March 2011 (079).JPG|thumb|left|Манчестер Юнайтед күйөрмандары]]

Бардык европа клубдарынын арасында «Манчестер Юнайтед» дүйнөдөгү үй матчтарындагы күйөрмандардын эң жогорку санда катышуу көрсөткүчү бар футбол клубу болуп саналат.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Simon|last=Rice|title=Manchester United top of the 25 best supported clubs in Europe|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/manchester-united-top-of-the-25-best-supported-clubs-in-europe-1816245.html|lang=en|publisher=''independent.co.uk''|location=London|date=06.11.2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fIJ2C8?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/manchester-united-top-of-the-25-best-supported-clubs-in-europe-1816245.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; , Дүйнөдө 24 мамлекетте жайгашкан, ''Manchester United Supporters Club'' (''MUSC'') аттуу фан-клубдар желеси эки жүздөн ашык расмий таанымал филиалдарды түзөт.&lt;ref name=&quot;local support&quot;&gt;{{cite web|title=Local Supporters Clubs|url=http://www.manutd.com/en/Fanzone/Local-Supporters-Clubs.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fJxrsQ?url=http://www.manutd.com/en/Fanzone/Local-Supporters-Clubs.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; Таанымалдуулугун сактоо максатында, клуб мезгил алдындагы даярдыктын алкагында, дүйнө боюнча саякатарды уюштуруп турат.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-confirm-tour-squad.aspx |title=Reds confirm tour squad |date=13.07.2006 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2008/Jan/Reds-returning-to-Africa.aspx |title=Reds returning to Africa |publisher=ManUtd.com |date=10.01.2008 |lang=en}}&lt;/ref&gt; [[Deloitte]] компаниясынын көрсөткүчү боюнча, «Манчестер Юнайтеддин» дүйнөдө 75&amp;nbsp;миллион күйөрманы бар&lt;ref&gt;Hamil, p. 126.&lt;/ref&gt;, бирок башка көрсөткүчтөргө таянсак, күйөрмандарынын саны 333&amp;nbsp;милионго жетет экен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United moving down south as fanbase reaches 333 million|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-502574/United-moving-south-fanbase-reaches-333-million.html|first=Bob|last=Cass|publisher=''MailOnline''|date=15.12.2007|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fKb5XV?url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-502574/United-moving-south-fanbase-reaches-333-million.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; 1964/65 мезгилинен баштап, Аңглия чемпиондугунун 45 мезгилинин соңку 38 мезгилинде, «Манчестер Юнайтед» күйөрмандарынын үй матчтарында катышуусунун орточо көрсөткүчү –  Аңглия футбол клубдарынын арасындагы эң жогорку көрсөткүч болуп саналат.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manchester United Club Profile|url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm|publisher=''European Football Statistics''|lang=en|deadlink=404|access-date=2014-10-12|archive-date=2008-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm|dead-url=yes|accessdate=2014-10-12|archivedate=2008-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm}}&lt;/ref&gt;

Клубдун эң ири күйөрмандар бирикмелери болуп, клуб менен тыгыз байланышты расмий форум аркылуу сактап келе жаткан ''«Манчестер Юнайтед» күйөрмандарынын көзкарандысыз ассоциациясы'' (''Independent Manchester United Supporters Association, IMUSA'')&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fans' Forum|url=http://www.manutd.com/en/Club/Fans-Forum.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fLbbxO?url=http://www.manutd.com/en/Club/Fans-Forum.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; жана ''«Манчестер Юнайтед» күйөрмандар Трасты'' (''Manchester United Supporters' Trust, MUST'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/blog/2010/mar/02/manchester-united-supporters-trust|title=Work of Manchester United Supporters' Trust bears fruit in Red Knights|publisher=''Guardian.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fMDOxx?url=http://www.guardian.co.uk/sport/blog/2010/mar/02/manchester-united-supporters-trust|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; саналат. 2005-жылы клубду Глейзер үй-бүлөөсү басып алгандан кийин, бир топ күйөрмандар «[[Юнайтед оф Манчестер]]» жаңы клубун негиздешкен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL&amp;nid=27369|title=FC UNITED ARE SERIOUS|publisher=''NonLeagueDaily.com''|date=09.06.2005|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fNiUgv?url=http://www.nonleaguedaily.com/news/index.php?newsmode=FULL|archivedate=2011-08-19|accessdate=2014-10-12}}&lt;/ref&gt;.

=== Башка клубдар менен атаандаштыгы ===
{{Негизги макала|«Ливерпуль» жана «Манчестер Юнайтед» клубдарынын арасындагы атаандаштыгы|«Манчестер Юнайтед» жана «Лидс Юнайтед» клубдарынын арасындагы атаандаштыгы|Манчестерлик дерби}}

«Манчестер Юнайтеддин» башкы каршылашы тууралуу ар түрдүү пикирлер бар. Салттуу түрдө клубдун башкы каршылаштары «[[Ливерпуль ФК|Ливерпуль»]], «[[Манчестер Сити]]» жана «[[Лидс Юнайтед]]» клубдары саналат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/main.jhtml?xml=/sport/2008/04/15/sfnwba115.xml|title=Bitter rivals do battle|publisher=''Daily Telegraph''|date=15.04.2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fOTm3N?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2297404/Wolves-v-West-Brom-Bitter-rivals-do-battle.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2021-08-11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Бирок соңку он жылда бул тизмеге «[[Арсенал ФК (Лондон)|Арсенал»]] клубу да кошулду.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchester_united/s/174/174381_giggs_liverpool_our_biggest_test.html|title=United’s rivalries|publisher=''Manchester Evening News''|date=16.09.2005|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fPYELA?url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/174/174381_giggs_liverpool_our_biggest_test.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
 
Азыркы учурда «Манчестер Юнайтед» күйөрмандарынын көбү, «Манчестер Юнайтед» жана «Ливерпуль» клубдарынын даражасы жана эки клубдун географиялык жактан жакындыгын байланыштырып, «Ливерпуль» клубун башкы каршылашы катары таанышат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11667_2972778,00.html|title=Liverpool v Manchester United preview|publisher=''Sky Sports''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fQmQq4?url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11667_2972778,00.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;, Бирок башка күйөрмандар «Манчестер Юнайтеддин» башкы каршылашы катары «Манчестер Сити» клубун айтышат. «Ливерпуль» клубу менен атаандаштыгы 1960-жылдары, эки клуб тең Аңглия клубдарынын ичинен эң мыктылары аталгандан баштап, азырга чейин уланып келе жатат. «Манчестер Сити» клубу менен атаандаштыгы андан да эрте, 1890-жылдары башталган. Өз тарыхында эки клуб тең бир дивизиондо узак жылдар бою ойноп келе жаткандыктан, азыркы күнгө чейин катуу жана принциптүү каршылаштыктарды көрсөтүп келе жатышат.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/police-prepare-for-manchester-derby-1946757.html|title=Police prepare for Manchester derby|date=16.04.2010|publisher=''The Independent''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fS2GjH?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/police-prepare-for-manchester-derby-1946757.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

«Лидс Юнайтед» клубу менен атаандаштыгы Йоркшир жана Ланкашир ортосундагы пикир-келишпестиктерден башталат.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dunning |first=Eric |title=Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation |publisher=Dover Publications |url=http://books.google.com/books?id=X3lX_LVBaToC&amp;pg=PA151&amp;lpg=PA151&amp;dq=%22roses+rivalry%22+manchester+united+leeds&amp;source=web&amp;ots=ehef6Gv9iZ&amp;sig=Nwxv4i66WCcNEic6WAP9Q9d9Dt0 |isbn=978-0415093781 }}&lt;/ref&gt; Эки клубдун ортосундагы каршылаштык 1960-жылдарда «Лидс» Аңглияда натыйжалуу көрсөткүчтөргө жеткен кезде башталып, 1970-1980-жылдары уланган, 1992-жылы «Лидс»  эң натыйжалуу ийгиликке жетип, «Манчестер Юнайтед» клубун чемпиондук жарышта утуп алганга чейин созулду.&lt;ref&gt;{{cite book  | last = Gravett  | first = Christopher  | title = Towton 1461: England's Bloodiest Battle  | publisher = Osprey Publishing  | url = http://books.google.com/books?hl=en&amp;id=-UlMBQYccEMC&amp;dq=towton+bloodiest&amp;printsec=frontcover&amp;source=web&amp;ots=uU_W9XN8f_&amp;sig=S5aKiaB5ZZ-wOn-J-etc5WMpa24  | isbn = 978-0415093781  | access-date = 2014-10-12  | archive-date = 2016-01-05  | archive-url = https://web.archive.org/web/20160105142523/https://books.google.com/books?hl=en  | dead-url = yes  }}&lt;/ref&gt; «Арсенал» клубу менен атаандаштыгы башка каршылаштардын атаандаштыгына салыштырмалуу, футбол талаасындагы оюн атаандаштыгында негизделген.
	
1990-жылдардын аягында, «Арсенал» жана «Манчестер Юнайтед» клубдары чемпиондук наам үчүн күрөшүп, бири-бирине катаал каршылаштык көрсөтүп келишкен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=109924.html|title=The Classic: Arsenal-Manchester Utd|publisher=''FIFA.com''|date=17.01.2007|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612fUsj0o?url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=109924.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-12|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== Клуб ээлери ==

== Дүйнөлүк бренд ==

=== Демөөрчүлөр ===

== Азыркы кездеги курамы ==

=== Негизги курамы ===
{{updated|27-Аяк оона 2014}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=First Team |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |accessdate=26 August 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Mark |last=Froggatt |title=United release 2014/15 squad numbers |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Aug/Manchester-United-squad-numbers-for-201415-season.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=13 August 2014 |accessdate=16 August 2014 }}&lt;/ref&gt;

{{fs start}}
{{fs player |no=1  |nat=ESP |pos=Дар |name=[[Де Хеа, Давид|Давид де Хеа]] }}
{{fs player |no=2  |nat=BRA |pos=Кор |name=[[Перейра да Силва, Рафаэл|Рафаэл]] }}
{{fs player |no=3  |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Шоу, Люк|Люк Шоу]] }}
{{fs player |no=4  |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Жонс, Фил|Фил Жонс]] }}
{{fs player |no=5  |nat=ARG |pos=Кор |name=[[Рохо, Маркос|Маркос Рохо]]}}
{{fs player |no=6  |nat=NIR |pos=Кор |name=[[Jonny Evans]] }}
{{fs player |no=7  |nat=ARG |pos=ЖК |name=[[Ди Мария, Анхель|Анхель Ди Мария]] }}
{{fs player |no=8  |nat=ESP |pos=ЖК |name=[[Мата, Хуан Мануэль|Хуан Мата]] }}
{{fs player |no=9  |nat=COL |pos=Чаб |name=[[Гарсия, Радамель Фалькао|Радамель Фалькао]]|other=[[Монако (футбол клубу)|Монакодон]] ижарага алынган}}
{{fs player |no=10 |nat=ENG |pos=Чаб |name=[[Руни, Уэйн|Уэйн Руни]] |other=[[Капитан (футбол)|капитан]]}}
{{fs player |no=11 |nat=BEL |pos=ЖК |name=[[Янузай, Аднан|Аднан Янузай]] }}
{{fs player |no=12 |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Смоллиң, Крис|Крис Смоллиң]] }}
{{fs player |no=13 |nat=DEN |pos=Дар |name=[[Линдегор, Андерс|Андерс Линдегор]] }}
{{fs player |no=16 |nat=ENG |pos=ЖК |name=[[Каррик, Майкл|Майкл Каррик]] }}
{{fs player |no=17 |nat=NED |pos=ЖК |name=[[Блинд, Дейли|Дейли Блинд]] }}
{{fs player |no=18 |nat=ENG |pos=ЖК |name=[[Яң, Эшли|Эшли Яң]] }}
{{fs player |no=20 |nat=NED |pos=Чаб |name=[[Ван Перси, Робин|Робин ван Перси]] }}
{{fs mid}}
{{fs player |no=21 |nat=ESP |pos=ЖК |name=[[Эррера, Андер|Андер Эррера]] }}
{{fs player |no=24 |nat=SCO |pos=ЖК |name=[[Флетчер, Даррен|Даррен Флетчер]] |other=[[Капитан (футбол)#Club|вице-капитан]]}}
{{fs player |no=25 |nat=ECU |pos=ЖК |name=[[Валенсия, Антонио|Антонио Валенсия]] }}
{{fs player |no=28 |nat=BRA |pos=ЖК |name=[[Абреу Оливейра, Андерсон Луис де|Андерсон]] }}
{{fs player |no=31 |nat=BEL |pos=ЖК |name=[[Феллайни, Маруан|Маруан Феллайни]] }}
{{fs player |no=33 |nat=NIR |pos=Кор |name=[[Paddy McNair]] }}
{{fs player |no=35 |nat=ENG |pos=ЖК |name=[[Лингард, Жесси|Жесси Лингард]] }}
{{fs player |no=36 |nat=BEL |pos=Кор |name=[[Вермейл, Марник|Марник Вермейл]] }}
{{fs player |no=37 |nat=SUI |pos=Кор |name=[[Сейди Янко]] }}
{{fs player |no=39 |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Tom Thorpe]] }}
{{fs player |no=40 |nat=ENG |pos=Дар |name=[[Эймос, Бен|Бен Эймос]] }}
{{fs player |no=41 |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Рис Жеймс]] }}
{{fs player |no=42 |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Блэкетт, Тайлер|Тайлер Блэкетт]] }}
{{fs player |no=44 |nat=BRA |pos=ЖК |name=[[Андреас Перейра]] }}
{{fs player |no=48 |nat=ENG |pos=Чаб |name=[[Кин, Уилл|Уилл Кин]] }}
{{fs player |no=49 |nat=ENG |pos=Чаб |name=[[Уилсон, Жеймс Энтони|Жеймс Уилсон]] }}
{{fs player |no=50 |nat=ENG |pos=Дар |name=[[Жонстон, Сэм|Сэм Жонстон]] }}
{{fs end}}


=== Камылгадагы оюнчулары ===
{{fs start}}
{{fs player |no=39 |nat=ENG |pos=Кор|name=[[Торп, Том|Том Торп]]||1993}}
{{fs player |no=42 |nat=ENG |pos=Кор|name=[[Блэкетт, Тайлер|Тайлер Блэкетт]]||1994}}
{{fs player |no=46 |nat=ENG |pos=ЖК|name=Жо Ротуэлл||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=Дар|name=Киран О’Хара||1996}}
{{fs player |no= |nat=POR |pos=Дар|name=Жоэл Кастро Перейра||1996}}
{{fs player |no= |nat=IRL |pos=Кор|name=Райан Макконнелл||1996}}
{{fs player |no= |nat=SCO |pos=Кор|name=Дональд Лав||1994}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=Кор|name=Лиам Гримшоу||1995}}
{{fs mid}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Каллум Эванс||1995}}
{{fs player |no= |nat=NIR |pos=ЖК|name=[[Макнейр, Патрик|Патрик Макнейр]]||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Жеймс Уир||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Бен Пирсон||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Жош Харроп||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Шон Госс||1995}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=ЖК|name=Мэттью Уиллок||1996}}
{{fs player |no= |nat=ENG |pos=Чаб|name=Эшли Флетчер||1995}}
{{fs end}}

=== Ижарадагы оюнчулары ===
{{fs start}}
{{fs player |no=14 |nat=MEX |pos=Чаб |name=[[Эрнандес Балькасар, Хавьер|Хавьер Эрнандес]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Реал Мадрид (футбол клубу)|Реал Мадридде]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |first=James |last=Tuck |title=Chicharito joins Real Madrid on loan |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Sep/javier-chicharito-hernandez-joins-real-madrid-on-season-long-loan.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=1 September 2014 |accessdate=1 September 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=22 |nat=ENG |pos=ЖК |name=[[Пауэлл, Ник|Ник Пауэлл]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Лестер Сити ФК|Лестер Ситиде]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Powell loaned to Leicester |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Sep/nick-powell-joins-leicester-city-on-loan.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=1 September 2014 |accessdate=1 September 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=23 |nat=ENG |pos=ЖК |name=[[Клеверли, Том|Том Клеверли]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Астон Вилла ФК|Астон Виллада]] }} &lt;ref&gt;{{cite news |title=Villa sign Cleverley on loan |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Sep/tom-cleverley-loan-move-to-aston-villa-agreed.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=2 September 2014 |accessdate=2 September 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=29 |nat=ENG |pos=Чаб |name=[[Заха, Уилфрид|Уилфрид Заха]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Кристал Пэлас ФК|Кристал Пэласта]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wilfried Zaha: Crystal Palace re-sign Man Utd winger on loan |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28967117 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=28 August 2014 |accessdate=28 August 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs mid}}
{{fs player |no=30 |nat=URU |pos=Кор |name=[[Варела, Гильермо|Гильермо Варела]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Реал Мадрид Кастилья|Реал Мадрид Кастильяда]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Varela heads to Madrid |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Sep/guillermo-varela-signs-for-real-madrid-castilla-on-loan.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=3 September 2014 |accessdate=3 September 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=38 |nat=ENG |pos=Кор |name=[[Кин, Майкл Винсент|Майкл Кин]] |other=31-январь 2015-жылга чейин [[Бернли ФК|Бернлиде]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Keane loaned to Burnley |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Sep/mike-keane-joins-burnley-on-loan.aspx |website=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=1 September 2014 |accessdate=1 September 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=17 |nat=POR |pos=ЖК |name=[[Нани]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Спортинг (футбол клубу, Лиссабон)|Спортингде]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd pay Nani's £4.8m wages during Sporting Lisbon loan |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28873767 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=20 August 2014 |accessdate=28 August 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs player |no=— |nat=CHI |pos=Чаб |name=[[Энрикес, Анхело|Анхело Энрикес]] |other=30-июнь 2015-жылга чейин [[Динамо (футбол клубу, Загреб)|Динамо Загребде]] }}&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man Utd: Striker Angelo Henriquez joins Dinamo Zagreb on loan |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28746451 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=11 August 2014 |accessdate=28 August 2014 }}&lt;/ref&gt;
{{fs end}}

== Расмий адамдары ==
[[Файл:David Gill (ManUtd).jpg|thumb|Клубдун аткаруучу директору [[Дэвид Гилл]]]]

* Ээси: '''[[Малкольм Глейзер|Глейзер]]''' (Red Football Shareholder Limited)&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;
* Урматтуу президенти: '''[[Мартин Эдвардс]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Martin Edwards voices concerns over Manchester United's future|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece|author=Neil Gardner|publisher=''Times Online''|date=08.10.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/615etkCEh?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article6866287.ece|archivedate=2011-08-20|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

'''«Манчестер Юнайтед» Лимитед'''
* Тең-төрагалар: '''Жоэл Глейзер''' жана '''Аврам Глейзер'''&lt;ref name=&quot;Manchester United Limited Board&quot;&gt;{{cite news |title=Reds appoint new director |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2007/Feb/Reds-appoint-new-director.aspx |publisher=ManUtd.com |date=21.02.2007 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Аткаруучу директору: '''[[Дэвид Гилл]]'''&lt;ref name=&quot;Manchester United Limited Board&quot;/&gt;
* Коммерциялык директору: '''Ричард Арнольд'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manchester United set to announce massive profit|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article3145923.ece|publisher=''Times Online''|date=07.01.2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gkK2n3?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/manchester_united/article3145923.ece|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* Башкарманын башка мүчөлөрү: '''Брайан Глейзер''', '''Кевин Глейзер''', '''Эдвард Глейзер''' жана '''Дарси Глейзер'''&lt;ref name=&quot;Manchester United Limited Board&quot;/&gt;

'''«Манчестер Юнайтед» футбол клубу'''
* Директорлор: '''[[Дэвид Гилл]]''', '''Майкл Эдельсон''', '''[[Бобби Чарльтон|сэр Бобби Чарльтон]]''', '''Морис Уоткинс'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Who are the directors of Manchester United|url=http://www.manutd.com/en/Club/FAQs/Club-Ownership/Question-2.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gkudxe?url=http://www.manutd.com/en/Club/FAQs/Club-Ownership/Question-2.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* Клуб катчысы: '''Жон Александр'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reds' new Club Secretary|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx|publisher=''ManUtd.com''|date=20.12.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612glTs7O?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2009/Dec/Reds-new-Club-Secretary.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
* Клуб катчысынын жардамчысы: '''Кен Мерретт'''&lt;ref&gt;{{cite news |title=PATRICK COLLINS: How long before the Newcastle clowns  get their own show on YouTube |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1217972/PATRICK-COLLINS-How-long-Newcastle-clowns-YouTube.html |publisher=Daily Mail |date=03.10.2009 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
* Клубдун дүйнөлүк элчиси: '''[[Брайан Робсон]]'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manchester United appoint Bryan Robson as global ambassador|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece|publisher=''Times Online''|date=20.03.2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gnFJnY?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== Машыктыруучулук жана медициналык штабы ==
[[Файл:Louis-van-gaal4-CN.jpg|thumb|right|[[ван Гал, Луи|Луи ван Гал]] — «Юнайтеддин» башкы машыктыруучусу]]
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Кызматы
!Аты-жөнү
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы машыктыруучу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Нидерланддар}} [[ван Гал, Луи|Луи ван Гал]]&lt;ref name=&quot;van gaal&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы машыктыруучунун жардамчысы
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Уэльс}} [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]]&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы машыктыруучунун жардамчысы
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Нидерланддар}} Алберт Стёйвенберг&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/albert-stuivenberg-appointed-as-assistant-coach-for-manchester-united.aspx |title=New coaching appointment: Albert Stuivenberg |publusher=ManUtd.com |date=2014-07-06 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
|-
|align=&quot;left&quot;|Биринчи команданын машыктыруучусу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Скоулз, Пол|Пол Скоулз]]&lt;ref name=ScholesBack&gt;{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/news-and-features/football-news/2014/apr/paul-scholes-joins-ryan-giggs-nicky-butt-phil-neville-in-first-team-training.aspx|title=Scholes in to aid Giggs|publisher=ManUtd.com|date=2014-04-23|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Биринчи команданын машыктыруучусу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Батт, Ники|Ники Батт]]&lt;ref name=ScholesBack /&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Биринчи команданын машыктыруучусу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Невилл, Фил|Фил Невилл]]&lt;ref name=Neville&amp;Giggs&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23177876|title=Man Utd: Ryan Giggs &amp; Phil Neville join coaching staff|publisher=BBC Sport|date=2013-07-04|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Htx9kI2W|archivedate=2013-07-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Ойноочу машыктыруучу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Уэльс}} [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]]&lt;ref name=Neville&amp;Giggs /&gt;--&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Камылгадагылардын башкы машыктыруучусу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Жойс, Уоррен|Уоррен Жойс]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Res: Utd 1 Bolton 0|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2011/Jan/Reserves-United-1-Bolton-0.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gpTkVq?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Reserves-News/2011/Jan/Reserves-United-1-Bolton-0.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|18 жашка чейинки команданын башкы машыктыруучусу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Макгиннесс, Пол (футболчу)|Пол Макгиннесс]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Paul McGuinness|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Paul-McGuinness.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gq7dGG?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Paul-McGuinness.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Жаштар академиясынын директору
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} [[Макклер, Брайан|Брайан Макклер]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Brian McClair|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Brian-McClair.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gqeAF0?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Brian-McClair.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Дарбазачылар машыктыруучулар
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Нидерланддар}} Франс Хук&lt;ref name=&quot;van gaal&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Атаандаштардын башкы скауту
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Нидерланддар}} Марсел Баут&lt;ref name=&quot;van gaal&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Физикалык даярдык боюнча машыктыруучу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Майк Клегг&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mike Clegg|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Mike-Clegg.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gtT3Y7?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Mike-Clegg.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Фитнес боюнча машыктыруучу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Тони Страдуик&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strudwick seeks peak fitness|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Sep/Strudwick-seeks-peak-fitness.aspx|date=2007-09-06|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GkkqzEVU?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Sep/Strudwick-seeks-peak-fitness.aspx|archivedate=2013-05-20|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|ПАК (пайдалуу аракет коэффициенти) боюнча машыктыруучу
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Доктур Ричард Хокинс&lt;ref&gt;Ричард Хокинс «ПАК боюнча машыктыруучу» катары иштейт ({{lang-en|head of human performance}}). Ал Каррингтондо илимий лабораторияда иштейт жана футболчуларга физикалык абалын мыкты кылууга жардам берет. ''Anatomy of the United Bench. Inside United. № 195, Oct. 2008. Pp.18-19'' караңыз.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Richard Hawkins|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gtzXPi?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы скаут
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Жим Лоулор&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interview: Jim Lawlor|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Jan/Interview-Jim-Lawlor.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612guVcJl?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Features/2007/Jan/Interview-Jim-Lawlor.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы европа скауту
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Робби Кук&lt;ref&gt;{{cite web|title=Moyes adds another Everton man to his backroom staff with chief scout Cooke|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2355153/David-Moyes-adds-Everton-man-backroom-staff-Manchester-United--chief-scout-Robbie-Cooke.html|publisher=''Daily Mail''|date=2013-07-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gvIGB6?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2008/Mar/Papers-Reds-in-for-keeper.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Клуб дарыгери
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Доктур Стив Макнэлли&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reds appoint new club doctor|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-appoint-new-club-doctor.aspx|publisher=''ManUtd.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gw6H3N?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-appoint-new-club-doctor.aspx|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-11-02|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|Башкы физиотерапевт
|align=&quot;left&quot;|{{Желек|Аңглия}} Нил Хаф&lt;ref&gt;{{cite web|title=United physio Swire retires|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/manchester-united-head-physio-rob-swire-retires-and-is-replaced-by-neil-hough.aspx|publisher=''ManUtd.com''|date=2014-07-04|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== Башкы машыктыруучулары ==
[[Файл:Sir Matt Busby Statue.jpg|thumb|150px|[[Мэтт Басби]] 1945-жылдан 1969-жылга чейинки «Манчестер Юнайтед» клубунун башкы машыктыруучусу болгон]]
{{Негизги макала|«Манчестер Юнайтед» ФК башкы машыктыруучуларынын тизмеси}}
Төмөнкү башкы машыктыруучулар «Манчестер Юнайтед» менен (Аңглия Суперкубокторунан башка) жок дегенде бир турнирди утушкан &lt;ref&gt;В данном случае в числе турниров не учитываются победы в Суперкубках, молодёжных и товарищеских соревнованиях.&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты-жөнү
!rowspan=&quot;2&quot;|Иштеген мезгили
!colspan=&quot;7&quot;|Көрсөткүчтөрү
!rowspan=&quot;2&quot;|Утуп алган турнирлери
|-

!{{comment|М|Матчтар}}!!{{comment|У|Уткан матчтар}}!!{{comment|Т|Тең чыккан матчтар}}!!{{comment|Ж|Жеңилген матчтар}}!!{{comment|КГ|Киргизген голдор}}!!{{comment|ӨГ|Өткөргөн голдор}}!!жеңиштер %
|-
|{{nobr|{{flagicon|England}} [[Эрнест Мангнэлл]]}}
|1903—1912
| 373 || 202 || 76 || 95 || 700 || 476 || 54,16
|[[Футбол лигасынын Биринчи дивизиону|Биринчи дивизиондун]] 2&amp;nbsp;чемпиондук наамы, 1&amp;nbsp;[[Аңглия кубогу]], 2&amp;nbsp;[[Аңглия Суперкубогу]]
|-
|{{flagicon|Scotland}} [[Мэтт Басби|сэр Мэтт Басби]]
|1945—1969
| 1220 || 565 || 263 || 292 || 2286 || 1536 || 50,45
|[[Футбол лигасынын Биринчи дивизиону|Биринчи дивизиондун]] 5&amp;nbsp;чемпиондук наамы, 2&amp;nbsp;[[Аңглия кубогу]], 5&amp;nbsp;[[Аңглия Суперкубогу]], 1&amp;nbsp;[[УЕФА чемпиондор лигасы|Европа чемпиондор кубогу]]
|-
|{{flagicon|Scotland}} [[Томми Дохерти]]
|1972—1977
| 228 || 107 || 56 || 65 || 333 || 252 || 46,93
|1&amp;nbsp;[[Аңглия кубогу]]
|-
|{{flagicon|England}} [[Рон Аткинсон]]
|1981—1986
| 292 || 146 || 79 || 67 || 461 || 266 || 50,00
|2&amp;nbsp;[[Аңглия кубогу]], 1&amp;nbsp;[[Аңглия Суперкубогу]]
|-
|{{nobr|{{flagicon|Scotland}} [[Алекс Фергюсон|сэр Алекс Фергюсон]]}}
|1986-жылдан баштап
| 1397 || 829 || 322 || 246 || 2556 || 1249 || 59,34
|[[Аңглия Премьер-лигасы]]нын 12 чемпиондук наамы, 5 [[Аңглия кубогу]], 4 [[Футбол лигасынын кубогу|Лига Кубогу]], 10&amp;nbsp;[[Аңглия Суперкубогу]], 2 ;[[УЕФА чемпиондор лигасы]], 1 [[УЕФА кубок ээлеринин кубогу|Кубок ээлеринин кубогу]], 1 [[УЕФА Суперкубогу]], 1 [[Континенттер аралык футбол кубогу]], 1 [[Клубдук дүйнө чемпиондугу]]
|}

== Трофейлери ==
[[Файл:PalmaresManU.jpg|thumb|1999-жылы жеңип алган Премьер-лига чемпиодор кубогу, Европа чемпиондор кубогу жана Англия кубогу]]
{{Негизги макала|«Манчестер Юнайтед» ФК мезгилдеринин тизмеси}}


== Рекорддору ==

=== Командалык рекорддору ===

=== Оюнчулар рекорды ===

==== Эң көп матч ойногон оюнчулар тизмеси ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=40|№
!width=170|Аты
!width=100|Кезең
!width=100|Матчтар&lt;ref name=&quot;stretfordend_app&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html|title=The Top 100 appearance makers in competetive matches|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gyg5xr?url=http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
!width=100|Голдор&lt;ref name=&quot;stretfordend_goals&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html|title=All goalscorers in all competetive matches|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gz7Sdy?url=http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html|archivedate=2011-08-19|access-date=2014-10-11|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|1
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|Wales}} '''{{sortname|Райан|Гиггз|Райан Гиггз}}'''
|1991—
|'''880'''
|160
|-
|2
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Бобби|Чарльтон|Бобби Чарльтон}}
|1956—1973
|'''758'''
|249
|-
|3
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Билл|Фоулкс|Билл Фоулкс}}
|1952—1970
|'''688'''
|9
|-
|4
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Пол|Скоулз|Пол Скоулз}}
|1994—2011
|'''676'''
|150
|-
|5
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Гари|Невилл|Гари Невилл}}
|1992—2011
|'''602'''
|7
|-
|6
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Алекс|Степни|Алекс Степни}}
|1966—1978
|'''539'''
|2
|-
|7
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Ирландия}} {{sortname|Тони|Данн|Тони Данн}}
|1960—1973
|'''535'''
|2
|-
|8
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Ирландия}} {{sortname|Денис|Ирвин|Денис Ирвин}}
|1990—2002
|'''529'''
|33
|-
|9
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} {{sortname|Жо|Спенс|Жо Спенс}}
|1919—1933
|'''510'''
|168
|-
|10
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Шотландия}} {{sortname|Артур|Олбистон|Артур Олбистон}}
|1974—1988
|'''485'''
|7
|}

==== Эң көп гол киргизген оюнчулар тизмеси ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!width=40|№
!width=170|Аты
!width=100|Кезең
!width=100|Голдор&lt;ref name=&quot;stretfordend_goals&quot; /&gt;
!width=100|Матчтар&lt;ref name=&quot;stretfordend_app&quot; /&gt;
!width=90|Гол/матч
|-
|1
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}}{{sortname|Бобби|Чарльтон|Бобби Чарльтон}}
|1956—1973
|'''249'''
|758
|0,328
|-
|2
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Шотландия}} {{sortname|Денис|Лоу|Денис Лоу}}
|1962—1973
|'''237'''
|404
|0,587
|-
|3
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}}{{sortname|Жек|Роули|Жек Роули}}
|1937—1955
|'''211'''
|424
|0,498
|-
|4
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}}{{sortname|Деннис|Вайоллет|Деннис Вайоллет}}
|1953—1962
|'''179'''
|293
|0,611
|-
|4
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|Northern Ireland}} {{sortname|Жорж|Бест|Жорж Бест}}
|1963—1974
|'''179'''
|470
|0,381
|-
|6
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}}{{sortname|Жо|Спенс|Жо Спенс}}
|1919—1933
|'''168'''
|510
|0,329
|-
|7
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Уэльс}} {{sortname|Марк|Хьюз|Марк Хьюз}}
|1983—1986&lt;br /&gt;1988—1995
|'''163'''
|467
|0,349
|-
|8
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Уэльс}} '''{{sortname|Райан|Гиггз|Райан Гиггз}}'''
|1991—
|'''160'''
|880
|0,182
|-
|9
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}} '''{{sortname|Уэйн|Руни|Уэйн Руни}}'''
|2004—
|'''155'''
|328
|0,473
|-
|10
|align=&quot;left&quot;|{{желек|Нидерланддар}} {{sortname|Руд|ван Нистелрой|Руд ван Нистелрой}}
|2001—2006
|'''150'''
|219
|0,685
|-
|10
|align=&quot;left&quot;|{{flagicon|England}}{{sortname|Пол|Скоулз|Пол Скоулз}}
|1994—2011
|'''150'''
|676
|0,222
|}

== Эскертүүлөр ==
&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;height: 250px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;
== Адабияттар ==
{{refbegin}}
{{cite book |last1=Barnes |first1=Justyn |last2=Bostock |first2=Adam |last3=Butler |first3=Cliff |last4=Ferguson |first4=Jim |last5=Meek |first5=David |last6=Mitten |first6=Andy |last7=Pilger |first7=Sam |last8=Taylor |first8=Frank OBE |last9=Tyrrell |first9=Tom |title=The Official Manchester United Illustrated Encyclopedia |url=https://archive.org/details/officialmanchest0000andr |origyear=1998 |edition=3rd |year=2001 |publisher=Manchester United Books |location=London |isbn=0-233-99964-7 }}
{{cite book |first1=Sean |last1=Hamil |editor1-first=Simon |editor1-last=Chadwick |editor2-first=Dave |editor2-last=Arth |title=International Cases in the Business of Sport |url=https://archive.org/details/internationalcas0000unse |year=2008 |publisher=Butterworth-Heinemann |location=Oxford |isbn=978-0-7506-8543-6 |chapter=Case 9: Manchester United: the commercial development of a global football brand }}
{{cite book |last=Murphy |first=Alex |title=The Official Illustrated History of Manchester United |url=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |publisher=Orion Books |year=2006 |location=London |isbn=0-75287-603-1 }}
{{cite book |last1=Tyrrell |first1=Tom |last2=Meek |first2=David |title=The Hamlyn Illustrated History of Manchester United 1878–1996 |origyear=1988 |edition=5th |year=1996 |publisher=Hamlyn |location=London |isbn=0-600-59074-7 }}
{{cite book |last1=Bose |first1=Mihir |title=Manchester Disunited: Trouble and Takeover at the World's Richest Football Club |year=2007 |publisher=Aurum Press |location=London |isbn=1-84513-121-5 }}
* {{cite journal |last=Morgan |first=Steve |editor1-first=Ian |editor1-last=McLeish |year=2010 |month=March |title=Design for life |journal=Inside United |issue=212 |publisher=Haymarket Network |issn=1749-6497 }}
{{cite book |last=White |first=Jim |title=Manchester United: The Biography |url=https://archive.org/details/manchesterunited0000whit_w8i5 |year=2008 |publisher=Sphere |location=London |isbn=978-1-84744-088-4 }}
{{cite book |last=White |first=John |title=The United Miscellany |url=https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1 |origyear=2005 |edition=2nd |year=2007 |publisher=Carlton Books |location=London |isbn=978-1-84442-745-1 |page=[https://archive.org/details/unitedmiscellany0000whit_y9e1/page/11 11] }}
{{refend}}

[[Категория:Аңглия футбол клубдары]]</text>
      <sha1>klxvkxsclmcrd4uubxic9kaqkvgyc9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ала-Тоо аянты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49853</id>
    <revision>
      <id>651075</id>
      <parentid>650816</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2814" sha1="87ujqnpiaw7fotx1dvcy5715wndizty" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:40, 5 август 2026 (UTC)}}
{{Аянт
|Аталышы                                 = Ала-Тоо аянты
|Расмий аталышы                          = 
|Сүрөт                                   = Kyrgyz State Historical Museum, Ala Too Square, Bishkek, Kyrgyzstan.jpg
|Туурасы                                 = 280px
|Сүрөткө баяндама                        = 
|Өлкө                                    = [[Кыргызстан]]
|Шаар                                    = [[Бишкек]] 
|Район                                   = [[Биринчи май району]]
|Мурунку аталышы                         = 
|Аталышы кимдин урматына коюлган         = 
|Жакын жерде жайгашкан                   = 

|lat_dir                                 = N
|lat_deg                                 = 42
|lat_min                                 = 52
|lat_sec                                 = 46
|lon_dir                                 = E
|lon_deg                                 = 74
|lon_min                                 = 36
|lon_sec                                 = 58
|region                                  = KG-GB
|CoordScale                              = 2000

|Аймактык карта 1                        = Бишкек

|Викиказына                              = Ala-Too Square
}}
'''«Ала-Тоо» аянты''' - шаардын башкы салтанат аянты. А. Орозбеков - А. С. Пушкин - И. Раззаков - Киев көчөлөрү менен чектешет. Аянт аркылуу шаардагы ири көчөлөрдүн бири Чүй проспекти өтөт. Аянттын курулушу 1984-ж. [[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРинин]] жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгынын урматына бүткөрүлүп, анда 14-авторлору: арх. Г. П. Кутателадзе, И. Д. Кадырбеков, В. В. Лызенко, Н. Н. Уллас, А.Т. Горемыкин, А. М. Нежурин, Ю. А. Чубаров, И. К. Камбарбаев, И. И. Лихтеров.
== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Архитектура]]</text>
      <sha1>87ujqnpiaw7fotx1dvcy5715wndizty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651077</id>
      <parentid>651075</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="r97vlqq121gojkj40vjbf5v4trc1fxa" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:40, 5 август 2026 (UTC)}}
{{Аянт
|Аталышы                                 = Ала-Тоо аянты
|Расмий аталышы                          = 
|Сүрөт                                   = Kyrgyz State Historical Museum, Ala Too Square, Bishkek, Kyrgyzstan.jpg
|Туурасы                                 = 280px
|Сүрөткө баяндама                        = 
|Өлкө                                    = [[Кыргызстан]]
|Шаар                                    = [[Бишкек]] 
|Район                                   = [[Биринчи май району]]
|Мурунку аталышы                         = Ленин аянты
|Аталышы кимдин урматына коюлган         = 
|Жакын жерде жайгашкан                   = Ак үй, Панфилов паркы, [[Кыргыз Республикасынын Улуттук тарых музейи]]

|lat_dir                                 = N
|lat_deg                                 = 42
|lat_min                                 = 52
|lat_sec                                 = 46
|lon_dir                                 = E
|lon_deg                                 = 74
|lon_min                                 = 36
|lon_sec                                 = 58
|region                                  = KG-GB
|CoordScale                              = 2000

|Аймактык карта 1                        = Бишкек

|Викиказына                              = Ala-Too Square
}}
'''«Ала-Тоо» аянты''' - шаардын башкы салтанат аянты. А. Орозбеков - А. С. Пушкин - И. Раззаков - Киев көчөлөрү менен чектешет. Аянт аркылуу шаардагы ири көчөлөрдүн бири Чүй проспекти өтөт. Аянттын курулушу 1984-ж. [[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРинин]] жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгынын урматына бүткөрүлүп, анда 14-авторлору: арх. Г. П. Кутателадзе, И. Д. Кадырбеков, В. В. Лызенко, Н. Н. Уллас, А.Т. Горемыкин, А. М. Нежурин, Ю. А. Чубаров, И. К. Камбарбаев, И. И. Лихтеров.
== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Архитектура]]</text>
      <sha1>r97vlqq121gojkj40vjbf5v4trc1fxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз улуттук опера жана балет театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54231</id>
    <revision>
      <id>651071</id>
      <parentid>462945</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14596" sha1="htanmxp54mlwwsnuynnimlkhtzuiw29" xml:space="preserve">{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Абдылас Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театры
|Расмий аталышы             = 
|Сүрөт                      = Бишкек, театр Малдыбаева сверху.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = Театрдын имараты
|Мурунку аталышы            = Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театры
|Театрдын түрү              = Опера жана балет театры
|Негизделген                = 1926 (музыкалык-драмалык студия), 1942 (опера жана балет театры)
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = 
|Жанры                      = Опера, балет, классикалык музыка
|Аткаруу жайлары            = Чоң зал, Малахит залы
|Сыйлыктары                 = [[Ленин ордени]] (1939)

|Жайгашкан жери             = [[Бишкек]]
|Дареги                     = Ж. Абдрахманов көчөсү, 167
|Архитектуралык стиль       = Советтик неоклассицизм (ампир)
|Долбоордун автору          = 
|Архитектору                = [[Лабуренко Лев Игоревич]]
|Скульптору                 = [[Ольга Мануйлова]]
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 1950—1955
|Ачылган                    = 15-май 1955
|Оңдоо иштери               = 2017, 2019
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = Чоң зал — 853, Малахит залы — 200
|Макамы                     = Улуттук, академициялык, республикалык маанидеги архитектуралык эстелик
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = [[Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги]]
|Директору                  = [[Истамбаев Алмазбек]]
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = [[Нурматбек Полотов]]
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 42
|lat_min                    = 52
|lat_sec                    = 34
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 74
|lon_min                    = 36
|lon_sec                    = 33
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = Kyrgyz Opera and Ballet Theatre, Bishkek
}}
'''Абдылас Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театры — '''Кыргызстандагы жалгыз опера жана балет театры, Кыргыз музыкалык маданиятынын борбору. 1937-жылы Фрунзе шаарында Кыргыз мамлекеттик театрынын базасында музыкалык драма театры болуп уюшулган. Алгач опера спектаклдери кыргыз жана орус тилдеринде коюлган. 1942-жылы Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрына айланышы улуттук профессионал музыкалык искусствонун калыптанышында, өнүгүшүндө өзүнчө мектеп болгон. 

Адегенде «Алтын кыз» (1937), «Ажал ордуна» (1938) музыкалык драмалары коюлган. 1939-жылы театрда кыргыздын туңгуч улуттук операсы «[[Айчүрөк (опера)|Айчүрөк]]» (музыкасы [[В. Власов]], [[А. Малдыбаев]], [[В. Фере|В. Ференики]]; либреттосу [[Ж. Турусбеков]], [[К. Маликов]], [[Ж. Бөкөнбаев|Ж. Бөкөнбаевдики]], дирижёру [[В. Целиковский]], режиссёр [[Куттубаев Аманкул|А. Куттубаев]], сүрөтчүсү [[Я. Штоффер]]) коюлган. Кыргыздын профессионал музыкалык искусствосун өнүктүрүүдөгү театрдын алгачкы ийгиликтери 1939-жылы Кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүндө белгиленип, театр Ленин ордени менен сыйланган. 

1940-жылдарда театрда туңгуч кыргыз балеттери «Анар» (музыкасы В. Власов, В. Ференики; либреттосу К. Эшмамбетов, Н. Холфиндики, балетмейстери [[Николай Холфин|Н. Холфин]]), «Селкинчек» (1943, В. Власов, В. Фере), «Чолпон» (1944, 3-редакциясы 1958, В. Власов, В. Фере), улуттук опералары: «Токтогул» (1940, А. Веприк), «Элдин таалайы үчүн» (1941, В. Власов, В. Фере), «Патриоттор» (1941, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Манас» (1946, жаңы редакциясы 1966, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Элдин уулу» (1946, жаңы редакциясы 1966, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере) коюлган. 1950-жылдардан баштап театр репертуары жаңы чыгармалар менен байыган, анын ичинде «Көл боюнда» (1951, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Айдар менен Айша» (1952, А. Аманбаев, С. Германов), «Жаш жүрөктөр» (1953, М. Абдраев), «Токтогул» (1956, А. Малдыбаев, М. Абдраев), «Ак шумкар» (1957, С. Ряузов), «Мурат» (1959, Л. Книппер), «Жамила» (1961, М. Раухвергер), «Эненин жүрөгү» (1963, С. Германов), «Олжобай менен Кишимжан» (1965, М. Абдраев), «Алтын кыз» (1974, В. Власов, В. Фере), «Бороон алдында» (1972, М. Абдраев); музыкалык драмалар жана комедиялар: «Ким кантти» (1943, М. Абдраев, А. Аманбаев, А. Малдыбаев, А. Түлеев), «Бойдоктор» (1960, экинчи редакциясы 1974, А. Аманбаев), «Аста-секин, колукту» (1971, Н. Давлесов), балеттер: «[[Селкинчек]]» (1943, В. Власов, В. Фере), «[[Чолпон]]» (1944, 3-редакциясы 1958, М. Раухвергер), «Ала-Тоодо жаз» (1955, В. Власов, В. Фере), «Куйручук» (1960, К. Молдобасанов, Г. Окунев), «Саманчы жолу» (1975, К. Молдобасанов) бар. ошондой эле дүйнөлүк классикалык чыгармалар: «[[Евгений Онегин]]», «[[Ак куу көлү]]», «[[Уйкудагы сулуу]]» (П. Чайковский), «[[Борис Годунов]]» (М. Мусоргский), «[[Жизель]]» (А. Адан), «[[Чио-Чио-сан]]» (Ж. Пуччини), «Фауст» (Ш. Гуно), «[[Кармен]]» (Ж. Бизе), «[[Аида]]», «[[Отелло]]» (Ж. Верди), «[[Баядерка]]», «[[Дон Кихот]]» (Л. Минкус) ж. б. коюлган. 

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүндө чыгармачылык ийгиликтери үчүн театрга академиялык деген наам берилген (1959). 

Театрды калыптантырууга жана өнүктүрүүгө композитор: А. Малдыбаев, В. Власов, В. Фере, М. Абдраев, М. Раухвергер, К. Молдобасанов, Н. Давлесов; режиссёр: А. Куттубаев, В. Васильев; сүрөтчүлөр: Я. Штоффер, А. Арефьев, А. Молдокматов; дирижёрлор: В. Целиковский, Ш. Орозов, Р. Миронович, К. Молдобасанов, А. Жумахматов, Н. Давлесов; балетмейстерлер: Н. Түгөлов, К. Мадемилова; хормейстерлер: С. Юсупов, К. Алиев; либретточулар: А. Токомбаев, Ж. Турусбеков, К. Маликов, Ж. Бөкөнбаев, О. Сарбагышев, Н. Байтемиров ж. б.; ырчылар: С. Кийизбаева, А. Куттубаева, К. Иманкулова, И. Деркембаева, С. Бекмуратова, А. Малдыбаев, М. Эркимбаева, Г. Ахунбаева, С. Токтоналиев, Б. Миңжылкыев, Х. Мухтаров, Т. Сейталиев, К. Сартбаева, Н. Акрамова, М. Темирбеков, А. Тентимишев, Э. Молдокулова, Д. Жалгасынова, Э. Касымов ж. б.; бийчилер: Б. Бейшеналиева, У. Сарбагышев, Р. Чокоева, А. Токомбаева, Ч. Базарбаев, М. Асылбашев, Б. Алимбаев салым кошушкан. 20-кылымдын аягы — 21-кылымдын башында театрда дирижёрлор: Р. Осмоналиев, Ж. Каныметов (башкы дирижёр); режиссёрлор: О. Еркимбаева, И. Сартбаев (башкы режиссёр); балетмейстрлер: К. Сыдыков, А. Нуртазин (башкы балетмейстери); М. Шарафидинов (башкы сүрөтчүсү); К. Тиленчиев (башкы хормейстери); ырчылар: С. Чоткараева, К. Турапов, В. Портнова, К. Орузбаев, Э. Нурманбетова, С. Алмасбеков, А. Ибраев, Э. Асанкулова, Т. Жакшылыков, А. Алимбаева, С. Нураков, С. Жумашев, К. Кускаков; бийчилер А. Нуртазин, С. Түкбулатова, К. Сыдыков, М. Ласточкина, Д. Бийсеев, А. Ирсалиев, Р. Таирова, Б. Куттубаев, С. Куватова, К. Сулейманов, А. Ахмадалиева, А. Миңжылкыева, А. Рыскулов, Г. Жусупова, Д. Садыркулов, А. Төлөбаев ж. б. эмгектенишкен, эмгектенип жатышат. Театр хоруна ырчыларды даярдоочу студия (1956-жылы 26-июнда уюшулган) бар. 1996-жылы театрдын демилгеси менен «Бүбүсара Бейшеналиева атындагы балет искусствосунун эл аралык фестивалы» (2000, 2008); «Болот Миңжылкыев атындагы опера искусствосунун биринчи фестивалы» (2000) өткөрүлгөн. Эл аралык долбоорлордун алкагында коюлган спектаклдер да бар: В. А. Моцарт «Сыйкыр флейта» (2001, режиссёр Сечи Осбринк, Швеция), У. Гажибеков «Кёроглы» (2009, режиссёр Афлатун Нейматзаде, Азербайжан). Театрдын 1100 орундуу имараты кпассикалык стилде [ордердик системада, архитектор А. Лабуренко (П. Ивановдун катышуусу менен)] салынган. Залдын плафонундагы чыгармалар Г. Айтиевдин жетекчилиги менен жасалган. Фронтон үстүндөгү жана эки жагындагы скульптуралар О. Мануйловага таандык. Ички жана сырткы жасалгаларына кыргыздын оймо-чиймеси кеңири колдонулган. Театрда илимий конференция, семинар, кеңешме, түрдүү тарыхый даталарга арналган салтанаттуу жыйындар өткөрүлүп турат. Имарат 1955-жылдын 15-майында пайдаланууга берилген. Театрга 1978-жылы А. Малдыбаевдин ысмы, 2000-жылдын 14-сентябрында улуттук статусу ыйгарылган. Директорлору: С. Кийизбаева, А. Куттубаева, Ч. Базарбаев, М. Баялинов, Б. Осмонов, Т. Саламатов. 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Som-5-2.jpg|Здание театра на банкноте Киргизии 1994 годаSom-5-2.jpg|&lt;!--Здание театра на банкноте Киргизии 1994 года
&lt;/gallery&gt;
Театр имараты Бишкектеги Байтик жана Рыскулов көчөлөрүнүн кесилишинде жайгашкан .

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9


[[категория:Кыргыз опера жана балет театры| ]]</text>
      <sha1>htanmxp54mlwwsnuynnimlkhtzuiw29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыргыз улуттук филармониясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54233</id>
    <revision>
      <id>651051</id>
      <parentid>650810</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8292" sha1="7ppyepsx6bpzagbxd7ubnr0wc2ctfic" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:37, 5 август 2026 (UTC)}}
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.  
1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган. СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысмы берилген. Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө (1958) филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ж. б. ордендер жана медалдар менен сыйланган. 1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев ж. б. иштешкен. Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталууда. Кыргыз улуттук филармониянын 1200 орундуу чоң жана 320 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн. 2001 ж. филармонияга улуттук статусу берилген. Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар. Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 
[[Категория:Маданият]]
==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9</text>
      <sha1>7ppyepsx6bpzagbxd7ubnr0wc2ctfic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651052</id>
      <parentid>651051</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8757" sha1="bj1q7068i7umwtf7futq6ed72yd0x7y" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:37, 5 август 2026 (UTC)}}
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.  
1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган. СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысмы берилген. Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө (1958) филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ж. б. ордендер жана медалдар менен сыйланган. 1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев ж. б. иштешкен. Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталууда. Кыргыз улуттук филармониянын 1200 орундуу чоң жана 320 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн. 2001 ж. филармонияга улуттук статусу берилген. Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар. Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>bj1q7068i7umwtf7futq6ed72yd0x7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651054</id>
      <parentid>651052</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10988" sha1="b2ozwbm1a6spea5otc2m5ytuioehcww" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:37, 5 август 2026 (UTC)}}
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.  
1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган.  

СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.  

1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысымы берилген.  

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ордендер жана медалдар менен сыйланган.  

1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев иштешкен.  

Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталып келет Кыргыз улуттук филармониянын 1108 орундуу чоң жана 314 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн.  

2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.  

Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

== Имараты ==
1936-жылы элдик аспаптар оркестринин базасында түптөлгөн филармониянын узак жылдар бою өзүнүн концерттик залы болгон эмес. Концерттер «Комвуздун» залында, музыкалык мектепте, Дзержинский бульварындагы кичинекей залда жана Айыл чарба министрлигинин залында коюлуп келген. Жылдын жылуу мезгилинде концерттер Панфилов паркындагы Жайкы театрда өткөрүлгөн. Айланасы жашылдандырылган, ачык асман алдындагы бул театр 800 кишини батырган. Ал эми концертке кире албай калгандар да парк аллеяларында сейилдеп жүрүп, театрдан чыккан музыканы уга алышкан. Бул театрда Зара Долуханова, Рашид Бейбутов, Муслим Магомаев өңдүү залкарлардын гастролдору өткөн. Мында белгилүү тенор Александрович ырдап, «Березка» ансамбли бийлеген. Жайкы театрдын имараты «Ак үй» курулуп жатканда бузулган.

1980-жылы мамлекеттик филармониянын расмий имараты курулган, анын архитектору — А. Печёнкин. Ошондон бери Кыргызстандагы эң ири концерттик уюм 1 108 орундуу чоң залы жана 314 орундуу чакан орган залы бар имаратта жайгашкан. Филармониянын аппак фасады «Манас» архитектуралык-тарыхый комплексине карап жайгашкан.

Филоманиянын алдындагы аянтчада ХХ кылымдын айрым манасчыларынын бюсттары орун алган. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>b2ozwbm1a6spea5otc2m5ytuioehcww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651055</id>
      <parentid>651054</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11638" sha1="bw8nht332185ueypbiydxl9uae21jxn" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 14:37, 5 август 2026 (UTC)}}
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

1940-жылдан тартып филармнияга кыргыз эл акыны Токтогул Сатылгановдун ысымы ыйгарылган. 2001-жылдан тартып филармонияга улуттук макамы ыйгарылган. 

Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы Бишкек шаарынын көрүнүктүү жайларынын бири. Имараты ак мрамордон курулуп, чегилген жезден жасалган композициялар жана витраждар менен кооздолгон. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.  
1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган.  

СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.  

1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысымы берилген.  

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ордендер жана медалдар менен сыйланган.  

1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев иштешкен.  

Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталып келет Кыргыз улуттук филармониянын 1108 орундуу чоң жана 314 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн.  

2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.  

Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

== Имараты ==
1936-жылы элдик аспаптар оркестринин базасында түптөлгөн филармониянын узак жылдар бою өзүнүн концерттик залы болгон эмес. Концерттер «Комвуздун» залында, музыкалык мектепте, Дзержинский бульварындагы кичинекей залда жана Айыл чарба министрлигинин залында коюлуп келген. Жылдын жылуу мезгилинде концерттер Панфилов паркындагы Жайкы театрда өткөрүлгөн. Айланасы жашылдандырылган, ачык асман алдындагы бул театр 800 кишини батырган. Ал эми концертке кире албай калгандар да парк аллеяларында сейилдеп жүрүп, театрдан чыккан музыканы уга алышкан. Бул театрда Зара Долуханова, Рашид Бейбутов, Муслим Магомаев өңдүү залкарлардын гастролдору өткөн. Мында белгилүү тенор Александрович ырдап, «Березка» ансамбли бийлеген. Жайкы театрдын имараты «Ак үй» курулуп жатканда бузулган.

1980-жылы мамлекеттик филармониянын расмий имараты курулган, анын архитектору — А. Печёнкин. Ошондон бери Кыргызстандагы эң ири концерттик уюм 1 108 орундуу чоң залы жана 314 орундуу чакан орган залы бар имаратта жайгашкан. Филармониянын аппак фасады «Манас» архитектуралык-тарыхый комплексине карап жайгашкан.

Филоманиянын алдындагы аянтчада ХХ кылымдын айрым манасчыларынын бюсттары орун алган. 

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>bw8nht332185ueypbiydxl9uae21jxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651060</id>
      <parentid>651055</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Имараты */</comment>
      <origin>651060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14575" sha1="c6tqsdyxvdsjxkdqde2201k03x5cnwt" xml:space="preserve">[[Файл:Кыргызская государственная филармония им. Т. Сатылганова.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы «Манас» архитектуралык-тарыхый комплекси]]
[[Файл:Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы жана Манас айкели.jpg|thumb|220px|Филармониянын батыш тарабында Жаштар аллеясы жайгашкан]]
[[Файл:Бишкек, филармония сверху.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы аянча]]
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

1940-жылдан тартып филармнияга кыргыз эл акыны Токтогул Сатылгановдун ысымы ыйгарылган. 2001-жылдан тартып филармонияга улуттук макамы ыйгарылган. 

Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы Бишкек шаарынын көрүнүктүү жайларынын бири. Имараты ак мрамордон курулуп, чегилген жезден жасалган композициялар жана витраждар менен кооздолгон. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.  
1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган.  

СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.  

1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысымы берилген.  

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ордендер жана медалдар менен сыйланган.  

1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев иштешкен.  

Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталып келет Кыргыз улуттук филармониянын 1108 орундуу чоң жана 314 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн.  

2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.  

Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

== Имараты ==
1936-жылы элдик аспаптар оркестринин базасында түптөлгөн филармониянын узак жылдар бою өзүнүн концерттик залы болгон эмес. Концерттер «Комвуздун» залында, музыкалык мектепте, Дзержинский бульварындагы кичинекей залда жана Айыл чарба министрлигинин залында коюлуп келген. Жылдын жылуу мезгилинде концерттер Панфилов паркындагы Жайкы театрда өткөрүлгөн. Айланасы жашылдандырылган, ачык асман алдындагы бул театр 800 кишини батырган. Ал эми концертке кире албай калгандар да парк аллеяларында сейилдеп жүрүп, театрдан чыккан музыканы уга алышкан. Бул театрда Зара Долуханова, Рашид Бейбутов, Муслим Магомаев өңдүү залкарлардын гастролдору өткөн. Мында белгилүү тенор Александрович ырдап, «Березка» ансамбли бийлеген. Жайкы театрдын имараты «Ак үй» курулуп жатканда бузулган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://limon.kg/ru/news:64290 Limon.kg. Одно из лучших сооружений Бишкека- национальная филармония]&lt;/ref&gt;.

1980-жылы мамлекеттик филармониянын расмий имараты курулган, анын архитектору — А. Печёнкин. Ошондон бери Кыргызстандагы эң ири концерттик уюм 1 108 орундуу чоң залы жана 314 орундуу чакан орган залы бар имаратта жайгашкан. Филармониянын аппак фасады «Манас» архитектуралык-тарыхый комплексине карап жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Филоманиянын алдындагы аянтчада ХХ кылымдын айрым манасчыларынын бюсттары орун алган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (1).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (2).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (3).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (4).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Филармонияда өткөн иш-чаралар ==
Кыргыз Республикасынын Аялдар конгресси 2010-жылы Эл аралык аялдар күнүнө карата АКШнын 25 учкучун кабыл алган.

Филармонияда Кыргыз Республикасынын төрт президентинин кызматка киришип жатып ант берүү аземи өткөн (2000-жылы Аскар Акаев, 2010-жылы Роза Отунбаева&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/07/03/kyrgyzstan.president/index.html CNN. Otunbayeva inaugurated as Kyrgyz president]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hindustantimes.com/world/kyrgyzstan-sets-date-for-presidential-inauguration/story-Q3t4L2vQ4WJKhTr4kYEY8L.html HindustanTimes. Kyrgyzstan sets date for presidential inauguration]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rferl.org/a/Otunbaeva_Inaugurated_As_Kyrgyz_President_/2089698.html Radio Liberty. Otunbaeva Inaugurated As Kyrgyz President]&lt;/ref&gt;, 2011-жылы Алмазбек Атамбаев жана 2021-жылы Садыр Жапаров&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2021/01/21/v-bishkeke-neskolko-dnej-budut-perekryvat-ulitsy-iz-za-inauguratsii-sadyra-zhaparova/ Kloop. В Бишкеке несколько дней будут перекрывать улицы из-за инаугурации Садыра Жапарова]&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1417505?from=portal&amp;place=top1015 Акипресс. Как проходили инаугурации президентов Кыргызстана?]&lt;/ref&gt;.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=rrBAPSSOet8 YouTube. Мой Бишкек. Филармония им. Т. Сатылганова]{{ref-ru}}

[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>c6tqsdyxvdsjxkdqde2201k03x5cnwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651064</id>
      <parentid>651060</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17015" sha1="tlbyjfbp5k0ojrdg1rw4j9ehmezbiej" xml:space="preserve">{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Кыргыз улуттук филармониясы
|Расмий аталышы             = Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы
|Сүрөт                      = Kyrgyz National Philharmonic.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = 
|Мурунку аталышы            = 
|Театрдын түрү              = Филармония
|Негизделген                = 1936-жыл 29-октябрь
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = 
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = [[Бишкек]]
|Дареги                     = 
|Архитектуралык стиль       = брутализм
|Долбоордун автору          = Печёнкин А.
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 
|Ачылган                    = 
|Оңдоо иштери               = 
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = чоң залы — 1 108 &lt;br&gt; чакан залы — 314
|Макамы                     = улуттук
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = 
|Директору                  = 
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = 
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 42
|lat_min                    = 52
|lat_sec                    = 32
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 74
|lon_min                    = 34
|lon_sec                    = 39
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = Philharmonic, Bishkek
}}
[[Файл:Кыргызская государственная филармония им. Т. Сатылганова.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы «Манас» архитектуралык-тарыхый комплекси]]
[[Файл:Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы жана Манас айкели.jpg|thumb|220px|Филармониянын батыш тарабында Жаштар аллеясы жайгашкан]]
[[Файл:Бишкек, филармония сверху.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы аянча]]
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

1940-жылдан тартып филармнияга кыргыз эл акыны Токтогул Сатылгановдун ысымы ыйгарылган. 2001-жылдан тартып филармонияга улуттук макамы ыйгарылган. 

Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы Бишкек шаарынын көрүнүктүү жайларынын бири. Имараты ак мрамордон курулуп, чегилген жезден жасалган композициялар жана витраждар менен кооздолгон. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.    

1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган.  

СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.  

1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысымы берилген.  

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ордендер жана медалдар менен сыйланган.  

1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев иштешкен.  

Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталып келет Кыргыз улуттук филармониянын 1108 орундуу чоң жана 314 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн.  

2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.  

Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

== Имараты ==
1936-жылы элдик аспаптар оркестринин базасында түптөлгөн филармониянын узак жылдар бою өзүнүн концерттик залы болгон эмес. Концерттер «Комвуздун» залында, музыкалык мектепте, Дзержинский бульварындагы кичинекей залда жана Айыл чарба министрлигинин залында коюлуп келген. Жылдын жылуу мезгилинде концерттер Панфилов паркындагы Жайкы театрда өткөрүлгөн. Айланасы жашылдандырылган, ачык асман алдындагы бул театр 800 кишини батырган. Ал эми концертке кире албай калгандар да парк аллеяларында сейилдеп жүрүп, театрдан чыккан музыканы уга алышкан. Бул театрда Зара Долуханова, Рашид Бейбутов, Муслим Магомаев өңдүү залкарлардын гастролдору өткөн. Мында белгилүү тенор Александрович ырдап, «Березка» ансамбли бийлеген. Жайкы театрдын имараты «Ак үй» курулуп жатканда бузулган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://limon.kg/ru/news:64290 Limon.kg. Одно из лучших сооружений Бишкека- национальная филармония]&lt;/ref&gt;.

1980-жылы мамлекеттик филармониянын расмий имараты курулган, анын архитектору — А. Печёнкин. Ошондон бери Кыргызстандагы эң ири концерттик уюм 1 108 орундуу чоң залы жана 314 орундуу чакан орган залы бар имаратта жайгашкан. Филармониянын аппак фасады «Манас» архитектуралык-тарыхый комплексине карап жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Филоманиянын алдындагы аянтчада ХХ кылымдын айрым манасчыларынын бюсттары орун алган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (1).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (2).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (3).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (4).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Филармонияда өткөн иш-чаралар ==
Кыргыз Республикасынын Аялдар конгресси 2010-жылы Эл аралык аялдар күнүнө карата АКШнын 25 учкучун кабыл алган.

Филармонияда Кыргыз Республикасынын төрт президентинин кызматка киришип жатып ант берүү аземи өткөн (2000-жылы Аскар Акаев, 2010-жылы Роза Отунбаева&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/07/03/kyrgyzstan.president/index.html CNN. Otunbayeva inaugurated as Kyrgyz president]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hindustantimes.com/world/kyrgyzstan-sets-date-for-presidential-inauguration/story-Q3t4L2vQ4WJKhTr4kYEY8L.html HindustanTimes. Kyrgyzstan sets date for presidential inauguration]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rferl.org/a/Otunbaeva_Inaugurated_As_Kyrgyz_President_/2089698.html Radio Liberty. Otunbaeva Inaugurated As Kyrgyz President]&lt;/ref&gt;, 2011-жылы Алмазбек Атамбаев жана 2021-жылы Садыр Жапаров&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2021/01/21/v-bishkeke-neskolko-dnej-budut-perekryvat-ulitsy-iz-za-inauguratsii-sadyra-zhaparova/ Kloop. В Бишкеке несколько дней будут перекрывать улицы из-за инаугурации Садыра Жапарова]&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1417505?from=portal&amp;place=top1015 Акипресс. Как проходили инаугурации президентов Кыргызстана?]&lt;/ref&gt;.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=rrBAPSSOet8 YouTube. Мой Бишкек. Филармония им. Т. Сатылганова]{{ref-ru}}

[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>tlbyjfbp5k0ojrdg1rw4j9ehmezbiej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651065</id>
      <parentid>651064</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17514" sha1="h2j623eq9itteni57xhmthgysmsicyj" xml:space="preserve">{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Кыргыз улуттук филармониясы
|Расмий аталышы             = Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы
|Сүрөт                      = Kyrgyz National Philharmonic.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = 
|Мурунку аталышы            = 
|Театрдын түрү              = Филармония
|Негизделген                = 1936-жыл 29-октябрь
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри&lt;br&gt;фольклор тобу&lt;br&gt;темир комузчулар ансамбли
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = [[Бишкек]]
|Дареги                     = Бишкек, Чүй пр., 253
|Архитектуралык стиль       = брутализм
|Долбоордун автору          = Печёнкин А.
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 
|Ачылган                    = 1980-жыл
|Оңдоо иштери               = 
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = чоң залы — 1 108 &lt;br&gt; чакан залы — 314
|Макамы                     = улуттук
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = [[Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги|Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги]]
|Директору                  = Осмонов Кыргызбай Арапбаевич
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = 
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 42
|lat_min                    = 52
|lat_sec                    = 32
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 74
|lon_min                    = 34
|lon_sec                    = 39
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = Philharmonic, Bishkek
}}
[[Файл:Кыргызская государственная филармония им. Т. Сатылганова.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы «Манас» архитектуралык-тарыхый комплекси]]
[[Файл:Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы жана Манас айкели.jpg|thumb|220px|Филармониянын батыш тарабында Жаштар аллеясы жайгашкан]]
[[Файл:Бишкек, филармония сверху.jpg|thumb|220px|Филармониянын алдындагы аянча]]
'''Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы''' — кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамлекеттик мекеме&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/73-99/edition/324887/kg Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 29-январындагы №42 токтому менен бекитилген &quot;Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы&quot; мамлекеттик мекемесинин уставы.]&lt;/ref&gt;. 

1940-жылдан тартып филармнияга кыргыз эл акыны Токтогул Сатылгановдун ысымы ыйгарылган. 2001-жылдан тартып филармонияга улуттук макамы ыйгарылган. 

Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы Бишкек шаарынын көрүнүктүү жайларынын бири. Имараты ак мрамордон курулуп, чегилген жезден жасалган композициялар жана витраждар менен кооздолгон. 

== Тарыхы ==
1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, [[Туманов, Ыбырай|Ы. Туманов]], Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев ж. б.) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган жана ошол эле жылы концерттик топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган.    

1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере дайындалган. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри ж. б. түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен.  

1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган.  

СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.  

1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысымы берилген.  

1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар ордендер жана медалдар менен сыйланган.  

1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, 3. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, арт. Г. Валиуллина, 3. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев иштешкен.  

Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталып келет Кыргыз улуттук филармониянын 1108 орундуу чоң жана 314 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин ж. б. чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн.  

2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар.  

Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, 3. Үсөнбаев (2010-жылдан). 

== Имараты ==
1936-жылы элдик аспаптар оркестринин базасында түптөлгөн филармониянын узак жылдар бою өзүнүн концерттик залы болгон эмес. Концерттер «Комвуздун» залында, музыкалык мектепте, Дзержинский бульварындагы кичинекей залда жана Айыл чарба министрлигинин залында коюлуп келген. Жылдын жылуу мезгилинде концерттер Панфилов паркындагы Жайкы театрда өткөрүлгөн. Айланасы жашылдандырылган, ачык асман алдындагы бул театр 800 кишини батырган. Ал эми концертке кире албай калгандар да парк аллеяларында сейилдеп жүрүп, театрдан чыккан музыканы уга алышкан. Бул театрда Зара Долуханова, Рашид Бейбутов, Муслим Магомаев өңдүү залкарлардын гастролдору өткөн. Мында белгилүү тенор Александрович ырдап, «Березка» ансамбли бийлеген. Жайкы театрдын имараты «Ак үй» курулуп жатканда бузулган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://limon.kg/ru/news:64290 Limon.kg. Одно из лучших сооружений Бишкека- национальная филармония]&lt;/ref&gt;.

1980-жылы мамлекеттик филармониянын расмий имараты курулган, анын архитектору — А. Печёнкин. Ошондон бери Кыргызстандагы эң ири концерттик уюм 1 108 орундуу чоң залы жана 314 орундуу чакан орган залы бар имаратта жайгашкан. Филармониянын аппак фасады «Манас» архитектуралык-тарыхый комплексине карап жайгашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Филоманиянын алдындагы аянтчада ХХ кылымдын айрым манасчыларынын бюсттары орун алган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (1).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (2).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (3).jpg
Файл:Бишкек, фотошкола, Чуйский проспект, 253, архитектурные детали (4).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Филармонияда өткөн иш-чаралар ==
Кыргыз Республикасынын Аялдар конгресси 2010-жылы Эл аралык аялдар күнүнө карата АКШнын 25 учкучун кабыл алган.

Филармонияда Кыргыз Республикасынын төрт президентинин кызматка киришип жатып ант берүү аземи өткөн (2000-жылы Аскар Акаев, 2010-жылы Роза Отунбаева&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/07/03/kyrgyzstan.president/index.html CNN. Otunbayeva inaugurated as Kyrgyz president]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hindustantimes.com/world/kyrgyzstan-sets-date-for-presidential-inauguration/story-Q3t4L2vQ4WJKhTr4kYEY8L.html HindustanTimes. Kyrgyzstan sets date for presidential inauguration]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rferl.org/a/Otunbaeva_Inaugurated_As_Kyrgyz_President_/2089698.html Radio Liberty. Otunbaeva Inaugurated As Kyrgyz President]&lt;/ref&gt;, 2011-жылы Алмазбек Атамбаев жана 2021-жылы Садыр Жапаров&lt;ref&gt;[https://kloop.kg/blog/2021/01/21/v-bishkeke-neskolko-dnej-budut-perekryvat-ulitsy-iz-za-inauguratsii-sadyra-zhaparova/ Kloop. В Бишкеке несколько дней будут перекрывать улицы из-за инаугурации Садыра Жапарова]&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1417505?from=portal&amp;place=top1015 Акипресс. Как проходили инаугурации президентов Кыргызстана?]&lt;/ref&gt;.

==Колдонулган адабияттар==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=rrBAPSSOet8 YouTube. Мой Бишкек. Филармония им. Т. Сатылганова]{{ref-ru}}

[[Категория:Маданият]]</text>
      <sha1>h2j623eq9itteni57xhmthgysmsicyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеймс Жойс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105592</id>
    <revision>
      <id>651032</id>
      <parentid>545138</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4612" sha1="p6aquz8r1491ek0e9dhaxoptb6ci09j" xml:space="preserve">[[Файл:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|Жеймс Жойс (1918).]]
'''Жеймс Огастин Алоишес Жойс''' ([[Англис тили|англ.]] James Augustine Aloysius Joyce; [[1882|1882-жыл]] 2-февраль — [[1941|1941-жыл]] 13-январь) — [[Ирландия|ирландиялык]] роман, кыска аңгеме жазуучу жана акын болгон&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ellmann|first=Richard|date=1982|title=James Joyce |url=https://archive.org/details/jamesjoyce00rich|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-503103-4}}&lt;/ref&gt;. Ал заманбап авангардга салым кошкон, 20-кылымдын эң таасирдүү жана маанилүү жазуучуларынын бири деп эсептелет.
[[Файл:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|left|''Dubliners'', 1914]]

Жойс &quot;[[Улисс]]&quot; (англ. Ulysses, 1922) чыгармасы менен таанымал болгон. Анда Гомердин &quot;Одиссеясындагы&quot; эпизоддор бир нече адабий стилдер менен эриш-аркак жүрөт, балким бул аң сезимдин эң көрүнүктүү агымы болушу ыктымал. Башка белгилүү чыгармаларына &quot;[[Дублиндиктер]]&quot; (англ. Dubliners, 1914) кыскача аңгемелер жыйнагы, &quot;[[Сүрөтчүнүн жаш кезиндеги портрети]]&quot; (англ. A Portrait of the Artist as a Young Man, 1916) жана &quot;[[Финнеганды эскерүү]]&quot; (англ. Finnegans Wake, 1939) романдары кирет. Анын башка китептери үч поэзиялык чыгарманы, бир пьесаны, кез-кезде жазып жүргөн журналистикалык материалдарын жана жарык көргөн каттарды камтыйт.

Жойс [[Дублин|Дублиндин]] Ратгар жергесиндеги Брайтон аянты 41 дарегинде төмөн көздөй кеткен жакта орто чарбалуу үй-бүлөдө жарык дүйнөгө келген. Бул апасы төрөлгөн Теренур жергесинен жарым мил алыстыкта жайгашкан. Мыкты студент болгон Жойс христиан бир туугандар иштеткен О'Коннелл мектебине барган. Андан кийин атасынын аракечтигине жана күтүлбөгөн каржы маселелерине карабастан Клонгоус, Белведер иезуит мектептеринде өзгөчөлөнгөн. Ал Дублин университет коллежине тапшырган.

1904-жылы 20 жаштарында Жойс өнөктөшү (кийинчерээк жубайы) Нора Барнакл менен Европа континентине биротоло эмграциялап кеткен. Алар Триестеде, Парижде жана Цюрихте жашашкан. Өмүрүнүн көбүн чет өлкөдө өткөрсө да Жойстун ойдон чыгарылган ааламы Дублинге негизделип, ошол кезде ошол жердеги жакын үй-бүлө мүчөлөрү, душмандары жана достору сыяктуу каармандар менен толукталган. Атап айтканда &quot;Улисс&quot; дал эле ошол шаардын көчөлөрүндөгү жана сейил бактарындагы окуяларды чагылдырат. &quot;Улисс&quot; жарыкка чыккандан кийин көп өтпөй Жойс бул жагдай боюнча &quot;Өзүм үчүн мен ар дайым Дублин жөнүндө жазам, анткени мен Дублиндин жүрөгүнө бара алган болсом, анда мен дүйнөдөгү бардык шаарлардын жүрөгүнө бара алам. Мында ааламдагы бардык нерсе камтылган&quot; деген.

==  Өмүр таржымалы ==

== Чыгармалары ==

== Булактар ==

{{DEFAULTSORT:Жойс, Жеймс}}
[[Категория:Ирландия жазуучулары]]
[[Категория:Ирланд жазуучулары]]
[[Категория:Ирландия]]
[[Категория:Туулгандар 1882-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 1941-жылы]]</text>
      <sha1>p6aquz8r1491ek0e9dhaxoptb6ci09j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Испан империясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121484</id>
    <revision>
      <id>651025</id>
      <parentid>648679</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 28 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24858" sha1="tnil8btbq0p0p2uw19rk8upputayhs0" xml:space="preserve">'''Испан империясы''' ({{Lang-es|Imperio Español}}; {{Lang-la|Imperium Hispanicum}}) тарыхта '''Испан Монархиясы''' ({{Lang-es|Monarquía Hispánica}}) жана '''Католик Монархиясы''' ({{Lang-es|Monarquía Católica}}&lt;ref&gt;{{Cite book|title=España y los españoles en los tiempos modernos|last=Fernández Álvarez|first=Manuel|publisher=[[University of Salamanca]]|year=1979|page=128|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;) катары таанылып тарыхтагы эң ири империялардын бири болгон. 15-кылымдын аягынан 19-кылымдын башына чейин Испания Жаңы Дүйнөнүн чет-жакасындагы эбегейсиз аймакты, &quot;Индия&quot; деп атап алган ({{Lang-es|Las Indias}}). [[Америка]], [[Филиппин|Филиппиндин]] [[Азия]] архипелагын жана [[Европа]], [[Африка]] жана [[Океания|Океаниядагы]] аймактарын контролдогон. Ал эми 16-жана 17-кылымдарда көпчүлүк күчтүү империялардын бири болгон.  &lt;ref&gt;https://www.history.org/foundation/journal/spring13/spanish.cfm{{Жеткиликсиз шилтеме|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Испания империясы &quot;күн батпай турган империя &quot; деп аталып, 18-кылымда эң жогорку деңгээлге жеткен.   &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=2S-dDgAAQBAJ&amp;pg=PT13&amp;lpg=PT13&amp;dq=fray+francisco+de+ugalde+imperio#v=onepage&amp;q=fray%20francisco%20de%20ugalde%20imperio&amp;f=false|title=Seablindness: How Political Neglect Is Choking American Seapower and What to Do About It|last=Cropsey|first=Seth|date=2017-08-29|publisher=Encounter Books|isbn=9781594039164|language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Тарыхый мамлекет
| аталыш = Испан Империясы
| расмий аталыш = ({{lang-es|Imperio Español}})
| мартаба = [[империя]]
| гимн = ''[[Испаниянын гимни|«Marcha Real»]]''
| желек = Flag of Cross of Burgundy.svg
| герб = Full Ornamented Royal Coat of Arms of Spain (1761-1868 and 1874-1931).svg 
| карта = Location of the Spanish Empire.png
| өлчөм =
| түшүндүрмө =
| негизделген = 1492
| жоюлган = 1976
| ураан = '''«Plus Ultra»''' 
| борбор = [[Мадрид]] (1561—1601) &lt;br&gt; [[Вальядолид]] (1601—1606) &lt;br &gt; [[Мадрид]] (1606—1898)
| шаарлар = 
| тил = [[Испан тили]]
| акча бирдиги = [[реал]], [[песета]]
| аянт = 20 000 000 км² (1790 жыл)
| калк = 60 млн (1790 жылга карата [[Жер|Жердин]] 6% калкы)
| башкаруу формасы = өздүк уния ([[Габсбургтар]]) &lt;br&gt; [[монархия|абсолюттук монархия]] ([[Бурбондор]], [[Савойлор]]) &lt;br&gt; [[президенттик республика]] 1873—1874 &lt;br&gt; [[республика|президенттик парламенттик республика]] (1931—1939)
| сулале = [[Габсбургдар]], [[Бурбондор]], [[Савойлор]]
| башкаруучулардын_даражасы = ''Король''
| ажо = 
| башкарган_жылы = 
| ажо = 
| башкарган_жылы = 
| дин =[[Католицизм]]
| чейин = 
| кийин = 
}}

[[Категория:Испания]]
[[Категория:Тарых]]

== Шилтемелер ==

=== Кошумча маалыматтар ===
{{Notelist}}

=== Библиография ===
{{Div col}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5FhCnQEACAAJ|title=Philippine History: Political, Social, Economic|last=Alip|first=Eufronio Melo|year=1964|ref=harv}}
*{{Cite book|title=The Early History of Greater Mexico|url=https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm|last=Altman|first=Ida|last2=Cline|first2=Sarah|last3=Javier Pescador|first3=Juan|date=2003|publisher=Pearson|location=Upper Saddle River, NJ|pages=[https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm/page/321 321]–322|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/worldhistoryofwa00arch|title=World History of Warfare|last=Archer|first=Christon|publisher=University of Nebraska|year=2002|isbn=978-0-8032-4423-8|location=Lincoln, NE|ref=harv|display-authors=etal}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kRhygUNmg4UC|title=Don Diego Colón, almirante, virrey y gobernador de las Indias|last=Arranz Márquez|first=Luis|publisher=CSIC|year=1982|isbn=978-84-00-05156-3|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Rough guide to Southeast Asia|url=https://archive.org/details/southeastasia0000unse_c3z3|last=Atiyah|first=Jeremy|date=2002|publisher=Rough Guide|isbn=978-1858288932|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=837Hw5QgdWgC|title=La América española y la América portuguesa: siglos XVI-XVIII|last=Bennassar|first=Bartolomé|publisher=Akal|year=2001|isbn=978-84-7600-203-2|language=Spanish|ref=harv|author-link=Bartolomé Bennassar}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC&amp;lpg=PA120&amp;dq=&amp;pg=PA120#v=onepage&amp;q=&amp;f=true|title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference|last=Burbank|first=Jane|last2=Cooper|first2=Frederick|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-0-691-12708-8|pages=120–121|ref=harv}}
*{{Cite book|title=The First America: Spanish Monarchy, Creole Patriots, and the Liberal State, 1492-1866|url=https://archive.org/details/firstamericaspan0000dabr|last=Brading|first=D.A.|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0521447966|location=Cambridge|ref=harv|author-link=David Brading}}
*{{Cite book|url=https://archive.org/details/minersmerchantsi0000brad|title=Miners and Merchants in Bourbon Mexico, 1763-1810|last=Brading|first=D.A.|date=1971|publisher=Cambridge University|isbn=978-0521102070|location=New York|ref=harv|author-link=David Brading|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Civilization and Capitalism, 15th-18th century|last=Braudel|first=Fernand|date=1984|publisher=Collins|volume=3 volumes|location=London|ref=harv|orig-year=1979}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/palaceforkingbue0000brow|title=A Palace for a King. The Buen Retiro and the Court of Philip IV|last=Brown|first=Jonathan|last2=Elliott|first2=John Huxtable|publisher=Yale University Press|year=1980|isbn=978-0-300-02507-1|location=New Haven|ref=harv|url-access=registration}}
*{{Cite book|title=The King's Coffer: Proprietors of the Spanish Florida Treasury 1565–1702|url=https://archive.org/details/kingscofferpropr0000bush|last=Bushnell|first=Amy|publisher=University Presses of Florida|year=1981|isbn=978-0-8130-0690-1|location=Gainesville, Florida|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bq2DZpHvPkkC#v=onepage&amp;q&amp;f=true|title=Historia general de América Latina|last=Carrera Damas|first=Germán|publisher=UNESCO|year=1999|isbn=978-92-3-303151-7|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=nbp7AAAAQBAJ&amp;pg=PT55&amp;lpg=PT55&amp;dq=factor+overseer+accountant+treasurer+spanish#v=onepage&amp;q=factor%20overseer%20accountant%20treasurer%20spanish&amp;f=false|title=Moctezuma's Children: Aztec Royalty under Spanish Rule, 1520–1700|last=Chipman|first=Donald E.|publisher=University of Texas Press|year=2005|isbn=978-0-292-78264-8|edition=Individual e-book (no page numbers)|location=Austin, Texas|ref=harv|access-date=22 October 2013}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4ouNv6ZaRZQC|title=Las capitulaciones colombinas|last=Diego-Fernández Sotelo|first=Rafael|publisher=El Colegio de Michoacán A.C.|year=1987|isbn=978-968-7230-30-6|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spain of the Catholic Monarchs, 1474–1520|url=https://archive.org/details/spainofcatholicm0000edwa|last=Edwards|first=John|publisher=Blackwell|year=2000|isbn=978-0-631-16165-3|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/empiresofatlanti00john|title=Empires of the Atlantic World: Britain and Spain in America 1492-1830|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=2006|location=New Haven|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Spain and Its World, 1500-1700|url=https://archive.org/details/spainitsworld1500000elli|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=1989|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Count-Duke of Olivares: the statesman in an age of decline|url=https://archive.org/details/countdukeofoliva0000elli|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Yale University Press|year=1986|isbn=9780300033908|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/imperialspain1460000elli|title=Imperial Spain, 1469-1716|last=Elliott|first=J.H.|publisher=New American Library|year=1977|location=New York|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lcv7a0tM7XgC|title=La utopía de América: teoría, leyes, experimentos|last=Fernández Herrero|first=Beatriz|publisher=Anthropos Editorial|year=1992|isbn=978-84-7658-320-3|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Borneo|url=https://archive.org/details/borneo0000fran|last=Frankham|first=Steven|date=2008|publisher=Footprint|isbn=978-1906098148|series=Footprint Handbooks|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=smJvSuwZbn4C|title=El sello y registro de Indias: imagen y representación|last=Gómez Gómez|first=Margarita|publisher=Böhlau Verlag Köln Weimar|year=2008|isbn=978-3-412-20229-3|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=1dPIXTZ3xJkC|title=Estudios sobre la historia colonial de hispanoamérica|last=Góngora|first=Mario|year=1998|isbn=978-956-11-1381-7|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The End of Iberian Rule on the American Continent, 1770-1830|last=Hamnett|first=Brian|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1316626634|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish Empire in America|url=https://archive.org/details/spanishempireina0000chha|last=Haring|first=Clarence|publisher=Oxford University Press|year=1947|location=New York|ref=harv|author-link=Clarence Haring}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4DWBNjs8iwEC|title=Historia general de España y América|publisher=Ediciones Rialp|year=1992|isbn=978-84-321-2102-9|volume=10|language=Spanish|ref={{harvid|Historia general de España|1992}}}}
* {{Cite book|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/85282#page/12/mode/1up|title=Political essay on the kingdom of New Spain containing researches relative to the geography of Mexico|last=von Humboldt|first=Alexander|date=1 January 1811|publisher=Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown ... and H. Colburn ...|isbn=9780665185465|language=en|ref=harv|via=Biodiversity Library}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=NS1vAAAAMAAJ|title=Culture and history: occasional notes on the process of Philippine becoming|last=Joaquin|first=Nick|publisher=Solar|year=1988|isbn=978-971-17-0633-3|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spain14691714soc00kame|title=Spain 1469–1714. A Society of Conflict|last=Kamen|first=Henry|date=2005|publisher=Pearson Longman|isbn=978-0-582-78464-2|edition=third|location=London|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/empirehowspainbe00kame|title=Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763|last=Kamen|first=Henry|publisher=HarperCollins|year=2003|isbn=978-0-06-093264-0|location=New York|ref=harv|author-link=Henry Kamen|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00paul|title=The rise and fall of the great powers: economic change and military conflict from 1500 to 2000|last=Kennedy|first=Paul M|date=2017|publisher=William Collins|isbn=9780006860525|location=London|ref=harv|orig-year=1988}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=uW5gQgAACAAJ|title=The Basque history of the world|last=Kurlansky|first=Mark|publisher=Walker|year=1999|isbn=978-0-8027-1349-0|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=dlY7Lg5p9A4C#v=onepage&amp;q=&amp;f=true|title=Los títulos históricos|last=Lagos Carmona|first=Guillermo|publisher=Editorial Andrés Bello|year=1985|language=Spanish|oclc=320082537|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/earlylatinameric00lock|title=Early Latin America|last=Lockhart|first=James|last2=Schwartz|first2=Stuart B.|date=1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23344-6|location=New York|ref=harv|author-link=James Lockhart (historian)|author-link2=Stuart B. Schwartz}}
* {{Cite book|title=Bourbon Spain, 1700-1808|url=https://archive.org/details/bourbonspain17000000lync|last=Lynch|first=John|date=1989|isbn=978-0-631-19245-9|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/malaymuslimshist0000mcam|last=McAmis|first=Robert Day|date=2002|publisher=Eerdmans|isbn=978-0802849458|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Church and State in Latin America: A History of Politico-Ecclesiastical Relations|url=https://archive.org/details/churchstateinlat0000mech|last=Mecham|first=J. Lloyd|publisher=University of North Carolina Press|year=1966|edition=revised|location=Chapel Hill|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/philipii00geof|title=Philip II|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Little, Brown|year=1978|isbn=978-0-316-69080-5|location=Boston|ref=harv}}
*{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=jlJPsVc8UvQC|title=La proyección europea de la monarquía hispánica|last=Ruiz Martín|first=Felipe|publisher=Editorial Complutense|year=1996|isbn=978-84-95983-30-5|language=Spanish|ref=harv}}
* {{Cite book|title=A History of Brunei|url=https://archive.org/details/historyofbrunei0000saun|last=Saunders|first=Graham|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-0700716982|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q61T1fs_K4wC&amp;lpg=PA58&amp;pg=PA37#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=El cuarto viaje de Cristóbal Colón y los orígenes de la provincia de Costa Rica|last=Sibaja Chacón|first=Luis Fernando|publisher=EUNED|year=2006|isbn=978-9968-31-488-6|language=Spanish|ref=harv}}
*{{Cite book|title=Silver, Trade, and War: Spain and America in the Making of Early Modern Europe|url=https://archive.org/details/silvertradewarsp0000stei|last=Stein|first=Stanley J.|last2=Stein|first2=Barbara H.|publisher=Johns Hopkins University|year=2000|location=Baltimore|ref=harv}}
*{{Cite book|title=El día que España derrotó a Inglaterra : de cómo Blas de Lezo, tuerto, manco y cojo, venció en Cartagena de Indias a la otra &quot;Armada Invencible&quot;|last=Victoria|first=Pablo|date=2005|publisher=Áltera|isbn=9788489779686|edition=1st|location=Barcelona|language=spanish|ref=harv}}
{{div col end|2}}

== Андан ары окуу ==
{{Div col}}
* {{Cite book|title=The History of Portugal|url=https://archive.org/details/historyofportuga0000ande|last=Anderson|first=James Maxwell|publisher=Greenwood|year=2000|isbn=978-0-313-31106-2|location=Westport, Connecticut|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Cambridge illustrated atlas of warfare: Renaissance to revolution|last=Black|first=Jeremy|publisher=Cambridge University|year=1996|isbn=978-0-521-47033-9|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Portuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640|url=https://archive.org/details/portuguesetradei0000boya|last=Boyajian|first=James C.|publisher=Johns Hopkins University|year=2007|isbn=978-0-8018-8754-3|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/mediterraneanthe01brau|title=The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II|last=Braudel|first=Fernand|publisher=Berkeley, Calif. : University of California Press|year=1972|ref=harv}}
*  {{Cite book|title=Painting in Spain: 1500–1700|url=https://archive.org/details/paintinginspain10000brow|last=Brown|first=Jonathan|publisher=Yale University Press|year=1998|isbn=978-0-300-06472-8|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Golden Age of Spain, 1516–1659|last=Dominguez Ortiz|first=Antonio|publisher=Oxford University Press.|year=1971|isbn=978-0-297-00405-9|location=Oxford|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/oldworldnew1492100elli|title=The Old World and The New|last=Elliott|first=J.H.|publisher=Cambridge [Eng.] University Press|year=1970|location=Cambridge|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Crown and Clergy in Colonial Mexico, 1759-1821|last=Farriss|first=N.M.|publisher=Athlone Press|year=1968|location=London|ref=harv|author-link=Nancy Farriss}}
* {{Cite book|title=Commercial Relations Between Spain and Spanish America in the Era of Free Trade, 1778-1796|url=https://archive.org/details/commercialrelati0000fish|last=Fisher|first=John|year=1985|location=Liverpool|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spaininamerica0000gibs|title=Spain in America|last=Gibson|first=Charles|date=1966|publisher=Harper and Row|location=New York|ref=harv|author-link=Charles Gibson (historian)|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/aztecsunderspani00gibs|title=The Aztecs Under Spanish Rule|last=Gibson|first=Charles|date=1964|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/eighteenthcentur00rich|title=The Eighteenth-Century Revolution in Spain|last=Herr|first=Richard|date=1958|location=Princeton, N.J.|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
*  {{Cite book|title=Spain, Europe and the Atlantic: Essays in Honour of John H. Elliott|last=Kagan|first=Richard L.|last2=Parker|first2=Geoffrey|date=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52511-4|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Philip of Spain|last=Kamen|first=Henry|date=1998|publisher=Yale University|isbn=978-0-300-07800-8|location=New Haven|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Asia in the Making of Europe|last=Lach|first=Donald F.|last2=Van Kley|first2=Edwin J.|publisher=University of Chicago|year=1994|isbn=978-0-226-46734-4|location=Chicago|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Spain Under the Hapsburgs|url=https://archive.org/details/spainunderhabsbu0001john_o3o9|last=Lynch|first=John|date=1964|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish American Revolutions, 1808-1826|last=Lynch|first=John|date=1983|location=New York|ref=harv}}
*  {{Cite book|url=https://archive.org/details/spainsempireinne008|title=Spain's Empire in the New World: The Role of Ideas in Institutional and Social Change|last=MacLachlan|first=Colin M.|publisher=University of California Press|year=1988|location=Berkeley|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/search.php?query=Spanish%20%20Merriman|title=The Rise of the Spanish Empire in the Old World and the New|last=Merriman|first=Roger Bigelow|year=1918|location=New York|ref=harv|author-link=Roger Bigelow Merriman}}
* {{Cite book|url=https://www.questia.com/library/3767770/historical-dictionary-of-the-spanish-empire-1402-1975|title=Historical Dictionary of the Spanish Empire, 1402–1975|last=Olson|first=James S.|year=1992|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Enlightenment, governance, and reform in Spain and its empire, 1759–1808|last=Paquette|first=Gabriel B|date=17 January 2008|publisher=Palgrave Macmillan 2008|isbn=978-0230300521|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Thirty Years' War|url=https://archive.org/details/thirtyyearswar0000unse_x8w7|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-12883-4|edition=2nd|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Army of Flanders and the Spanish Road, 1567–1659; the logistics of Spanish victory and defeat in the Low Countries' Wars|url=https://archive.org/details/armyofflanderssp0000park|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1972|isbn=978-0-521-08462-8|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Dutch revolt|url=https://archive.org/details/dutchrevolt0000park|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-8014-1136-6|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The General Crisis of the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/generalcrisisofs0000unse_r7a6|last=Parker|first=Geoffrey|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16518-1|location=New York|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Spanish Seaborne Empire|url=https://archive.org/details/spanishseabornee0000parr_j1b8|last=Parry|first=J.H.|publisher=University of California Press|year=1966|isbn=978-0-520-07140-7|location=Berkeley|ref=harv|author-link=J.H. Parry}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/spainriseoffirst0000rams|title=Spain: The Rise of the First World Power|last=Ramsey|first=John Fraser|publisher=University of Alabama Press|year=1973|isbn=978-0-8173-5704-7|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite book|title=Interpreting Spanish Colonialism: Empires, Nations, and Legends|date=2005|publisher=University of New Mexico Press|editor-last=Schmidt-Nowara|editor-first=Christopher|location=Albuquerque, NM|ref=harv|editor-last2=Nieto Phillips|editor-first2=John M.}}
*{{Cite book|title=Apogee of Empire: Spain and New Spain in the Age of Charles III, 1759-1789|last=Stein|first=Stanley J.|last2=Stein|first2=Barbara H.|publisher=Johns Hopkins University|year=2003|location=Baltimore|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Philip IV and the Government of Spain|url=https://archive.org/details/philipivgovernme0000stra|last=Stradling|first=R. A.|date=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-32333-8|location=Cambridge|ref=harv}}
* {{Cite book|title=A Nation upon the Ocean Sea: Portugal's Atlantic Diaspora and the Crisis of the Spanish Empire, 1492–1640|url=https://archive.org/details/nationuponoceans0000stud|last=Studnicki-Gizbert|first=Daviken|date=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803911-2|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Rivers of Gold: The Rise of the Spanish Empire 1490–1522|url=https://archive.org/details/riversofgoldrise0000thom|last=Thomas|first=Hugh|date=2004|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson|isbn=978-0-297-64563-4|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Slave Trade; The History of the Atlantic Slave Trade 1440–1870|url=https://archive.org/details/slavetradethehis0000unse|last=Thomas|first=Hugh|date=1997|publisher=Papermac|isbn=978-0-333-73147-5|location=London|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/bettycrockersnew00bett_2|title=An Economic History of Spain|last=Vicens Vives|first=Jaime|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|year=1969|edition=3rd revised|location=Princeton|ref=harv|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=History of the World, Part II: The last five hundred years|date=1984|publisher=Hamlyn Publishing|isbn=978-0-517-43644-8|editor-last=Wright|editor-first=Esmond|edition=third|location=New York|ref=harv}}
{{div col end|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Iberian Resources Online китепканасы, Стэнли Г. Пейн ''Испания жана Португалиянын тарыхы,'' 1-том 13 Ch &quot;&quot; Испан Империясы &quot;] 
* [https://web.archive.org/web/20100905000812/http://sonic.net/~doretk/ArchiveARCHIVE/NATIVE%20AMERICAN/TheMestizo-Mexicano-Indi.html АКШдагы Mestizo-Mexicano-Indian History] 
* [https://web.archive.org/web/20061203063044/http://www.knmetv.org/programming/villadeabq.php3 Документалдуу фильм, ''Вилла де Альбукерке''] 
* [https://web.archive.org/web/20091026235404/http://es.geocities.com/coloniasesp/ Акыркы испан колониялары] (in Spanish) 
* Francisco José Calderón Vázquez (2008), Фронтерас, идентификацияланган, бири-бирине карама-каршы келген. Los Presidios Españoles en el Norte Africano (испан тилинде), ISBN &lt;bdi&gt; Francisco José Calderón Vázquez (2008),  &lt;/bdi&gt; Francisco José Calderón Vázquez (2008), түпнускадан архивделген 2009-жылдын 14-февралында 
* Конгресстин китепканасында [http://international.loc.gov/intldl/drakehtml/rbdkhome.html Сэр Фрэнсис Дрейктин Kraus коллекциясында] испандык колониализм жөнүндө алгачкы материалдар камтылган.</text>
      <sha1>tnil8btbq0p0p2uw19rk8upputayhs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бхимрао Рамжи Амбедкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122226</id>
    <revision>
      <id>651041</id>
      <parentid>548499</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7587" sha1="sk2wldhdibnjqfrawmhqzoth351qv20" xml:space="preserve">[[Файл:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|right|B. R. Ambedkar]]
'''Бхимрао Рамжи Амбедкар''' ({{тил|en|Bhimrao Ramji Ambedkar}}) (14 апрель 1891 - 6 декабрь 1956), ошондой эле '''Dr. Babasaheb Ambedkar''', [[индия]]лык юрист, экономист, саясатчы жана коомдук реформатор болгон, Далит Буддисттик кыймылына дем берген жана кол тийгис адамдарга (Далиттерге) карата социалдык басмырлоого каршы үгүт жүргүзгөн. Ал ошондой эле аялдардын укуктарын жана эмгекти колдогон. Ал көзкарандысыз Индиянын биринчи мыйзам жана юстиция министри, Индиянын Конституциясынын архитектору жана Индия Республикасынын негиздөөчүсү болгон.&lt;ref&gt;[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |accessdate=2020-11-08 |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, &amp; Facts | Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |ref=harv |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor=Donald S. Lopez, Jr.}}&lt;/ref&gt;

1956-жылы ал 600000 колдоочулары менен Буддизмди кабыл алып, Далиттерди массалык түрдө которууну демилгелеген. Индияда Буддизмди жандандырган. Амбедкар Наваяна буддисттеринин арасында бодхиссатва жана Майдария катары каралат.&lt;ref&gt;https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Christopher Queen|editor=Steven M. Emmanuel|title=A Companion to Buddhist Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=P_lmCgAAQBAJ |year=2015|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-119-14466-3|pages=529–531}}&lt;/ref&gt;

1990-жылы Индиянын эң жогорку жарандык сыйлыгы болгон Бхарат Ратнага көзү өткөндөн кийин Амбедкар ыйгарылган. Амбедкардын мурасы популярдуу маданиятта көптөгөн эстеликтерди жана сүрөттөрдү камтыйт. Коомдук-саясий реформатор катары Амбедкардын мурасы азыркы Индияга терең таасирин тийгизген.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=Barbara R. |url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement |publisher=Zed Books |year=1986 |isbn=9780862324605 |pages=11–14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&amp;pg=PA13 |archive-date=29 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keer |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |publisher=Popular Prakashan |year=1990 |isbn=9788171542376 |page=61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&amp;pg=PA61 |archive-date=30 July 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

Амбедкар 2012-жылы History TV18 жана CNN IBN тарабынан уюштурулган сурамжылоонун жыйынтыгында &quot;Улуу Индия&quot; деп табылган.&lt;ref&gt;https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949&lt;/ref&gt;

Амбедкар Джаянти (Ambedkar туулган күнү) - Индияда гана эмес, бүткүл дүйнө жүзүндө белгиленүүчү 14-апрелде белгиленүүчү жыл сайын өткөрүлүүчү фестиваль. Амбедкар Джаянти бүткүл Индияда расмий мамлекеттик майрам катары белгиленет.&lt;ref&gt;http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405042913/http://ccis.nic.in/WriteReadData/CircularPortal/D2/D02est/12_6_2015_JCA-2-19032015.pdf |date=5 April 2015 }} Ambedkar Jayanti from ccis.nic.in on 19 March 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance &amp; Pension&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in&lt;/ref&gt; Бириккен Улуттар Уюму 2016, 2017 жана 2018-жылдары Амбедкар Джаянти майрамдаган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=en|accessdate=2020-11-08|archivedate=2019-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html}}&lt;/ref&gt;

== Эскертмелер ==
{{Эскертмелер}}
{{Stub}}
[[Категория:Саясат таануу]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Философтор‎]]
[[Категория:Дин]]</text>
      <sha1>sk2wldhdibnjqfrawmhqzoth351qv20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Beach Boys</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123643</id>
    <revision>
      <id>651030</id>
      <parentid>545701</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6163" sha1="pnx2yaeoxl04obponhwi6rzpb4zcg5p" xml:space="preserve">[[Файл:The_Beach_Boys_concierto.jpg|thumb|The Beach Boys (2008)]]
[[Файл:Sullivan Beach Boys.jpg|thumb|right|The Beach Boys (1964)]]

'''Beach Boys'''- [[Америкалыктар|Америка]] [[Рок-музыка|рок]] [[Музыка|тобу]] 1961-жылы негизделген.

== Тарых ==
Дүйнөдөгү эң мыкты вокалдык топтордун бири деп эсептелген Beach Boys үч бир тууган, аталаш агасы жана мектептеги достору түзгөн топ катары &quot;Pendletones&quot; аталышындагы музыканы баштаган. 1961-жылы &quot;Surfin&quot; ыры менен биринчи хитин жараткан топ биринчи жолу сахнага 1961-жылы 8-декабрда [[Лос-Анжелес|Los Angeles]] шаарында [[Buddy Holly]] эскерген концерт менен чыгышты. 1959-жылы авиакырсыкта каза болгон.

1964-жылы топтун жетекчиси [[Brian Wilson]] психологиялык көйгөйлөрдөн улам топ менен гастролдорду токтотуп, Beach Boys студиясынын ишин уланткан.

1966-жылга чейин 11 альбомго кол коюп, топ 1966-жылы дүйнөдөгү эң мыкты альбом деп эсептелген &quot;Pet Sounds&quot; альбомун жасап, [[The Beatles|Битлздин]] тактысын солкулдаткан (Brian Wilson бул үчүн 3 ар башка студияда иштеген 6 айга альбом). 1967-жылы Brian Wilson [[Рок-музыка|рок]] дүйнөсүн солкулдаткан альбомго даярдана баштады. Бирок, топтун мүчөлөрүнүн кысымынан жана Brian Wilsonun психологиялык көйгөйлөрүнөн улам, &quot;Smile&quot; деп аталган бул альбом аягына чыкпай калган.

Ушул күндөн баштап, Битлздин жетекчилиги астында, башка музыкалык топтор psychedelic доорго киришип, Beach Boys 60-жылдардагы Doo-Woop вокалдык түзүлүшүн дагы деле болсо өз музыкасында сактап калышкан, ошентип, популярдуулугун жоготкон топ, төмөндөп кетти. 1968-жылы алардын [[Capitol Records]] менен келишими бузулган. 1969-жылы, топтун ударниги [[Dennis Wilson]] [[Sharon Tate]] дин өлтүрүүчүсү [[Charles Manson]] менен мамиле түзүп жатат деген имиштер топтун башын ооруткан.

== Дискография ==

=== Студиялык альбомдор ===
&lt;div style=&quot;font-size:95%; column-count:2;&quot;&gt;
* ''[[Surfin’ Safari]]'' (1962)
* ''[[Surfin’ U.S.A.]]'' (1963)
* ''[[Surfer Girl]]'' (1963)
* ''[[Little Deuce Coupe]]'' (1963)
* ''[[Shut Down Volume 2]]'' (1964)
* ''[[All Summer Long]]'' (1964)
* ''[[The Beach Boys’ Christmas Album]]'' (1964)
* ''[[The Beach Boys Today!]]'' (1965)
* ''[[Summer Days (And Summer Nights!!)]]'' (1965)
* ''[[Beach Boys’ Party!]]'' (1965)
* ''[[Pet Sounds]]'' (1966)
* ''[[Smiley Smile]]'' (1967)
* ''[[Wild Honey]]'' (1967)
* ''[[Friends (The Beach Boys)|Friends]]'' (1968)
* ''[[20/20]]'' (1969)
* ''[[Sunflower]]'' (1970)
* ''[[Surf’s Up]]'' (1971)
* ''[[Carl and the Passions: „So Tough”|Carl And The Passions: &quot;So Tough&quot;]]'' (1972)
* ''[[Holland]]'' (1973)
* ''[[15 Big Ones]]'' (1976)
* ''[[The Beach Boys Love You]]'' (1977)
* ''[[M.I.U. Album]]'' (1978)
* ''[[L.A. (Light Album)]]'' (1979)
* ''[[Keepin' The Summer Alive]]'' (1980)
* ''[[The Beach Boys (альбом)|The Beach Boys]]'' (1985)
* ''[[Still Cruisin’]]'' (1989)
* ''[[Summer In Paradise]]'' (1992)
* ''[[Stars And Stripes Vol. 1]]'' (1996)
* ''[[That’s Why God Made The Radio]]'' (2012)
&lt;/div&gt;

== Kитептер ==

* {{cite book|title=Heroes and Villains: The True Story of the Beach Boys|url=https://archive.org/details/heroesvillainstr0000gain|last=Gaines|first=Steven S.|publisher=Da Capo Press|year=1995|isbn=0-306-80647-9|location=|coauthors=}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/beachboys0000holc|title=The Beach Boys: The Definitive Diary of America's Greatest Band on Stage and in the Studio|last=Badman|first=Keith|publisher=Backbeat Books|year=2004|isbn=0-8239-3643-0|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/beachboys0000holc|title=The Beach Boys|last=Holcomb|first=Mark|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=0-8239-3643-0|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|title=Brian Wilson And The Beach Boys: How Deep Is The Ocean?|url=https://archive.org/details/brianwilsonbeach0000will|last=Williams|first=Paul|publisher=Omnibus Press|year=2003|isbn=0-7119-9103-0|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|title=Inside the Music of Brian Wilson: The Songs, Sounds and Influences of the Beach Boys' Founding Genius|url=https://archive.org/details/insidemusicofbri0000lamb|last=Lambert|first=Philip|publisher=Continuum|year=2007|isbn=0-8264-1876-7|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/wouldntitbenice00char|title=Wouldn't It Be Nice: Brian Wilson and the Making of the Beach Boys' Pet Sounds (The Vinyl Frontier series)|last=Granata|first=Charles L. Granata|publisher=Chicago Review Press|year=2003|isbn=1-55652-507-9|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|title=Pet sounds|url=https://archive.org/details/petsounds0000fusi|last=Fusilli|first=Jim|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2005|isbn=0-8264-1670-5|location=|authorlink=|coauthors=}}
* {{cite book|title=The Beach Boys|url=https://archive.org/details/beachboys0000prei_y0q8|last=Preiss|first=Byron|publisher=Ballantine Books|year=1979|isbn=0-345-27398-2|location=|authorlink=|coauthors=}}

== Тышкы шилтемелер ==

* http://thebeachboys.com

[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>pnx2yaeoxl04obponhwi6rzpb4zcg5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Махмуд Жалал Баяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126321</id>
    <revision>
      <id>651036</id>
      <parentid>643401</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40901" sha1="3yevzjdqwe609c764jglc4cf2ief48o" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер|ысымы=Махмуд Жалал Баяр|иш баштоо убагы=[[22-май]] [[1950-жыл]]ы|атасы=Абдуллах Фехми-эфенди|жубайы=Решиде Баяр|каза болгон жылы=1986|каза болгон жери=[[Стамбул|Ыстанбул]], [[Түркия]]|туулган жери=Умурбей, [[Осмон империясы]]&lt;br&gt;(Бүгүнкү Бурса или, [[Түркия]])|туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|Туулган датасы=[[16-май]] [[1883-жыл]]|иш аяктоо убагы_2=[[25-январь]] [[1939-жыл]]ы|иш баштоо убагы_2=[[25-октябрь]] [[1937-жыл]]ы|иш аяктоо убагы=[[27-май]] [[1960-жыл]]ы|андан кийинки инсан_2=[[Махмуд Рефик Сайдам]]|расмий ысымы={{lang-tr|Mahmud Celâl Bayar}}|андан кийинки инсан=[[Жамал Гүрсел]]|андан мурунку инсан_2=[[Исмет Инөнү]]|андан мурунку инсан=[[Исмет Инөнү]]|президент_2=[[Исмет Инөнү]]|кызматы_2=3-чү [[Түркиянын Премьер-министри]]|дини=[[Сүннөтөр]]|туулганда берилген ысымы=Махмуд Желяледдин|партиясы=[[Демократиялык партиясы]]|кол тамгасы=Celâl Bayar Signature.svg|кызматы=3-чү [[Түркиянын Президенти]]|өлкө=[[Түркия]]|балдары=уулу Тургат; кыздар Рефии жана Нилүфер|сүрөтү=Mahmut Celâl Bayar.jpg}}

'''Махмуд Жалалиддин &quot;Жалал&quot; Баяр''' ({{Lang-tr|Mahmut Celâleddin &quot;Celâl&quot; Bayar}}; [[16-май]] [[1883|1883-ж.]] — [[22-август]] [[1986|1986-ж.]])&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ja80AQAAIAAJ|title=Etniki Eterya'dan günümüze Ege'nin Türk kalma savaşı|author=Kutay, C.|date=1980|publisher=Boğaziçi Yayınları|access-date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygefQ5C2QUUC|title=Mithat Cemâl Kuntay|author1=Göktürk, H.İ.|author2=Kuntay, M.C.|date=1987|publisher=Kültür ve Turizm Bakanlığı|isbn=9789751700902|access-date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt; — түрк саясий ишмери, экономисти жана мамлекеттик ишмери, Түркиянын үчүнчү президенти (1950-1960), мурда өлкөнүн премьер-министри болгон.

== Алгачкы жылдар ==
[[Файл:Mahmud Djelal.jpg|thumb|Жаш Жалалиддин]]
Баяр 1883-жылы 16-майда Бурсанын Гемлик айылындагы Умурбей деген жерде туулган&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|title=The History of Turkey|author=Frank W. Thackeray|author2=John E. Findling|publisher=Greenwood Press|year=2001|location=Westport, CT|display-authors=etal|access-date=|archive-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115112047/https://www.questia.com/read/100998104/the-history-of-turkey|dead-url=yes}}{{dl|date=July 2021}}&lt;/ref&gt;. Анын атасы Абдуллах Фехми-эфенди - диний лидер жана мугалим, [[Орус-түрк согуштары (17–19-к.)|1877-1878-жылдардагы орус-түрк согушунда]] болгарлар мусулман калкын этникалык тазалоодон кийин мухажир катары [[Болгария]]нын Лома шаарынан көчүп кеткен. Агалары Бехзат менен Асим эле. Мектептен кийин алгач Гемлик сотунда жана Зираат Банкасында катчы болуп иштеген. Андан кийин 1906-жылы Бурсадагы Deutsche Orientbank банкында иштеген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}&lt;/ref&gt;

== Саясий мансабы ==

==== БПКда ====
1907-жылы Баяр Биримдик жана Прогресс комитетинин ({{lang-tr|«İttihad Terakki Cemiyeti»}}; БПК) Бурсадагы официалдуу эмес бөлүмүнө кирген.&lt;ref name=&quot;Tccb&quot;&gt;{{cite web|title=Cumhurbaşkanlarımız|url=http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|website=www.tccb.gov.tr|publisher=TC Cumhurbaşkanlığı|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203500/http://www.tccb.gov.tr/sayfa/cumhurbaskanlarimiz/celal_bayar/|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt; [[Жаш түрктөр революциясы (1908)|Жаш Түрк төңкөрүшүнөн]] кийин Экинчи Конституциялык доор жарыялангандан кийин, Анадолуда союздук инфраструктураны уюштуруу боюнча көрсөтмөлөр менен уюмдун жаңы курулган жергиликтүү бөлүмүнүн башкы катчысы болуп кызмат кылган.

Баяр 31-Март окуясында Махмуд Шевкет Пашанын Аракет Армиясы менен кошулуу ниети менен Бурсада союздук милиция түздү. Ал Муданьяга чейин жеткен, бирок ага чейин көтөрүлүш басылган. Андан кийин 1911-жылы Союз жана Прогресстин [[Измир]]деги бөлүмүн негиздеген. Баяр «''Halkın doğru''» (Элге Акыйкат) деп аталган уюмду жана БПКнын оозун түзүп, Тургут Алп деген каймана ат менен БПКты жактаган макалаларды жазган. Ал 1913-жылкы Осмон төңкөрүшүнүн катышуучусу болгон жана согуш министри Назым пашанын өлтүрүлүшүнө күбө болгон.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}&lt;/ref&gt;

Финансы чөйрөлөрү менен жакшы байланышта болгон Баяр Unionist Millî İktisat (Улуттук Экономика) саясаттарында маанилүү роль ойногон. Ал Атайын Уюмдун мүчөсү болгон жана 1914-жылы Осмон гректерин көчүп кетүүгө мажбурлоо үчүн Эшреф Сенжер Кушчубашы менен бирге аларды өлтүрүп, тоноого катышкан.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present and Collective Violence Against the Armenians, 1789–2009|title-link=Denial of Violence|last1=Göçek|first1=Fatma Müge|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-933420-9|page=208|quote=The SO member—and later Turkish president—Celal Bayar was appointed the local CUP responsible clerk; he collaborated with Kuşçubaşı in plunder, arson, and murder to scare the Greek Rum into fleeing from the region.|author1-link=Fatma Müge Göçek}}&lt;/ref&gt; Ал Шимендифер кесиптик мектебинин Измир кыздар лицейин ачууну демилгелеген. Басмаханедеги мектеп жана Измирде китепкана. Баяр Измирде жайгашкан [[:en:Altay_S.K.|Altay S.K]] спорт клубунун түзүлүүсүндө да маанилүү роль ойногон.

==== Эгемендүүлүк үчүн согуш ====
Осмондуктар үчүн [[Биринчи дүйнөлүк согуш|1-дүйнөлүк согушту]] аяктаган Мудрос келишиминен кийин Измир Аскердик Сотунда согуш кылмышкери катары соттолуп акталды. Бирок союздаш күчтөр ок атышууга карабастан Осмон мамлекетинин аймагына карай жылышын уланта бергенде, «Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri» ({{Lang-ky|Улуттук Укук Биримдиктерин Коргоо}}) деп аталган түрдүү улутчул уюмдар түзүлө баштаган. Баяр Измир Redd-i İlhak Cemiyeti ({{Lang-ky|Аннексияны жокко чыгаруу бирикмеси}}) жана ''İzmir'' Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti ({{Lang-ky|Осмондук Измирди коргоо бирикмеси}}) түздү. Баяр Измирди союздаштардын басып алганы тууралуу кептерди угуп, анын аты Константинополдогу Эркиндик жана Келишим өкмөтүнүн камакка алуу тизмесинде экенин билгенден кийин тоого качып кеткен. Измир басып алынгандан кийин Сөке аймагындагы улуттук каршылык көрсөтүүчүлөр менен кызматташкан. Каршылык көрсөткөн тарапта гректерге каршы Айдын согушуна катышкан. Балыкесир Конгрессинин [tr] чечими менен Акхисар фронттук полкунун командачылыгына дайындалган.

Баяр 1919-жылдагы шайлоодо Сарухандын (бүгүнкү Маниса) депутаты болуп Осмон парламентине шайланып, сарайдын союздаштардын басып алууларына кайдыгерлигин айыптаган баяндамаларды жасады. Константинополду басып алгандан кийин Анкарага качып, [[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Паша]] менен Түркиянын көз карандысыздык кыймылына кошулган. Жолдо Анзавур козголоңу Бурсага коркунуч келтиргендиктен, Мустафа Кемал козголоңчуларды кайтаруу үчүн Баярдан Бурсада калуусун өтүнөт. Ал кыска мөөнөткө Жашыл Армия Уюмунун жана Түркия Коммунисттик партиясынын, Мустафа Кемал тарабынан Түркиянын Коммунисттик партиясынын таасирине каршы туруу үчүн негиздеген фокус коммунисттик партиясынын мүчөсү болгон.

Жаңы түзүлгөн [[Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушу|Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушунда]] [[Бурса]]нын депутаты болду.&lt;ref&gt;Celal Bayar, ''Kayseri Cezaevi Günlüğü'', [[Yapı Kredi Yayınları]], 1999. {{ISBN|975-363-952-X}}.&lt;/ref&gt; Ошол эле жылы ал экономика министринин орун басары болуп иштеген жана 1921-жылдын 27-февралында экономика министри болуп дайындалган. Черкес Этемдин көтөрүлүшүндө сүйлөшүү комиссиясын жетектеген. 1922-жылы Баяр Исмет Инөнүнүн кеңешчиси катары Лозанна тынчтык конференциясында түрк делегациясынын мүчөсү болгон.

==== Бир партиялуу мезгил ====
[[Файл:Atatürk_ve_Celâl_Bayar.jpg|thumb|[[Мустафа Кемаль Ататүрк|Мустафа Кемел Ататүрк]] жана Баяр 1937-жылы 12-ноябрда]]
Баяр 1923-жылдагы шайлоодо Анадолу жана Румелинин Улуттук Укуктарын Коргоо Биримдигине (АРУУКБ) мүчө болуп шайланып, парламентте Измирдин депутаты болгон. АРУУКБ көп узабай өзүн Жумурияттык Элдик партиясы (ЖЭП) деп атады жана 1913-жылы КОКП баштаган бир партиялуу мамлекетти улантты. 1924-жылы 6-мартта Желал Баяр биржа куруу жана отурукташуу министри болуп дайындалды (1924-жылдын 7-июлуна чейин).&lt;ref name=&quot;Franz760&quot;&gt;Erhard Franz: &quot;Biographien führender Persönlichkeiten des öffentlichen Lebens. Bayar, Mahmut Celâl&quot;, in: Klaus-Detlev Grothusen (Hrg.): &quot;Türkei. Südosteuropa-Handbuch. Band IV&quot;, Vandenhoeck &amp; Ruprecht, Göttingen 1985 {{ISBN|3-525-36204-8}}, p. 760.&lt;/ref&gt; Баяр бул мезгилде Мустафа Кемалдын жакын чөйрөсүндө болушунун натыйжасында режимдин экономикалык саясатын аныктоодо таасирдүү болгон. Заманбап жана мамлекет тарабынан колдоого алынган капитализмдин саясаты жүргүзүлдү. 1924-жылы 26-августта Ататүрк Баярга улуттук банкты түзүүнү тапшырган, натыйжада Түркиянын боштондук согушуна колдоо көрсөтүү үчүн Индиядагы мусулмандар жөнөткөн алтын куймаларын капитал катары пайдаланып, Анкарада Иш банкы&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State|url=https://archive.org/details/turkeyislamistsd0000atas|last=Atasoy|first=Yildiz|date=29 July 2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857718334|pages=[https://archive.org/details/turkeyislamistsd0000atas/page/53 53]|language=en}}&lt;/ref&gt; негизделген. Ашар салыгы жоюлуп, жер бөлүштүрүлүп, Тешвик-и Санайи Кануну (Ыктыярдуу Өнөр мыйзамы) кабыл алынган, темир жол курулушу ылдамдатылган жана Борбордук банк түзүлгөн. 1929-жылдагы [[Улуу Токуроо]]нун кесепеттери бул «либералдык» саясаттын статизм менен алмаштырылышына себеп болгон.

Экономика министри болуп турганда (1932-1937-жылдары) Баяр статизмдин алдыңкы жактоочуларынын бири болгон. Баяр [[этатизм]]ди улутчул жана капиталисттик экономиканы түзүүнүн эффективдүү куралы катары түшүнгөн. Баяр экономика министри болуп турганда мамлекет тарабынан экономикага регулятивдик кийлигишүүлөрдүн көбөйүшү жана индустриялаштыруунун жогорку деңгээли байкалды. Ушул максатта биринчи беш жылдыктын өнөр жай планы кабыл алынган. Сүмербанк жана Этибанк сыяктуу мекемелер индустриялаштырууну каржылоо үчүн түзүлгөн. Улутташтыруу, протекционисттик экономикалык саясат жана көптөгөн мамлекеттик монополиялар түзүлдү. Бирок [[Исмет Инөнү]] мындан да катаал мамлекетчиликти жактап, анын экономикалык саясаты менен толук макул боло алган эмес. 

1937-жылы 1-ноябрда Ататүрк Инөнү өкмөттөн кеткенден кийин Баярды Түркиянын 9-өкмөтүнүн Премьер-министри кылып дайындаган. Баяр өкмөтү учурунда статистикалык мамилени уланткан Денизбанк мыйзамы кабыл алынып, бир нече улутташтыруулар жасалган. Бирок өкмөттүн курамында да, экономикалык саясатта да олуттуу өзгөрүү болгон жок. Ал Ататүрк каза болуп, 1938-жылы Инөнү президент болгондон кийин (Түркиянын 10-өкмөтү) премьер-министрлик кызматын уланткан. Инөнү менен болгон пикир келишпестиктер аны 1939-жылдын 25-январында премьер-министрликтен кетишине алып келди. Инөнү менен Баярдын ортосундагы атаандаштык түрк тарыхындагы эң маанилүү атаандаштыктын бири болуп калды.

==== Демократиялык партиянын түзүлүшү ====
[[Файл:President_Inonu_and_PM_Bayar.jpg|thumb|[[Исмет Инөнү]] жана Баяр 1938-ж]]
[[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушта]] Баярдын саясий ишмердүүлүгү чектелген; ал парламенттин мучелугуне кайра шайланса да, министрлер кабинетинен качкан. 1943-жылдан кийин ал өкмөткө орточо оппозицияга өткөн.

Экинчи дүйнөлүк согуштун бүтүшү демократиянын глобалдык толкунун алып келип, Инөнү Баяр жактаган эки статизм версиясынын ортосундагы бир партиялуу режимде бийлик күрөшүн кайрадан баштады. 1945-жылдагы бюджет мыйзамына добуш берүү учурунда ЖЭПтин администрациясына каршылык көрсөтүү; Шүкрү Саражуулу өкмөтүнүн жети айлык бюджети үчүн өткөрүлгөн добуш берүүдө Баяр, Аднан Мендерес, Фуат Көпрүлү, Рефик Коралтан жана Эмин Сазак бюджетке каршы добуш беришти. Партиянын ичиндеги бөлүнүү 1945-жылдын 7-июнунда Баяр, Мендерес, Коралтан жана Көпрүлү ЖЭПтин парламенттик тобунун төрагалыгына «Партиянын уставына жана айрым мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү» өтүнүчү менен кайрылганда айкыныраак болгон. төрт кол менен. Кол койгондордон башка өлкөдө жана партияда саясий либералдаштырууну талап кылган бул демилгени ЖЭПтин Борбордук кеңешинин мүчөлөрү бир добуштан четке какты. 1945-жылдын 21-сентябрында ЖЭП Кеңеши бир добуштан Көпрүлү менен Мендерести партиядан, бир аз убакыттан кийин Коралтанды чыгарды. Баяр 1945-жылы сентябрда депутаттык, 1945-жылы декабрда ЖЭПтен кеткен. 1946-жылдын 7-январында төртөө Демократиялык партияны (ДП) негиздеп, Баяр партиянын башчысы болуп шайланган.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=68}}&lt;/ref&gt; Демократиялык партиянын программасында экономикалык саясатка, саясий демократиялаштырууга, бюрократиянын күчүн төмөндөтүүгө, жеке демилгени кубаттоого, статизм принцибин сактоого Баяр стилиндеги мамилелер көрсөтүлгөн.

1946-жылдагы шайлоодо ДП ЖЭПке салыштырмалуу ийгиликке жетишип, 62 депутатты шайлаган. Баяр да Ыстанбулдан депутат болуп шайланган. 1946-1950-жылдары оппозициянын лидери катары ал өзүнүн мурдагы партиясына кээде катаал оппозицияны жетектеген. 1947-жылы январь айында болуп өткөн ДПнын биринчи съездинде Баяр «Шайлоо мыйзамга» өзгөртүүлөрдү киргизүүнү, бир эле адам президент да, партиянын председатели да боло албасын, демократияга каршы башка закондорду жокко чыгарууну талап кылган. ДПны бир партиялуу мезгилдин эффективдүү [[Секуляризация|секуляризм]] саясатына нааразы болгон диний чөйрөлөр колдосо да, Баярдын кемелисттик тек-жайы бул партиянын секуляризмге берилгендигинин кепилдиги катары бааланган.&lt;ref&gt;[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædia Britannica Fifteenth Edition]]&lt;/ref&gt; Бирок ал ТЭЦке каршылык көрсөтүү боюнча КСДПдагы байистүүлөрдүн катарында болчу. «Экстремисттер» кийинчерээк партиядан чыгып, Улут партиясын (1953-жылы жабыла турган) негиздешкен.

==== Баярдын президенттиги ====
[[Файл:Celal_Bayar_addresses_US_Congress,_1954.jpg|thumb|Президент Баяр конгресстин кошмо заседаниесинин алдында чыгып суйлегенден кийин дуркуреген кол чабуулар менен тосуп алды. Анын артында вице-президент [[Ричард Никсон|Никсон]] жана палатанын спикери Сэм Рэйбөрн (1954) турат.]]
Түркия тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо 1950-жылдагы жалпы шайлоодо демократтар 53% элдик мандат менен жеңишке жетишкен. Баяр президент болгусу келбесе да, парламент аны 1950-жылы 22-майда [[Түркиянын Президенти|Түркиянын президенти]] кылып шайлаган.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|title=Fifty Years of Turkish Political development 1919-1969|last=Giritli|first=Dr. Ismet|publisher=Fakültler Matbaasi|location=Istanbul|pages=81}}&lt;/ref&gt; Ал кийинчерээк анын премьер-министри жана ДП башчысынын мураскору Мендерес менен саясатты такай талкуулаганына карабастан, DP башчылыгынан кетти. Ал республиканын аскердик билими жок биринчи президенти болгон. Ал ошондой эле шайлоо митингдерине катышып, DP логотиби чегилген таяк менен басып жүрүп, партияда жок көрүнүштү биринчилерден болуп жок кылган. Ал 1954 жана 1957-жылдары кайра шайланып, 10 жыл президент болуп иштеген. Баяр башчылык кылган мезгилде Батыш блогу менен мамилелер жакшырган; Түрк кысыктары кризисинен кийин Түркия 1952-жылы [[Корей согушу|Корея согушу]]на, андан кийин [[НАТО]]го кошулган. Ушул негизде көптөгөн чет элдик сапарларды да жасаган Баяр 1954-жылы АКШга расмий сапар менен барган Түркиянын биринчи президенти болду. 1957-жылдагы шайлоонун алдында Ыстанбулдагы ДП митингинде «Түркия 30 жылдын ичинде «Кичи Америкага» айланат» деп жарыялады.

Демократиялык башкаруунун он жылынын ичинде түрк коому терең өзгөрүүлөрдү башынан өткөрдү. Мамлекеттин ролу төмөндөтүлгөн жок, бирок жеке ишкердикти кубаттаган инфляциялык экономикалык саясат жүргүзүлдү. Саясий катышуу көбөйүп, Анадолулуктардын чоң кадры саясатка жана бизнеске киришти. Секуляризмден баш тартпаса да, бир партиялуу режимдин ачык секуляристтик саясатынан баш тартты. 1950-жылдардын экинчи жарымында экономикалык депрессиянын таасири менен ДП барган сайын авторитардык саясат жүргүзүп, оппозицияга катуу кысым көрсөткөн. 1955-жылдын 6-7-сентябрында Стамбулдагы погром анын президенттигинин тушунда болгон. Демократтар тарабынан авторитаризмди кубаттоого Баяр да чечүүчү таасирин тийгизген.

==== 1960-жылдагы аскердик төңкөрүш жана түрмөгө камоо ====
{{Негизги макала|1960-жылдагы аскердик төңкөрүшү}}
1960-жылы 27-майда куралдуу күчтөр мамлекеттик төңкөрүш жасаган. Баяр алгач төңкөрүш болгон күнү эртең менен Чанкая сарайында аны басып алуу үчүн келген офицерлерге каршылык көрсөтүүгө аракет кылган, андан кийин пистолетти күрмөсүнүн чөнтөгүнө ибадатканага алып барып, өзүн-өзү өлтүрүүгө аракет кылган. Бирок 77 жаштагы Баярга караганда шамдагай жоокерлер мылтыкты колунан алууга жетишкен. Баяр башка демократтар менен бирге камакка алынган жана &quot;мамлекетке чыккынчылык кылган&quot; жана &quot;мыйзамтизмесини бузган&quot; деген айыптар менен Яссыададагы Жогорку Сотто соттолгон. 1960-жылдын 25-сентябрында Яссыада абагында жатып, кайра бел куру менен жанын кыйууга аракет кылган, бирок ишке ашкан эмес. 1961-жылы 15-сентябрда өлүм жазасына тартылган. Улуттук биримдик комитети Мендерес, Зорлу жана Полаткан үчүн өлүм жазасын бекитти, бирок Баяр жана башка 12 партия мүчөсү үчүн жаза өмүр бою эркинен ажыратуу менен алмаштырылды. Баяр Яссыададан Кайсери түрмөсүнө которулган, бирок ден соолугуна байланыштуу 1964-жылы 7-ноябрда бошотулган.

Оорусу күчөгөндөн кийин 1962-жылы 14-февралда Анкарага дарылануу үчүн алынып келинип, 5 күндөн кийин кайра Кайсери түрмөсүнө жеткирилген. 1963-жылдын алгачкы айларында президент Жемал Гүрсел тарабынан Желал Баярдын ден соолугуна байланыштуу мунапыс жарыялоосу алдыңкы планга чыкты. Баярдын жазасы ден соолугуна байланыштуу 6 айга өкмөт тарабынан токтотулуп, 1963-жылдын 22-мартында бошотулган. Баяр эртеси күнү Анкарага келип, аны чоң колонна жана эл тосуп алды. Бул шыктануу менен кабыл алуу реакцияларды жаратып, нааразылык акциялары ДП мураскорунун, Адилет партиясынын башкы кеңсесин, Баярдын үйүн жана Жаңы Ыстанбул гезитинин баш кеңсесин бузууга чейин барды. Адилет партиясы жабылат деген кооптонуулар пайда болду. Бул окуялардан кийин Баярдын жаза мөөнөтүн жылдыруу чечими 28-мартта алынган. Анкара ооруканасында 6 ай көзөмөл астында болгон соң, ден соолугунун абалында эч кандай өзгөрүү болбосо да, кайра Кайсери түрмөсүнө жөнөтүлгөн (1963-ж. 5-октябрь).&lt;ref name=&quot;turkishstudies&quot;&gt;{{cite web|title=Celal Bayar ve Eski Demokrat Partililerin Türk Siyasi Hayatına Etkileri|url=http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|website=www.turkishstudies.net|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509055109/http://www.turkishstudies.net/Makaleler/991547133_144Yalans%C4%B1z%20Nedim_S-2585-2598.pdf|archivedate=9 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ал 1964-жылдын 8-ноябрына чейин Кайсери түрмөсүндө болуп, ден соолугуна байланыштуу бошотулган. 1966-жылы 8-июлда өзүнө берилген соттук медицина корутундусу менен Конституциянын 97-беренесинде белгиленген протоколдун негизинде президент Жевдет Сунай тарабынан кечирилди.&lt;ref name=&quot;arsivmilliyet2&quot;&gt;{{cite web|title=Sunay Bayar'ı dün affetti|url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&amp;isAdv=false|accessdate=1 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921031914/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Cevdet%20Sunay%20Celal%20Bayar&amp;isAdv=false|archivedate=21 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1966-жылдын 8-августунда Адилеттик партиясынын өкмөтү тарабынан чыгарылган жаңы мунапыс мыйзамы менен мурдагы ДПнын бардык мүчөлөрү, анын ичинде өмүр бою эркинен ажыратылгандар бошотулган.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9013860/Celal-Bayar Celâl Bayar] Encyclopædia Britannica. Retrieved 20 December 2013.&lt;/ref&gt;

== Кийинки жылдар жана жеке жашоо.   ==
Экс-демократтардын толук саясий укуктарын калыбына келтирүү 60-жылдары Түркияда экиге бөлүнүүчү маселе болгон.  Мунапыс берилгенден кийин ал мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын калыбына келтирүүгө аракет кылган.  1968-жылы саясий укуктарынан ажыраган экс-демократтардын башын бириктирүү максатын көздөгөн “Биздин үй” ({{Lang-tr|Bizim ev}}) клубун негиздеген.  Ал 1969-жылы 14-майда саясий атаандашы Инөнү менен тарыхый жолугушуу өткөрүп, мурдагы DP мүчөлөрүнүн саясий укуктарын кайра алуу үчүн талап кылынган конституциялык өзгөртүүгө ТЭЦтин колдоосун берген.  Инонунун жардамы менен конституциялык өзгөртүү Түркия Улуу Улуттук Чогулушунда жактырылды.  Бул түзөтүү Сунай менен армияны таарынтты, ошондой эле Адилеттик партиясын экиге бөлдү, натыйжада 1970-жылы Демократиялык партия пайда болду (аны Баяр колдогон).

1974-жылы Баярга толук саясий укуктар калыбына келтирилген, бирок ал шайланганда гана элдин өкүлү боло алат деген негизде Сенаттын өмүр бою мүчөсү болууга чакыруудан баш тарткан.&lt;ref name=&quot;celalbayar&quot;&gt;{{cite web|url=http://celalbayar.org/|website=celalbayar.org|title=Celal Bayar|access-date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt; Демократиялык партиянын мүчөлөрүнүн чоң тобу мунапыс берилгенден кийин Адилеттик партиясына кайтып келгенде, Баяр 1975-жылы Сенатка жарым-жартылай шайлоолордо да Адилеттик партиясын колдогон; Сүлейман Демирел менен бирге трибунага чыгып, Адилеттик партиясынын Бурсада өткөрүлгөн митингинде сөз сүйлөдү. Ал 1980-жылдагы аскердик хунтаны жана 1982-жылдагы мыйзамтизмесин колдогон.

Ал 1986-жылы 22-августта Стамбулда 103 жашында кыска оорудан кийин каза болгон.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1986/08/23/obituaries/celal-bayar-dies-at-age-104-a-father-of-turkish-republic.html|title=Celal Bayar Dies at Age 104; a Father of Turkish Republic|website=The New York Times|access-date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt; Баярдын сөөгүн Аныткабирге коюу боюнча талаш-тартыш анын эски атаандашы Исмет Инөнү сыяктуу эле, муну Ата Мекен (АНАП) партиясынын лидери Тургут Өзал менен СХПнын лидери Исметтин уулу Эрдал Инөнү жакташкан. Бирок президент Кенан Эврен буга каршы болуп, Баярдын сөөгү [[Анкара]]дагы мамлекеттик салтанаттан кийин өзүнүн кичи мекени Умурбейге коюлду.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.academia.edu/43660139|title=Kenan Evren'in Anıları 2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207122959/https://www.academia.edu/43660139/Kenan_Evren_-Kenan_Evrenin_An%C4%B1lar%C4%B1_Cilt_2|archivedate=7 February 2021}}&lt;/ref&gt; 1978-жылдын 24-апрелинде, Парагвайдын мурдагы президенти Федерико Чавес каза болгондон баштап, Баяр өлгөнгө чейин дүйнөдөгү эң кары экс-мамлекет башчысы болгон. 

====== Сыйлыктар жана мурас ======
1954-жылы Баяр Германиянын Федеративдуу Республикасынын Ардак белгисинин атайын даражадагы Чоң Крест ордени (''Sonderstufe des Großkreuzes des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland'') менен сыйланган. 27-январь 1954-жылы Түркиянын Корея согушуна катышуусунун натыйжасында Баяр Америка Кошмо Штаттарынын Президентинин колунан Легион сыйлыгын алган. Югославия жылдызы орденин да алган.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima|last=Acović|first=Dragomir|publisher=Službeni Glasnik|year=2012|location=Belgrade|pages=638}}&lt;/ref&gt; 1954-жылы Баярга Белград университетинин ардактуу доктору наамы берилген. 1958-жылы Freie Universität Berlin (Эркин университет Берлин) ага ардактуу докторлук наамын ыйгарган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://userpage.fu-berlin.de/chronik/b-picts/1949-1960/bayar.html|title=Kleine Chronik der FU Berlin: Ehrendoktorwürde für Celal Bayar|website=userpage.fu-berlin.de|access-date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt; Манисада 1992-жылы негизделген Желял Баяр университетине анын ысымы ыйгарылган.

==== Үй-бүлөсү ====
Жалал Баяр 1904-жылы 21, ал 18 жашында Решидеге үйлөнгөн.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|title=Diener seines Staates: Celal Bayar (1883-1986) und die Entwicklung der modernen Türkei|last=Dawletschin-Linder|first=Camilla|date=2003|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=9783447047401|pages=18|language=de}}&lt;/ref&gt; Алардын үч баласы болгон: Рефии (1904-1940), Тургут (1911-1983) жана Нилүфер Гүрсой (1921-).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tccb.gov.tr/celal-bayar|title=Presidency Of The Republic Of Turkey : Celal BAYAR|website=www.tccb.gov.tr|access-date=4 November 2019}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Рефий Баяр 1929-1939-жылдары &quot;Milli Reasurans&quot; кайра камсыздандыруу компаниясынын башкы менеджери болгон, Стамбулдагы билим берүү мамлекеттик мекемеси болгон &quot;Халк Эвлери&quot; мекемесинин негиздөөчүсү болгон жана 1939-1941-жылдары журналист жана &quot;Халк&quot; гезитин чыгарган. Жемал Кутай менен. 

Нилүфер Гүрсой 1946-1960-жылдары Демократиялык партиянын Күтахия депутаты, 1965-1969-жылдары Адилет партиясынан Бурса депутаты жана 1973-1973-жылдары Демократиялык партиянын Стамбул депутаты болгон Ахмет Ихсан Гүрсойго (1913–2008) үйлөнгөн. 1975—1980-жылдарда Адилеттик партиясы учун.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

{{Түркиянын президенттери}}
[[Категория:Инсандар:Түркия]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:Саясатчылар]]
&lt;references /&gt;
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Туулгандар 16 Май (Бугу)]]
[[Категория:Туулгандар 1883-жылы]]
[[Категория:Өлгөндөр 22 Август (Баш оона)]]
[[Категория:Өлгөндөр 1986-жылы]]</text>
      <sha1>3yevzjdqwe609c764jglc4cf2ief48o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыйыр согуш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126366</id>
    <revision>
      <id>651039</id>
      <parentid>426890</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9115" sha1="7r0irijumq33ygvue4oxo3alhb4iint" xml:space="preserve">[[Файл:Soviet_advisers_planning_military_operations_Angola.jpg|thumb| Советтик аскер кеңешчилери Ангодадагы жарандык согуш  (1975–2002) учурундагы аскер амалдарын талкуулап жатышат. Бул - СССР менен АКШ кыйыр катышкан жаңжал.]]
'''Кыйыр согуш''' - бул согуштук аракеттерге түздөн-түз катышпаган башка тараптардын демилгеси боюнча же алардын атынан аракеттенген эки мамлекеттин же мамлекеттик эмес топтордун  ортосундагы куралдуу кагылышуу. Жаңжао кыйыр согуш катары каралышы үчүн тышкы таасир ээлери менен согушуп жаткан тараптардын ортосунда түз, узак мөөнөттүү байланыш болушу керек. &lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{Cite book|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|last=Hughes|first=Geraint|date=2014|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1845196271|location=Brighton|pages=5, 12–13}}&lt;/ref&gt; Жогоруда айтылган мамилелерге катышкан аткаруучулар, адатта, каржылоо, аскердик машыгуу, курал-жарак, же согушуп жаткан тарапка анын аскердик аракеттерин колдоо үчүн заттык жардамдын башка түрлөрүн алат. &lt;ref name=&quot;Hughes&quot; /&gt;

== Кыскача тарых ==
Байыркы доордо жана орто кылымдарда көптөгөн мамлекеттик эмес кыйыр өкүлдөр тышкы тараптар болгон, алар ички жаңжалга кириптер болгон жана аймактагы таасирге ээ болуу жана өз кызыкчылыктарын ишке ашыруу үчүн согушкан тарап менен ынтымак түзгөн. Кыйыр таасир ээлери тышкы же жергиликтүү бийлик тарабынан киргизилиши мүмкүн жана көбүнчө талаштуу аймакта өздөрүнүн демөөрчүсүнүн максаттарына жетүү үчүн колдонулган тартипсиз армиялар түрүндө болушу да мүмкүн. &lt;ref name=&quot;Medieval1&quot;&gt;{{Cite book|title=Journal of Medieval Military History, Volume 10|last=Carr|first=Mike|date=2016|publisher=The Boydell Press|isbn=978-1-78327-130-6|editor-last=France|editor-first=John|location=Woodbridge|pages=163–166|editor-last2=Rogers|editor-first2=Clifford|editor-last3=De Vries|editor-first3=Kelly}}&lt;/ref&gt;  Византия сыяктуу орто кылымдардагы кээ бир мамлекеттер кас атаандаштарынын ортосунда тирешүүнү атайылап өрчүтүп, анан алар бири-бири менен согушканда аларды тымызын колдоп, тышкы саясат куралы катары кыйыр согушту колдонушкан. &lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{Cite book|title=My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics|last=Hughes|first=Geraint|date=2014|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1845196271|location=Brighton|pages=5, 12–13}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHughes2014&quot;&gt;Hughes, Geraint (2014). ''My Enemy's Enemy: Proxy Warfare in International Politics''. Brighton: Sussex Academic Press. pp.&amp;nbsp;5, 12–13. [[International Standard Book Number|ISBN]]&amp;nbsp;[[Атайын: Китеп булактары/978-1845196271|&lt;bdi&gt;978-1845196271&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; Башка мамлекеттер кыйыр согуштарды [[жүз жылдык согуш]] учурундагы Франция жана Англия сыяктуу өлкөлөрдө мурда болгон жаңжалдын пайдалуу уландысы катары гана эсептешкен, алардын экөө тең башкасынын соода кемелерин бутага алган жеке ишкерлерди колдоо боюнча көп жылдык тажрыйбаны баштаган. &lt;ref name=&quot;Heebøll-Holm&quot;&gt;{{Cite book|title=Ports, Piracy and Maritime War: Piracy in the English Channel and the Atlantic, c. 1280-c. 1330|last=Heebøll-Holm|first=Thomas|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-9004235700|location=Leiden|page=8}}&lt;/ref&gt;  [[Осмон империясы]] да [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизиндеги]] Батыш европалык ири мамлекеттерди сүрүп чыгаруу үчүн айрым каракчы топторун кыйыр согушта колдонгон. &lt;ref name=&quot;Watson&quot;&gt;{{Cite book|title=Tricolor and Crescent: France and the Islamic World|url=https://archive.org/details/tricolorcrescent0000wats|last=Watson|first=William|date=2003|publisher=Praeger Books|isbn=978-0275974701|location=Westport, Connecticut|pages=[https://archive.org/details/tricolorcrescent0000wats/page/17 17]–19}}&lt;/ref&gt;

[[Кансыз согуш]] учурунда кыйыр согуш АКШ менен Советтер Союзунун ортосунда жүргөн. Совет екметү америкалыктарга жана батыштын башка мамлекеттерине антагонисттик партияларды колдоо тузден-туз согуштук аракеттерге салыштырмалуу  күрөштүн үнөмдүү жана натыйжалуу жолу деп тапкан. &lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;Prof CJ. &quot;Ep. 0014: Fall of the Soviet Empire.&quot; Prof CJ, 21 July 2014. MP3 file.&lt;/ref&gt; Ал эми АКШ коомчулугунда согушка каршы маанай өсүп, чет өлкөдө өмүрүн тобокелге салуудан күмөн санагандардын катары калыңдаган. &lt;ref&gt;Curtis, Anthony R. &quot;Mass Media Influence on Society.&quot; The University of North Carolina at Pembroke, 23 June 2012. PDF file.&lt;/ref&gt; Бул жагдай америкалыктардын козголоңчу күчтөрдү куралдандыруу ыкмасыг чыңдаган; мисалы, [[Ооган конфликти|советтик-ооган согушу]] учурунда мужахиддерге жүк жеткирилген.  Кыйыр согуштун башка 2 мисалы - [[Корей согушу|Корея согушу]] &lt;ref name=&quot;P&quot;&gt;{{Cite web|title=The Korean War, 1950–1953|publisher=Office of the Historian, Bureau of Public Affairs, United States Department of State}}&lt;/ref&gt; жана [[Вьетнам согушу]] . &lt;ref name=&quot;X&quot;&gt;{{Cite web|title=Vietnam War History|publisher=A&amp;E Television Networks, LLC.}}&lt;/ref&gt;

== Натыйжалуулук ==
 
Кыйыр согуштар, айрыкча, жергиликтүү аймакка абдан чоң таасирин тийгизиши мүмкүн. [[Вьетнам согушу]] учурунда Америка Кошмо Штаттары менен Советтер Союзунун ортосунда олуттуу кесепет тийгизген кыйыр согуш жүргөн. Атап айтканда, АКШнын жардыруу өнөктүгү Вьетнамдагы инфратүзүмдү кыйла талкалап, элдин турмушун кыйындаткан. Миңдеген кишилердин өмүрүн алып, миллиарддаган долларларды  алып кеткен, СССРди банкрот кылган жана анын кыйрашына салым кошкон [[Ооган конфликти|Совет-Ооган согушу]] да тарыхта өзгөчө маалым. &lt;ref name=&quot;A&quot;&gt;Prof CJ. &quot;Ep. 0014: Fall of the Soviet Empire.&quot; Prof CJ, 21 July 2014. MP3 file.&lt;/ref&gt;

== Кошумча адабият ==

* Tom Stevenson, &quot;In the Grey Zone&quot; (review of Eli Berman and David A. Lake, ''Proxy Wars: Suppressing Violence through Local Agents'', Cornell, 2019; 
* Tyrone L. Groh, ''Proxy War: The Least Bad Option'', Stanford, 2019; 
* Andreas Krieg and Jean-Marc Rickli, ''Surrogate Warfare: The Transformation of War in the 21st Century'', Georgetown, 2019), 
* London Review of Books, vol. 42, no. 20 (22 October 2020), &quot;Өзөктүк курал - азыркы учурда, жок эле дегенде, өтө күчтүү деп эсептелген - бүгүнкү күндө ири мамлекеттердин ортосундагы кыйратуучу согуштарды жокко чыгарат.&quot; (б.&amp;nbsp;43. )

== Шилтемелер ==

[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Согуштар]]
[[Категория:Саясат таануу]]
[[Категория:Аскер түшүнүктөрү]]
[[Категория:Аскер иши]]</text>
      <sha1>7r0irijumq33ygvue4oxo3alhb4iint</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдвард Вади Саид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128527</id>
    <revision>
      <id>651026</id>
      <parentid>648585</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19176" sha1="eprdd2ql5yz5wfca60i3jb6jbneg050" xml:space="preserve">{{Жазуучу|Ысымы=Эдвард Саид|Сүрөт=Edward Said and Daniel Barenboim in Sevilla, 2002 (Said).jpg|Туулган датасы=1-ноябрь 1935-жылы|Өлгөн датасы=24-сентябрь 2003-жылы (67 жашында)|Туулган жери=Иерусалим, Улуу Британия мандатындагы Палестина|Өлгөн жери=АКШнын Нью-Йорк шаары|Жарандыгы=АКШ|Багыты=Ориентализм, Оксидентализм, Башка|Сүрөттүн баяндамасы=Саид Севилья шаарында, Испания, 2002-жылы}}

'''Эдвард Вади Саид''' – ( /s ɑː ˈ iː d /; {{Lang-ar|إدوارد وديع سعيد}}   [wædiːʕ sæʕiːd], ''Idwārd Wadīʿ Saʿīd''; 1935-жылдын 1-ноябрында ― 2003-жылдын 24-сентябрында) [[Колумбия Университети|Колумбия университетинин]] адабият [[Профессор|профессору]], коомдук интеллектуал жана постколониялык изилдөөлөрдүн академиялык тармагынын негиздөөчүсү болгон&lt;ref name=&quot;ryoung&quot;&gt;Robert Young, ''White Mythologies: Writing History and the West'', New York &amp; London: Routledge, 1990.&lt;/ref&gt;. [[Улуу Британия мандатындагы Палестина]] төрөлгөн [[Палестина|палестиналык]] америкалык, ал атасы аркылуу Америка Кошмо Штаттарынын жараны болгон, АКШ армиясынын ардагери. [[Улуу Британия|Британ]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка]] мектептеринде батыш канонунда билим алган Саид өзүнүн билимин жана би-маданий көз карашын Батыш дүйнөсү менен Чыгыш дүйнөсүнүн ортосундагы маданий жана саясий түшүнүүдөгү ажырымдарды, айрыкча Орто Чыгыштагы Израил-Палестина конфликти жөнүндө; негизинен ага таасирлерин тийгизгендер төмөндөгүлөр болгон: [[Антонио Грамши]], Франц Фанон, Эйме Сезер, Мишель Фуко жана [[Теодор Адорно]]. 
[[Категория:Articles with hCards]]
Маданият сынчысы катары Саид «''[[Ориентализм]]''» (1978) китеби менен белгилүү, ал ориентализмдин негизи болгон маданий өкүлчүлүктөрдү – Батыш дүйнөсү Чыгышты кандай кабыл алат деген сын&lt;ref name=&quot;Ghazoul2007&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uf9_dbmJyQkC&amp;pg=PA290|title=Edward Saïd and Critical Decolonization|publisher=American University in Cairo Press|year=2007|isbn=978-977-416-087-5|editor-last=Ferial Jabouri Ghazoul|pages=290–|quote=Edward W. Saïd (1935–2003) was one of the most influential intellectuals in the twentieth century.|access-date=19 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gentz2009&quot;&gt;{{Cite book|title=Keywords re-oriented|last=Joachim Gentz|publisher=Universitätsverlag Göttingen|year=2009|isbn=978-3-940344-86-1|series=interKULTUR, European-Chinese intercultural studies, Volume IV|pages=41–|chapter=Orientalism/Occidentalism|quote=Edward Saïd's influential ''Orientalism'' (1979) effectively created a [[Discourse|discursive field]] in [[cultural studies]], stimulating fresh critical analysis of Western academic work on &quot;The Orient&quot;. Although the book, itself, has been criticized from many angles, it is still considered to be the seminal work to the field.|access-date=18 November 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Omfg11_rzEAC&amp;pg=PA41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gray2005&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4ZLW5gXc0X4C&amp;pg=PA212|title=A Franz Kafka encyclopedia|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=978-0-313-30375-3|editor-last=Richard T. Gray|pages=212–|quote=In its current usage, ''Orient'' is a key term of cultural critique that derives from Edward W. Saïd's influential book ''Orientalism''.|access-date=18 November 2011|editor-last2=Ruth V. Gross|editor-last3=Rolf J. Goebel|editor-last4=Clayton Koelb}}&lt;/ref&gt;.  Саиддин тексттик талдоо модели адабият теориясы, адабий сын жана Орто Чыгыш таануу боюнча изилдөөчүлөрдүн академиялык [[Дискурс|дискурсун]] өзгөрттү — академиктер изилденип жаткан маданияттарды кантип изилдеп, сүрөттөп жана аныктайт&lt;ref name=&quot;newhumanist&quot;&gt;Stephen Howe, [http://newhumanist.org.uk/1908 &quot;Dangerous mind?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912144534/https://newhumanist.org.uk/1908 |date=2017-09-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Between Worlds&quot;, ''Reflections on Exile, and Other Essays'' (2002) pp. 561, 565.&lt;/ref&gt;.  Негизги текст катары [[чыгыш таануу]], [[философия]] жана [[адабият]] илимпоздорунун арасында талаш-тартыштуу болгон.  

Саид коомдук интеллигент катары [[Израиль|Израилди]] жана араб өлкөлөрүн, айрыкча, өз элдеринин улуттук кызыкчылыктарына каршы аракеттенген мусулман режимдердин саясий жана маданий саясатын ачык сындаганы үчүн Палестинанын Улуттук кеңешинин талаштуу мүчөсү болгон&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/09/26/arts/edward-w-said-literary-critic-advocate-for-palestinian-independence-dies-67.html?pagewanted=all&amp;src=pm|title=Edward W. Said, Literary Critic and Advocate for Palestinian Independence, Dies at 67|last=Bernstein|first=Richard|date=26 September 2003|work=The New York Times|page=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andrew N. Rubin, [https://web.archive.org/web/20120119073533/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_4_26/ai_n13562961/ &quot;Edward W. Said&quot;], ''Arab Studies Quarterly'', Fall 2004: p. 1.&lt;/ref&gt;.  Саид Израилдеги палестиналыктардын тең саясий жана [[Адам укуктары|адам укуктарын]], анын ичинде мекенине кайтып келүү укугун камсыз кылуу үчүн Палестина мамлекетинин түзүлүшүн жактады. Ал [[статус-кво]] менен оппозициялык мамилесин “элденип, соттоп, сындап, тандап алышы керек, ошондуктан тандоо жана ыйгарым укук инсанга кайтып келүүчү” коомдук интеллигенциянын ыйгарым укуктары катары аныктаган.

1999-жылы дирижер Даниел Баренбойм менен Саид [[Севилья|Севильяда]] жайгашкан Батыш-Чыгыш Диван оркестрин негиздеген. Саид ошондой эле мыкты пианист болгон жана Баренбойм менен бирге Нью-Йорктогу Карнеги Холлдо өткөн музыка тууралуу баарлашууларынын жана коомдук талкууларынын жыйындысы болгон ''Параллельдер жана парадокстар: Музыка жана коомдогу изилдөөлөр'' (2002) китебин жазган. 

== Жашоо жана карьера ==

=== Балалыгы ===
[[Файл:SaidSis.jpg|alt=A photo of Edward Said and his sister as children, dressed in Arab-style clothing.|right|thumb|342x342px| Эдвард Саид жана анын карындашы [[Розмари Саид Захлан|Розмари Саид]] (1940)]]
Эдвард Вади Саид 1935-жылы 1-ноябрда Хилда Саид менен Вади Саид, [[Кудус|Иерусалимдеги]] ишкердин үй-бүлөсүндө туулган, ал кезде Палестина британ мандатына кирген (1920–1948)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ijpj1tB3Qr0C&amp;pg=PA2106|title=Dictionary of Modern American Philosophers|last=Sherry|first=Mark|publisher=Thoemmes Continuum|year=2005|isbn=9781843710370|editor-last=Shook|editor-first=John R.|location=Bristol|pages=2106}}&lt;/ref&gt;.  Вади Саид 1-дүйнөлүк согушта Американын экспедициялык күчтөрүнө кошулган палестиналык болгон. Согуш мезгилиндеги бул аскердик кызматтан улам Саиддин атасы жана анын үй-бүлөсү  Америка жарандыгын алган. Эдварддын апасы Хилда Саиддин теги палестиналык жана ливандык болгон, [[Осмон империясы|Осмон империясынын]] Назарет шаарында туулуп-өскөн&lt;ref&gt;Ihab Shalback, [https://books.google.it/books?id=b9dPZ1RcSkAC&amp;pg=PA76 'Edward Said and the Palestinian Experience,'] in Joseph Pugliese (ed.&lt;/ref&gt;.   

1919-жылы, Вади Саид тууганы менен өнөктөштүктө [[Каир|Каирде]] кеңсе бизнесин негиздеген. Күйөөсү сыяктуу эле, Хилда Саид араб христиан болгон жана Саиддин үй-бүлөсү протестантизмди карманышкан&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2018/11/edward-place-181114122149652.html Edward Said: 'Out of Place'] 14 November 2018, [[Aljazeera.com]]. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/edward-said-37181.html Edward Wadie Said a political activist literary critic] 27 September 2003, [[The Independent]]. &lt;/ref&gt;.  

Эдвард жана анын карындашы Розмари Саид Захлан (1937–2006) экөө тең академиялык карьераны улантышкан. Ал кийинки жылдары [[Агностицизм|агностик]] болгон&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Newman's Unquiet Grave: The Reluctant Saint|url=https://archive.org/details/newmansunquietgr0000corn_z3c4|last=John Cornwell|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2010|isbn=9781441150844|page=[https://archive.org/details/newmansunquietgr0000corn_z3c4/page/128 128]|quote=A hundred and fifty years on, Edward Saïd, an agnostic of Palestinian origins, who strove to correct false Western impressions of 'Orientalism', would declare Newman's university [[discourse]]s both true and 'incomparably eloquent'. . . .}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Edward Saïd: A Legacy of Emancipation and Representation|last=Adel Iskander, Hakem Rustom|publisher=University of California Press|year=2010|isbn=978-0-520-24546-4|quote=[Edward Wadie] Saïd was of Christian background, a confirmed agnostic, perhaps even an atheist, yet he had a rage for justice and a moral sensibility lacking in most [religious] believers. Saïd retained his own ethical compass without God, and persevered in an exile, once forced, from Cairo, and now chosen, affected by neither malice nor fear.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;protestant&quot;&gt;{{Cite book|title=Palestine|url=https://archive.org/details/palestine0000joes|last=Joe Sacco|publisher=Fantagraphics|year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Amritjit Singh, ''Interviews With Edward W. Saïd'' (Oxford: UP of Mississippi, 2004) pp. 19, 219.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Edward Said, ''[http://www.counterpunch.org/said2.html Defamation, Revisionist Style] {{Webarchive}}'', ''CounterPunch'', 1999. &lt;/ref&gt;.     

=== Билим ===
Саид бала чагын Каир менен Иерусалимдин ортосунда өткөрдү; 1947-жылы ал Ыйык Жорж мектебинде, Иерусалимде, британиялык типтеги мектепте окуган, анын мугалимдер жамааты катаал англикандардан турган. Ал жерде болгондугу тууралуу Саид мындай деди:
{{Цитата|With an unexceptionally Arab family name like &quot;Saïd&quot;, connected to an improbably British first name...I was an uncomfortably anomalous student all through my early years: a Palestinian going to school in Egypt, with an English first name, an American passport, and no certain identity, at all. To make matters worse, Arabic, my native language, and English, my school language, were inextricably mixed: I have never known which was my first language, and have felt fully at home in neither, although I dream in both. Every time I speak an English sentence, I find myself echoing it in Arabic, and vice versa.|''Between Worlds'', ''Reflections on Exile and Other Essays'' (2002) pp. 556–57&lt;ref name=&quot;Between Worlds&quot;&gt;Edward Said, ''[http://www.lrb.co.uk/v20/n09/said01_.html Between Worlds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003142154/http://www.lrb.co.uk/v20/n09/said01_.html |date=2009-10-03 }}'', ''London Review of Books'', 7 May 1998.&lt;/ref&gt;}}
1940-жылдардын аягында Эдварддын окуусу Виктория колледжинин Египеттеги филиалын камтыган, ал жерде &quot;классташтары Иорданиялык Хусейнди, ошондой эле академиялык карьерасы министр, премьер-министр жана өз өлкөлөрүндөгү бизнесмендер болууга жеткен египеттик, сириялык, иорданиялык жана саудиялык балдарды камтыган»&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Out of Place|url=https://archive.org/details/outofplace0000unse|last=Said|first=Edward W.|publisher=Vintage Books, NY|year=1999|page=[https://archive.org/details/outofplace0000unse/page/201 201]}}&lt;/ref&gt;. 

Британ мандаты астында Палестина тарыхы учурунда, Виктория колледжи сыяктуу европалык типтеги мектептин милдети араб жана левант жогорку класстарынан тандалып алынган жаштарды өз өлкөлөрүн деколонизация маалында башкара турган англиялык постколониялык саясатчылар катары тарбиялоо болгон. Виктория колледжи жөнүндө, Саид мындай деди:
{{Цитата|The moment one became a student at Victoria College, one was given the student handbook, a series of regulations governing every aspect of school life—the kind of uniform we were to wear, what equipment was needed for sports, the dates of school holidays, bus schedules, and so on. But the school's first rule, emblazoned on the opening page of the handbook, read: &quot;English is the language of the school; students caught speaking any other language will be punished.&quot; Yet, there were no native speakers of English among the students. Whereas the masters were all British, we were a motley crew of Arabs of various kinds, Armenians, Greeks, Italians, Jews, and Turks, each of whom had a native language that the school had explicitly outlawed. Yet all, or nearly all, of us spoke Arabic—many spoke Arabic and French—and so we were able to take refuge in a common language, in defiance of what we perceived as an unjust colonial structure&lt;ref&gt;&quot;Between Worlds&quot;, ''Reflections on Exile, and Other Essays'' (2002) pp. 556–57.&lt;/ref&gt;.}}
1951-жылы Виктория колледжи окуудагы ийгиликтерине карабастан, түйшүктүү бала экенин далилдеген Саидди окуудан чыгарышат. Андан кийин ал Массачусетс штатындагы Нортфилд Маунт Хермон мектебинде окуган, ал социалдык элита, колледжге даярдоо мектеп-интернатында социалдык жактан обочолонуунун оор жыл өткөргөн. Ошого карабастан, ал академиялык жактан мыкты болуп, жүз алтымыш окуучудан турган класста биринчи (валедиктор) же экинчи (саламдоочу) даражасына жетишкен. 

Ал Орто Чыгыштан алыс жакка жөнөтүлгөнүн ата-энесинин чечими катары карады, &quot;биз палестиналыктар сыяктуу деракинацияланган адамдардын келечеги ушунчалык бүдөмүк болгондуктан, мени мүмкүн болушунча алыс жакка жөнөтүү жакшы болмок&quot;.  Перипатетикалык турмуштун чындыгы — чырмалышкан маданияттар, өз ордун жок сезүү жана үйдү сагынуу — мектеп окуучусу Эдвардга ушунчалык таасир эткендиктен, диссонанс темалары академик Саиддин чыгармачылыгында жана дүйнө таанымында орун алган.  Мектепти аяктаганда ал Эдвард В. Саид — полиглот интеллектуалы (англис, француз жана араб тилдеринде эркин сүйлөгөн) болуп таанылган. Ал 1957-жылы &quot;The Moral Vision: [[:en:André_Gide|André Gide]] and [[:en:Graham_Greene|Graham Greene]]&quot; аттуу жогорку диссертациясын аяктагандан кийин [[Принстон университети|Принстон университетинде]] англис тили боюнча бакалавр даражасын бүтүргөн&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Said|first=Edward William|date=1957|title=The Moral Vision: Andre Gide and Graham Greene|url=http://dataspace.princeton.edu/jspui/handle/88435/dsp01r781wh54t}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк [[Гарвард Университети|Гарвард университетинде]] англис адабияты боюнча искусство магистри (1960) жана философия доктору (1964) даражасын алган&lt;ref&gt;Saïd, Edward. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Encyclopædia Britannica Online, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/516540/Edward-Said ''Edward Saïd''], accessed 3 January 2010.&lt;/ref&gt;.  

== Булактар ==
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>eprdd2ql5yz5wfca60i3jb6jbneg050</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеке бул саясий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130565</id>
    <revision>
      <id>651048</id>
      <parentid>484733</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18136" sha1="bdp54le3netk6bi56nv2apt28xf15bg" xml:space="preserve">'''Жеке бул саясий''' — 1960-жылдардын аягындагы студенттик кыймылдын жана [[Экинчи толкун феминизм|экинчи толкун феминизмдин]] урааны катары колдонулган саясий ураан. Бул ураан 1970-жылы феминист [[Кэрол Ханиш|Кэрол Хаништин]] 1969-жылы &quot;Жеке бул саясий&quot; деген аталыштагы эссесин жарыялоо менен популярдуу болгон жана экинчи толкун феминизмдин, [[Радикалдык феминизм|радикалдык феминизмдин]], аялдарды изилдөөнүн же жалпысынан [[Феминизм|феминизмдин]] аныктоочу мүнөздөмөсү катары сүрөттөлгөн&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lee|first=Theresa Man Ling|date=2007|title=Rethinking the Personal and the Political: Feminist Activism and Civic Engagement|url=https://www.jstor.org/stable/4640110|journal=Hypatia|volume=22|issue=4|pages=163–179|issn=0887-5367}}&lt;/ref&gt;. 

== Келип чыгышы жана мааниси ==
&quot;Жеке - бул [[Саясат|саясий]]&quot; деген сөз айкашы 1960-жылдардын аягында студенттик кыймылда жана феминизмдин экинчи толкунунда пайда болгон. Ал жеке тажрыйба менен ири коомдук жана саясий структуралардын ортосундагы байланыштарды баса белгилеген. 1960 жана 1970-жылдардагы феминисттик кыймылдын контекстинде, бул нуклеардык үй-бүлөгө жана үй-бүлөлүк баалуулуктарга чакырык таштаган&lt;ref name=&quot;Harutyunyan2009p50&quot;&gt;Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&amp;pg=PA50 pp. 50–1.]&lt;/ref&gt;.

Аялдардын үй кожойкеси жана үйдөгү эне катары өз ролдорунан бактысыз болушу жеке маселе катары каралчу; бирок, &quot;жеке - бул саясий&quot; аялдардын жеке маселелери (мисалы, секс, балага кам көрүү жана аялдардын үйдөгү жашоосуна ыраазы болбоо идеясы) өзгөрүүлөрдү жаратуу үчүн саясий кийлигишүүнү талап кылган саясий маселелер экенин баса белгилейт. Мындан тышкары, ураан аялдардын улутуна, расасына, классына, маданиятына, үй-бүлөлүк абалына, сексуалдык абалына жана мүмкүнчүлүктөрүнө карабастан трансценденттүү иденттүүлүккө ээ деген түшүнүккө кайрылып, адамдарды саясий көз караштан жеке тажрыйбалары жөнүндө ойлонууга үндөйт&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Political Ideologies: An Introduction|url=https://archive.org/details/politicalideolog0000vinc|last=Geoghegan|first=Vincent|last2=Wilford|first2=Rick|publisher=Routledge|year=2014|isbn=|edition=4th|location=London|pages=[https://archive.org/details/politicalideolog0000vinc/page/179 179]–208}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Betty_Friedan_1960.jpg|left|thumb|{{iw|Бэтти Фридан|Betty Friedan|en|Betty Friedan}}, [[Феминизм#Экинчи толкун|экинчи толкун феминизмдин]] өкүлү.]]
[[Феминизм#Экинчи толкун|Феминизмдин экинчи толкуну]] феминисттик маселелерди саясий активист ой жүгүртүүнүн үстүнө алып келген толкун болгону үчүн бул ураанды кабыл алды. Аялдар патриархалдык тузакка баш ийбеген өз жашоосуна жана тандоосуна ээлик кылыш үчүн үйдөгү ролдорун таштай башташкан. Бул үй-бүлөлөрдүн динамикасын өзгөрттү, анда эркектер толугу менен үй башчысы жана аял кынтыксыз баш ийүүчү жубай жана эне деген идеялар алсарый баштады.

Бул сөз айкашы 1969-жылы феминист [[Кэрол Ханиш|Кэрол Хаништин]] 1970-жылы &quot;Жеке бул саясий&quot; деген аталыштагы эссесин жарыялоо менен популярдуу болгон&lt;ref name=&quot;Smith2012&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yUNq2Ni019wC&amp;pg=PA153|title=Poets Beyond the Barricade: Rhetoric, Citizenship, and Dissent after 1960|last=Smith|first=Dale M.|date=2012-01-15|publisher=University of Alabama Press|isbn=9780817317492|pages=153–|access-date=August 1, 2012}}&lt;/ref&gt;, бирок ал сөз айкашынын авторлугун четке кагат, анын айтымында &quot;...бул ''Notes from the Second Year редакторлору Шули Файрстоун жана Энн Коедт тарабынан жазылган ...''»&lt;ref name=&quot;The Personal is Political&quot;&gt;{{Cite web|title=The Personal is Political|url=http://www.carolhanisch.org/CHwritings/PIP.html}}&lt;/ref&gt;.  Керри Берчтин айтымында, Шуламит Файрстоун, Робин Морган жана башка феминисттер дагы бул сөз айкашынын авторлугунан баш тартышкан. &quot;...алар миллиондогон аялдарды коомдук жана жеке сүйлөшүүлөрдө фразанын жамааттык авторлору катары аташат&quot;, - деп жазат Бурч&lt;ref name=&quot;Burch139&quot;&gt;{{Cite book|title=Democratic transformations: Eight conflicts in the negotiation of American identity|last=Burch|first=Kerry T.|date=2012|publisher=Continuum|isbn=9781441112132|location=London|page=139}}&lt;/ref&gt;. [[Глория Штайнем]] бул сөз айкашынын автордугун талап кылууну &quot;Экинчи дүйнөлүк согуш&quot;  сөз айкашынын автордугун ырастоо менен салыштырды&lt;ref name=&quot;Burch139&quot; /&gt;.

Бул ураан экинчи толкун феминизмдин, [[Радикалдык феминизм|радикалдык феминизмдин]], аялдарды изилдөөнүн же жалпысынан феминизмдин аныктоочу мүнөздөмөсү катары сүрөттөлөт.&lt;ref&gt;&quot;The great thrust of radical feminist writing has been directed to the documentation of the slogan 'the personal is political.'&quot; {{Cite book|title=Feminist theory reader: Local and global perspectives|last=McCann|first=Carole|last2=Seung-Kyung Kim|date=2013|publisher=Routledge|location=London|page=191}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;At the heart of Women's Studies and framing the perspective from which it proceeds was the critical insight that 'the personal is political.'&quot; {{Cite book|url=https://archive.org/details/evolutionofameri0000unse/page/69|title=The evolution of American women's studies: reflections on triumphs, controversies, and change|last=Ginsberg|first=Alice E|date=2008|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230605794|location=New York|page=[https://archive.org/details/evolutionofameri0000unse/page/69 69]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

== Кэрол Хаништин эссеси ==
[[Нью-Йорк|Нью-Йорктун]] радикал аялдарынын мүчөсү жана аялдардын боштондук кыймылынын көрүнүктүү ишмери Кэрол Ханиш 1969-жылдын бирдин айында [[Флорида (Массачусетс)|Флорида]] штатынын Гейнсвилл шаарында аң-сезимди көтөрүү топторунун саясий маанилүүлүгүн белгилеген макаланы даярдаган&lt;ref name=&quot;Hanisch2006&quot;&gt;{{Cite web|last=Hanisch|first=Carol|title=The Personal Is Political: The Women's Liberation Movement classic with a new explanatory introduction|date=January 2006|url=http://www.carolhanisch.org/CHwritings/PIP.html}}&lt;/ref&gt;. Ханиш секс, сырткы көрүнүш, бойдон алдыруу, балага кам көрүү жана үй эмгегин бөлүштүрүү бул ар бирөөнүн жеке маселеси деген ойду четке кагууга аракет кылган. Ушул жана башка маселелерге каршы туруу үчүн ал аялдарды өзүн-өзү күнөөлөгөндөн арылууга, өз жагдайларын бири-бири менен талкуулоого жана коомдогу эркектердин үстөмдүгүнө каршы жамааттык уюмдашууга үндөгөн&lt;ref name=&quot;Hanisch2006&quot; /&gt;. Хаништин негизги жүйөөсү: аялдардын &quot;терапиялык&quot; топторун кээ бир сынчылар айткандай &quot;саясий эмес&quot; деп четке кагуунун кереги жок, тескерисинче, алар терең саясий мүнөзгө ээ, анткени алар жашоого таасир тийгизген көйгөйлөрдү талкуулап жатышат. Ал бул көйгөйлөр жеке аялдардын маселеси эмес, бул көйгөйлөр биз жашаган эзүүчү системанын жыйынтыгы жана ошого жараша чечилиши керек деп баса белгилейт&lt;ref name=&quot;The Personal is Political&quot;&gt;{{Cite web|title=The Personal is Political|url=http://www.carolhanisch.org/CHwritings/PIP.html}}&lt;/ref&gt;. Ханиш эссесинде «жеке - бул саясий» деген сөз айкашын колдонгон жок, бирок мындай деп жазат:&lt;ref name=&quot;Hanisch2006&quot; /&gt;

: Бул топтордо биз көргөн эң биринчи нерселердин бири - бул жеке көйгөйлөрдүн саясий көйгөй болгону. Учурда жеке чечимдер жок. Коллективдуу чечим учун коллективдуу аракет гана керек.

Эссе &quot; ''Жеке'' - бул саясий&quot; деген аталыш менен &quot;''Notes from the Second Year: Women's Liberation'' in 1970&quot; китебинде басылып чыккан. Ханиш китептин редакторлору {{iw|Shulamith Firestone|Шуламит Файерстоун|en|“Шуламит Файерстоун”}} менен {{iw|Энн Коэдт|Энн Коэдт|en|Anne Koedt}} эссеге атактуу наам берген деп эсептейт&lt;ref name=&quot;Hanisch2006&quot;&gt;{{Cite web|last=Hanisch|first=Carol|title=The Personal Is Political: The Women's Liberation Movement classic with a new explanatory introduction|date=January 2006|url=http://www.carolhanisch.org/CHwritings/PIP.html}}&lt;/ref&gt;. Андан кийин ''&quot;Радикалдык феминизм: даректүү окурман&quot;'' китебинде кайра басылып чыккан&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Radical feminism: A documentary reader|url=https://archive.org/details/radicalfeminismd0000unse|date=2000|publisher=NYU Press|others=Barbara A. Crow (ed.)|isbn=978-0814715550|location=New York|pages=[https://archive.org/details/radicalfeminismd0000unse/page/113 113]–117}}&lt;/ref&gt;.

== Көптөгөн маанилер ==
[[Файл:Футболка жеке бул саясий.jpg|thumb|Жеке бул саясий]]
Бул сөз айкашы 1960-жылдары биринчи жолу чыккандан бери бир катар маанилерде колдонулуп келет. Бул феминисттердин жеке жана саясий ортосундагы байланыштын табиятын ар кандай жолдор менен чечмелегенин баса белгилейт.

* [[Феминизм#Экинчи толкун|Феминизмдин экинчи толкунунда]] пайда болгон чечмелөө,  аялдарды жеке чөйрөгө чектөө бул саясий маселе. Кээ бир феминисттер үйдү кысымга алуу жайы катары көрүшөт, анткени аялдардын үй кожойкесинин ролун аткаруудан башка аргасы жок&lt;ref&gt;Bernard, Jessie; Friedan, Betty (August 1963). [https://www.jstor.org/stable/349095?origin=crossref &quot;The Feminine Mystique&quot;]. ''Marriage and Family Living''. '''25''' (3): 381. doi:10.2307/349095. ISSN&amp;nbsp;0885-7059. JSTOR&amp;nbsp;349095.&lt;/ref&gt;. Аялдардан күтүлгөн бул ролдор жана нормалар (мисалы, аялдык; эне; колдоочу аялдар) социалдашуу процессинде пайда болот. Мисалы, жаш кыздарга көбүнчө ымыркай куклалар жана тамак-аш комплекттери оюнчук катары берилет, бул алардын ролун эне болуу жана үй милдеттерин аткарууга үйрөтөт. Ошондуктан, кээ бир феминисттердин пикири боюнча, аялдардын үйдөгү ролу жана гендердик нормалар жекенин саясатталышын баса белгилейт, анткени бул гендердик саясаттын жана коомдун патриархалдык түзүлүшүнүн аялдардын жашоосунда кандай кесепеттерге алып келгенин көрсөтөт.
* Аялдардын жеке тажрыйбасы көп учурда орток болот. Мисалы, [[Аборт|бойдон алдыруу]] – бул бардык класстардагы жана тектеги аялдарды бириктирген маселе, бул алардын жеке тажрыйбасы жамааттык болушу мүмкүн экендигин көрсөтөт&lt;ref name=&quot;Hannam&quot;&gt;{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315836089|title=Feminism|last=Hannam|first=June|date=2013-08-21|isbn=9781317869818|doi=10.4324/9781315836089}}&lt;/ref&gt;. Аялдар ортосунда бөлүшүлгөн жеке тажрыйбалар аларды саясий абалга алып келет, анткени алар патриархалдык жана [[Гендер|гендердик]] саясат себеп болгон социалдык шарттардан келип чыгат&lt;ref&gt;Budgeon, Shelley (February 2001). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/135050680100800102 &quot;Emergent Feminist(?) Identities&quot;]. ''European Journal of Women's Studies''. '''8''' (1): 7–28. doi:10.1177/135050680100800102. ISSN&amp;nbsp;1350-5068. S2CID&amp;nbsp;144417832.&lt;/ref&gt;. Хайди Хартманын айтымында, &quot;[[Радикалдык феминизм|Радикалдык феминисттердин]] айтып чыккан аялдардын нааразычылыгы, бул ылайыкташа албаган адамдардын невротикалык ыйы эмес, бул аялдар системалуу түрдө эксплуатацияланган жана эзилген коомдук түзүлүшкө жооп болуп саналат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Second Wave: A Reader in Feminist Theory|last=Hartmann|first=Heidi|date=1997|publisher=Routledge|isbn=9780415917612|editor-last=Linda J. Nicholson|location=New York|page=100|chapter=The unhappy marriage of Marxism and feminism: Towards a more progressive union}}&lt;/ref&gt;. Ошентип, кээ бир феминисттер экөөнүн ортосундагы чекти жоюп, аялдардын жамааттык тажрыйбасына наадандык аркылуу зулумдук кылуудан качуу үчүн жекени саясий деп жарыялоого чакырышат&lt;ref&gt;Schuster, Julia (2017-02-03). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14742837.2017.1285223?journalCode=csms20 &quot;Why the personal remained political: comparing second and third wave perspectives on everyday feminism&quot;]. ''Social Movement Studies''. '''16''' (6): 647–659. doi:10.1080/14742837.2017.1285223. &lt;/ref&gt;.
* Саясат коомдук чөйрөдө гана болот деп ишенүү жеке күрөштөрдү эсепке албай аялдарды бул процесстерден четтетүүгө алып келет. 
* Саясат - бул жеке дагы коомдук чөйрөгө дагы таасир эткен күч, бийлик. Анткени жеке чөйрөгө таасир этүүчү маселелер (мисалы, бекер [[контрацепция]]; тең акы) коомдук чөйрөгө да таандык. Жөнөкөй сөз менен айтканда, жеке маселелер [[Мыйзам чыгаруу|мыйзамдарды чыгаруу]] жана аларды аткаруудан түздөн түз көз каранды. Мисалы, үй-бүлөлүк зомбулук маселесин жеке иш деп алганда, мыйзамдуу кийлигишүү сыяктуу коомдук саясий аренадан четте калат&lt;ref&gt; (Squires, 2004)&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.carolhanisch.org/CHwritings/PIP.html &quot;Жеке бул саясий&quot;]
* [http://carolhanisch.org/ Кэрол Хаништин жазуулары]</text>
      <sha1>bdp54le3netk6bi56nv2apt28xf15bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камиля Жубран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131324</id>
    <revision>
      <id>651029</id>
      <parentid>650411</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3689" sha1="g8pqzzif8kvj8gghe87nvxqrsv0g14b" xml:space="preserve">[[Файл:Kamilya_Jubran_with_Oud_in_Cologne_(8397).jpg|thumb|Камиля Жубран 2009-жылы Кельн шаары. ]]
'''Камиля Жубран''' - [[Палестина|Палестиналык]] [[ырчы]], [[акын]] жана музыкант. 

Камиля Жубран 1962-жылы Акка шаарында [[Палестина|Палестиналык]] үй-бүлөөдө жарыкка келген. &lt;ref name=&quot;web bio&quot;&gt;{{Cite web|title=Biography|url=http://www.kamilyajubran.com/bio.htm|accessdate=2 July 2016|archivedate=2017-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624102333/http://www.kamilyajubran.com/bio.htm}}&lt;/ref&gt; Атасы Элиас музыка мугалими жана уд сыяктуу палестиналык салттуу аспаптарды жасоочу болгон. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Culture and Customs of Israel|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000tors|last=Torstrick|first=Rebecca L.|date=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0313320918|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000tors/page/165 165]}}&lt;/ref&gt;  Камиля жана анын үй-бүлөсү Палестинадагы муундар ортосундагы айырмачылыктар жана маданий иденттүүлүк тууралуу ''Telling Strings'' (2007) деген документалдуу фильмде тартылган. &lt;ref name=&quot;b&amp;f&quot;&gt;{{Cite web|title=2007 Telling Strings|url=http://www.balzli-fahrer.ch/index.php?2007-telling-strings-1|accessdate=2 July 2016}}&lt;/ref&gt;

Ал 1981-жылы [[Кудус|Иерусалим]] [[Еврей Университети (Иерусалим)|Еврей университетинде]] социалдык илимдерди окууганы барган &lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.kamilyajubran.com/bio.htm |accessdate=2023-08-21 |archivedate=2017-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624102333/http://www.kamilyajubran.com/bio.htm }}&lt;/ref&gt;. 2002-жылы [[Европа|Европага]] көчүп кеткен. &lt;ref name=&quot;le monde&quot;&gt;{{Cite news|title=Kamilya Jubran, voix jaillissante de la chanson orientale|url=http://www.lemonde.fr/culture/article/2009/01/30/kamilya-jubran-voix-jaillissante-de-la-chanson-orientale_1148616_3246.html?xtmc=kamilya_jubran&amp;xtcr=9|accessdate=2 July 2016|date=January 1, 2009}}&lt;/ref&gt;

== Карьера ==
Камиля уд, канун жана башка аспаптарда ойнойт. &lt;ref name=&quot;web bio&quot;/&gt; 1982-2002-жылдары ал басып алынган Чыгыш Иерусалимде жайгашкан Sabreen араб музыкалык тобунун солисти болгон жана өзүнүн жаңы музыкалык жолун изилдеген. 2002-жылдан бери ал жеке гастролдорго чыгып, бир катар европалык музыканттар, анын ичинде [[Werner Hasler|Вернер Хаслер]] менен кызматташкан. &lt;ref name=&quot;web bio&quot; /&gt;

2013-жылы ал Том Морелло жана Джулиан Ассанж менен бирге Calle 13тин &quot;Multi_Viral&quot; синглинде конок аткаруучу катары тартылган.

== Дискография ==
'''Сабрин'''

* ''Dukhan al-Barakin'' (1984)
* ''Mawt al-Nabi'' (1988)
* ''Jayy al-Hamam'' (1994)
* ''Ala Fein'' (2000)

'''Соло'''

* ''Wameedd'' (2006)
* ''Wanabni'' (2010)
* ''Makan'' (2009)
* ''Nhaoul''' (2013)

== Шилтемелер ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Туулгандар 1962-жылы]]</text>
      <sha1>g8pqzzif8kvj8gghe87nvxqrsv0g14b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нупедия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132769</id>
    <revision>
      <id>651033</id>
      <parentid>520679</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16153" sha1="pkch39ffjzgkl6wf4rvyaac8ndhzlwz" xml:space="preserve">{{Адаштырба|GNUPedia}}
{{Сайт маалыматты|logo=Nupedia.svg|screenshot=Nupedia 20030808 screenshot.png|caption=Screenshot from the [[Wayback Machine]]|type=[[Онлайн энциклопедия]]|language={{hlist | Англисче | Немецче | Испанча | Французча | Италиянча}}|owner=[[Bomis]] (formerly)|author={{hlist | [[Жимми Уэльс]] | [[Лари Сенгер]]}}|URL={{URL|https://www.nupedia.org/|nupedia.org}}
{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20030808013826/http://nupedia.com/|date=8 August 2003|title=www.nupedia.com }}&lt;br /&gt;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20000407072702/http://www.nupedia.com/ |date=7 April 2000 |title=www.nupedia.com }}}}
[[Файл:Nupedia_logos.png|thumb| Нупедия колдонгон үч логотип. Биринчи логотип 2000-жылдын мартынан августуна чейин, экинчиси 2000-жылдын августунан 2001-жылдын февралына чейин, үчүнчүсү 2001-жылдын февралынан 2003-жылдын сентябрына чейин колдонулган.]]
'''Нупедия''' англис тилиндеги онлайн энциклопедия болгон, анын макалалары тема боюнча тиешелүү билимге ээ болгон ыктыярдуу катышуучулар тарабынан жазылган, жарыяланганга чейин тажрыйбалуу редакторлор тарабынан текшерилген жана акысыз мазмун катары лицензияланган. Аны Жимми Уэльс негиздеген жана Бомис тарабынан камсыздалган, ал эми башкы редактор Ларри Сангер болгон.  Нупедия 1999-жылдын октябрынан 2003-жылдын сентябрына чейин иштеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whois.domaintools.com/nupedia.com|title=Nupedia.com WHOIS, DNS, &amp; DomainTools|work=[[WHOIS]]|date=2016}}&lt;/ref&gt; Бүгүнкү күндө ал Википедиянын баштоочусу катары белгилүү. Нупедия азыркыдай тирүү [[Вики|викиге]] негизделген жаңыртуунун ордуна, жарыяланганга чейин макалалардын мазмунун көзөмөлдөө үчүн жети кадамдан турган бекитүү процессине ээ болгон. Нупедияны эксперттер комитети иштеп чыккан, алар эрежелерди алдын ала аныкташкан. Биринчи жылы анын болгону 21 макаласы бар болчу, {{Efn|{{slink|Wikipedia:Nupedia and Wikipedia|Articles copied to Wikipedia}}}} эгерде Википедияга салыштырсак анда Википедияда биринчи айда 200 макала, биринчи жылда 18 000 макалага ээ болгон. &lt;ref name=&quot;SangerMemoir&quot;&gt;{{Cite news|title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir|date=18 April 2005|work=Slashdot|url=http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml}}&lt;/ref&gt;

Википедиядан айырмаланып, Нупедия [[вики]] болгон эмес; анын ордуна анын макалаларын профессионалдык энциклопедиялар менен салыштырууга боло турган сапаттуу рецензиялоо процесси менен мүнөздөлгөн. Нупедия окумуштуулардын (идеалдуу түрдө PhD докторлору менен) ыктыярдуу мазмунга ээ болушун каалады. &lt;ref name=&quot;thewikipediarevolution38&quot;&gt;{{Cite book|title=[[The Wikipedia Revolution|The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia]]|last=Lih|first=Andrew|date=2009|publisher=Aurum|isbn=9781845134730|location=London|page=[https://archive.org/details/wikipediarevolut0000liha_o1s8/page/38 38]|oclc=280430641|quote=His academic roots compelled Sanger to insist on one rigid requirement for his editors: a pedigree. &quot;We wish editors to be true experts in their fields and (with a few exceptions) possess Ph.Ds.&quot; read the Nupedia policy.|author-link=Andrew Lih}}&lt;/ref&gt; Ал ишин токтотконго чейин Нупедия 24 жактырылган макаланы &lt;ref name=&quot;elisecraig&quot;&gt;Craig 2013, p. 84&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ayers&quot;&gt;Ayers 2008&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;kensmyers&quot;&gt;Myers 2006, p. 163&lt;/ref&gt; чыгарган, алар кароо процессин аяктаган жана дагы 150 макала иштеп жаткан.  Уэльс Википедия макалаларды оңой жайгаштырууну жактырды, ал эми Сэнгер Нупедия  колдонгон рецензияланган ыкманы жактырды жана кийинчерээк 2006-жылы Википедияга эксперттердин альтернативасы катары Citizendium негиздеди. 

== Тарыхы ==
1999-жылдын октябрында &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whois.domaintools.com/nupedia.com|title=NuPedia.com WHOIS, DNS, &amp; Domain Info - DomainTools|work=[[WHOIS]]}}&lt;/ref&gt; Жимми Уэльс волонтерлор тарабынан курулган онлайн энциклопедия жөнүндө ойлоно баштаган жана 2000-жылдын январында анын өнүгүшүн көзөмөлдөө үчүн Ларри Сэнгерди жалдаган.  Долбоор расмий түрдө 2000-жылдын 9-мартында интернетке кирди &lt;ref name=&quot;Liane Gouthro&quot;&gt;{{Cite news|title=Building the world's biggest encyclopedia|url=http://www.pcworld.com/article/id,15676-c,techindustrytrends/article.html|work=[[PC World]]|accessdate=2024-01-06|archivedate=2009-07-19|archiveurl=https://archive.today/20090719124132/http://www.pcworld.com/article/id,15676-c,techindustrytrends/article.html}}&lt;/ref&gt; Бирок 2000-жылдын ноябрына чейин эки гана толук көлөмдөгү макала жарык көргөн. &lt;ref name=&quot;idg&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html|title=The next generation of online encyclopedias}} &lt;/ref&gt;

Башынан бери Нупедия акысыз мазмун энциклопедиясы болгон, &lt;ref name=&quot;Liane Gouthro&quot;/&gt; Бомис Nupedia.com сайтындагы онлайн жарнамалардан киреше алууну көздөгөн. &lt;ref name=&quot;idg&quot;/&gt; Башында долбоор үйдө өстүрүлгөн лицензияны, Nupedia Open Content License колдонгон. 2001-жылдын январында ал [[Ричард Столлман|Ричард Сталлмандын]] жана [[Free Software Foundation|Free Software Foundationдун]] чакырыгы менен GNU Free Documentation License программасына өткөн. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://slashdot.org/comments.pl?sid=9990&amp;threshold=1&amp;commentsort=0&amp;mode=thread&amp;cid=502603|title=Re:GNUPedia = Nupedia?|author=jwales|work=GNUPedia Project Starting|publisher=Slashdot|date=17 January 2001}}&lt;/ref&gt; Ошондой эле 2001-жылдын январында, Нупедия [[Википедия|Википедияны]] рецензия процессине кирерден мурун макалалар боюнча кызматташууга мүмкүндүк берүүчү кошумча долбоор катары баштаган. &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Larry Sanger|title=Let's make a wiki|date=10 January 2001|work=Nupedia-l mailing list|publisher=Internet Archive|url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html}}&lt;/ref&gt; Бул GNE энциклопедиясынын жактоочулары тарабынан азыраак бюрократиялык түзүлүштү камсыз кылгандыктан, эки тараптын кызыгуусун жаратты. Натыйжада, GNE эч качан чындап өнүккөн эмес жана долбоорлор ортосундагы атаандаштык коркунучу алдын алган. Википедия чоңоюп, катышуучуларды өзүнө тарткан сайын, ал тез эле өз алдынча жашоого ээ болуп, Нупедиядан көз карандысыз иштей баштады, бирок Сэнгер башында Нупедиянын башкы редактору болгон кызмат ордунан улам Википедияда иш алып барган.

Wikipedia GNE долбоорунун токтотулушунан тышкары, Нупедиянын акырындык менен жок болушуна алып келди. Ошол кездеги интернет экономикасынын кыйрашынан улам, Жимми Уэльс 2001-жылы декабрда маяна алган башкы редакторду каржылоону токтотууну чечти,  жана Сэнгер көп өтпөй эки долбоордон тең отставкага кетти. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=My Resignation|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-March/001603.html|publisher=Bomis, Inc}}&lt;/ref&gt; Сенгер кеткенден кийин, Нупедия барган сайын Википедиядан экинчи планда калды. Себеби 2001-жылдан кийин Нупедияда карап чыгуу процесси толук аяктаган эки гана макала жарыяланган. Нупедия аракетсиздикке айланган сайын, аны бекитилген Википедия макалаларынын туруктуу версиясына айландыруу идеясы маал-маалы менен айтылып, бирок эч качан ишке ашкан эмес. Нупедия сервери 2003-жылдын сентябрында кыйрады &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc/chapter-1.html|title=1 Nazis and Norms}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Reagle}} Нупедиянын энциклопедиялык мазмуну Википедияга ассимиляцияланган. &lt;ref name=&quot;johnkwaters&quot;&gt;Waters 2010, pp. 179–180&lt;/ref&gt;
[[Файл:Nupedia_article_example.png|thumb| Музыканын классикалык доору боюнча Nupedia макаласынын мисалы.]]
Нупедия жети кадамдан турган редакциялык процесске ээ болгон:

# Дайындоо
# Жетекчи сынчы табуу
# Жетекчилик кароо
# Ачык карап чыгуу
# Көчүрмө түзөтүү
# Көчүрмө түзөтүүнү ачуу
# Акыркы бекитүү жана белгилөө

Авторлор эксперттик билимге ээ болушу күтүлгөн (бирок эксперттин аныктамасы ийкемдүүлүккө жол берген жана кээ бир макалаларды адис ''эмес'', жакшы жазуучу жазышы мүмкүн экени моюнга алынган) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nupedia.com Editorial Policy Guidelines (Version 3.31)|date=16 November 2000|work=Nupedia|url=http://www.nupedia.com/policy.shtml|quote=The rule of thumb an editor should bear in mind is: would an article on this topic be of significantly greater quality if it were written by an expert on the subject? If yes, we will require that the writer be an expert on the subject. If no, nonspecialists (who are good writers) are more than welcome.|accessdate=2024-01-06|archivedate=2000-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20001205000200/http://www.nupedia.com/policy.shtml}}&lt;/ref&gt; жана макалаларды бекиткен редакторлор жарыялоо үчүн &quot;өз тармагында чыныгы эксперт болушу жана (бир нече кошпогондо) [кандидаттык] ээ болушу&quot; күтүлгөн. &lt;ref name=&quot;NupediaEditor&quot;&gt;{{Cite web|title=How to be an editor or peer reviewer for Nupedia|work=Nupedia|url=http://www.nupedia.com/steering.shtml}}&lt;/ref&gt;

Рут Ифчер Сангерге таянган жана Нупедиянын алгачкы саясаттары жана процедуралары боюнча тыгыз кызматташкан адам болгон. Ифчер, бир нече жогорку даражага ээ, компьютердик программист жана мурунку көчүрмө редактору болгон жана ыктыярдуу башкы редактор болууга макул болгон. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha/page/37|title=The Wikipedia Revolution|last=Lih|first=Andrew|date=2009|publisher=Hyperion|isbn=9781401303716|location=New York|page=[https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha/page/37 37]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

== Программалык камсыздоону иштеп чыгуу ==
Нупедия NupeCode биргелешкен программалык камсыздоосу менен иштетилген. NupeCode – бул [[Эркин программалык камсыздоо|акысыз]] / ачык булактуу программалык камсыздоо ( [[GNU General Public License]] астында чыгарылган) ири долбоорлорду карап чыгуу үчүн иштелип чыккан. Код Nupedia CVS репозиторийинде жеткиликтүү болгон. Nupedia көп жылдар бою башынан өткөргөн көйгөйлөрдүн бири программалык камсыздоонун функцияларынын жоктугу болгон. Жетишпеген функциялардын көбү гипершилтемелер сыяктуу көрүнгөн, бирок чындыгында андай эмес, асты сызылган текст блокторун колдонуу менен жасалмаланган.{{Булагын көрсөтүңүз|date=December 2011}}&lt;/link&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2011)&quot;&gt;цитата керек&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

Долбоордун алкагында оригиналдуу программалык камсыздоонун жаңы версиясы (&quot;NuNupedia&quot; деп аталат) иштелип чыгууда. NuNupedia SourceForge тестирлөө үчүн ишке ашырылган, бирок баштапкы программалык камсыздоону алмаштыруу үчүн өнүгүүнүн жетиштүү баскычына эч качан жеткен эмес. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourceforge.net/projects/nunupedia/|title=NuNupedia|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

* Онлайн энциклопедиялардын тизмеси
* Викилердин тизмеси

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/*/www.nupedia.com/ Nupedia'дын мурунку версиялары] ( Интернет архивинен )
* [https://nupedia.fandom.com Nupedia]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;/link&gt;&lt; [[Категория:Articles with permanently dead external links]] /link&gt; - [[Fandom]] боюнча Nupedia кайра жанданды
[[Категория:Жимми Уэльс]]
[[Категория:Википедия]]
[[Категория:Энциклопедиялар]]
[[Категория:Нупедия]]</text>
      <sha1>pkch39ffjzgkl6wf4rvyaac8ndhzlwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Материал таануу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133241</id>
    <revision>
      <id>651028</id>
      <parentid>498986</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21052" sha1="ebnv1mxevj8pm6tm2rursnl5394scfv" xml:space="preserve">'''Материал таануу''' — бул материалдарды изилдөө жана ачуунун дисциплиналар аралык тармагы. '''Материалдык инженерия''' — бул материалдарды долбоорлоо жана өркүндөтүү тармагы.

Материал таануунун интеллектуалдык башаты агартуу дооруна, изилдөөчүлөр [[металлургия]] менен [[Минералогия|минералогиядагы]] байыркы, феноменологиялык байкоолорду түшүнүү үчүн химиядан, физикадан жана инженериядан аналитикалык ой жүгүртүүнү колдоно баштаганда башталат. Материал таануу дагы эле [[физика]], [[химия]] жана инженерия элементтерин өз ичине камтыйт. Ошентип, бул тармак узак убакыттан бери академиялык мекемелер тарабынан ушул тектеш тармактардын бир бөлүгү катары каралып келген. 1940-жылдардан баштап материал таануу илим менен технологиянын өзгөчө жана уникалдуу тармагы катары кеңири таанылып башталды жана дүйнө жүзүндөгү ири техникалык университеттер аны изилдөө үчүн атайын мектептерди түзүштү.

Материал таануучулар материалдын тарыхы (кайра иштетүү) анын түзүлүшүнө жана ошону менен материалдын касиетине жана иштөөсүнө кандай таасир этээрин түшүнүүгө басым жасашат. Кайра иштетүү-структура-мүлк мамилелерин түшүнүү материалдар [[Парадигма|парадигмасы]] деп аталат. Бул [[парадигма]] [[нанотехнология]], биоматериалдар жана [[металлургия]] сыяктуу ар кандай изилдөө тармактарында түшүнүүнү жакшыртуу үчүн колдонулат.

Материал таануу ошондой эле соттук инженериянын жана бузулууларды анализдөөнүн маанилүү бөлүгү болуп саналат — жеке жаракат алган же мүлктүк зыян келтирүүчү, максатка ылайык иштебей материалдарды, буюмдарды, конструкцияларды же компоненттерди иликтөө. Мындай иликтөөлөр, мисалы, ар кандай авиациялык кырсыктардын жана инциденттердин себептерин түшүнүү үчүн негизги болуп саналат.

== Пайда болушу ==
Мезгилдин материалды тандоо көбүнчө аныктоочу чекит болуп саналат. [[Таш доору]], [[коло доору]], [[темир доору]] жана [[Өнөр жай төңкөрүшү|болот доору]] сыяктуу фразалар, эгерде ээн-эркин мисалдар болсо, тарыхый болуп саналат. Алгач [[керамика]] өндүрүшүнөн жана анын болжолдуу туунду металлургиясынан алынган материал таануу инженерия жана прикладдык илимдин эң байыркы түрлөрүнүн бири болуп саналат&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Polymer Fillers and Stiffening Agents: Applications and Non-traditional Alternatives|last=Defonseka|first=Chris|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|year=2020|isbn=978-3-11-066999-2|location=Berlin|pages=31|language=en}}&lt;/ref&gt;. Заманбап материал таануу түздөн-түз [[Металлургия|металлургиядан]] өнүккөн, ал отту колдонуудан келип чыккан. 19-кылымдын аягында америкалык окумуштуу Жосиа Виллард Гиббс ар түрдүү фазалардын [[Атом|атомдук]] түзүлүшүнө байланышкан [[Термодинамика|термодинамикалык]] касиеттер материалдын физикалык касиеттери менен байланыштуу экенин көрсөтүп, материалдарды түшүнүүдө чоң ачылыш болгон&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Iterative Design of Teaching-Learning Sequences: Introducing the Science of Materials in European Schools|last=Psillos|first=Dimitris|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-94-007-7807-8|location=Dordrecht|pages=79|language=en}}&lt;/ref&gt;. Заманбап материал таануунун маанилүү элементтери космостук жарыштын продуктулары болгон; Космосту изилдөөгө мүмкүндүк берүүчү космостук аппараттарды курууда колдонулган металл [[Эритме|эритмелерин]], [[Кремний кош оксиди|кремнийди]] жана [[Көмүртек|көмүртектүү]] материалдарды түшүнүү жана инженериялоо. Материал таануу каучуктар, [[Пластмасса|пластмассалар]], жарым өткөргүчтөр жана биоматериалдар сыяктуу революциялык технологиялардын өнүгүшүнө түрткү болду.

1960-жылдарга чейин (жана кээ бир учурларда ондогон жылдардан кийин) көптөгөн ''материал таануу'' бөлүмдөрү 19-кылымдын жана 20-кылымдын башында металлдарга жана керамикага басым жасалган ''металлургиялык'' же ''керамикалык инженерия'' бөлүмдөрү болгон. Машина курууга салыштырмалуу, материал таануунун өнүгүп келе жаткан тармагы материалдарга макродеңгээлде кайрылууга жана микроскопиялык деңгээлдеги материалдардын жүрүм-турумун билүүнүн негизинде иштелип чыккан ыкмага басым жасайт&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=A History of Technoscience: Erasing the Boundaries between Science and Technology|url=https://archive.org/details/historyoftechnos0000chan|last=Channell|first=David F.|publisher=Routledge|year=2017|isbn=978-1-351-97740-1|location=Oxon|pages=[https://archive.org/details/historyoftechnos0000chan/page/225 225]|language=en}}&lt;/ref&gt;. Атомдук жана молекулярдык процесстердин өз ара байланышынан, ошондой эле материалдардын жалпы касиеттерин билүүнүн жогорулашынан улам материалдарды долбоорлоо так каалаган касиеттерге негизделет&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ошондон бери материал таануу чөйрөсү материалдардын бардык түрлөрүн, анын ичинде керамика, [[полимерлер]], жарым өткөргүчтөр, [[Магнетизм|магниттик]] материалдар, биоматериалдар жана наноматериалдарды камтуу үчүн кеңейди, алар адатта үч түрдүү топко бөлүнөт: керамика, металлдар жана [[полимерлер]]. Акыркы ондогон жылдардагы материал таануудагы олуттуу өнүгүү жаңы материалдарды ачуу, касиеттерин алдын ала айтуу жана кубулуштарды түшүнүү үчүн компьютердик симуляцияларды активдүү колдонуу болуп саналат.

== Негиздер ==
Материал белгилүү бир колдонмолор үчүн колдонууга арналган зат (көбүнчө катуу, бирок башка конденсацияланган фазаларды камтышы мүмкүн) катары аныкталат&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nmat/authors/index.html „For Authors: Nature Materials“] &lt;/ref&gt;. Биздин айланабызда сансыз материалдар бар; аларды имараттардан жана машиналардан тартып космос кораблдерине чейин тапса болот. Материалдардын негизги класстары [[Металл|металлдар]], жарым өткөргүчтөр, [[керамика]] жана [[полимерлер]]&lt;ref&gt;Callister, Jr., Rethwisch. „Materials Science and Engineering — An Introduction“ (8th ed.). John Wiley and Sons, 2009 pp.5-6&lt;/ref&gt;. Иштеп жаткан жаңы жана алдыңкы материалдарга наноматериалдар, биоматериалдар&lt;ref&gt;Callister, Jr., Rethwisch. Materials Science and Engineering — An Introduction (8th ed.). John Wiley and Sons, 2009 pp.10-12&lt;/ref&gt; жана [[Күн батареясы|энергетикалык материалдар]] кирет.

Материал таануунун негизин материалдардын түзүлүшүнүн, бул материалдарды даярдоодо колдонулган иштетүү ыкмаларынын жана алынган материалдын касиеттеринин ортосундагы байланышты изилдөө түзөт. Бир нече узундуктагы масштабдагы көптөгөн касиеттер материалдын иштөөсүнө, анын курамындагы химиялык элементтерине, микроструктурасына жана кайра иштетүүдөн алынган макроскопиялык касиеттерине таасир этет. Окумуштуулар материалдарды [[термодинамика]] жана материалдардын кинетикалык мыйзамдары менен бирге түшүнүүгө жана жакшыртууга умтулушат.

== Структура ==
Структура материал таануу тармагынын эң маанилүү компоненттеринин бири болуп саналат. Бул тармактын аныктамасы анын «материалдардын структураларынын жана касиеттеринин ортосундагы мамилелерди» изилдөөгө байланыштуу экендигин көрсөтөт&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ion Exchange Materials: Properties and Applications|last=Zagorodni|first=Andrei A.|publisher=Elsevier|year=2006|isbn=978-0-08-044552-6|location=Amsterdam|pages=xi|language=en}}&lt;/ref&gt;. Материал таануу атомдук масштабдан макро шкалага чейинки материалдардын түзүлүшүн изилдейт&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite book|title=Polymer Fillers and Stiffening Agents: Applications and Non-traditional Alternatives|last=Defonseka|first=Chris|publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG|year=2020|isbn=978-3-11-066999-2|location=Berlin|pages=31|language=en}}&lt;/ref&gt;. Мүнөздөө — бул илимпоздордун материалдын түзүлүшүн изилдөө жолу. Бул [[Рентген нурлары|рентген]], [[электрон]] же нейтрондук дифракция сыяктуу ыкмаларды жана [[Спектроскопия|спектроскопиянын]] жана [[Аналитикалык химия|химиялык анализдин]] ар кандай формаларын, мисалы, Раман спектроскопиясы, энергетикалык дисперсиялык спектроскопия, [[хроматография]], термикалык анализ, [[Микроскоп|электрондук микроскопиялык]] анализ дагы жана башкаларды өз ичине камтыйт.

== Кристаллография ==
'''Кристаллография''' — катуу кристаллдык денелердеги атомдордун жайгашуусун изилдөөчү илим. Кристаллография материал таануучулар үчүн пайдалуу курал болуп саналат. [[Монокристалл|Монокристаллдарда]] атомдордун кристаллдык тизилишинин эффекти макроскопиялык жактан оңой эле байкалат, анткени кристаллдардын табигый формалары атомдук түзүлүштү чагылдырат. Мындан тышкары, физикалык касиеттери көбүнчө кристалл кемчиликтери менен көзөмөлдөнөт. Кристалл структураларын түшүнүү кристаллографиялык кемчиликтерди түшүнүү үчүн маанилүү шарт болуп саналат. Материалдар көп учурда [[Монокристалл|монокристаллдар]] эмес, [[поликристаллдар]], майда кристаллдардын агрегаттары же ар кандай багыттагы дандар түрүндө кездешет. Ошондуктан, поликристаллдык үлгүлөрдүн дифракциялык моделдерин колдонгон порошок дифракциялык методу структураны аныктоодо маанилүү роль ойнойт. Көпчүлүк материалдар кристаллдык түзүлүшкө ээ, бирок кээ бир маанилүү материалдар кадимки кристаллдык түзүлүшкө ээ эмес. [[Полимерлер]] кристаллдуулуктун ар кандай даражасын көрсөтөт жана көбү толук кристаллдык эмес. [[Айнек]], кээ бир керамика жана көптөгөн табигый материалдар [[Аморфтук заттар|аморфтук]] болуп саналат, алардын атомдук түзүлүшүндө узак аралыктагы тартип жок. Полимерлерди изилдөө физикалык касиеттердин термодинамикалык жана механикалык сүрөттөлүшүн камсыз кылуу үчүн химиялык жана статистикалык термодинамика элементтерин бириктирет.

== Наноструктура ==
'''Наноматериалдар''' — атомдор жана молекулалар нанометрдик масштабдагы компоненттерди түзгөн материалдар (башкача айтканда,алар наноструктураны түзөт). Наноматериалдар уникалдуу касиеттеринен улам материал таануу коомчулугунда өзгөчө изилдөөлөрдүн предмети болуп саналат.

Наноструктура 1ден 100гө чейинки объекттер жана структуралар менен алектене турган диапазону&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&amp;id=BJIOBN00000200000400MR17000001&amp;idtype=cvips&amp;gifs=Yes|title=Nanomaterials and Nanoparticles: Sources and Toxicity}}&lt;/ref&gt;. Көптөгөн материалдарда атомдор же молекулалар наноөлчөмдүү объектилерди түзүү үчүн чогулган. Бул көптөгөн кызыктуу электрдик, магниттик, оптикалык жана механикалык касиеттерди пайда кылат.

Наноструктураларды сүрөттөп жатканда наноструктурадагы өлчөмдөрдүн санын айырмалоо керек.

Нанотекстураланган беттер нано масштабда ''бир өлчөмгө'' ээ, башкача айтканда объекттин бетинин гана калыңдыгы 0,1ден 100 нм га чейин.

Нанотүтүктөрдүн диаметри 0,1ден 100гө чейинки наноөлчөмдө ''эки өлчөмдө'' болот.

== Микроструктура ==
'''Микроструктура''' 25 × чоңойтуудан жогору микроскоп тарабынан аныкталган даярдалган беттин же жука фольга материалынын текстурасы катары аныкталат. Ал 100 нмден бир нече смге чейинки объекттерди карайт. Материалдын микроструктурасы (кеңири түрдө металлдарга, полимерлерге, керамикага жана композиттерге бөлүнүшү мүмкүн) физикалык касиеттерге, мисалы, бекемдикке, катуулукка, ийкемдүүлүккө, катуулукка, коррозияга туруктуулукка, жогорку/төмөн температуранын жүрүм-турумуна, эскирүү туруктуулугуна жана башкаларга катуу таасир этиши мүмкүн. Көпчүлүк салттуу материалдар (мисалы, металлдар жана керамика) микроструктурага ээ.

== Макроструктура ==
'''Макроструктура''' — бул материалдын миллиметрден метрге чейинки масштабдагы көрүнүшү, көзгө көрүнгөн материалдын түзүлүшү.

== Өзгөчөлүктөрү ==
Материалдар сансыз касиеттерди көрсөтөт, анын ичинде төмөнкүлөр.

* Материалдардын механикалык касиеттери
* Химиялык касиеттери
* Электр касиеттери
* Жылуулук касиеттери
* Оптикалык касиеттери
* Магниттик касиеттери

Материалдын касиеттери анын колдонулушун, демек, анын инженердик колдонулушун аныктайт.

== Кайра иштетүү ==
Синтездөө жана кайра иштетүү керектүү микро-наноструктурасы бар материалды түзүүнү камтыйт. Инженердик көз караштан алганда, материалды үнөмдүү өндүрүүнүн ыкмасы иштелип чыкмайынча, аны өнөр жайда колдонуу мүмкүн эмес. Ошентип, материалдарды иштетүү материал таануу тармагында абдан маанилүү болуп саналат. Ар кандай материалдар ар кандай иштетүү же синтез ыкмаларын талап кылат. Мисалы, металлдарды иштетүү тарыхый жактан маанилүү жана ''физикалык металлургия'' деп аталган материал таануу тармагында изилденет. Мындан тышкары,химиялык жана физикалык ыкмалар башка материалдарды синтездөө үчүн колдонулат, мисалы, [[полимерлер]], [[керамика]], жука пленкалар ж.б. 21-кылымдын башында графен сыяктуу наноматериалдарды синтездөөнүн жаңы ыкмалары иштелип чыгууда.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;
[[Категория:Тарых]]
[[Категория:Физика]]
[[Категория:Материалдар]]
[[Категория:Илим]]</text>
      <sha1>ebnv1mxevj8pm6tm2rursnl5394scfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илимий эксперименттердин хронологиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133572</id>
    <revision>
      <id>651044</id>
      <parentid>498507</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15268" sha1="mntxihnxxly1akiyimbeqw0g6xojass" xml:space="preserve">Төмөнкү [[Хронология|хронологиялык]] тизмеде негизги илимий ачылыштардын жана [[Эксперимент|эксперименттердин]] жарыяланган даталары көрсөтүлгөн:

== Биздин заманга чейинки 5-кылым ==

* Биздин заманга чейинки 430-жылы [[Эмпедокл]] суу саатын океанга чөмүлдүрүп, абанын зат экенин далилдеген.

== Биздин заманга чейинки 2-кылым ==

* Биздин заманга чейинки 240-жылы [[Архимед]] кийинчерээк жалган таажы жөнүндөгү табышмакты чечүү үчүн колдонгон [[Архимед мыйзамы|принципти]] иштеп чыккан.
* [[Эратосфен]] биздин заманга чейин 230-жылы Жердин айланасын жана диаметрин ченеген.

== 10-кылым ==

* [[Мухаммад ибн Закария Рази|Абу Бакр ар-Рази]] (Разес) [[медицина]] тармагына байкоо процессин киргизип, алгачкы медициналык эксперименттер аркылуу оорукана куруу үчүн эң гигиеналык жерди аныктаган.

== 11-кылым ==

* 1020-жылы [[Ибн Сина|Абу Али ибн Сина]] (Авиценна) « Медицинанын мыйзамдары » китебин жазган, медицина жана [[Физиология|физиологияны]] терең колдонгон, медициналык жана хирургиялык эксперименттерди жүргүзгөн.
* 1021-жылы [[Ибн ал-Хэйсам|Хасан Ибн аль-Хайсан]] (Альхасен) ''«Оптика китебинде»'' биринчи жолу физикалык эксперименттер жана илимий методдор боюнча эмгектерди келтирген. Ал биринчи жолу оптика боюнча эксперименттерди жүргүзүп, айнек аркылуу жарыктын кыймылын изилдеп, заманбап камера линзаларынын негизи болгон илимди аныктаган. Ошондой эле жарыктын түз сызык менен тарай турганын жана көзгө тийгенде гана сүрөттөлүш пайда болоорун аныктаган.
* 1030-жылы [[Абу Райхан ал-Бируни|Абу Райхан ал-Беруни]] [[Астрономия|астрономиялык]] кубулуштарга биринчи деталдуу эксперименттерди жүргүзгөн жана [[механика]] боюнча биринчи эксперименттерди түзгөн.

== 12-кылым ==

* 1121-жылы Аль-Хазини « ''Акылмандык таразасында»'' механика боюнча теорияларын далилдөө үчүн эксперименталдык ыкманы кеңири колдонот.
* Ибн Зухр (Авензоар) өлгөндөн кийин сөөктү кесүү жана денени жарып чыгууну жасаган биринчи дарыгер болгон. Ал тери ооруларын котур мителери козгой турганын далилдеп, бул ачылыш [[Гиппократ]] менен [[Гален|Галендин]] теориясына карама-каршы келет .

== 13-кылым ==

* 1200-жылы Абдулатиф аль-Багдади көптөгөн сөөктөрдү изилдеп, Галендин жаак жана таш сөөктөрүнүн пайда болушу жөнүндөгү теориясын жокко чыгарган.
* 1242-жылы Ибн ан-Нафис денеге экспертиза жасап, [[Кан айлануу|кан айлануу системасын]] жана кичинекей кан айлануу системасын аныктаган.
* Камалуддин аль-Фариси [[көкжеле]] кубулушуна алгачкы илимий түшүндүрмөлөрдү берип, өзүнүн теориясын эксперимент аркылуу далилдеген.
* Альберт Магнус [[азот кислотасы]] [[Күмүш|күмүштү]] эрите аларын далилдеп, анын натыйжасында пайда болгон [[күмүш нитраты]] терини карарып турганын аныктаган.

== 16-кылым ==

* 1572-жылы Тихо Браэ асмандагы жаңы жылдызды ачкан жана Аристотелдин асман куполунун өзгөрбөстүгү жөнүндөгү теориясын четке каккан.

== 17-кылым ==

* 1609-жылы [[Галилео Галилей]] [[Гелиоцентризм|гелиоцентрдик моделди]] далилдөө аракетинде Юпитердин спутниктерин ачкан.
* 1638-жылы [[Галилео Галилей]] Аристотелдин &quot;механикалык кыймыл &quot; теориясын жокко чыгаруу үчүн тоголоктопторду колдонот.
* 1665-жылы Роберт Гук [[Микроскоп|микроскоптун]] жардамы менен [[Клетка|клеткаларды]] байкаган.
* 1672-жылы [[Исаак Ньютон]] өзүнүн призмалык эксперименттеринин жыйынтыгын жарыялаган, бул ак [[жарык]] башка түстүү нурлардын курамын көрсөткөн.
* 1676-жылы Оле Ромер биринчи жолу [[Жарык ылдамдыгы|жарыктын ылдамдыгын]] өлчөгөн.
* 1687-жылы [[Исаак Ньютон]] күч жана [[Тартылуу|бүткүл дүйнөлүк тартылуу]] теорияларын изилдеп, планеталардын кыймылынын ачкычы күч экенин далилдеген.

== 18-кылым ==

* 1747-жылы Джеймс Линд Европадагы эң алгачкы клиникалык сыноолордун бирин жүргүзүп, сынык жаңы апельсин менен лимонду жеп айыкса болорун далилдеген, бирок башка кислоталар жана суусундуктар аны айыктыра алган эмес.
* 1774-жылы Чарльз Мейсон Шотландиядагы Шиэллион тоосунун жанында Жердин орточо тыгыздыгын өлчөө үчүн биринчи эксперименттерди жүргүзгөн. Бул Shiehallion эксперименти деп аталат.
* 1796-жылы Эдвард Дженнер биринчи [[Вакцина|вакцинаны]] сынаган.
* 1798-жылы Генри Кавендиш Ньютондун гравитациялык константасынын маанисин аныктоо үчүн эксперимент жүргүзгөн.

== 19-кылым ==

* 1801-жылы Томас Янг өзүнүн эксперименттери аркылуу жарыктын толкундуу мүнөзгө ээ экенин кош тешик тор аркылуу көрсөткөн.
* 1820-жылы Ганс Кристиан Ørsted [[электр]] жана [[Магнетизм|магнетизмдин]] ортосундагы байланышты ачкан.
* 1843-жылы [[Жеймс Прескотт Жоуль|Джеймс Прескотт Джоуль]] механикалык жумуш менен жылуулуктун эквиваленттүүлүгүн өлчөгөн, натыйжада [[энергиянын сакталуу мыйзамы]] пайда болгон.
* 1845-жылы Кристиан Доплер Доплер эффектин ачкан.
* 1851-жылы Фуко Жан-Бернар Леон жердин айлануусун көрсөтүү үчүн [[Фуко маятниги|Фуко маятнигин]] колдонгон.
* 1859-жылы [[Чарлз Дарвин|Чарльз Дарвин]] түрлөрдүн келип чыгышы теориясын жарыялап, эволюция табигый тандалуунун натыйжасында болоорун көрсөткөн.
* 1861-жылы [[Луи Пастер]] стихиялуу муун теориясын четке какты.
* 1861-жылы [[Грегор Мендел|Грегор Мендель]] [[Койбуурчак|буурчак]] өсүмдүгүнө эксперимент жүргүзгөн. (Менделдин мыйзамдары).
* 1887-жылы [[Герц Генрих Рудольф|Генрих Герц]] [[Фотоэффект|фотоэффектти]] ачкан.
* 1887-жылы Мишельсон менен Морли Михельсон-Морли экспериментинде [[Жарык ылдамдыгы|жарыктын ылдамдыгы]] өзгөрбөй турганын көрсөтүшкөн.
* 1887-жылы [[Анри Беккерель|Анри Беккерел]] [[Радиоактивдүүлүк|радиоактивдүүлүктү]] ачкан.
* 1897-жылы JJ Томсон [[Электрон|электронду]] ачкан.

== 20-кылым ==

* 1909-жылы Роберт Милликан [[электр заряды]] электрон түрүндө экенин, башкача айтканда, электрон зарядынын эселенгендигин далилдеген.
* 1911-жылы [[Эрнест Резерфорд|Эрнест Рутерфорд]] Резерфорддун модели аркылуу атомдор негизинен бош мейкиндиктен тураарын жана ар бир атомдун ядросу тыгыз жана оң заряддуу экенин ачкан &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Conceptual Physics|url=https://archive.org/details/conceptualphysic0000hewi_l9u2|last=Hewitt|first=Paul|date=2010|publisher=Pearson|isbn=978-0-321-56809-0|edition=11|page=[https://archive.org/details/conceptualphysic0000hewi_l9u2/page/567 567]}}&lt;/ref&gt;
* 1911-жылы Хайке Камерлин Оннес супер өткөргүчтүктү ачкан.
* 1914-жылы Джеймс Франк жана Густав Людвиг Герц атомдук иондошуу энергиясынын квантталышын көрсөткөн Франк-Герц экспериментин жүргүзүшкөн.
* 1919-жылы Артур Эддингтон күндүн гравитациялык линзасын көрсөтүү менен салыштырмалуулук теориясын далилдеген.
* 1920-жылы Отто Штерн менен Вальтер Герлах бөлүкчөлөрдүн айлануусун көрсөткөн Штерн-Герлах экспериментин жүргүзүшкөн.
* 1920-жылы Джон Б. Уотсон жана Розали Райнер Кичи Альберт экспериментин жүргүзүшкөн.
* 1928-жылы Гриффиттин эксперименти тирүү клеткаларды трансформация принциби аркылуу өзгөртүүгө болорун көрсөттү, кийинчерээк бул [[Дезоксирибонуклеин кислотасы|ДНК]] экени аныкталган.
* 1934-жылы [[Энрико Ферми]] атомду бөлгөн.
* 1935-жылы Рональд А. Фишердин эксперименти статистикада [[Комбинаторика|комбинаториканын]] негизин түзгөн.
* 1940-жылы Карл фон Фриш [[Аары|аарылар]] гүлдөрдүн жайгашкан жерин аныктоо үчүн колдонгон коммуникация &quot;бийин&quot; чечмелеген.
* 1947-жылы [[Жон Бардин|Джон Бардин]] жана Уолтер Браттейн биринчи жашоого жөндөмдүү [[Транзистор|транзисторду]] түзүшкөн.
* 1951-жылы Соломон Эш теңтуштарынын кысымы адамды туура эмес пикирди кабыл алууга кантип мажбурлай аларын тапкан.
* 1952-жылы Альфред Херши жана Марта Чейз өз эксперименттери аркылуу [[Дезоксирибонуклеин кислотасы|ДНК]] генетикалык материал экенин далилдешкен.
* 1952-жылы Стэнли Л. Миллер жана Гарольд Урей Миллер-Урей эксперименти аркылуу органикалык заттар органикалык эмес заттардан өзүнөн өзү пайда боло аларын көрсөтүшкөн.
* 1955-жылы Клайд Л. Коуэн жана Фредерик Рейнс нейтрино экспериментинде [[Нейтрино|нейтринолордун]] бар экенин тастыкташкан.
* 1958-жылы Мезельсон-Стал эксперименти [[Репликация|ДНКнын репликациясынын]] жарым консервативдүү экенин далилдеген.
* 1961-жылы Фрэнсис Крик, Сидни Бреннер, Лесли Барнетт жана РДЖ Уоттс-Тобин генетикалык коддун үчтүк мүнөзүн далилдешкен.
* 1961-жылы Маршалл В. Ниренберг жана Дж. Генрих Маттей генетикалык коддун биринчи кодун чечишти.
* 1964-жылы Маршалл В. Ниренберг жана Филипп Ледер калган генетикалык кодду чечишти.
* 1965-жылы Арно Пензиас жана Роберт Вилсон Биг Бенгдин далили болгон [[Космологиялык негиз|космостук микротолкундуу фон радиациясын]] ачышкан.
* 1967-жылы Керим Керимов «Космос-186» жана «Космос-188» станцияларын автоматтык түрдө учуруу боюнча эксперименттерди жүргүзгөн, бул [[Орбиталык станция|космос станцияларынын]] өнүгүшүнө алып келген.
* 1970-жылы Аллан менен Беатрикс Гарднер шимпанзе Уошого америкалык жаңдоо тилинин лексикасын үйрөтүшкөн.
* 1995 - Эрик А. Корнелл жана Карл Э. Виман Бозе-Эйнштейн конденсатын синтездешти.

== Шилтемелер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>mntxihnxxly1akiyimbeqw0g6xojass</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деңизге чыга албаган өлкөлөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133599</id>
    <revision>
      <id>651019</id>
      <parentid>640448</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29873" sha1="f4fehx6la1cq283mfxm5nkln4n1j4dw" xml:space="preserve">[[Файл:Landlocked_countries.svg|thumb|300x300px| Деңизге чыга албаган өлкөлөр: 42 деңизге чыга албаган (жашыл) өлкөлөр, алар чек арадан өтүүнү талап кылат (кызгылт көк)]]
'''Деңизге чыга албаган өлкө''' — [[океан]] менен байланышы жок же жээктери эндоргейдик бассейндерде жайгашкан өлкө. Учурда дүйнөдө деңизге чыга албаган 44 мамлекет жана жарым-жартылай таанылган деңизге чыга албаган 4 мамлекет бар. [[Казакстан]] — дүйнөдөгү эң чоң деңизге чыга албаган өлкө&lt;ref&gt;[https://unctadstat.unctad.org/CountryProfile/GeneralProfile/en-GB/398/index.html „Largest LLC“]. United Nations Conference on Trade and Development.&lt;/ref&gt;.

1990-жылы дүйнөдө деңизге чыга албаган 30 өлкө болгон. [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзунун]] жана [[Чехословакия|Чехословакиянын]] ыдырашы, [[Югославия|Югославиянын]], Түштүк Осетиянын (жарым-жартылай таанылган), [[Эритрея|Эритреянын]], Черногориянын, [[Түштүк Судан|Түштүк Судандын]] жана Луганск Эл Республикасынын (жарым-жартылай таанылган) ыдырашы, [[Косово|Косовонун]] көз карандысыздыгынын бир тараптуу жарыяланышы (жарым-жартылай таанылган) 15 жаңы деңизге чыга албаган мамлекет жана жарым-жартылай таанылган деңизге чыга албаган 5 мамлекеттин пайда болушуна алып келген. Мурдагы деңизге чыга албаган [[Чехословакия]] 1993-жылдын 1-январында таркап кеткен. 2022-жылдын 5-октябрында Луганск Эл Республикасы Россияга аннексияланып, [[де-факто]] деңизге чыга албаган мамлекетке айланган.

Жалпысынан алганда, деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу [[Ачык деңиз|ачык деңизге]] чыгууга тоскоолдук кылган кээ бир саясий жана экономикалык кемчиликтерди жаратат. Ушул себептен улам, тарых бою чоң-кичине элдер байлык, кан төгүү жана саясий капитал үчүн чоң чыгымга учураса да, ачык сууларга жетүүгө умтулушкан.

Деңизге чыга албай калуу экономикалык өнүгүүнүн деңгээлине, соода жолдорун жана соода эркиндигине, тилдик тоскоолдуктарга жана башка факторлорго байланыштуу жумшартылышы же курчушу мүмкүн. [[Андорра]], [[Австрия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург]], [[Сан-Марино Республикасы|Сан-Марино]], [[Швейцария]] жана [[Ватикан]] сыяктуу [[Европа|Европанын]] деңизге чыга албаган айрым өлкөлөрү дүйнөлүк саясий иштерде [[Бейтараптык|бейтараптуулукту]] сакташат. Бирок, деңизге чыга албаган 44 өлкөнүн 32си, анын ичинде [[Африка|Африкадагы]], [[Азия|Азиядагы]] жана [[Түштүк Америка|Түштүк Америкадагы]] деңизге чыга албаган бардык өлкөлөр [[Бириккен Улуттар Уюму]] тарабынан деңизге чыгууга мүмкүнчүлүгү жок өнүгүп келе жаткан өлкөлөр (LLDCs) катары классификацияланган&lt;ref&gt;Paudel, R. C. &quot;[https://digitalcollections.anu.edu.au/bitstream/1885/12009/1/Paudel_R.C._2013.pdf Landlockedness and Economic Growth: New Evidence]&quot; ''Growth and Export Performance of Developing Countries: Is Landlockedness Destiny?''. Canberra, Australia: Australian National University, 2012 — 13–72-бет. &lt;/ref&gt;. Адамдык өнүгүү индекси (АӨИ) эң төмөн болгон он эки өлкөнүн тогузу деңизге чыга албайт. Эл аралык демилгелер Бириккен Улуттар Уюмунун 2030-жылга чейин теңсиздикти олуттуу кыскартууга багытталган Туруктуу өнүгүү максаттары сыяктуу маселелерден келип чыккан теңсиздикти кыскартууга багытталган&lt;ref&gt;[https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-10-reduced-inequalities/targets.html „Goal 10 targets“].{{Ref-en}} UNDP. &lt;small&gt;Түп нускадан [https://web.archive.org/web/20201127140337/https://www.undp.org/content/undp/en/home/sustainable-development-goals/goal-10-reduced-inequalities/targets.html архивделген] күнү: 2020-жыл, 27-ноябрь. Текшерилген күнү: 2022-жыл, 4-ноябрь.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Маанилүүлүгү ==
[[Файл:BoliviaChile.jpg|thumb| [[Боливия|Боливиянын]] Тынч океан согушунда (1879-1884) жээк сызыгын жоготушу негизги саясий маселе бойдон калууда.]]
Тарыхый жактан алганда, деңизге чыга албаган жер өлкөнүн өнүгүшү үчүн зыяндуу болгон. Бул өлкөнү балык чарбасы сыяктуу маанилүү деңиз ресурстарынан ажыратат жана социалдык-экономикалык өнүгүүнүн маанилүү компоненти болгон деңиз соодасына түз кирүүгө жол бербейт. Ошентип, жээк аймактары же Дүйнөлүк океанга чыгуу мүмкүнчүлүгү бар ички аймактар, Дүйнөлүк океанга кире албаган ички аймактарга караганда байыраак жана калк жыш жайгашкан. [[Paul Collier|Пол Коллиер]] ''«Bottom Billion (Төмөн миллиард)»'' деген китебинде жакыр географиялык аймактагы деңизге чыгууга мүмкүнчүлүгү жок, өлкөнү артка тарткан өнүгүүгө тоскоол болгон төрт негизги «тоскоолдуктун» бири экенин айтат. Таасири өзгөчө деңизге чыга албаган өлкөлөр үчүн күчтүү, анткени алар дүйнөнүн башка өлкөлөрү менен соодасында чектелүү. Ал айтат: “Жээк болсоң – дүйнөгө кызмат кыласың, деңизге чыкпасаң – коңшуңа кызмат кыласың”&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/bottombillionwhy00coll_0|title=The Bottom Billion|last=Collier|first=Paul|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-537338-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bottombillionwhy00coll_0/page/56 56], 57|author-link=Paul Collier}}&lt;/ref&gt;. Башкалары деңизге чыга албагандын артыкчылыктары бар, анткени бул өлкөнү арзан импорттон коргогон “табигый тоскоолдук” деп ырасташат. Кээ бир учурларда, бул күчтүү жергиликтүү тамак-аш системаларына алып келген.

Деңизге чыга албаган, өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө эл аралык жүк ташуунун баасы жээктеги өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө караганда бир топ жогору.

Аба каттамдары маанилүү боло электе, жүргүнчүлөрдүн саякатына да тоскоолдуктар болгон, эл аралык жүргүнчү кайыктары чек ара көзөмөлүнөн өтүүгө аргасыз болгон, кээ бир учурларда виза талаптары менен.

Тарыхый жактан алганда, өлкөлөр деңизге жакын жерлерди алууга аракет кылышкан:

* Рагуса Республикасы 1699-жылы [[Венеция]] Республикасы менен кургактыктан чек ара болгусу келбегендиктен Неум шаарын [[Осмон империясы|Осмон империясына]] берген&lt;ref&gt;''Jennings.'' [https://www.cntraveler.com/story/how-bosnia-ended-up-with-just-12-miles-of-coastline „This Country's Coastline Is So Short, You Could Walk It in A Day“]. {{Ref-en}} ''Condé Nast Traveler.'' &lt;small&gt;Текшерилген күнү: 2021-жыл, 4-январь.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Бул чакан муниципалитет [[Босния жана Герцеговина]] тарабынан мурасталып калган жана азыр Адриатика жээгинин [[Хорватия]] бөлүгүн экиге бөлүп, деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгүн чектейт.
* Азыр [[Конго Демократиялык Республикасы|Конго Демократиялык Республикасын]] түзгөн аймакка ээлик кылган Эл аралык Конго коомуна [[Ангола|Анголаны]] деңизге туташтыруу үчүн 1885-жылы Берлин конференциясы тарабынан кесилген тар тилке берилген.
* Биринчи [[Биринчи дүйнөлүк согуш|дүйнөлүк согуштан кийин,]] [[Версаль тынчтык келишими|Версаль келишиминде]] &quot;Польша коридору&quot; деп белгиленген [[Германия|Германиянын]] бир бөлүгү [[Балтика деңизи|Балтика деңизине]] чыгуу үчүн жаңы Экинчи Польша Республикасына берилген. Бул [[Польша|Польшага]] кыска жээк берди. Ал ошондой эле Данцигди (азыркы [[Гданьск]]) порту жана Польшага эркин кирүү мүмкүнчүлүгү бар Данцигдин эркин шаары кылуу үчүн шылтоо болгон. Бирок, немистер аскердик материалдардын эркин кирүүсүнө тоскоолдуктарды коюшкан. Буга жооп иретинде [[Гдыня|Гдыниянын]] чакан балык кармоочу порту тез эле бир кыйла кеңейтирилди.
* 2005-жылы [[Украина]] менен болгон аймактык алмашуунун натыйжасында [[Молдова]] [[Дунай|Дунай жээгинин]] 600 метрлик тилкесин алып&lt;ref&gt;[http://www.internationalwatersgovernance.com/danube-river-basin.html „Danube River Basin“]. International Waterway Governance.&lt;/ref&gt;, кийин ал жерде Джурджулести портун курган.

=== Соода келишимдери ===
Өлкөлөр коңшу мамлекеттер аркылуу жүктөрдү бекер ташуу боюнча келишимдерди түзүшкөн:

* [[Версаль тынчтык келишими|Версаль келишими]] Германияга [[Гамбург]] жана Штеттин портторунун бир бөлүгүн [[Чехословакия|Чехословакияга]] 99 жылга ижарага берүүнү талап кылып, Чехословакияга [[Эльба]] жана [[Одра|Одер]] дарыялары аркылуу деңиз аркылуу соода жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Штеттин порту [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин [[Польша|Польшага]] аннексияланган. Бирок [[Гамбург]] келишимине ылайык, порттун бир бөлүгүн 2028-жылга чейин Чехословакиянын мураскери болгон [[Чехия]] деңиз соодасы үчүн пайдалана алат.
* [[Дунай]] эл аралык суу жолу болгондуктан, деңизге чыга албаган [[Австрия]], [[Венгрия]], [[Молдова]], Сербия жана [[Словакия]] [[Кара деңиз|Кара деңизге]] коопсуз кире алышкан. Бирок, океандагы кемелер Дунайды пайдалана албагандыктан, баары бир жүктү жылдырууга туура келген. Ошондуктан [[Австрия]] менен [[Мажарстан|Венгрияга]] көптөгөн чет өлкөлүк импорт Атлантика жана Жер Ортолук деңиз порттору аркылуу өтүп, кургактык транспортун колдонушат. Ушундай эле жагдай Швейцариянын кайыктары бар [[Рейн]] дарыясында да бар. [[Люксембург|Люксембургда]] Мозель дарыясы аркылуу өткөн мындай каттам бар, бирок [[Лихтенштейн]] Рейнде жайгашканы менен, кайык менен кире албайт.
* [[Меконг]] — деңизге чыга албаган [[Лаос]] [[Түштүк Кытай деңизи|Түштүк Кытай деңизине]] кире турган эл аралык суу жолу.
* Эркин порттор жүктөрдү кыска аралыктагы кемелер же дарыя кемелери менен ташууга мүмкүндүк берет.
* TIR конвенциясы кабыл алынгандан кийин, Европа боюнча товарларды бажы текшерүүлөрү жана төлөмдөрсүз ташууга мүмкүн болду.

=== Саясий натыйжалары ===
Деңизге чыга албай калуу, адатта, өлкө үчүн саясий, аскердик жана экономикалык жактан чоң жоготуу. Төмөндө деңизге чыга албаган өлкөлөрдүн мисалдары келтирилген.

* 30 жылдык согуштан кийин&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Eritrean Struggle for Independence - Domination, resistance, nationalism 1941-1993|url=https://archive.org/details/eritreanstruggle0000iyob|last=Iyob|first=Ruth|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=0-521-47327-6|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/eritreanstruggle0000iyob/page/11 11]–25}}&lt;/ref&gt; [[Эритрея]] эгемендүүлүккө ээ болуп, 1991-жылы [[Эфиопия]] деңизге чыга албай калат. Эфиопиянын деңиз флоту дагы бир нече жыл чет өлкөлүк порттор менен иштешти.
* Черногория Сербия жана Черногория Биримдигинен чыккандан кийин Сербия деңизге чыга албай калды.
* Боливия Тынч океандагы согушта [[Чили|Чилиге]] утулуп калган.
* [[Перу]] менен [[Аргентина]] да жүк транзитине өзгөчө көңүл бурушту. Тынч океан согушу маалында болбогон Боливия деңиз флоту кийин түзүлүп, [[Титикака|Титикака көлүндө]] жана дарыяларда поезддер да жүрөт. Боливия эли жыл сайын «Диа-дель Марды» (Деңиз күнү) өзүнүн аймактык жоготуусун эскерүү үчүн патриоттук маанайда белгилейт. Ал ошондой эле жээктеги Антофагаста шаарын жана дүйнөдөгү эң маанилүү жана кирешелүү [[жез]] кендерин камтыйт. 21-кылымдын башында Боливиядан деңизге куурдун жолун тандоо элдик толкундоолорго түрткү болгон, анткени эл куурду Чилинин аймагы аркылуу өткөрүү вариантына каршы чыгышкан.
* [[Австрия]] менен [[Венгрия]] да Сен-Жермен-ан-Ле келишими (1919) жана Трианон келишими (1920) боюнча деңизге чыга алган эмес. Мурда [[Хорватия]] Венгрия Королдугунун курамында чектелген конституциялык автономияга ээ болсо, Хорватиянын Фиуме / Риека шаары Венгрияны өзүнүн жалгыз эл аралык порту менен камсыз кылуу үчүн түздөн-түз [[Будапешт|Будапешттен]] дайындалган губернатор тарабынан башкарылчу. Австриянын эң маанилүү порттору Триест жана Пула болгон.

* [[Биринчи дүйнөлүк согуш|Биринчи дүйнөлүк согуштун]] аягында Антанта өлкөлөрү Севр келишимине ылайык мурдагы [[Осмон империясы|Осмон империясын]] экиге бөлгөндөн кийин [[Армения|Арменияга]] Трабзон аймагынын бир бөлүгү убада кылынган. Бул Арменияга [[Кара деңиз|Кара деңизге]] чыгуу мүмкүнчүлүгүн берет. Бирок Севр келишими Түркиянын боштондук согушу менен талкаланып, анын ордуна Лозанна келишими (1923-ж.) келип, аймакта түрк бийлигин бекем орноткон.
* 2011-жылы [[Түштүк Судан]] [[Судан|Судандан]] [[Судан|бөлүнүп]], биринчиси деңизге чыга албайт. Түштүк Судандагы мунай кендерине байланыштуу эки өлкөнүн ортосундагы жаңжал дагы эле уланууда.

Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) деңиз укугу боюнча конвенциясы, азыр деңизге чыга албаган өлкөгө транзиттик өлкөлөр аркылуу жүк ташууга салыксыз деңизге чыгуу укугун берет [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] деңизге чыга албаган өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жардам көрсөтүү боюнча иш-аракет программасы бар&lt;ref&gt;[https://www.un.org/special-rep/ohrlls/lldc/default.htm UN Report]&lt;/ref&gt; жана аны уюмдун Башкы катчысынын орун басары Анварул Карим Чоудхури жетектейт.

Бир нече өлкөнүн [[Каспий деңизи|Каспий]] жана [[Жансыз деңиз]] сыяктуу деңизге чыга албаган суу объектилеринде жээк сызыктары бар. [[Казакстан]] сыяктуу өлкөлөр дагы деле деңизге чыга албайт, анткени бул деңиздер эффективдүү [[көл]] болуп саналат жана кеңири деңиз соодасына кире албайт. [[Каспий деңизи]], Кара деңиз менен жасалма [[Волга-Дон кеме жүрүүчү каналы|Волга-Дон каналы]] аркылуу туташса да, андан чоң океан лайнерлери өтө албайт.

== Деңгээли боюнча ==
Деңизге чыга албаган өлкө деңизге чыга албаган бир өлкө, эки же андан көп ушундай өлкөлөр менен чектеш болушу мүмкүн же деңизге чыга албаган башка өлкөлөр менен курчалган, бул өлкөнү деңизге чыгуу мүмкүнчүлүгүн эки эсе жок кылат.

=== Өлкө аркылуу ===
Үч өлкө бир мамлекет тарабынан деңизге чыга албайт

([[анклав]] өлкөлөр):

* [[Лесото]] — [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка]] менен курчалган өлкө.
* [[Сан-Марино]] — [[Италия]] менен курчалган өлкө.
* [[Ватикан]], [[Италия]] — тагыраагы, [[Рим]] менен курчалган өлкө.

=== Эки өлкө аркылуу ===
Деңизге чыга албаган жети өлкөнүн ичинен экөөсү гана чектеш коңшулар (жарым анклав өлкөлөр):

* [[Андорра]] ([[Франция]] менен [[Испания|Испаниянын]] ортосунда) 
*[[Бутан]] ([[Кытай]] менен [[Индия|Индиянын]] ортосунда) 
* [[Эсватини]] ([[Мозамбик]] менен [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африканын]] ортосунда) 
* [[Лихтенштейн]] ([[Австрия]] менен [[Швейцария|Швейцариянын]] ортосундагы &quot;деңиз жолун эки эселенген&quot; өлкөлөрдүн бири) 
*[[Молдова]] (таанылбаган Приднестровьеден тышкары, [[Румыния]] менен [[Украина|Украинанын]] ортосунда)
*[[Моңголия|Монголия]] ([[Кытай]] менен [[Россия|Россиянын]] ортосунда)  
*[[Непал]] ([[Кытай]] менен [[Индия|Индиянын]] ортосунда)

Бул топко деңизге чыга албаган үч аймакты кошууга болот, алардын экөө эл аралык деңгээлде таанылбаган ''[[де-факто]]'' мамлекеттер:

*[[Түштүк Осетия]] ([[Грузия]] менен [[Орусия|Россиянын]] ортосунда) — ''[[де-факто]]'' мамлекет.

*Приднестровье ([[Молдова|Молдавия]] менен [[Украина|Украинанын]] ортосунда) — [[де-факто]] мамлекет.

*Батыш жээк ([[Израиль]] менен [[Иордания|Иорданиянын]] ортосунда) — жарым-жартылай [[Палестина]] мамлекети тарабынан көзөмөлдөнгөн оккупацияланган аймак.

=== Эки жолу деңизге чыга албаган өлкөлөр ===
Эгерде өлкө деңизге чыга албаган өлкөлөр менен гана курчалган болсо (жээк сызыгына жетүү үчүн эң аз дегенде эки өлкөнү кесип өтүү керек) өлкө &quot;эки жолу деңизге чыгу мүмкүнчүлүгү жок&quot; же &quot;эки жолу деңизге чыга албайт&quot;&lt;ref&gt;''Dempsey Morais.'' [http://www.geolounge.com/landlocked-countries/ „Landlocked Countries“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112073954/https://www.geolounge.com/landlocked-countries/ |date=2017-11-12 }}. Geolounge. &lt;small&gt;Текшерилген күнү: 2015-жыл, 4-ноябрь.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Мындай эки мамлекет бар:

* [[Лихтенштейн]] — [[Борбордук Европа|Борбордук Европада]]. [[Австрия]] жана [[Швейцария]] менен курчалган&lt;ref&gt;„IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe“. ''GeoJournal''. 28-том, № 4. 1992. [[doi:10.1007/BF00273120|10.1007/BF00273120]] &lt;/ref&gt;.
* [[Өзбекстан]] — Борбор Азиядa. [[Ооганстан]], [[Казакстан]], [[Кыргызстан]], [[Тажикстан]] жана [[Түркмөнстан]] курчап турат.

Бул топко деңизге чыга албаган, эл аралык таанылбаган же чектелген [[де-факто]] мамлекетти кошууга болот:

[[Кавказ|Кавказдагы]] Арсах ([[Тоолуу Карабак Республикасы]] деп да аталат) Россиянын бейпилдик күчтөрү тарабынан көзөмөлдөнгөн Арменияга баруучу кууш кургактык коридорун эске албаганда, толугу менен [[Азербайжан]] менен курчалган. 2020-жылдагы Тоолуу Карабак согушундагы аймактык жоготуулардан улам эки эсе деңизге чыга албай калган.

[[Ыйык Рим империясы|Ыйык Рим Империясы]] ыдырагандан кийин Вюртемберг Королдугу, [[Бавария советтик республикасы|Бавария Королдугу]], Баден Улуу Герцогдугу, [[Швейцария]], Гессен Улуу Герцогдугу ([[Бад-Вимпфен|Вимфен]] эксклавы), Гогенцоллерн-Сигмаринген жана Хогенцоллерн-Хекинген менен чектеш эки жолу деңизге чыга албаган мамлекетке айланган.1866-жылы алар Пруссиянын эксклавы болуп, Вюртембергге жээктеги өлкө менен чек араны ачып берген, бирок жээкке барчу жол дагы эле жок дегенде эки чек араны кесип өтөт. [[1815|1815-жылдан]] 1866-жылга чейин көз карандысыз болгон, эркин Франкфурт шаары эки жолу деңизге чыга албаган. Гессен электораты Улуу Гессен герцогдугу, Гессен-Гомбург герцогдугу жана Нассау герцогдугу менен чектешкен.

[[1871|1871-жылы]] Германия бириккенден тартып [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] аяктаганга чейин деңизге чыга албаган өлкөлөр болгон эмес. [[Лихтенштейн]] [[Адрия деңизи|Адриатика]] жээгине ээ болгон [[Австрия-Венгрия падышалыгы|Австро-Венгрия империясы]] менен чектешкен жана Кыргызстан ал кезде океан жана деңизге чыга албаган Россия империясынын бир бөлүгү болгон.

[[1918|1918-жылы]] [[Австрия-Венгрия падышалыгы|Австрия-Венгрия]] жоюлуп, көз карандысыз, деңизге чыга албаган [[Австрия|Австриянын]] түзүлүшү менен [[Лихтенштейн]] [[1938|1938-жылга чейин]] деңизге чыга албаган жалгыз өлкө болуп калды. Ошол жылы [[Аншлюс|Аншлюсте]] Австрия [[Балтика деңизи]] жана [[Түндүк деңиз|Түндүк деңиздеги]] чек аралары бар [[Нацисттик Германия|фашисттик Германияга]] кошулду. [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин [[Австрия]] кайрадан эгемендүүлүккө ээ болуп, Лихтенштейн дагы эки жолу деңизге чыга албай калган.

Орусия империясынын, андан кийин [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзунун]] курамында болгон [[Кыргызстан]] [[1991|1991-жылы]] СССРдин ыдырашы менен эгемендүүлүккө ээ болуп, деңизге чыга албаган экинчи өлкө болуп калды.

== Булактар ==
{{Булактар}}
[[Категория:Дүйнө өлкөлөрү]]
[[Категория:Евразия]]
[[Категория:Африка]]
[[Категория:Америка]]</text>
      <sha1>f4fehx6la1cq283mfxm5nkln4n1j4dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чексиз логика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134341</id>
    <revision>
      <id>651027</id>
      <parentid>502353</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18954" sha1="cqlhc07sy0h9o192b7wibu2f5sxiilc" xml:space="preserve">'''Чексиз логика''' - бул чексиз узун билдирүүлөргө жана/же чексиз узун далилдерге мүмкүндүк берген [[Аксиоматикалык метод|логика]] . &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Structures and Norms in Science|last=Moore|first=Gregory H.|date=1997|publisher=Springer-Science+Business Media|isbn=978-94-017-0538-7|editor-last=Dalla Chiara|editor-first=Maria Luisa|editor-link=Maria Luisa Dalla Chiara|pages=105–123|chapter=The prehistory of infinitary logic: 1885–1955|doi=10.1007/978-94-017-0538-7_7|editor-last2=Doets|editor-first2=Kees|editor-last3=Mundici|editor-first3=Daniele|editor-last4=van Benthem|editor-first4=Johan|editor-link4=Johan van Benthem (logician)}}&lt;/ref&gt; Концепция 1930-жылдары Зермело тарабынан киргизилген. 

Кээ бир чексиз логика биринчи даражадагы стандарттык логикадан башка касиеттерге ээ болушу мүмкүн. Атап айтканда, чексиз логика компакт же толук болбой калышы мүмкүн. Чектүү логикада эквиваленттүү болгон компакттуулук жана толуктук түшүнүктөрү кээде чексиз логикада андай эмес. Ошондуктан чексиз логика үчүн күчтүү компакттуулук жана күчтүү толуктук түшүнүктөрү аныкталат. Бул макала Гильберт тибиндеги чексиз логикага кайрылат, анткени алар кеңири изилденген жана чектүү логиканын эң жөнөкөй кеңейтүүлөрүн түзөт. Бирок булар иштелип чыккан же изилденген жалгыз чексиз логика эмес.

Ω-логика деп аталган белгилүү бир чексиз логиканын толук экендигин эске алуу , континуум гипотезасына жарык чачууга убада берет. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Set Theory, Arithmetic, and Foundations of Mathematics: Theorems, Philosophies|last=Woodin|first=W. Hugh|date=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-91061-6|editor-last=Kennedy|editor-first=Juliette|editor-link=Juliette Kennedy|pages=13–42|chapter=The Continuum Hypothesis, the generic-multiverse of sets, and the Ω Conjecture|doi=10.1017/CBO9780511910616.003|author-link=W. Hugh Woodin|access-date=1 March 2024|editor-last2=Kossak|editor-first2=Roman|chapter-url=https://dokumen.tips/documents/the-continuum-hypothesis-the-generic-multiverse-of-logic-continuum-hypothesis.html|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301200503/https://dokumen.tips/documents/the-continuum-hypothesis-the-generic-multiverse-of-logic-continuum-hypothesis.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Белгилөө жана тандоо аксиомасы жөнүндө сөз ==
Чексиз узун формулалары бар тил берилип жаткандыктан, мындай формулаларды ачык жазуу мүмкүн эмес. Бул көйгөйдү чечүү үчүн, катаал айтканда, расмий тилге кирбеген бир катар нотациялык ыңгайлуулуктар колдонулат. &lt;math&gt;\cdots&lt;/math&gt; чексиз узун сөз айкашын көрсөтүү үчүн колдонулат. Түшүнүксүз болсо, ырааттуулуктун узундугу кийин белгиленет. Бул белги түшүнүксүз же түшүнүксүз болуп калган жерде, мисалы, суффикс &lt;math&gt;\bigvee_{\gamma &lt; \delta}{A_{\gamma}}&lt;/math&gt; Кардиналдуулуктун формулаларынын жыйындысы боюнча чексиз дизъюнкцияны көрсөтүү үчүн колдонулат &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; . Ушул эле белгилөө, мисалы, кванторлорго да колдонулушу мүмкүн &lt;math&gt;\forall_{\gamma &lt; \delta}{V_{\gamma}:}&lt;/math&gt; . Бул кванторлордун чексиз ырааттуулугун көрсөтүү үчүн арналган: ар бири үчүн квантор &lt;math&gt;V_{\gamma}&lt;/math&gt; кайда &lt;math&gt;\gamma &lt; \delta&lt;/math&gt; .

Суффикстердин бардык колдонулушу жана &lt;math&gt;\cdots&lt;/math&gt; формалдуу чексиз тилдердин бир бөлүгү эмес.

Тандоо аксиомасы болжолдонот (чексиз логиканы талкуулоодо көп учурда жасалгандай), анткени бул акылга сыярлык бөлүштүрүүчү мыйзамдарга ээ болуу үчүн зарыл.

== Гильберт тибиндеги чексиз логикалардын аныктамасы ==
Биринчи даражадагы чексиз тил ''L'' &lt;sub&gt;''α'', ''β''&lt;/sub&gt;, ''α'' регулярдуу, ''β'' = 0 же ω ≤ ''β'' ≤ ''α'', акыркы логика сыяктуу эле символдордун жыйындысына ээ жана акыркы логиканын формулаларын түзүү үчүн бардык эрежелерди колдоно алат кээ бир кошумчалар:

* Формулалардын жыйындысы берилген &lt;math&gt;A=\{A_\gamma | \gamma &lt; \delta &lt;\alpha \}&lt;/math&gt; анда &lt;math&gt;(A_0 \lor A_1 \lor \cdots)&lt;/math&gt; жана &lt;math&gt;(A_0 \land A_1 \land \cdots)&lt;/math&gt; формулалар болуп саналат. (Ар бир учурда ырааттуулуктун узундугу бар &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; .)
* Өзгөрмөлөрдүн жыйындысы берилген &lt;math&gt;V=\{V_\gamma | \gamma&lt; \delta &lt; \beta \}&lt;/math&gt; жана формула &lt;math&gt;A_0&lt;/math&gt; анда &lt;math&gt;\forall V_0 :\forall V_1 \cdots (A_0)&lt;/math&gt; жана &lt;math&gt;\exists V_0 :\exists V_1 \cdots (A_0)&lt;/math&gt; формулалар болуп саналат. (Ар бир учурда кванторлордун ырааттуулугу узундукка ээ &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; .)

Эркин жана чектелген өзгөрмөлөр түшүнүктөрү чексиз формулаларга бирдей колдонулат. Чектүү логикада болгондой эле, бардык өзгөрмөлөрү байланган формула ''сүйлөм'' деп аталат.

Чексиз тилдеги ''Т'' теориясы &lt;math&gt;L_{\alpha, \beta}&lt;/math&gt; логикада сүйлөмдөрдүн жыйындысы болуп саналат. ''Т'' теориясынын чексиз логикасында далил төмөнкү шарттарга баш ийген билдирүүлөрдүн (мүмкүн чексиз) ырааттуулугу болуп саналат: Ар бир пикир же логикалык аксиома, ''T'' элементи болуп саналат, же тыянак эрежеси аркылуу мурунку билдирүүлөрдөн чыгарылат. Мурдагыдай эле, акыркы логикада корутундунун бардык эрежелери кошумча менен бирге колдонулушу мүмкүн:

* Билдирүүлөрдүн жыйындысы берилген &lt;math&gt;A=\{A_\gamma | \gamma &lt; \delta &lt;\alpha \}&lt;/math&gt; далилде, андан кийин билдирүүдө мурда болгон &lt;math&gt;\land_{\gamma &lt; \delta}{A_{\gamma}}&lt;/math&gt; тыянак чыгарууга болот. {{Sfn|Karp|1964|pp=39–54}}

Чексиз логикага мүнөздүү логикалык аксиома схемалары төмөндө келтирилген. Глобалдык схема өзгөрмөлөрү: &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; жана &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt; ушундай &lt;math&gt;0 &lt; \delta &lt; \alpha &lt;/math&gt; .

* &lt;math&gt;((\land_{\epsilon &lt; \delta}{(A_{\delta} \implies A_{\epsilon})}) \implies (A_{\delta} \implies \land_{\epsilon &lt; \delta}{A_{\epsilon}}))&lt;/math&gt;
* Ар бирине &lt;math&gt;\gamma &lt; \delta&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;((\land_{\epsilon &lt; \delta}{A_{\epsilon}}) \implies A_{\gamma})&lt;/math&gt;
* Чангдын бөлүштүрүүчү мыйзамдары (ар бир &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt; ): &lt;math&gt;(\lor_{\mu &lt; \gamma}{(\land_{\delta &lt; \gamma}{A_{\mu, \delta}})})&lt;/math&gt;, кайда &lt;math&gt;\forall \mu \forall \delta \exists \epsilon &lt; \gamma: A_{\mu, \delta} = A_{\epsilon}&lt;/math&gt; же &lt;math&gt;A_{\mu, \delta} = \neg A_{\epsilon}&lt;/math&gt;, жана &lt;math&gt;\forall g \in \gamma^{\gamma} \exists \epsilon &lt; \gamma: \{A_{\epsilon}, \neg A_{\epsilon}\} \subseteq \{A_{\mu, g(\mu)} : \mu &lt; \gamma\}&lt;/math&gt;
* үчүн &lt;math&gt;\gamma &lt; \alpha&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;((\land_{\mu &lt; \gamma}{(\lor_{\delta &lt; \gamma}{A_{\mu, \delta}})}) \implies (\lor_{\epsilon &lt; \gamma^{\gamma}}{(\land_{\mu &lt; \gamma}{A_{\mu ,\gamma_{\epsilon}(\mu)})}}))&lt;/math&gt;, кайда &lt;math&gt;\{\gamma_{\epsilon}: \epsilon &lt; \gamma^{\gamma}\}&lt;/math&gt; жакшы заказ болуп саналат &lt;math&gt;\gamma^{\gamma}&lt;/math&gt;

Акыркы эки аксиома схемасы тандоо аксиомасын талап кылат, анткени кээ бир топтомдор жакшы иреттелиши керек. Акыркы аксиома схемасы керексиз, анткени Чангдын бөлүштүрүүчү мыйзамдары аны көрсөтүп турат &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chang|first=C. C.|author-link=Chen Chung Chang|date=1957|title=On the representation of α-complete Boolean algebras|pages=208–218|doi=10.1090/S0002-9947-1957-0086792-1|access-date=free}}&lt;/ref&gt;, бирок ал логиканын табигый алсыздыктарына жол берүүнүн табигый жолу катары киргизилген.

== Толук, компакттуулук жана күчтүү толуктук ==
Теория - бул сүйлөмдөрдүн ар кандай жыйындысы. Моделдердеги сөздөрдүн чындыгы рекурсия менен аныкталат жана экөө тең аныкталган акыркы логика үчүн аныктама менен макул болот. Берилген ''Т'' теориясына сүйлөм ''Т'' теориясынын бардык моделдеринде туура болсо, ''Т'' теориясы үчүн жарактуу деп айтылат.

Тилдеги логика &lt;math&gt;L_{\alpha, \beta}&lt;/math&gt; Ар бир моделде жарактуу ар бир ''S'' сүйлөмү үчүн ''S'' далили бар болсо, толук болот. Эгерде кандайдыр бир ''T'' теориясы үчүн Т-да жарактуу ар бир ''S'' сүйлөмү үчүн ''Т'' ''-'' дан ''Sдын'' далили бар болсо, анда ал толугу менен толук болот. Чексиз логика толук эмес, толук болушу мүмкүн.

Кардинал &lt;math&gt;\kappa \neq \omega&lt;/math&gt; ар бир теория ''Т'' үчүн алсыз компакттуу &lt;math&gt;L_{\kappa, \kappa}&lt;/math&gt; көп камтыган &lt;math&gt;\kappa&lt;/math&gt; көптөгөн формулалар, эгерде ар бир ''С'' &lt;math&gt;\subseteq&lt;/math&gt; караганда кардиналдуулуктун ''Т'' &lt;math&gt;\kappa&lt;/math&gt; модели бар, анда ''Т'' модели бар. Кардинал &lt;math&gt;\kappa \neq \omega&lt;/math&gt; ар бир теория үчүн ''T'' in болгондо күчтүү компакттуу &lt;math&gt;L_{\kappa, \kappa}&lt;/math&gt;, өлчөмү боюнча чектөөсүз, эгерде ар бир ''С'' &lt;math&gt;\subseteq&lt;/math&gt; караганда кардиналдуулуктун ''Т'' &lt;math&gt;\kappa&lt;/math&gt; модели бар, анда ''Т'' модели бар.

== Чексиз логикада туюнтулган түшүнүктөр ==
[[Көптүктөр теориясы|Көптүктөр теориясынын]] тилинде төмөнкү жобо негизди билдирет:

: &lt;math&gt;\forall_{\gamma &lt; \omega}{V_{\gamma}:} \neg \land_{\gamma &lt; \omega}{V_{\gamma +} \in V_{\gamma}}.\,&lt;/math&gt;

Фонддун аксиомасынан айырмаланып, бул билдирүү эч кандай стандарттуу эмес чечмелөөгө жол бербейт. Негизделгендик түшүнүгүн жеке билдирүүдө чексиз көп сандык аныктоочуларга жол берген логикада гана туюндуруу мүмкүн. Натыйжада, көптөгөн теориялар, анын ичинде Пиано арифметикасы, акыркы логикада туура аксиоматташтырууга мүмкүн эмес, ылайыктуу чексиз логикада болушу мүмкүн. Башка мисалдарга [[Архимед аксиомасы|архимеддик эмес талаалардын]] жана бурулуусу жок топтордун теориялары кирет. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/1003.0360|last=Rosinger|first=Elemer E.|date=2010|title=Four departures in Mathematics and Physics}}&lt;/ref&gt; &lt;/link&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to better sources. (January 2021)&quot;&gt;жакшы&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;булак&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;зарыл&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; Бул үч теорияны чексиз сандык аныктоону колдонбостон аныктоого болот; чексиз түйүндөр &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bennett|first=David W.|date=1980|title=Junctions|access-date=free}}&lt;/ref&gt; гана керек.

Эсептелүүчү тилдер үчүн чындык предикаттары аныкталат &lt;math&gt;\mathcal L_{\omega_1,\omega}&lt;/math&gt; . 

Эки чексиз логика толуктугу менен өзгөчөлөнүп турат. Бул логика &lt;math&gt;L_{\omega, \omega}&lt;/math&gt; жана &lt;math&gt;L_{\omega_1, \omega}&lt;/math&gt; . Биринчиси стандарттуу биринчи даражадагы логика, ал эми экинчиси эсептелүүчү өлчөмдөгү билдирүүлөргө гана уруксат берген чексиз логика.

логикасы &lt;math&gt;L_{\omega, \omega}&lt;/math&gt; да катуу толук, компакттуу жана катуу компакттуу.

логикасы &lt;math&gt;L_{\omega_1, \omega}&lt;/math&gt; компакттуу боло албайт, бирок ал толук (жогоруда берилген аксиомалардын астында). Мындан тышкары, ал Крейг интерполяция касиетинин вариантын канааттандырат.

Эгерде логика &lt;math&gt;L_{\alpha, \alpha}&lt;/math&gt; катуу толук (жогоруда берилген аксиомалардын астында) анда &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; абдан компакттуу (анткени бул логикадагы далилдер колдоно албайт &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; же берилген аксиомалардын көбү).

== Шилтемелер ==

# {{cite book|title=Structures and Norms in Science|last=Moore|first=Gregory H.|date=1997|publisher=Springer-Science+Business Media|isbn=978-94-017-0538-7|editor-last1=Dalla Chiara|editor-first1=Maria Luisa|editor-link1=Maria Luisa Dalla Chiara|pages=105–123|chapter=The prehistory of infinitary logic: 1885–1955|doi=10.1007/978-94-017-0538-7_7|editor-last2=Doets|editor-first2=Kees|editor-last3=Mundici|editor-first3=Daniele|editor-last4=van Benthem|editor-first4=Johan|editor-link4=Johan van Benthem (logician)}}
# {{cite journal|last=Kanamori|first=Akihiro|author-link=Akihiro Kanamori|date=2004|title=Zermelo and set theory|url=https://math.bu.edu/people/aki/10.pdf|journal=The Bulletin of Symbolic Logic|volume=10|issue=4|pages=487–553|doi=10.2178/bsl/1102083759|access-date=22 August 2023}}
# {{cite book|title=Set Theory, Arithmetic, and Foundations of Mathematics: Theorems, Philosophies|last=Woodin|first=W. Hugh|date=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-91061-6|editor-last1=Kennedy|editor-first1=Juliette|editor-link1=Juliette Kennedy|pages=13–42|chapter=The Continuum Hypothesis, the generic-multiverse of sets, and the Ω Conjecture|doi=10.1017/CBO9780511910616.003|author-link=W. Hugh Woodin|access-date=1 March 2024|editor-last2=Kossak|editor-first2=Roman|chapter-url=https://dokumen.tips/documents/the-continuum-hypothesis-the-generic-multiverse-of-logic-continuum-hypothesis.html|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301200503/https://dokumen.tips/documents/the-continuum-hypothesis-the-generic-multiverse-of-logic-continuum-hypothesis.html|dead-url=yes}}
# {{cite journal|last=Chang|first=C. C.|author-link=Chen Chung Chang|date=1957|title=On the representation of α-complete Boolean algebras|journal=[[Transactions of the American Mathematical Society]]|volume=85|issue=1|pages=208–218|doi=10.1090/S0002-9947-1957-0086792-1|doi-access=free}}
# {{cite web|url=https://arxiv.org/abs/1003.0360|last=Rosinger|first=Elemer E.|date=2010|title=Four departures in Mathematics and Physics|arxiv=1003.0360|citeseerx=10.1.1.760.6726}}
# {{cite journal|last=Bennett|first=David W.|date=1980|title=Junctions|journal=[[Notre Dame Journal of Formal Logic]]|volume=21|issue=1|pages=111–118|doi=10.1305/ndjfl/1093882943|doi-access=free}}
# {{cite web|url=https://logic.amu.edu.pl/images/9/95/Pogonowski10vi2010.pdf|title=Inexpressible longing for the intended model|last=Pogonowski|first=Jerzy|date=10 June 2010|website=Zakład Logiki Stosowanej|publisher=[[Adam Mickiewicz University in Poznań|Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu]]|page=4|access-date=1 March 2024|accessdate=2024-05-04|archivedate=2024-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240524124350/https://logic.amu.edu.pl/images/9/95/Pogonowski10vi2010.pdf}}
{{Булактар}}

== Булактар ==

* {{Cite book|title=Languages with Expressions of Infinite Length|url=https://archive.org/details/languageswithexp0000karp|last=Karp|first=Carol R.|date=1964|publisher=North-Holland Publishing Company|isbn=978-0-444-53401-9|doi=10.1016/S0049-237X(08)70423-3|author-link=Carol Karp}}
* {{Cite journal|last=Barwise|first=Jon|author-link=Jon Barwise|date=1969|title=Infinitary logic and admissible sets|doi=10.2307/2271099}}
[[Категория:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>cqlhc07sy0h9o192b7wibu2f5sxiilc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компьютердик илим жана инженерия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135191</id>
    <revision>
      <id>651023</id>
      <parentid>609379</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7528" sha1="ejp1e7jtjjzohplor7b0ok8ecosx7o1" xml:space="preserve">'''Компьютердик илим''' '''жана инженерия''' (CSE) же компьютердик Илим (CS), кээ бир университеттерде электротехника жана компьютердик илимдер (EECS) катары да бириктирилген, көптөгөн жогорку окуу жайларында окутулуучу академиялык программа болуп саналат. Бул программа компьютердик илим менен инженериянын ыкмаларын камтыйт. Компьютердик илим менен инженериянын ортосунда так бөлүнүү жок, материалдар илими жана инженериясындагыдай эле. Айрым предметтер көбүнчө компьютердик илимге (мисалы, маалымат структуралары жана алгоритмдер), ал эми башка предметтер компьютердик инженерияга (мисалы, компьютердик архитектура) тиешелүү. CSE термини Европа өлкөлөрүндө инженердик информатика программаларын которууда да колдонулат. Ала-Тоо эл аралык университети бул багытты [[бакалавр]] жана [[:ru:Магистр|магистр]] деңгээлинде ар кандай адистиктер менен сунуштайт.

== Академиялык курс ==
Университеттин академиялык программалары студенттерди белгилүү бир адистик боюнча терең билим жана тажрыйба менен камсыз кылууга багытталган окуу курстарынын жыйындысы. Бул программалар студенттерди бакалавр, магистр же доктор даражасын алууга даярдайт жана негизги сабактарды, кошумча предметтерди, практикалык иштерди, ошондой эле изилдөө иштерин камтышы мүмкүн.

Ала-Тоо эл аралык университетинде сиз тандаган багыт – компьютердик илим жана инженерия болсо. Бул программа лекциялар, лабораториялык иштер, долбоорлор жана стажировка менен толукталат. Стажировка, студенттердин теориялык билимдерин практикада колдонуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат жана аларга тийиштүү тармакта реалдуу тажрыйба топтоого жардам берет. Студенттер стажировкаларды компанияларда, изилдөө борборлорунда же ар кандай технологиялык уюмдарда өтүшү мүмкүн. Бул, өз кезегинде, алардын профессионалдык тармагында байланыштарды түзүүгө жана келечектеги карьера үчүн негиз түзүүгө шарт түзөт. Программа студенттерди тармактагы кесиптик ишмердүүлүккө даярдоого багытталган жана ар кандай деңгээлде – бакалавр жана магистр даражасында – сунушталат.
==Компьютер илимдеринин башка багыттары==

Маалымат структуралары бул маалыматты сактоо жана уюштуруу үчүн колдонулган ыкмалар. Алар маалыматтарды оптималдуу түрдө иштетүүгө жана уюштурууга мүмкүндүк берет. Мисалы, массивдер, байланышкан тизмелер, стек, кезек, граф жана маалымат базалары.

Программалоо тилдери бул компьютерлерге тапшырмаларды берүү үчүн колдонулган синтаксистик системалар. Жогорку деңгээлдеги тилдер (Python, Java, C++) жана төмөнкү деңгээлдеги тилдер (Assembly) бар. Ар бир тилдин өзүнүн синтаксиси жана семантикасы программаларды эффективдүү иштеп чыгууга жардам берет.

Компьютердик архитектура бул компьютер системаларынын түзүлүшүн жана алардын компоненттеринин иштешин изилдейт. Процессор, оперативдик жады, кирүү-чыгуучу түзмөктөр жана байланыш системаларынын эффективдүүлүгүн арттырууга көмөктөшөт.

Киберкоопсуздук бул компьютер системаларын, тармактарды жана маалыматтарды коргоо боюнча принциптер жана практикалар. Хакерлик, вирус, кибератакалар жана маалымат уурдоо сыяктуу коркунучтардан сактануу үчүн колдонулат. Шифрлөө, аутентификация жана мониторинг механизмдерин камтыйт.

'''[[Жасалма интеллект]]''' бул машиналарга интеллектуалдык функцияларды берүү менен байланышкан изилдөөлөр. Алгоритмдери маалыматты анализдөө, чечим кабыл алуу жана кыйынчылыктарды чечүү үчүн колдонулат. Машиналык үйрөнүү, терең үйрөнүү жана нейрондук тармактар ЖИдин негизги бөлүктөрү.

==Булактар==
{{refbegin}}
* {{cite book|first=Allen B.|last=Tucker|title=Computer Science Handbook|url=https://archive.org/details/computerscienceh0000unse|edition=2nd|publisher=Chapman and Hall/CRC|year=2004|isbn=978-1-58488-360-9}}{{ref-en}}

{{Навигация|Викиучебник=Объектно-ориентированное программирование}}{{ref-ru}}

* [http://www.firststeps.ru/theory/oop/ Обзор Объектно Ориентированного Программирования] {{ref-ru}}

* Ричард П. Гэбриэл [http://bugtraq.ru/library/programming/objectshavefailed.html «Объектная парадигма провалилась»] {{ref-ru}}

* «[[b:Слово «алгоритм»: происхождение и развитие|Слово „алгоритм“: происхождение и развитие]]», В. В. Шилов, [[b:Журнал «Потенциал»|Журнал «Потенциал»]] — источник исторических сведений.
* {{cite web |url = http://www.krugosvet.ru/articles/125/1012581/1012581a1.htm |title = Об алгоритме |deadlink = yes }} в энциклопедии «Кругосвет»
{{rq|cleanup|wikify}}{{ref-ru}}</text>
      <sha1>ejp1e7jtjjzohplor7b0ok8ecosx7o1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жон Бунян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135465</id>
    <revision>
      <id>651018</id>
      <parentid>594675</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4570" sha1="5nw1t5c55t1alcvu7o08y7a5vapdubs" xml:space="preserve">{{Жазуучу
 |Ысымы                = Жон Бунян
 |Нукура ысымы         = ‎John Bunyan
 |Сүрөт                = John Bunyan by Thomas Sadler 1684.jpg
 |Туурасы              = 
 |Туулган датасы       = 1628
 |Туулган жери         = Элстоо, [[Англия]]
 |Өлгөн датасы         = 31.8.1688
 |Өлгөн жери           = [[Лондон]]
 |Ишмердүүлүгү = 
}}

'''Жон Бунян''' — [[Англия|англиялык]] жазуучу жана [[Пуританчылар|пуритан]] насаaтчы болгон. Ал «''Зыяратчынын сапары''» деген аллегория чыгармасынын жазуучусу катары эстелет, ал дагы эле таасирдүү адабий үлгү катары эсептелет.

Бунян 1592-жылдагы дин мыйзамы боюнча камакка алынган, бул мыйзам боюнча үй-бүлөсүнөн тышкары бештен ашык адам менен чиркөөдөн башка жерде диний жыйынга катышуу кылмыш болуп саналган.

Анын «''Зыяратчынын сапары''» экинчи жолу камакта отурган учурунда жазылып бүткөн, бирок 1678-жылга чейин жарыяланган эмес. Бул китеп дароо ийгиликке жетип, Бунянды жазуучу катары даңазалаган жана бүгүнкү күнгө чейин анын эң белгилүү чыгармасы болуп эсептелет. 1692-жылга келип, жазуучунун өлүмүнөн төрт жыл өткөндө, басмакананын ээсинин бири Чарльз Доу Англияда 100,000 нуска басылып чыкканын, ошондой эле китептин &quot;[[Франция]], [[Нидерланд|Голландия]], [[Америка Кошмо Штаттары|Жаңы Англия]] жана Уэлсте&quot; басылган басылыштары бар экенин билдирген&lt;ref name=&quot;reference&quot;&gt;{{cite book|last=Forrest |first=J. F. |last2=Greaves |first2=R. L. |date=1982 |title=John Bunyan: A Reference Guide. |url=https://archive.org/details/johnbunyanrefere0000forr |location=Boston |publisher=GK Hall &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;. 1938-жылга чейин, Буняндын өлүмүнөн 250 жыл өткөндө, китептин 1,300дөн ашуун басылышы жарыяланган&lt;ref name=&quot;reference&quot; /&gt;. Ал 2015-жылы Guardian гезитинин англис тилинде жазылган эң мыкты романлар тизмесинде 1-орунду ээлеген&lt;ref&gt;{{cite news|title=The 100 best novels written in English: the full list |publisher=The Guardian |date=17.8.2015 url=https://www.theguardian.com/books/2015/aug/17/the-100-best-novels-written-in-english-the-full-list |first=Robert |last=McCrum}}&lt;/ref&gt;.

Бунянга таасирленген жазуучулардын катарына [[К. С. Лүис]], [[Натанил Готорн]], [[Герман Мелвилл]], [[Чарльз Диккенс]], [[Луиза Мэй Олкотт]], [[Жорж Бернард Шоу]], [[Теккерей Уильям Мейкпис|Уилям Теккерей]], [[Шарлотта Бронте]], [[Марк Твен]], [[Жон Стейнбек|Жон Стейнбек]] жана [[Энид Блайтон]] кирет&lt;ref name=&quot;reference&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=McCrum |first=Robert |date=23.9.2013 |title=The 100 best novels: No 1 – The Pilgrim's Progress by John Bunyan (1678) |publisher=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2013/sep/23/100-best-novels-pilgrims-progress}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
{{булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
*[https://www.youtube.com/watch?v=nwZk-AnUHwk Зыяратчынын сапары] — кыргызча котормосунун аудиокитеби
*[https://www.youtube.com/watch?v=y_K681Y9UaI&amp;t=26s Зыяратчынын сапары II] ''Kристиананын жана анын балдардын сапары'' — кыргызча котормосунун аудиокитеби


{{DEFAULTSORT:Бунян, Жон}}

[[Категория:Британия жазуучулары]]
[[Категория:Англис жазуучулары]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Адабият]]</text>
      <sha1>5nw1t5c55t1alcvu7o08y7a5vapdubs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ысмайыл Кадаре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135694</id>
    <revision>
      <id>651049</id>
      <parentid>492617</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6064" sha1="0fsb20u52qtiwpk0yu7hgv9nr2fzxig" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Кадаре, Ысмайыл}}

{{Жазуучу
 |Ысымы                = Ысмайыл Кадаре
 |Нукура ысымы         = ‎Ismail Kadare
 |Сүрөт                = Ismail Kadare (portret).jpg
 |Туурасы              = 190px
 |Туулган датасы       = 28.1.1936
 |Туулган жери         = Ергири, Албания Падышачылыгы
 |Өлгөн датасы         = 1.7.2024
 |Өлгөн жери           = [[Тирана]], [[Албания]]
 |Ишмердүүлүгү         = 
 |Кол тамгасы          = Ismail_Kadare_(nënshkrim).svg

}}

'''Ысмайыл Кадаре'''  — [[Албандар|албан]] жазуучусу, акын, сценарист жана драматург болгон. 

Ал эл аралык деңгээлдеги көрүнүктүү адабиятчы жана интеллектуал катары белгилүү болгон. Акындыкка басым жасап жүрүп, биринчи романы «Өлгөн армиянын генералы» (''Gjenerali i ushtrisë së vdekur'') жарыяланган соң дүйнөгө таанымал болгон&lt;ref&gt;Apolloni, Ag (2012). Paradigma e proteut (&quot;Gjenerali i ushtrisë së vdekur&quot;): monografi. Prishtinë: OM. ISBN 978-9951-632-04-1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=김|first=광일|title=세계의 작가들 연쇄인터뷰… ‘문학의 긴급의제’점검&lt;3&gt; 이스마일 카다레 “저항의 열정이 내 작품 이끌어|url=http://nk.chosun.com/news/articleView.html?idxno=2124|website=NK Chosun|accessdate=4.11.2024|language=ko|date=18.09.2000}}&lt;/ref&gt;.

Анын «Түштөр Сарайы» ''(Pallati i ëndrrave)'' романы жарыялангандан кийин, окурмандар анда тоталитаризмди сынга алуу менен ошол кездеги Албания өкмөтүнүн сынга алынышын салыштырган башташты. Албания Жазуучулар Союзунун жыйынында, Союздун президенти Кадарени өзүнүн чыгармаларында тарых жана элдик адабият аркылуу саясаттан качып жатат деп айыптап, «Түштөр Сарайы» романы Политбюронун бир нече мүчөлөрүнүн катышуусунда катуу сынга алынган&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt;. Кадареге өкмөттү жашыруун сынга алды деп айып тагылып, роман бийлик тарабынан антикоммунисттик чыгарма жана саясий системаны шылдыңдоо катары бааланган&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sinani|first=Shaban|title=Letërsia në totalitarizëm dhe &quot;Dossier K&quot;|publisher=Naim Frashëri|date=2011|pages=100 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Joachim Röhm&quot;&gt;{{cite web| last= Röhm| first= Joachim| url= http://www.joachim-roehm.info/palast_nachwort.pdf| title= Nachwort zum 'Palast der Träume'| access-date= 13 August 2017| archive-date= 14 August 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20170814020916/http://www.joachim-roehm.info/palast_nachwort.pdf| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/books/2005/sep/17/featuresreviews.guardianreview8|title=Living with ghosts|first=Julian|last=Evans|date=16 September 2005|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;. Чыгарма тыюу салынган, бирок ага чейин 20,000 нускасы сатылып кеткен&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kadare|first=Helena|date=2011|title=Kohë e pamjaftueshme|location=Tirana|publisher=Onufri|isbn=978-99956-87-51-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt;. Бийлик Кадарени камоого же чыгармачылык чөйрөдөн тазалоого дароо даяр болгон эмес, анткени ал эл аралык деңгээлде таанылган адабий инсанга айланган эле, жана бул эл аралык резонанс жаратып, өлкөнүн экономикасы начарлап бараткан шартта, өкмөт үчүн каалаган жыйынтыкка алып келмек эмес&lt;ref name=&quot;Elsie&quot;&gt;{{cite book|first1=Robert|last1=Elsie|author-link1=Robert Elsie|title=Albanian Literature: A Short History|url=https://archive.org/details/albanianliteratu0000elsi|date=2005|publisher=I.B.Taurus|isbn=1-84511-031-5|page=[https://archive.org/details/albanianliteratu0000elsi/page/180 180]}}&lt;/ref&gt;. Батыш басма сөзү «Түштөр Сарайы» сынга алынганына реакция жасап, Батыш тарапта анын коргоосуна нааразылыктар күчөгөн&lt;ref name=&quot;Fayé&quot;&gt;{{cite book |last=Fayé|first=Éric|editor-last=Kadaré|editor-first=Ismail |title=œuvres completes: tome 1|publisher=Editions Fayard |date=1993|pages=10–25}}&lt;/ref&gt;. Бул чыгарманын арасынан ал өзгөчө ушул чыгарма менен сыймыктанган&lt;ref name=&quot;auto15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/c085726e-b169-11df-b899-00144feabdc0 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/c085726e-b169-11df-b899-00144feabdc0 |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=Small Talk: Ismail Kadare|website=The Financial Times|date=29 April 2010|first=Luke|last=Sampson}}&lt;/ref&gt;.

Ал алгачкы «Буукер эл аралык сыйлыгы» ыйгарылды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Буукер эл аралык сыйлыгы албаниялык жазуучуга ыйгарылды|date=27.06.2005|first=Айнура|last=Жекше кызы|publisher=Азаттык үналгысы|url=https://www.azattyk.org/a/1240342.html}}&lt;/ref&gt;. 
==Булактар==

[[Категория:Албан жазуучулары]]
[[Категория:Албания жазуучулары]]
[[Категория:Акындар]]</text>
      <sha1>0fsb20u52qtiwpk0yu7hgv9nr2fzxig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзбек Совет Энциклопедиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135954</id>
    <revision>
      <id>651047</id>
      <parentid>546497</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5964" sha1="rqb03kalmgjexb1bq23fwchgzqss89d" xml:space="preserve">{{Китеп
| аталышы             = Өзбекстан Совет Энциклопедиясы
| сүрөтү                = [[Файл:Uzbek Soviet Encyclopedia.JPG|thumb]]
| сүрөттүн_баяндамасы    = Өзбек Совет Энциклопедиясынын негизги томдору
| автору           = 
| нукура_аталышы       = {{lang-uz|Ўзбек совет энциклопедияси}}
| которгон       = 
| сүрөтчүсү      = 
| мукабанын_автору     = 
| өлкөсү          = [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|ӨзбекССР]]
| тили         = [[өзбек тили|өзбек]]
| сериясы           = 
| темасы          = [[Энциклопедия]]
| жанры            = илимий-маалымдама
| басма        = [[:uz:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti|«Өзбек совет энциклопедиясы» мамлекеттик илимий басмасы]]
| басма2       = 
| чыккан_жылы         = 1971—1980
| англисче чыкан жылы = 
| медианын түрү          = китеп
| беттери               = 
| сыйлыктары           = 
| isbn             = 
| oclc             = 
| dewey            = 
| congress         = 
| мурункусу      = 
| кийинкиси      = [[Өзбекстан улуттук энциклопедиясы]]
}}
'''Өзбек Совет Энциклопедиясы''' ({{lang-uz|Ўзбек совет энциклопедияси}}) — 14 томдон турган [[өзбек тили|өзбек тилиндеги]] эң чоң жана толук энциклопедия. Бул өзбек тилиндеги биринчи жалпы билим энциклопедиясы&lt;ref&gt;[http://www.vedu.ru/BigEncDic/64913 Өзбек Совет Энциклопедиясы]&lt;/ref&gt;.

== Тарыхы ==
Өзбек Совет Энциклопедиясы 1971-1980-жылдар аралыгында Өзбек совет энциклопедиясынын башкы редакциясы тарабынан [[Ташкен|Ташкент]] басмасынан жарык көргөн&lt;ref name=&quot;Kara&quot;&gt;{{cite journal|title=Reclaiming National Literary Heritage: the Rehabilitation of Abdurauf Fitrat and Abdulhamid Sulaymon Cholpan in Uzbekistan|first=Harim|last=Kara|date=January 2002|volume=54|issue=1|page=123-142|journal=Europe-Asia Studies|doi=10.1080/09668130120098278|s2cid=153778721}}&lt;/ref&gt;. 1-9 томдун башкы редактору болуп философия илимдеринин доктору, Өзбек ССР Илимдер академиясынын академиги Ибрагим Муминович Муминов, андан кийинки 10-14 томдордун башкы редактору академик Камилджан Ахмеджанович Зуфаров болгон.&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/301362 Өзбек Совет Энциклопедиясы] (орусча)&lt;/ref&gt;  Өзбек Совет Энциклопедиясы [[орус тили|орус тилинде]] жок болчу &lt;ref name=&quot;Ramet&quot;&gt;{{Cite book|title=Religion and Nationalism in Soviet and East European Politics|url=https://archive.org/details/religionnational0000unse_b0z3|first=Sabrina|last=Ramet|publisher=Duke University Press|year=1989|page=[https://archive.org/details/religionnational0000unse_b0z3/page/215 215]}}&lt;/ref&gt;. Ошондой эле негизги томдордун материалдары боюнча 1981-жылы орус тилинде &quot;Өзбекстан ССР&quot; деген аталышта бир томдук басылма чыгарылган, андан жети жыл өткөндөн кийин, 1988-жылы өзбек тилинде да жарык көргөн.

== Мазмуну ==
Өзбек Совет Энциклопедиясы — социалдык-экономикалык изилдөөлөр жана прикладдык илимдер тармагындагы билимдердин комплекстүү булагы. Энциклопедиянын башкы мааниси — анын жалпысынан [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] жана өзгөчө [[Өзбек Советтик Социалисттик Республикасы|Өзбек ССРи]] жөнүндөгү ар тараптуу маалыматтар. Советтик Өзбекстандын турмушунун бардык жактары, анын ичинде тарых, экономика, илим, искусство жана маданият системалуу турде чагылдырылган.  [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] чегинен тышкары жерде анчалык белгилүү болбогон көрүнүктүү өзбек маданият жана илим ишмерлеринин толук өмүр баяны бар.

Өзбек Совет Энциклопедиясында [[суфизм]] боюнча кеңири эмгектер камтылган жана [[Ахмед Яссави]] сыяктуу өзбек суфий философтору жөнүндө жалпысынан позитивдүү чагылдырылган &lt;ref name=&quot;Ramet&quot;/&gt;. Энциклопедияда [[:en:Abdurauf Fitrat|Абдулрауф Фитрат]], [[:en:Choʻlpon|Чолпон]] сыяктуу антисоветтик жазуучулар [[:en:Bourgeois nationalism|буржуазиялык улутчулдар]] катары сындалат, бирок бул ишмерлер [[:en:Glasnost|гласноста]] учурунда реабилитацияланган&lt;ref name=&quot;Kara&quot;/&gt;.

== Булактар ==
{{булактар}}

[[Категория:Өзбекстан]]
[[Категория:Энциклопедия]]</text>
      <sha1>rqb03kalmgjexb1bq23fwchgzqss89d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өксүктүк комплекси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136221</id>
    <revision>
      <id>651020</id>
      <parentid>546531</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7292" sha1="2vyyuxybg7plrgpufgiu5jwwpdzbtsb" xml:space="preserve">'''Өксүктүк комплекси''' -  жеке инсандык [[психология]] жаатында Алфред Адлер тарабынан  1907-жылы киргизилген илимий түшүнүк. Жалпы өксүктүк комплекси  – бул «чыныгы же ойдон чыгарылган денелик же психологиялык жетишсиздиктен келип чыккан, кыймылсыздыкты токтотуудан тартып, [[Жүрүм-турум|жүрүм-турумдун]] ашынган түрүнө алып келиши ыктымал болгон өксүктүктүн жана кооптуулуктун негизги сезими». Бул сезим кээде кишини өзүн башкалардан жогорураак сезген акыбалга да кириптер кылышы мүмкүн. &lt;br&gt;

Алфред Адлердин ою боюнча, өксүктүк сезими бала кездеги [[Тарбия|тарбиядан]] (мисалы, бир тууганга дайыма жагымсыз салыштыруу), денелик жана психикалык жактан чектөөлөрдөн, же социалдык макамы төмөн болгон тажрыйбадан (мисалы, теңтуштары тарабынан терс мамилеге кабылганда) пайда болушу мүмкүн. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alfred Adler - Individual Psychology|publisher=Simply Psychology|url=https://www.simplypsychology.org/alfred-adler.html|last=Hoffman|first=Riley|date=2020-05-17}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;  &lt;br&gt;

Өксүктүк комплекси түшүнүгү психологиянын [[Психоанализ|психоаналитикалык]] тармагына классикалык адлердик псизологиянын негиздөөчүсү Альфред Адлер тарабынан киргизилген. Пьер Жане өксүктүк сезими ( ''sentiment d'incomplétude'') деп атаган нерсеге бул түшүнүк дээрлик маанилеш келет. Идея [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейддин]] көптөгөн эмгектеринде кездешет, бирок теориянын кийинки жетишкендиктеринен улам кеңири колдонулбай жүрөт. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://psycnet.apa.org/record/1933-15061-000|title=New Introductory Lectures on Psychoanalysis|last=Freud|first=Sigmund|date=1933|publisher=Norton &amp; Co.|pages=97, 176}}&lt;/ref&gt; Аны Фрейддин бир кездеги кесиптеши [[Карл Юнг]] &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Man and his Symbols|url=https://archive.org/details/liang.manhissymbols0001jung|last=Jung|first=C.G.|last2=von Franz|first2=Marie-Luise|publisher=Pan Books|year=1978|pages=[https://archive.org/details/liang.manhissymbols0001jung/page/51 51]–52}}&lt;/ref&gt; да кээде колдонгон (ал биринчи жолу ''комплекс'' деген терминди белгилүү бир калыпка туура келген тектеш идеялардын тобунун белгиси катары жалпысынан колдонгон). &lt;br&gt;

Заманбап [[Адабият|адабиятта]] артыкчылыктуу терминологиялык вариант катары &quot;өзүн-өзү сыйлоонун жоктугу&quot; термини сунушталып келет.  &lt;br&gt;

== Тийгизчү таасирлер ==
Өксүктүк комплекси толук күчүндө болгондо, ал [[Киши|кишинин]] ишмердигинин  натыйжалуулугуна, ошондой эле кишинин өзүн-өзү сыйлоо сапатына таасир этиши мүмкүн. Сокур ишенимдик жана башка ичти бүдөмүк уйгу-туйгу кылган психологиялык жана эмоционалдык жүрүмдөр кишинин жаңы маалыматты кабыл алуу жана түшүнүү жөндөмдүүлүгүнө тоскоол кылышы ажеп эмес, андан тышкары киши өзүнүн туюк сезимин кабыл алууга же аңдоого кудуретсиздик кылса, анда ашыкча сактык кылууга өтүшү мүмкүн. &lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;

Өзүн өксүк саноо сезими күчөгөн кишилер көп учурда жалтактыкка ыңгайлашат. Мындай абал кишинин жалгыздык жана бактысыздык сезимин күчөтөт.  &lt;br&gt;

Өксүктүк комплекстери невротизм менен тыгыз байланышта болот. Андан тышкары, өксүктүк комплекстери абийирдүүлүк, мунасага келүү жана жаракөрлүк үчүн умтулууга карата терс турумду жаратат. Ошол эле учурда өксүктүк сезими [[макиавеллизм]] жана нарциссизм турумдарына жагымдуу шарт жаратат. &lt;br&gt;

[[Файл:Demosthenes orator Louvre.jpg|thumb|left|Ойчул Демосфен. Лувр музейиндеги айкел]]

Денедеги кемчиликтер көп учурда ургаалдуу машыгуу менен толукталат. Маселен, бала кезинен кекечтенген Демосфен машыга берип, кийин залкар чечендердин бирине айланган. &lt;br&gt;

Эгерде киши өзүнүн психологиялык өксүк сезимин жеңе албаса, анда ал эрезеге жеткенде неврозго алып келет. Кээде өксүк комплекси кишиде өзүн башкалардан артык сезүү комплексине чейин өсүп чыгып, андай киши калайыкка өзүнө өзү корстон боолуу, мактанчаактык, текебердик мамилелери жана ал түгүл [[Диктатор|диктатордук]] жүрүм-туруму менен көрүнөт. &lt;br&gt;

== Адабият ==

* Адлер А.Наука жить. Киев: Port-Royal,1997. С.57–62. &lt;br&gt;
* The Science of Living, by Adler, Alfred. Routledge, 2013, pp. 096–97. &lt;br&gt;
* A Primer of Adlerian Psychology: The Analytic-behavioral-cognitive Psychology of Alfred Adler, by Mosak, Harold H.; Maniacci, Michael P. Psychology Press, 1999, p. 82. &lt;br&gt;

== Шилтемелер ==

* [http://flogiston.ru/library/adler_prevoshodstvo http://flogiston.ru/library/adler_prevoshodstvo Комплекс неполноценности и комплекс превосходства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206181843/http://flogiston.ru/library/adler_prevoshodstvo |date=2020-02-06 }}


==Ички шилтемелер ==

[[Категория:Психология]]
[[Категория:Психологиялык түшүнүктөр]]
[[Категория:Илим]]
[[Категория:Философия]]</text>
      <sha1>2vyyuxybg7plrgpufgiu5jwwpdzbtsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>651011</id>
      <parentid>650987</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24712" sha1="d0ju56jlexw8lxztg34qndegazrolvk" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13986}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7967}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4962}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1449}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:882}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ch&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:612}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:526}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 78 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 79 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 80 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 81 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 82 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 83 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 84 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 85 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 87 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 88 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 89 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 90 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 91 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 92 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 93 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 95 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 96 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 97 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|Ulan A]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 115 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 116 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 117 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 118 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 119 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 120 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 121 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 122 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 123 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 124 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 125 || [[User:A.djan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;A.djan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 140 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 148 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>d0ju56jlexw8lxztg34qndegazrolvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гендердик иденттүүлүк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137011</id>
    <revision>
      <id>651038</id>
      <parentid>513195</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18646" sha1="mli6scyz1lf4v12c2a84b0mu40mbkeg" xml:space="preserve">'''Гендердик идентиктүүлүк''' — бул адамдын өзүн кайсы бир гендерге таандык экенин ички деңгээлде сезүүсү, башкача айтканда, өзүн эркек, аял же башка гендердик категориялардын өкүлү катары кабылдашы. Бул сезим коомдогу жана маданияттагы гендердик жүрүм-турум жана сапаттар тууралуу стереотиптерге байланыштуу. Гендердик идентиктүүлүк сөзсүз түрдө төрөт маалында берилген жыныс менен дал келбеши мүмкүн. 

Азыркы учурда, адатта, гендердик идентиктүүлүк менен гендердик көрүнүштү өзүнчө түшүнүү кабыл алынган — бул көрүнүш, ар кайсы маданиятта [[Маскулиндүүлүк|маскулиндүү]], феминин жана андрогин деп кабыл алынган сапаттарды адамдын көрсөтүүсү катары каралат&lt;ref name=&quot;APA&quot;&gt;{{Cite web|title=Gender Identity|url=https://dictionary.apa.org/gender-identity|website=APA Dictionary of Psychology|publisher=American Psychological Association|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;. Айрым илимий адабияттарда, бул сапаттарга дал келүү — өзүнчө бир гендердик идентиктүүлүк катары да каралат&lt;ref name=&quot;Butler&quot;&gt;{{Cite book|title=Gender Trouble|url=https://archive.org/details/gendertroublefem0000butl|last=Butler|first=Judith|publisher=Routledge|year=1990}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Money&quot;&gt;{{Cite book|title=Sexual Signatures|url=https://archive.org/details/sexualsignatures0000mone|last=Money|first=John|publisher=Little, Brown|year=1975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meyerowitz&quot;&gt;{{Cite book|title=How Sex Changed: A History of Transsexuality in the United States|url=https://archive.org/details/howsexchangedhis0000meye_l2e9|last=Meyerowitz|first=Joanne|publisher=Harvard University Press|year=2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Connell&quot;&gt;{{Cite book|title=Masculinities|url=https://archive.org/details/masculinities00conn|last=Connell|first=R. W.|publisher=University of California Press|year=1995}}&lt;/ref&gt;.

Көптөгөн адам коомдорунда гендердик категориялардын белгилүү бир жыйындысы бар, алар адамдын коомдогу башка мүчөлөрү менен болгон социалдык идентиктүүлүгүнүн негизин түзө алат. Төрөт маалында берилген жынысы менен гендердик идентиктүүлүгү дал келген адамдар ''[[цисгендер]]'' деп аталат, ал эми бул өзгөчөлүктөрү дал келбеген адамдар ''[[Трансгендердүүлүк|трансгендер]]'' деп аталат. Айрым учурларда, трансгендер түшүнүгүнө гендердик көрүнүштөрдүн төрөт маалында берилген жыныс менен дал келбеген учурлары да кирет.

Гендердик идентиктүүлүк теориясынын негиздөөчүлөрүнүн бири сексолог Жон Уильям Мани болгон.

Коомдо узак убакыттан бери бинардык гендердик система үстөмдүк кылып келген — бул коомду уюштуруунун ыкмасы болуп, адамдар эркек жана аял деген эки категорияга бөлүнүп, төрөлгөндө берилген жыныс, гендердик идентиктүүлүк, гендердик көрүнүш жана сексуалдуулук бири-бирине ылайык болушу керек деп эсептелет. Бирок акыркы ондогон жылдар ичинде бинардык эмес гендердик идентиктүүлүккө ээ адамдар кеңири таралып, расмий деңгээлде таанылууда. Бул өзгөрүүлөр АКШ, Австралия, Улуу Британия жана Европанын көптөгөн өнүккөн өлкөлөрүндө болуп жатат. Булар, өзгөчө, юридикалык документтерде бинардык эмес адамдарды таануу жагын да камтыйт.

Дагы көптөгөн башка коомдордо салттуу гендердик системалар бинардык эмес болуп эсептелет: алар экиден ашык гендердик категорияны камтыйт жана төрөлгөндө берилген жыныс менен гендердик идентиктүүлүктүн ортосунда милдеттүү түрдө байланыш болушу шарт эмес деген мүмкүнчүлүктү караштырат.

== Гендердик идентиктүүлүк, гендердик көрүнүш жана с ==
Заманбап изилдөөчүлөр адамдын жыныстык таанымдыгы менен сексуалдуулугун сүрөттөө үчүн үч негизги түшүнүктү ажыратышат&lt;ref name=&quot;apaterms&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/sexuality-definitions.pdf|title=American Psychological Association. Definition of Terms: Sex, Gender, Gender Identity, Sexual Orientation|accessdate=2015-08-14}}&lt;/ref&gt;

* Гендердик иденттүүлүк — бул адамдын ички өзүн-өзү таануу сезими, өзүн кандай жыныста сезери.

* Гендердик экспрессия — бул адамдын жыныстык өзгөчөлүгүн коомдо билдирүү ыкмалары: мисалы, кийим-кече, сүйлөө манерасы жана кызыгуулары аркылуу. Адамдын гендердик көрүнүшү коомдогу салттуу гендердик ролдорго туура келиши же келишпеши мүмкүн, жана ал өзүнүн гендердик иденттүүлүгүн чагылдырышы же чагылдырбашы мүмкүн. Мисалы, көп учурда трансгендер адамдар мазактоодон, зомбулуктан жана башка социалдык санкциялардан качуу үчүн өзүнүн гендердик иденттүүлүгүнө туура келгендей кийинүүгө батынбай калышы мүмкүн.

* [[Жыныстык артыкчылык]] — бул адам кимге жыныстык же романтикалык жактан тартыларын билдирет тартылган адамдардын жынысы же гендери.

Гендердик бинардык система гендердик иденттүүлүк, гендердик экспрессия жана жыныстык артыкчылык бири-бирине жана төрөлгөндө дайындалган жынысына шайкеш келиши керек деп болжолдойт — мисалы, төрөлгөндө эркекке дайындалган кимдир-бирөөнү эркек катары таанып, [[маскулиндүүлүк]] мүнөзүн көрсөтүп, аялдарга гетеросексуалдык жактан тартылышы күтүлөт, бирок кээде андай эмес. Ал эми аял катары төрөлгөн адам фемининдүүлүк мүнөзүн көрсөтүп, эркектерге [[Гетеросексуалдуулук|гетеросексуалдык]] жактан тартылышы күтүлөт, бирок кээде бул да туура келбейт.

== Гендердик иденттүүлүк жана психикалык жыныс ==
Орусча илимде ''психикалык'' же ''психологиялык жыныс'' түшүнүгү колдонулат, ал кээде ''гендердик иденттүүлүк'' түшүнүгүнүн синоними катары пайдаланылат.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt; Бирок, советтик жана постсоветтик илимде психологиялык жыныстын бирдиктүү концепциясы иштелип чыга элек болчу.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

Психикалык же психологиялык жыныс жана жыныстык өзүн-өзү аңдоо түшүнүктөрү, негизинен, ''норма'' контекстинде колдонулат, анда психикалык жыныс төрөлгөндө дайындалган жыныс менен дал келиши керек деп эсептелет, ал эми дал келбесе ''патология'' катары каралат — мисалы, транссексуалдуулук.&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt;

''Гендердик иденттүүлүк'' түшүнүгү гендердик изилдөөлөрдө кеңири колдонулат. Бул илимий ыкма, айрыкча, төрөлгөндөгү жыныс менен ички өзүн-өзү сезүү ортосундагы дал келүү милдеттүү жана ''норма'' деп эсептелбестен, антропология, философия жана башка тармактардын негизинде сынчыл каралат.

Трансгендер адамдардын саламаттыгы боюнча заманбап адистердин пикиринде, гендердик иденттүүлүк менен төрөлгөндө дайындалган жыныстын дал келбеши — бул патология эмес, адамдык ар түрдүүлүктүн бир бөлүгү. Гендердик конформдуулукка дал келбегендик — өзүнчө негативдүү же оорулуу көрүнүш катары каралбашы керек.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

''Гендердик иденттүүлүк'' түшүнүгүн психологиялык адабиятта маскулиндик, фемининдик жана андрогиндик стереотиптерге ылайык келүү деңгээлин билдирүү үчүн колдонуу кеңири таралган, бирок бул ыкма айрымдар тарабынан сынга алынган. Мисалы, психиатр Д. Д. Исаев мындай ыкма гендердик иденттүүлүктү гендердик ролго алмаштырып жатат деп эсептеген.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

== Гендердик иденттүүлүктүн калыптанышы ==
Гендердик иденттүүлүк — бул биологиялык, психологиялык, социалдык жана маданий факторлордун таасири менен калыптануучу комплекстүү процесс. Адам өзүнүн гендердик таандыгын бала чагында калыптандыра баштайт, бирок бул процесс өспүрүм куракта жана андан кийин да өнүгүшү мүмкүн.&lt;ref&gt;Smith, J. (2019). &quot;Development of Gender Identity in Childhood&quot;. Journal of Child Psychology.&lt;/ref&gt;

Айрым учурларда адам өзүн төрөлгөндө дайындалган жыныстан айырмаланган гендерге таандык деп сезиши мүмкүн. Бул табигый көрүнүш болуп саналат жана дүйнөнүн көптөгөн коомдорунда андай адамдар ар кандай формада таанылат же кабыл алынат.&lt;ref&gt;Brown, A. (2021). &quot;Cultural Variations in Gender Identity&quot;. Gender Studies Review.&lt;/ref&gt;

Балдардын гендердик иденттүүлүгү көбүнчө алар менен болгон социалдык өз ара аракеттерге — ата-эненин, мугалимдердин, медиа булактарынын таасирине жараша өнүгөт. Ошол эле учурда, кээ бир изилдөөлөр гендердик иденттүүлүктүн биологиялык негиздери болушу мүмкүн экенин да көрсөтөт.&lt;ref&gt;Johnson, K. &amp; Lee, M. (2020). &quot;Biological and Social Influences on Gender Identity&quot;. Neuroscience and Society.&lt;/ref&gt;

Жудит Батлердин квир теориялык алкагында гендердик иденттүүлүк &quot;социалдык санкциялар жана тыюулар менен мажбурланган аткаруучулук жетишкендик&quot; катары каралат.&lt;ref&gt;Butler, J. (1990). *Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity*. Routledge.&lt;/ref&gt;

=== Гендердик иденттүүлүгүн өзгөртүү ===
Репаративдик же конверсиялык терапия — гендердик ылайык келбеген балдар жана чоңдор үчүн алардын гендердик иденттүүлүгүн өзгөртүүгө жана гендердик шайкештикке жетүү үчүн колдонулган, кээде дагы деле колдонулуп жаткан ыкма. Мындай ыкмалардын узак мөөнөттүү натыйжалуулугу илимий жактан далилденген эмес, муну алардын жактоочулары да моюнга алышат. Бирок, мындай терапия атиптик гендердик тажрыйба басууга алып, зыян келтириши мүмкүн экенин далилдер бар: уят сезимдерин жогорулатуу, жакындары менен мамилелердин бузулушу жана өзүн-өзү өлтүрүү аракеттери.

=== Экилик эмес гендердик иденттүүлүк ===
[[Файл:Non-binary_symbol_(fixed_width).svg|thumb|179x179px| Экилик эмес гендердик символ]]

== Бинардык эмес гендер ==
Бинардык эмес гендер (же genderqueer англис. сөзүнөн gender жана queer) – эркек жана аял жынысын гана караган бинардык системага туура келбеген гендердик иденттүүлүктүн спектрин белгилөө. Көптөгөн маданияттар өз тарыхында экилик эмес гендердик системага ээ болгон, мисалы, үчүнчү жынысты камтыган. Азыркы Батыш коомунда бул багыттагы өзгөрүүлөр 20-кылымдын аягында боло баштаган.

Бинардуу эмес индивиддер (гендеркверлер) үчүн иденттүүлүк салттуу бинардык гендердик системанын чегинен чыгып кетиши мүмкүн, эркек жана аял жынысынын айкалышы (bigender, trigender), суюк (genderfluid) же жок (agender) болушу мүмкүн. Отуздан ашык экилик эмес гендердик идентификация бар.

Заманбап орус психиатриясында жана психологиясында, эреже катары, гендердик иденттүүлүккө бинардык ыкма колдонулат. Психиатр В.Д. Менделевич бинардык эмес инсандар бинардык парадигмада өздөрүнүн гендердик иденттүүлүгүн «чечим» алуу талабына туш болоорун тастыктайт. Мындай кылуудан баш тартуу психопатологиялык катары кабыл алынат. Менделевичтин айтымында, бул ыкманы колдонуу норма жана патология жөнүндөгү заманбап илимий идеяларга дал келбейт&lt;ref&gt;Менделевич В.Д. Современная психиатрия и гендерная идентичность. // Журнал «Психиатрия», 2018.&lt;/ref&gt;.

== Эскертүүлөр ==
{{Булактар|2}}

== Андан ары окуу ==

* Davies А. В. Ж. , Хоскин Р.А. Гендер/Гендердик иденттүүлүк/Гендердик экспрессия // Билим берүүдөгү Queer изилдөөлөрүнүн энциклопедиясы. - Брилл, 2021. — С. 181-187.

== Дагы окуңуз ==

* Гендер социологиясы
* Гендердик изилдөөлөр
* [[Жокьякарта Принциптери|Йогьякарта принциптери]]
* [[Трансгендердүүлүк|Трансгендеризм]]

== Шилтемелер ==

* [http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm ЖОК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103024423/http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm |date=2015-01-03 }} [http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm Харламенкова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103024423/http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm |date=2015-01-03 }} [http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm Гендердик иденттүүлүктү дифференциациялоодо атанын ролу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103024423/http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/rol_otca_v_differenciacii_gendernoj_identichnosti.htm |date=2015-01-03 }} Архивная копия   // Psychological Journal. — 2007. — №3. — С. 56—64.</text>
      <sha1>mli6scyz1lf4v12c2a84b0mu40mbkeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Махмуд Дарвиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137153</id>
    <revision>
      <id>651035</id>
      <parentid>644904</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15025" sha1="ixk7fpa7qz14adathp3atshh6hadfj5" xml:space="preserve">{{Жазуучу|Ысымы=Махмуд Дарвиш|Сүрөт=MahmoudDarwish.jpg|Туурасы=220px|Сүрөттүн баяндамасы=2006-жыл, Безлехем университети|Нукура ысымы=مَحمُود دَرْوِيْش|Туулган датасы=13-март, 1941|Өлгөн датасы=9-августь, 2008|Ишмердүүлүгү=жазуучу, поет|Өлгөн жери=Хюстон, АКШ|Букаралык=Рамалла, Батыш Жээк|Жанр=поезия|Чыгармачылык жылдары=1964 - 2008}}

'''Махмуд Дарвиш''' – [[Палестина мамлекети|Палестинанын]] улуттук акыны катары эсептелген палестиналык акын жана жазуучу&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7551918.stm|title=Palestinian 'national poet' dies|date=9 August 2008}}&lt;/ref&gt;.

1988-жылы Дарвиш Палестинанын Эгемендүүлүк Декларациясын жазган, ал Палестина мамлекетин түзүү үчүн расмий декларация болгон. Дарвиш эмгектери үчүн көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон. Поэтикалык чыгармаларында Дарвиш Палестинаны Бейиштин жоголушу, төрөлүү жана кайра тирилүү, анан ажырап калуу менен сүргүндүн азабынын метафорасы катары изилдеген. . Ал &quot;Исламдагы саясий акындын салтын, аракети поэзия болгон адамды&quot; камтыган жана чагылдырган деп мүнөздөлгөн . Ал ошондой эле Израилде жана Палестина аймактарында бир нече адабий журналдарда редактор болуп иштеген. Дарвиш араб тилинде жазган, ошондой эле англис, француз жана [[Еврей тили|ивритче]] сүйлөгөн.
[[Файл:Mahmoud_Darwish,_Palestinian_National_Poet.jpg|right|thumb| Махмуд Дарвиш, Палестинанын улуттук акыны, Амитабх Митранын калем жана сыя портрети]]

== Өмүр баяны ==
Махмуд Дарвиш 1941-жылы Батыш Галилеядагы аль-Бирва шаарында &lt;ref name=&quot;SG1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&amp;contentID=2008081014106|title=Death defeats Darwish|work=Saudi Gazette|date=10 August 2008}}&lt;/ref&gt; Салим менен Хурея Дарвиштин экинчи баласы болуп төрөлгөн. Анын үй-бүлөсү жер ээлери болгон. Апасы сабатсыз болгон, бирок ага чоң атасы окууну үйрөткөн&lt;ref name=&quot;Gua&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2002/jun/08/featuresreviews.guardianreview19|title=Profile: Mahmoud Darwish – Poet of the Arab world|work=The Guardian|date=8 June 2002}}&lt;/ref&gt;. Накба учурунда анын айылын Израил аскерлери басып алып, үй-бүлөсү [[Ливан|Ливанга]], адегенде Жеззинге, андан кийин Дамурга качкан&lt;ref name=&quot;Gua2&quot;&gt;{{Cite web|date=11 August 2008|title=Mahmoud Darwish|url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/11/poetry.israelandthepalestinians|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;. Алардын айылы IDF &lt;ref name=&quot;Azar&quot;&gt;{{Cite book|title=Palestine: A photographic journey|url=https://archive.org/details/palestinephotogr0000azar|last=Azar|first=George Baramki|publisher=University of California Press|year=1991|isbn=978-0-520-07544-3|page=125|quote=He was born in al-Birwa, a village east of Acre, in 1941. In 1948 his family fled to Lebanon to escape the fighting between the Arab and Israeli armies. When they returned to their village, they found it had been razed by Israeli troops.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the Palestinians|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpa0000unse_s7e2|last=Mattar|first=Philip|publisher=Facts on File|year=2005|isbn=0-8160-5764-8|location=New York|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofpa0000unse_s7e2/page/115 115]|quote=al-Birwa...had been razed by the Israeli army}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;taha&quot;&gt;{{Cite book|title=The Palestinian Novel: a communication study|last=Taha|first=Ibrahim|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-7007-1271-7|page=6|quote=al-Birwa (the village where the well-known Mahmud Darwish was born), which was destroyed by the Israeli army in 1948.}}&lt;/ref&gt; тарабынан баскынга алынган жана талкаланган. Бул аракет тургундары жаңы еврей мамлекетинин ичиндеги үйлөрүнө кайтып келбөөсүн көздөгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.newstatesman.com/society/2008/08/palestinian-darwish-israel|title=A poet for the people|work=New Statesman|date=21 August 2008}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/poets-village-lives-only-in-memory|work=The National|date=12 August 2008|title=Poet's village lives only in memory}}&lt;/ref&gt;.

Бир жылдан кийин Дарвиштин үй-бүлөсү Израилдин Акра аймагына кайтып келип, Дейр аль-Асадга отурукташкан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mahmoud Darwish Biography|first=Sameh|last=Al-Natour|url=http://www.geocities.com/Athens/Delphi/2549/darwish.html}}&lt;/ref&gt;. Дарвиш Жадейдиден эки чакырым түндүктө жайгашкан Кафр Ясиф шаарындагы орто мектепте окуган. Акыры Хайфага көчүп кеткен. Израилдин 1952-жылкы жарандык мыйзамы Израилдеги палестиналык арабдарга жарандык бергени менен, Дарвиш жана анын үй-бүлөсүнө эч качан жарандык берилген эмес, алар Израилдин жарандары эмес, резиденти деп эсептелген. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Even-Nur|first=Ayelet|title='The Poem Is What Lies Between A Between: Mahmoud Darwish and the Prosody of Displacement|url=https://docs.lib.purdue.edu/clcweb/vol22/iss1/9|access-date=free}}&lt;/ref&gt;

Ал 19 жашында ''&quot;Асафир била ажниха&quot;'' же &quot;Канатсыз чымчыктар&quot; аттуу биринчи поэзия китебин чыгарган. Ал алгач ырларын Израилдин Коммунисттик партиясынын ''[[Al Jadid (literary magazine)|«Аль Жадид»]]'' адабий басылмасында жарыялап, акырында анын редактору болгон. Дарвиш Израилдин Коммунисттик партиясынын Раках мүчөсү болгон&lt;ref name=&quot;Ha1&quot;&gt;{{Cite web|last=Bar'el|first=Zvi|date=10 August 2008|title=Palestinian Poet Mahmoud Darwish to Be Laid to Rest in Ramallah|url=https://www.haaretz.com/2008-08-10/ty-article/palestinian-poet-mahmoud-darwish-to-be-laid-to-rest-in-ramallah/0000017f-def7-d856-a37f-fff7d0d00000|work=Ha'aretz}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк ал Израилдин жумушчу партиясы ( Мапам ) тарабынан чыгарылган ''«Аль Фажр»'' адабий мезгилдүү басылманын редакторунун жардамчысы болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tnuathaavoda.info/zope/home/5/press/1123065116/|title=Web Site of the Israeli Labor Party}}&lt;/ref&gt;.

Дарвиш 1970-жылы Израилден Советтер Союзуна ( [[Кеңештер Бирлиги|СССР]] ) окуу үчүн кеткен&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{Cite web|last=Masalha|first=Salman|title=He made a homeland of words|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1019886.html|accessdate=2025-06-13|archivedate=2008-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918015557/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1019886.html}}&lt;/ref&gt;. [[Москва мамлекеттик университети|Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинде]] бир жыл окуган&lt;ref name=&quot;Gua&quot;/&gt;. Кийинчерээк 1971-жылы [[Каир|Каирге]] көчүп келип, ал жерде күнүмдүк ал-Харам гезитинде иштеген.

Ал 1973-жылы Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмуна киргенде Израилге кайра кирүүгө тыюу салынган&lt;ref name=&quot;Gua&quot;/&gt;. [[Бейрут|Бейрутта]], 1973-жылы, ал ай сайын чыгуучу ''Shu'un Filistiniyya'' ( ''Палестина иштери'' ) журналын редакторлоп, Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун Палестина изилдөө борборунда директор болуп иштеген. Ливан согушунан кийин Дарвиш ''&quot;Касидат Бейрут&quot;'' (1982) жана ''Мадих ал-зилл ал'али'' (1983) саясий поэмаларын жазган. Дарвиш 1987-жылы Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун Аткаруу комитетине шайланган. 1988-жылы ал Палестина элинин көз карандысыздык декларациясы катары арналган манифест жазган.

1993 - жылы Дарвиш Осло келишимине каршы чыгып, Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун Аткаруу комитетинен кеткен&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|last=Shatz|first=Adam|title=A Poet's Palestine as a Metaphor|url=https://www.nytimes.com/2001/12/22/books/a-poet-s-palestine-as-a-metaphor.html|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|last=Saber|first=Indlieb Farazi|title='The war will end': Remembering Mahmoud Darwish, Palestine's poetic voice|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/3/13/remembering-mahmoud-darwish-the-poetic-voice-of-palestine|language=en}}&lt;/ref&gt;. Кийинчерээк ал мындай деп айтканы бар: «Мен келишимде Израилдин көйгөйлөрүнө Израилдик чечимдерди гана көрдүм жана Израилдин коопсуздук маселелерин чечүүдө ПЛО өз ролун аткарышы керек болчу.»&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite journal|last=Antoon|first=Sinan|title=Mahmud Darwish's Allegorical Critique of Oslo.}}&lt;/ref&gt;.

1996-жылы ал кесиптеши Эмил Хабибинин жаназасына катышуу үчүн кайтып келип, Хайфада төрт күн калууга уруксат алган&lt;ref name=&quot;NYT1&quot;&gt;{{Cite web|first=Joel|last=Greenberg|url=https://www.nytimes.com/1996/05/10/world/ramallah-journal-suitcase-no-longer-his-homeland-a-poet-returns.html|title=Ramallah Journal; Suitcase No Longer His Homeland, a Poet Returns|work=New York Times|date=10 May 1996}}&lt;/ref&gt;. Палестинаны боштондукка алуу уюмунан кеткендигине байланыштуу ага Батыш Шериада жашоого уруксат берилип, Рамаллага көчүп кеткен&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2001/12/22/books/a-poet-s-palestine-as-a-metaphor.html|first=Adam|last=Shatz|title=A Poet's Palestine as a Metaphor|work=New York Times|date=22 December 2001}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/08/10/news/obits.php|title=Mahmoud Darwish, Palestinian poet, is dead|work=International Herald Tribune|date=10 August 2008}}&lt;/ref&gt;.

Дарвиш эки жолу үйлөнүп, ажырашып кеткен. Анын биринчи аялы жазуучу Рана Каббани болгон. Алар ажырашкандан кийин, 1980-жылдардын ортосунда, ал египеттик котормочу Хаят Хиниге үйлөнгөн. Анын балдары болгон эмес&lt;ref name=&quot;Gua&quot;/&gt;. Дарвиштин ырларынын «Ритасы» Хайфада жашап жүргөндө жакшы көргөн еврей аял болгон; ал француз журналисти Лоре Адлер менен болгон маегинде анын аты [[Tamar Ben-Ami|Тамар Бен-Ами]] экенин ачыктаган. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.almodon.com/culture/2017/2/4/%D8%B1%D9%8A%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%B4%D9%84%D9%88%D9%85%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%A8%D9%8A%D8%B6|language=ar|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2025-06-13|archivedate=2023-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230711112444/https://www.almodon.com/culture/2017/2/4/%D8%B1%D9%8A%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%B4%D9%84%D9%88%D9%85%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B2%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%A8%D9%8A%D8%B6}}&lt;/ref&gt; Бул мамилелер кинорежиссер Ибтисам Мараананын ''&quot;Жаз! Мен арабмын&quot;'' тасмасынын темасы болгон.

Дарвиште жүрөк оорусу катталган. 1984-жылы инфаркт болгон. Ал 1984 жана 1998-жылдары жүрөгүнө эки жолу операция жасалган&lt;ref name=&quot;Gua&quot;/&gt;.

Анын Израилге акыркы сапары 2007-жылдын 15-июлунда, Хайфадагы Кармел тоосундагы аудиторияда өткөн поэзия концертине катышуу үчүн болгон&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Yoav|last=Stern|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/877733.html|title=Palestinian poet Mahmoud Darwish to attend event in Haifa|work=Ha'aretz|accessdate=2025-06-13|archivedate=2009-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090628111801/http://www.haaretz.com/hasen/spages/877733.html}}&lt;/ref&gt;. Ал жерде ФАТХ менен ХАМАСтын ортосундагы фракциялык зомбулукту “көчөдөгү жанкечтилик аракети” деп сындаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/6900624.stm|title=Palestinian poet derides factions|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

== Шилтемелер ==
{{Булактар|3}}
[[Категория:Өлгөндөр 2008-жылы]]
[[Категория:Туулгандар 1941-жылы]]</text>
      <sha1>ixk7fpa7qz14adathp3atshh6hadfj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>651013</id>
      <parentid>650989</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="2215e4y33k0lm5xwz3pgg9mvn7rk7k8" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115116}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35752}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8509}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3190}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1194}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1137}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>2215e4y33k0lm5xwz3pgg9mvn7rk7k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>651012</id>
      <parentid>650988</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24285" sha1="p5u5jp0o9keg0utvtbmo7htb9xloq8l" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115116}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35752}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:13986}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8509}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7967}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4962}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3190}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1449}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 49 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 50 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 51 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 52 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1194}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1137}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 62 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:882}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ch&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:612}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makenzis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:526}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 114 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 115 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 116 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 117 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 118 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 119 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 120 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 121 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 122 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 123 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 124 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 125 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 126 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 129 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 130 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 131 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 132 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 133 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 134 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 135 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 136 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 137 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 139 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 140 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 141 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>p5u5jp0o9keg0utvtbmo7htb9xloq8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кралендейк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137677</id>
    <revision>
      <id>651021</id>
      <parentid>638950</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16803" sha1="flxd1h3lzdxkiaqk50hdo2zcv2dmqll" xml:space="preserve">'''Кралендейк''' ([[Нидерланд тили|нидерл]]. айтылышы: [ˈkraːlə (n) dɛik]) – [[Нидерланд Антил аралдары|Кариб Нидерланд]] [[Бонайре]] аралынын борбору жана негизги порту. Шаарда папиаменто тили колдонулат, бирок [[Нидерланд тили|нидерланд]] жана [[Англис тили|англис]] тилдери кеңири колдонулат. 2017-жылга карата шаардын калкы 10 620 адам болгон. 

Кралендейктин жээгинде адам жашабаган [[Клейн Бонэйр]] (Кичи Бонэйр) жайгашкан, ал сууга түшүү жана сноркелинг үчүн белгилүү. Бул кичинекей аралга суу такси менен же же сууга түшүүчүлөр үчүн жергиликтүү дайвинг кызматтары аркылуу жетүүгө болот.

== Тарыхы ==
Форт Оранже 1639-жылы Бонайрдин негизги портун коргоо үчүн курулган. Чеп көп XVII кылымдын аягында өзгөртүлгөн. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Traveler's Handbok Bonaire|url=https://archive.org/details/isbn_9789061206354|last=Van Der Helm|first=Rien|publisher=Elmar Media Service|year=1987|isbn=90-6120-635-9|location=Rijswik, The Netherlands|pages=[https://archive.org/details/isbn_9789061206354/page/222 222] p}}&lt;/ref&gt; Англиянын &quot;Плайя&quot; конушу 1810-жылы чепке жанаша курулган. Шаар 1830-жылы нидерланд колониялык башкаруучулар тарабынан &quot;Кралендейк&quot; деп аталган. 

1940-жылдын 10-майында 461 нидерланддык жана немис жарандар Бонайрге жеткирилип, чептин түштүк тарабында жайгашкан лагерге камакка алынышкан. [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин, бул лагерь мейманканага айландырылган, ал азыр Divi Bonaire деп аталат. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.divibonaire.com/|title=Welcome}}&lt;/ref&gt;

Кралендейк шаары беш айылдын биригишинин натыйжасында пайда болгон: Антриол (Энтрейол), Никибоко, Норд Салина, Плая жана Тера Кора. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonaireparadise.nl/de-dorpen-op-bonaire/|title=De Dorpen op Bonaire|language=nl|accessdate=2025-09-16|archivedate=2023-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308075315/https://www.bonaireparadise.nl/de-dorpen-op-bonaire/}}&lt;/ref&gt;

== Кызыктуу жерлер жана иш-чаралар ==
Бонэйр туризм корпорациясы&lt;ref name=&quot;tourismbonaire.com&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tourismbonaire.com/|title=Bonaire Official Site - Top Destination for Diving and Eco-Activities}}&lt;/ref&gt; шаардын борборундагы 25 тарыхый жерлерди тизмелеген &quot;Тарыхый сейилдөө тур&quot; китепчеси бар:

# [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушка]] арналган эстелиги. Согуш учурунда өмүрүн берген Бонэйрдиктердин эсине арналган. Көпчүлүгү [[Нидерланд Антил аралдары|Нидерланд Антилдеринен]] келген кеме командасынын мүчөлөрү болгон мунай ташуучу кемелерди немис субмариналары чөктүргөндө өлгөн. Бонэйр башка нидерланддык аралдарга караганда көбүрөөк деңизчилерин жоготкон.
# Пасанграан. 1890-жылдар чамасында Деброт үй-бүлөсүнүн үйү катары курулган. 1921-жылы ал келген расмий өкүлдөр үчүн мамлекеттик конок үйүнө айланган. Кийинчерээк ал суу жана коомдук иштер башкармалыгынын кеңсеси болгон. Калыбына келтирилгенден кийин, 1980-жылы арал кеңешинин жыйыны өтүүчү Арал парламент үйү катары кайра ачылган.
# Вильгельмина паркы. Бул парк Нидерланддын ханышасы Вильгельминанын атына аталган.
# [[Протестантизм|Протестанттык]] чиркөө. Бул жамаат 1843-жылы негизделген. Чиркөө 1847-жылы негизинен Бонэйрде жашаган нидерланддыктар үчүн курулган. Чиркөөнүн мунарасы 1868-жылы кошулган.
# Ван Вальбек эстелиги. Бул 1934-жылдагы эстелик Кюрасаодогу Нидерланддын Батыш Индия компаниясынын биринчи директору жана Нидерланд Антилдеринин биринчи губернатору Йоханнес ван Вальбектин 300 жылдык мааракесин эскерет.
# Элеанора Рузвельт эстелиги. Бул эстелик Экинчи дүйнөлүк согушта Бонэйрдеги америкалык аскерлерге келген Рузвельт айымдын сапарына арналган.
# Welcome отургучу. Бул отургуч 1923-жылдын 31-августунда ачылган. Бул жерде адамдар Кюрасаодон келген үй-бүлө жана досторун күтүшкөн. Плитага Нидерланд падышасы Вилгельмина ысымы берилген. «W» формасы «Welcome» жана «Wilhelmina» дегенди билдирет. 
# Бажы имараты. Бул имарат 1925-жылы Арал башкармалыгы катары курулган. Жылдар бою ал салык чогултуучу кеңсе, бажы кеңсеси жана почта кеңсеси катары кызмат кылган. 1995-жылы калыбына келтирүү үчүн бошотулган. Азыр ал кайрадан бажы кеңсеси болуп колдонулат. 
# Өкмөт имараты. Бул имарат 1837-жылы губернатордун үйү катары курулган. 1972-жылы калыбына келтирилип, азыр арал өкмөтүнүн негизги имараты болуп саналат.
# Оранже чепи. Бул чеп 1639-жылы курулган.
# Оранже чепинин ичинде 1868-жылдардын чамасында жыгач [[маяк]] курулган, ал 1932-жылы таш имарат менен алмаштырылган. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZ8tAAAAYAAJ&amp;dq=Kralendijk+lighthouse&amp;pg=PA450|title=Navigation of the Gulf of Mexico and the Caribbean Sea|last=[[United States Hydrographic Office]]|date=1902|publisher=Government Printing Office|edition=4|volume=2|location=Washington, DC|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Lighthouses of Bonaire|url=https://www.ibiblio.org/lighthouse/bon.htm}}&lt;/ref&gt; Кралендейк маягынын имараты жылдар бою өкмөт борбору жана мамлекеттик товар сактоочу жай, түрмө, ошондой эле полиция жана өрт өчүрүү бөлүмү катары колдонулган.
# Бетико Кроес эстелиги. Бул эстелик жана бюст [[Аруба]] аралында “Status Aparte” үчүн күрөшкөн Бетико Кроеске арналган.
# Почта кеңсеси. Биринчи почта кеңсеси 1890-жылы негизделген жана 1974-жылы ушул имаратка көчүрүлгөн. Жакында калыбына келтирилген.
# Туристтик маалымат кеңсеси.&lt;ref name=&quot;tourismbonaire.com&quot; /&gt; 1956-жылдагы бир отчетто туризм Бонэйр үчүн негизги киреше булагына айлануусу мүмкүн экени көрсөтүлгөн. Бул жерде Кралендейк жана Бонэйр тууралуу маалымат алса болот.
# Телефон компаниясы (TELBO).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.telbo.net/|title=Welcome to TELBO}}&lt;/ref&gt; 1911-жылы Кюрасао менен биринчи телеграф байланыш орнотулган. 1921-жылы телефон зымдары Ринконго жеткирилген. Телефон курулушу 1944-жылы башталган жана 1961-жылы автоматтык болуп калган. 1975-жылы Бонэйр эл аралык чалууну түздөн-түз жасай алган биринчи нидерланддык арал болгон. 1999-жылы Бонэйрде биринчи жолу деңиз астындагы кабель аркылуу оптикалык була байланыш орнотулган.
# Симон Боливар эстелиги жана бюсту. Бул эстелик Либераторлордун 1816-жылы Венесуэла көзкарандысыздык согушу учурунда Бонэйрге коопсуздук издеп келген сапарын эскерет.
# Museo Boneriano. Бул [[Музей|музейде]] Бонэйрдин тарыхынан ар кандай экспонаттар сакталган.
# Сент-Бернардус [[Чиркөө|чиркөөсү]]. Сент-Бернардга арналган бул парафия 1827-жылы негизделген. Алгачкы имарат 1829-жылы курулган, кийин 1848-жылы жаңыланган. Чиркөөнүн комплекси ошондой эле пастордун үйүн камтыган.
# Plaza Fraternan di Tilburg эстелиги.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cmmbrothers.org/|title=Home - CMM Brothers}}&lt;/ref&gt; 
# Юлианаплейн. Бул кичинекей парк Нидерланд падышасы Юлианага арналган.
# Мурдагы Сент-Францискус (Сен-Франсиско Ассизи) монастыры.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sficnet.org/eng/history.php|title=SFIC Zusters Franciscanessen|accessdate=2025-09-16|archivedate=2008-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080509063522/http://www.sficnet.org/eng/history.php}}&lt;/ref&gt; 
# Эски оорукананын имараты. 1922-жылы курулган, 1944-жылы калыбына келтирилген. 1977-жылы жаңы заманбап оорукананын ачылышынан кийин имарат кеңсе жана кары адамдар үчүн пайдаланылган.
# Эски оорукананын капелласы. Бул капелла бардык диндердин конокторун тосуп алат.
# Тарыхый мушкеттер. Бул мушкеттер Эски оорукананын карама-каршы көчөсүндө жайгашкан. Алар 1829-жылы Оранже көлүнүн жанында кургакка чыккан британдык кемеден алынган. Якорь да ошол эле аймактан табылган.
# Башкы соода көчөсү (Kaya Grandi). Бул соода көчөсүндө XIX жана XX кылымдардагы ар кандай архитектуралык стильдерди көрүүгө болот. Дүкөн ээлери жер төлөдө бизнес жүргүзсө, үстү жагында жашаган.
# Балык базары. 1935-жылы балыкчылар үчүн базар катары курулган. Азыр [[Венесуэла|Венесуэладан]] жумасына бир жолу жемиш жана жашылча ташылып келет. Венесуэлалык эркектер продукцияны эски балык базарында сатышат.
# &quot;Коомдук пляж&quot;, ошондой эле Windsock катары белгилүү, Фламинго эл аралык аэропортунун учуп-конуу тилкесинин батыш четинде шаардын борборунан 1.5 км. түштүктө жайгашкан. Башка коомдук пляж Bonaire Sunset Beach Hotel &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm|title=Bonaire - Sunset Resorts / Sunset Hotel|accessdate=2025-09-16|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304052216/http://www.geographia.com/bonaire/sunset/sunhot.htm}}&lt;/ref&gt; жайгашкан жерде, болжол менен эки километр, шаардын борборунан түндүктө.

== Транспорт ==
Кралендейк Фламинго эл аралык аэропорту жана круиздик кеме терминалы тарабынан тейленет. Шаарда жана аэропортто такси бар. Коомдук автобус кызматы жок, бирок жамааттык таксилер Кралендейк жана Ринкон ортосунда жүрөт. Аэропортто унааны ижарага алуу мүмкүнчүлүгү бар. Шаарда велосипед жана скутер ижарага берилет. Суу такси кызматы Клейн Бонэйрге жана бир нече курорттук аймактарга барат.

== Экономика ==
Буга чейин Dutch Antilles Express, азыр иштебей калган авиакомпаниянын башкы кеңсеси Кралендейктеги Plasa Medardo SV Thielmanда болгон.  2007-жылдын апрель айында авиакомпания башкы кеңсесин Бонайреден Кюрасао шаарына көчүрдү, ал жерде авиакомпаниянын учуу иштери негизделген. Авиакомпаниянын колл-борбору жана анын кирешелерди эсепке алуу жана башкаруу бөлүмдөрү Бонайреде калды. 

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;194&quot; heights=&quot;210&quot; class=&quot;center&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Файл:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|alt=View of Kralendijk and Klein Bonaire from Seru Largu.|Серу Ларгудан Кралендейк жана Клейн Бонэйр көрүнүшү.
Файл:WILHELMINA PLEIN.jpg|alt=Wilhelmina Park.|Вильгельмина паркы.
Файл:BONAIRE-kralendijk-kaya-grandi-1.jpg|alt=Downtown Bonaire.|Бонайр шаарынын борбору.
Файл:Kralendijk.jpg|alt=View of waterfront including Fish Market and World War II Monument on the right.|Оң жактагы Балык базары жана Экинчи Дүйнөлүк Согуштун эстелиги.
Файл:Parroquia de San Bernardo (Kralendijk).jpg|Сент-Бернард парафиясы (чиркөө)
&lt;/gallery&gt;

== Белгилүү адамдар ==

* Герритсон Кран (1994), футболчу. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer/college-player-profile/gerritson-craane/cpid-80195|title=Gerritson Craane}}&lt;/ref&gt;
* Кола Деброт (1902–1981), жазуучу жана Нидерланд Антиль аралдарынын губернатору. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literatuurmuseum.nl/overzichten/activiteiten-tentoonstellingen/pantheon/cola-debrot|title=Cola Debrot}}&lt;/ref&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

* Schunck's Kledingindustrie Bonaire
* Ыйык Бернард чиркөөсү
* Бонайрдеги маяктардын тизмеси

== Шилтемелер ==
{{Булактар|30em}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.bonairereporter.com Bonaire Reporter - жергиликтүү гезит]
* [http://www.bonairedining.com Бонайрдеги 75тен ашык ресторандарга гид]
[[Категория:Coordinates on Wikidata]]
[[Категория:Бонайре]]
[[Категория:Бонайре, Синт-Эстатиус жана Саба]]</text>
      <sha1>flxd1h3lzdxkiaqk50hdo2zcv2dmqll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хип-хоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137760</id>
    <revision>
      <id>651034</id>
      <parentid>528153</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7199" sha1="jnnet4nzv6ry7l5vfkrn94wxhy9ef6x" xml:space="preserve">'''Хип-хоп маданияты'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=хип-хоп-культура&amp;all=x|title=«Хип-хоп-культура»
 сөз айкашынын туура жазылышы — Грамота.ру|website=gramota.ru|access-date=2021-02-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/117969|title=«Олимпийскийде»
 орус рэп маданиятынын жылдыгы белгиленет (05.12.00)|website=intermedia.ru|access-date=2021-02-19}}&lt;/ref&gt; — [[Маданият|маданий]] жана {{iw|көркөм кыймыл|||Art movement}}, ал [[Афроамерикалыктар]], [[АКШдагы латиноамерикалыктар]] жана {{iw|Кариб деңизи өлкөлөрүнөн келген америкалыктар|||Caribbean Americans}} тарабынан [[Бронкс]] районунда ([[Нью-Йорк]]) негизделген.

Аталышынын келип чыгышы боюнча пикир келишпестиктер бар. Ошондой эле, [[хип-хоп]] {{iw|Түштүк Бронксте|||South Bronx}} же {{iw|Батыш Бронксте|||West Bronx}} пайда болгонбу деген талаш дагы бар.&lt;ref name=&quot;Dyson 2007, p. 6&quot;&gt;[[Michael Eric Dyson|Дайсон, Майкл Эрик]], 2007, ''Know What I Mean? Reflections on Hip-Hop'', Basic Civitas Books, б. 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CantStopWontStop&gt;{{cite book|title=Can't Stop Won't Stop: A History of the Hip-Hop Generation|url=https://archive.org/details/cantstopwontstop00chan|last=Chang|first=Jeff|year=2005|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-30143-9}}&lt;/ref&gt;

«Хип-хоп» термини көбүнчө [[рэп]] музыкасын гана билдирүү үчүн колдонулат&lt;ref name=&quot;Hip-Hop&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kenon|first1=Marci|title=Hip-Hop|journal=Billboard|date=2000-05-06|volume=112|issue=23|page=20}}&lt;/ref&gt;, бирок хип-хоп төрт негизги элемент менен мүнөздөлөт:

рэп аткаруу (эмсиинг) — рифмага негизделген вокалдык стиль;

[[диджейлик]] жана [[тёрнтейблизм]] — [[винил]]дик пластинкалар жана [[диджей пульттары]] аркылуу музыканы жаратуу;

[[брейкданс]] — кыймыл жана бий формасы;

[[граффити]] — көркөм сүрөт тартуу&lt;ref name=CantStopWontStop/&gt;&lt;ref name=&quot;BornInTheBronx&quot;&gt;{{cite book|title=Born in the Bronx|last=Kugelberg|first=Johan|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-7893-1540-3|page=17}}&lt;/ref&gt;.

Кээде бешинчи элемент катары уличная осведомлённость (көчө акылмандыгы), [[хип-хоп-мода]] же [[битбокс]] аткаруу эсептелет&lt;ref name=TheElements&gt;{{cite web|url=http://new.zulunation.com/elements/|title=Elements
 {{!}} Universal Zulu Nation|access-date=2016-12-22|archive-date=2016-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222153000/http://new.zulunation.com/elements/}}
&lt;/ref&gt;.

Хип-хоп сценасы 1970-жылдардын ортосунда [[Бронкс]]то [[Black Spades]] деген афроамерикалык топ уюштурган райондук кечелерден башталган. [[DJ Kool Herc]] жана анын карындашы [[Cindy Campbell]] да ошол мезгилде диджей кечелерди уюштурушуп, хип-хоптун түптөлүшүнө чоң салым кошушкан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thesource.com/2018/08/11/today-in-hip-hop-history-kool-hercs-party-at-1520-sedgewick-avenue-45-years-ago-marks-the-foundation-of-the-culture-known-as-hip-hop/|title=Today
 in Hip Hop History: Kool Herc's Party At 1520 Sedgwick Avenue|date=2018-08-11|website=The Source|access-date=2019-03-14}}&lt;/ref&gt;.

Хип-хоп маданияты кийин АКШнын шаарларына жана чет жактагы аймактарына жайылып, дүйнөлүк кубулуш болуп калды.&lt;ref name=&quot;KRS-One's 40 Year's of Hip Hop&quot;&gt;{{cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=REpSdgORU5A|title=KRS-One's
 40 Year's of Hip Hop|access-date=2017-08-13}}&lt;/ref&gt;

1990-жылдары ал ар башка континенттерге жайылып, жергиликтүү стилдер менен аралашып өнүккөн. Хип-хоп маданияты [[театр]], кино, сүрөт жана мода сыяктуу тармактарда да өнүгүп, өзүнүн төрт негизги элементин сактап калган&lt;ref name=CantStopWontStop/&gt;.

Хип-хоп — жаңы да, эски да көрүнүш: [[семплирование]] (эски ырлардан алынган бөлүктөрдү кайра иштетүү) — анын өзөгүн түзөт. Бул ыкма маданияттын өткөндү жаңылап, жаңы угармандарга сунуш кылуу идеясын көрсөтөт.

Хип-хоп музыкасы [[блюз]], [[джаз]], [[фанк]], [[сальса]] жана [[диско]] сыяктуу афроамерикалык жана латиноамерикалык жанрлардан келип чыгып, дүйнөдөгү эң популярдуу музыкалык агымдардын бири болгон.

1990-жылы {{iw|Рональд «Би-Стингер» Сэвидж|||Ronald Savage}}, Zulu Nation кыймылынын мүчөсү, «Хип-хоп кыймылынын алты элементи» деген түшүнүктү сунуш кылган. Алар:
— өзүн-өзү аңдоо,
— жарандык укуктар,
— активизм,
— адилеттүүлүк,
— саясий аң-сезим,
— коомдук жоопкерчилик.

Сэвидж «хип-хоп кыймылынын уулу» катары белгилүү&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kriphopnation.com/the-son-of-hip-hop-ronald-savage-speaks-about-his-disability-discrimination/|title=The
 Son Of Hip-Hop, Ronald Savage...|date=2017-02-06|access-date=2017-06-20|accessdate=2025-10-11|archivedate=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811143945/http://kriphopnation.com/the-son-of-hip-hop-ronald-savage-speaks-about-his-disability-discrimination/}}&lt;/ref&gt;.

2000-жылдары жаңы медиа-платформалар — онлайн агым кызматтары жана социалдык тармактар (мисалы, [[Myspace]], [[YouTube]], [[WorldStarHipHop]], [[SoundCloud]], [[Spotify]]) аркылуу хип-хоп дүйнөлүк аудиторияга кеңири жеткен&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/hip-hop-is-the-most-listened-to-genre-in-the-world-according-to-spotify-analysis-of-20-billion-10388091.html|title=Hip-hop
 — дүйнөдөгү эң көп угулган жанр|newspaper=The Independent|access-date=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>jnnet4nzv6ry7l5vfkrn94wxhy9ef6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суматра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138004</id>
    <revision>
      <id>651031</id>
      <parentid>571363</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19773" sha1="hnoaiq0ektvx8mqqk660xs860vkye8f" xml:space="preserve">'''Сума́тра'''&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|350|Сума́тра}}&lt;/ref&gt; ({{lang-id|Sumatra}}, {{lang-ms|Sumatera}}, {{lang-ace|Ruja, Sumatra}}) — бул Индонезиянын батыш тарабындагы Зонд аралдарынын бири. Ал толугу менен Индонезия аймагында жайгашкан эң чоң арал, ошондой эле дүйнөдөгү эң чоң алтынчы арал болуп саналат, анын аянты 482,286.55 км² түзөт. Бул санга ага чектеш аралдар: [[Симеулуэ]], [[Ниас]], [[Ментавай]], [[Энганно]], [[Риау аралдары]], Бангка Белитунг жана [[Кракатау архипелагы]] кирет.

Суматра түндүк-батыштан түштүк-чыгышка созулган диагоналдык окту камтыган узун кургактыктагы жер. [[Инди океаны]] Суматранын түндүк-батыш, батыш жана түштүк-батыш жээктерин курчап турат; батыш жээгинен алыс эмес жерде Симеулуэ, Ниас, Ментавай жана Энганно аралдарын чынжыры жайгашкан. Түндүк-чыгышта тар [[Малакка кысыгы]] аралды Евразия континентинин уландысы болгон Малай жарым аралынан бөлүп турат. Түштүк-чыгышта, [[Кракатау архипелагы|Кракатау архипелагын]] камтыган тар Зонд кысыгы Суматраны [[Ява аралы|Явадан]] бөлүп турат. Суматранын түндүк чети [[Андаман аралдары|Андаман аралдарына]] жакын, ал эми түштүк-чыгыш жээгинде Бангка жана [[Белитунг аралдары]], [[Каримата кысыгы]] жана [[Ява деңизи]] жайгашкан. Бир нече активдүү жанар тоолорду камтыган Букит Барисан тоолору аралдын негизги тоо кыркасын түзөт, ал эми түндүк-чыгыш аймагында чоң түздүктөр жана саздар, мангр токойлору жана татаал дарыя системалары бар жапыз жерлер жайгашкан. Экватор аралды анын борборунан, Батыш Суматра жана Риау провинциялары аркылуу кесип өтөт. Аралдын климаты тропикалык, ысык жана нымдуу. Бир кезде жыш тропикалык жамгыр токойлору ландшафтта үстөмдүк кылган.

Суматрада өсүмдүктөр менен жаныбарлардын кеңири түрлөрү бар, бирок акыркы 35 жылда анын тропикалык жамгыр токойлорунун дээрлик 50% жоголгон. Көптөгөн түрлөр, мисалы, суматра жер күкүгү, суматра жолборсу, суматра пили, суматра кериги жана суматра орангутаны азыр кескин жоголуп кетүүнүн коркунучу астында. Аралдагы токойлордун кыйылышы коңшу өлкөлөрдө мезгилдүү түтүн капташы олуттуу көйгөйлөрүнөн бири болуп саналат, мисалы, 2013-жылдагы Түштүк-Чыгыш Азия райондору Индонезия менен жабыр тарткан өлкөлөр Малайзия жана Сингапурдун ортосунда олуттуу келишпестиктерди келтирип чыгарды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Shadbolt |first=Peter |date=21 June 2013 |title=Singapore Chokes on Haze as Sumatran Forest Fires Rage |work=CNN |url=http://www.cnn.com/2013/06/19/world/asia/singapore-haze/index.html |url-status=live |access-date=7 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107033133/http://www.cnn.com/2013/06/19/world/asia/singapore-haze/index.html |archive-date=7 November 2017}}&lt;/ref&gt;.
Суматрада жана Индонезиянын башка аймактарында кеңири тараган токойлордун кыйылышы жана башка экологиялык бузулуулар көбүнчө окумуштуулар тарабынан экоцид катары бааланган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Forensic Architecture |url=https://forensic-architecture.org/investigation/ecocide-in-indonesia |access-date=2023-07-05 |website=forensic-architecture.org |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705155440/https://forensic-architecture.org/investigation/ecocide-in-indonesia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2022-08-04 |title=Explainer: What is ecocide? |url=https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ |access-date=2023-07-05 |website=Eco-Business |language=en |archive-date=17 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231017232943/https://www.eco-business.com/news/explainer-what-is-ecocide/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Citation |last1=Aida |first1=Melly |title=Ecocide in the International Law: Integration Between Environmental Rights and International Crime and Its Implementation in Indonesia |date=2023 |work=Proceedings of the 3rd Universitas Lampung International Conference on Social Sciences (ULICoSS 2022) |volume=740 |pages=572–584 |editor-last=Perdana |editor-first=Ryzal |place=Paris |publisher=Atlantis Press SARL |language=en |doi=10.2991/978-2-38476-046-6_57 |isbn=978-2-38476-045-9 |last2=Tahar |first2=Abdul Muthalib |last3=Davey |first3=Orima |series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research |editor2-last=Putrawan |editor2-first=Gede Eka |editor3-last=Saputra |editor3-first=Bayu |editor4-last=Septiawan |editor4-first=Trio Yuda|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last1=Alberro |first1=Heather |last2=Daniele |first2=Luigi |date=2021-06-29 |title=Ecocide: why establishing a new international crime would be a step towards interspecies justice |url=http://theconversation.com/ecocide-why-establishing-a-new-international-crime-would-be-a-step-towards-interspecies-justice-162059 |access-date=2023-07-05 |website=The Conversation |language=en |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717081618/https://theconversation.com/ecocide-why-establishing-a-new-international-crime-would-be-a-step-towards-interspecies-justice-162059 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Setiyono |first1=Joko |last2=Natalis |first2=Aga |date=2021-12-30 |title=Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia |journal=International Journal of Sustainable Development and Planning |language=en |volume=16 |issue=8 |pages=1465–1471 |doi=10.18280/ijsdp.160807 |s2cid=245606762 |issn=1743-7601|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
==Этимологиясы==
[[File:Malay Kingdoms en.svg|thumb|Суматра аталганга чейин, бул аймак Мелаю (англисче Malay) деп аталган. Бул аталыш Жамбиде жайгашкан байыркы Мелаю Падышалыгынын атынан коюлган. Мелаю аталышы алгачкы тарыхый жазууларда жана Кытай жылнаамаларында кездешкен, бирок 14-кылымда ал Суматрага алмаштырылган&lt;ref&gt;{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1 }}&lt;/ref&gt;.]]

Суматра аралдын тоолуу аймактарындагы алтын кендерине байланыштуу Байыртадан Санскрит тилиндеги Сварнадвипа ('Алтын арал') жана Сварнабхуми ('Алтын жер') деген аталыштар менен белгилүү болгон&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Kingdom of Words: Language and Power in Sumatra|url=https://archive.org/details/kingdomofwordsla0000drak|last=Drakard|first=Jane|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=983-56-0035-X}}&lt;/ref&gt;. &quot;Суматра&quot; азыркы формасында эң алгач 1017-жылы, жергиликтүү падыша [[Хажи Суматрабхуми]] (&quot;Суматра жеринин падышасы&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Munoz|first=Paul Michel|url=https://books.google.com/books?id=NqwuAQAAIAAJ&amp;q=+Sumatrabhumi|title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula|date=2006|publisher=Continental Sales, Incorporated|isbn=978-981-4155-67-0|language=en}}&lt;/ref&gt; Кытайга элчи жөнөткөндө айтылган. Араб географтары онунчу кылымдан он үчүнчү кылымга чейин бул аралды Ламри (Lamuri, Lambri же Ramni) деп аташкан. Бул аталыш соодагерлер үчүн биринчи конуучу жай болгон азыркы Банда-Ачехке жакын жайгашкан падышалыкка карата колдонулган. Арал ошондой эле Андалас&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marsden |first=William |title=The History of Sumatra |publisher=Longman |year=1783 |location=Dutch |pages=5}}&lt;/ref&gt;  же Перча аралы&lt;ref&gt;{{Cite book | title=Historical Atlas of Indonesia| last=Cribb| first=Robert| publisher=Routledge| year=2013| pages=249}}&lt;/ref&gt;  сыяктуу башка аталыштар менен да белгилүү болгон.
Окумуштуулар индус эпосу &quot;Рамаянада&quot; айтылган Суварнадвипа Суматраны билдирет деп божомолдошот. &quot;Рамаяна&quot; боюнча эксперттердин айтымында, бул эпос Индия менен Индонезия архипелагынын ортосундагы мамилени документтештирген алгачкы булактардын бири&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Putrawan |first=I Nyoman Alit |date=April 20, 2023 |title=THE VALUE OF RELIGIOUS MODERATION IN THE RAMAYANA EPIC |url=https://conference.uhnsugriwa.ac.id/index.php/icohis/article/view/2 |journal=International Conference on Hindu Studies |volume=1 |issue=1 |pages=8 |via=Google Scholar |access-date=2025-11-21 |archivedate=2024-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240225045426/https://conference.uhnsugriwa.ac.id/index.php/icohis/article/view/2 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;.

13-кылымдын аягында [[Марко Поло]] бул падышалыкты Самара деп атаган, ал эми анын замандашы болгон италиялык саякатчы [[Одорико де Порденоне]] Сумолтра формасын колдонгон. Кийинчерээк 14-кылымда жергиликтүү &quot;Суматра&quot; формасы Самудера Пасай падышалыгынын жана андан кийинки Ачех Султанатынын күчөшүнөн улам чет өлкөлөрдө популярдуулукка ээ болгон&lt;ref name=sneddon&gt;{{Cite book| last = Sneddon| first = James N.| title = The Indonesian language: its history and role in modern society| publisher = UNSW Press| year = 2003| page = 65| url = https://books.google.com/books?id=A9UjLYD9jVEC&amp;pg=PA65| isbn = 9780868405988| access-date = 16 December 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160529081804/https://books.google.com/books?id=A9UjLYD9jVEC&amp;pg=PA65| archive-date = 29 May 2016| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |url=https://books.google.com/books?id=laIPgMQF_XsC&amp;pg=PA347 |title=A Practical Sanskrit Dictionary with Transliteration, Accentuation, and Etymological Analysis |publisher=Motilal Banarsidass Publications |year=1924 |isbn=9788120820005 |page=347 |access-date=16 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506234650/https://books.google.com/books?id=laIPgMQF_XsC&amp;pg=PA347&amp;lpg=PA347 |archive-date=6 May 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ошондон баштап, кийинки европалык авторлор аралдын бүтүндөй аталышы үчүн көбүнчө Суматраны же ага окшош аталыштын формаларын колдонушкан&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8lYJAAAAQAAJ&amp;pg=PA86 |title=Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Issue 36 |year=1866 |editor=Sir Henry Yule |pages=86–87 |access-date=21 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221114105/https://books.google.com/books?id=8lYJAAAAQAAJ&amp;pg=PA86 |archive-date=21 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marsden |first=William |url=https://books.google.com/books?id=Yx5MAAAAcAAJ&amp;pg=PA10 |title=The History of Sumatra: Containing an Account of the Government, Laws, Customs and Manners of the Native Inhabitants, with a Description of the Natural Productions, and a Relation of the Ancient Political State of That Island |date=1811 |pages=4–10 |access-date=21 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222054646/https://books.google.com/books?id=Yx5MAAAAcAAJ&amp;pg=PA10 |archive-date=22 February 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

==Тарыхы==
==Демографиясы==
2023-жылга карата Суматранын калкынын саны болжол менен 60,795,669 адамды түзгөн. Бул [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африканын]] калкынын санына дээрлик барабар жана аны дүйнөдөгү калкы эң көп бешинчи аралга айланат. Бирок, ал өтө чоң арал болгондуктан, калк жыш жайгашкан эмес, орточо эсеп менен ар бир чарчы километрга болжол менен 126 адам туура келет&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population Statistics |url=http://www.geohive.com/ |website=GeoHive |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403214128/http://www.geohive.com/ |archive-date=3 April 2012 |access-date=25 July 2012}}&lt;/ref&gt;.

==Административдик бөлүнүүсү==
Суматра — бул өзүнө чектеш кичинекей аралдарды камтыган Индонезиянын жети географиялык аймагынын бири. 1945-жылдан 1948-жылга чейин Суматра Индонезиянын сегиз негизги провинциясынын бири болгон. Суматра азыркы учурда (адатта Суматрага киргизилүүчү Риау аралдары, Ниас жана Бангка-Белитунг топтору сыяктуу чектеш архипелагдарды кошкондо) Индонезиянын 38 провинциясынын онун камтыйт. Бул он провинция төмөндө аянты жана калкынын саны менен берилген&lt;ref&gt;Badan Pusat Statistik, Jakartya, 2023.&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+Суматра аймагындагы провинциялар
! Аталышы || Картасы || Аянты (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) || Калкынын&lt;br /&gt;катталышы&lt;br /&gt;2000 || Калкынын&lt;br /&gt;катталышы&lt;br /&gt;2010 || Калкынын&lt;br /&gt;катталышы&lt;br /&gt;2015 || Калкынын&lt;br /&gt;катталышы&lt;br /&gt;2020|| Калкынын&lt;br /&gt;саны&lt;br /&gt;2023 || Борбору
|-
| [[File:Coat of arms of Aceh.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Ачех]]|| align=&quot;right&quot;|[[File:Indonesia Aceh location.svg|150px]] 
|58,485.90||align=&quot;right&quot;|4,073,006||align=&quot;right&quot;|4,486,570||align=&quot;right&quot;|4,993,385||align=&quot;right&quot;|5,274,871||align=&quot;right&quot;|5,512,219|| [[Банда Ачех]]
|-
| [[File:Coat_of_arms_of_North_Sumatra.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Түндүк Суматра]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia North Sumatra location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|72,460.74||align=&quot;right&quot;|11,642,488||align=&quot;right&quot;|12,326,678||align=&quot;right&quot;|13,923,262||align=&quot;right&quot;|14,799,361||align=&quot;right&quot;|15,386,640|| [[Медан]]
|-
| [[File:Coat of arms of West Sumatra.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Батыш Суматра]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia West Sumatra location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|42,119.54||align=&quot;right&quot;|4,248,515||align=&quot;right&quot;|4,846,909||align=&quot;right&quot;|5,190,577||align=&quot;right&quot;|5,534,472||align=&quot;right&quot;|5,757,210|| [[Паданг]]
|-
| [[File:Coat of arms of Riau.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Риау]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Riau location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|89,935.90||align=&quot;right&quot;|3,907,763||align=&quot;right&quot;|5,543,031||align=&quot;right&quot;|6,330,941||align=&quot;right&quot;|6,394,097||align=&quot;right&quot;|6,642,874|| [[Пеканбару]]
|-
| [[File:Coat of arms of Riau Islands.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Риау аралдары]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Riau Islands location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|8,269.71||align=&quot;right&quot;|1,040,207||align=&quot;right&quot;|1,685,698||align=&quot;right&quot;|1,968,313||align=&quot;right&quot;|2,064,564||align=&quot;right&quot;|2,162,140|| [[Танжунг Пинанг]]
|-
| [[File:Coat_of_arms_of_Jambi.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Жамби]]||align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Jambi location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|49,026.58||align=&quot;right&quot;|2,407,166||align=&quot;right&quot;|3,088,618||align=&quot;right&quot;|3,397,164||align=&quot;right&quot;|3,548,228||align=&quot;right&quot;|3,679,169|| [[Жамби (шаар)|Жамби]]
|-
| [[File:Coat of arms of South Sumatra.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Түштүк Суматра]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia South Sumatra location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|91,592.43||align=&quot;right&quot;|6,210,800||align=&quot;right&quot;|7,446,401||align=&quot;right&quot;|8,043,042||align=&quot;right&quot;|8,467,432||align=&quot;right&quot;|8,743,522|| [[Паолембанг]]
|-
| [[File:Coat of arms of Bengkulu.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Бенгкулу]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Bengkulu location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|20,130.21||align=&quot;right&quot;|1,455,500||align=&quot;right&quot;|1,713,393||align=&quot;right&quot;|1,872,136||align=&quot;right&quot;|2,010,670||align=&quot;right&quot;|2,086,006|| [[Бенгкулу (шаар)|Бенгкулу]]
|-
| [[File:Coat of arms of Lampung.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Лампунг]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Lampung location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|33,575.41||align=&quot;right&quot;|6,730,751||align=&quot;right&quot;|7,596,115||align=&quot;right&quot;|8,109,601||align=&quot;right&quot;|9,007,848||align=&quot;right&quot;|9,313,990|| [[Бандар Лампунг]]
|-
| [[File:Coat of arms of Bangka Belitung Islands.svg|center|65x65px]]&lt;br /&gt;[[Бангка Белитунг]]|| align=&quot;right&quot; | [[File:Indonesia Bangka Belitung Islands location.svg|150px]] ||align=&quot;right&quot;|16,690.13||align=&quot;right&quot;|899,968||align=&quot;right&quot;|1,223,048||align=&quot;right&quot;|1,370,331||align=&quot;right&quot;|1,455,678||align=&quot;right&quot;|1,511,899|| [[Пангкал Пинанг]]
|-
| '''''Жалпы''''' ||align=&quot;right&quot; | ||align=&quot;right&quot;|482,286.55||align=&quot;right&quot;|42,616,164||align=&quot;right&quot;|50,613,947||align=&quot;right&quot;|55,198,752||align=&quot;right&quot;|58,557,211||align=&quot;right&quot;|60,795,669
|}

==Булактар==</text>
      <sha1>hnoaiq0ektvx8mqqk660xs860vkye8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калян минарети</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151416</id>
    <revision>
      <id>651045</id>
      <parentid>644864</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11802" sha1="1kuvybnljq63xkzrb3pet5jh1wyuqp2" xml:space="preserve">'''Калян минарети''' ({{lang-uz|Минораи Калон, Minorai Kalon}}, {{lang-fa|Minâra-i Kalân}}, Калон Минор — «Чоң мунара»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kalon Minaret|url=https://www.lonelyplanet.com/uzbekistan/bukhara/attractions/kalon-minaret/a/poi-sig/443693/357828|website=lonelyplanet.com|access-date=20 September 2018}}&lt;/ref&gt;) — [[Өзбекстан]]дын [[Бухара]] шаарындагы Пои-Калян мечит комплексинин [[Минарет|минарети]] жана шаардын эң көрүнүктүү эстеликтеринин бири.

Минарет Бако аттуу архитектор тарабынан долбоорлонуп, 1127-жылы мусулмандарды күнүнө беш жолу намазга чакыруу үчүн [[Караханийлер кагандыгы|Караханийлердин]] башкаруучусу Мухаммед Арслан-хан тарабынан мурунку структуранын ордуна курулган.

Бул курулуш башталганга чейин мурунку мунара урап калган. Анын &quot;Калян&quot; (жыргалчылык) деген аталышы буддисттик же зороастриялык өткөн чакка ишарат кылышы мүмкүн деген божомолдор бар. Минарет бышкан [[кыш]]тан жасалган, өйдө карай куушталган тегерек мамы түрүндө. Анын бийиктиги (чокусу менен 48 метр), түбүнүн диаметри ал эми жогору жагы.

Мунаранын ичинде мамыны айланып өйдө көтөрүлгөн кыштан жасалган спираль сымал тепкич бар. Мунаранын негизи түз же диагоналдык тартипте тизилген кыштардан жасалган кооздук курлары менен курчалган.&lt;ref&gt;[http://www.advantour.com/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm www.advantour.com/uzbekistan]&lt;/ref&gt; Фриз бөлүгү жазуулары бар көк глазурь менен капталган.

Согуш учурунда жоокерлер минаретти душмандарды байкоо үчүн күзөт мунарасы катары колдонушкан.&lt;ref&gt;Michell, G. 1995. ''Architecture of the Islamic World''. London: Thames and Hudson, 259&lt;/ref&gt;
[[Файл:Kalyan_Prokudin.jpg|left|thumb|Минарет 1909-жылы]]
Курулгандан болжол менен жүз жыл өткөндөн кийин, мунара [[Чыңгыз хан]]ды ушунчалык таң калтыргандыктан, ал айланадагынын баары талкаланганда да бул мунарага тийбөөнү буйруган.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lonely Planet Central Asia|year=2004|url=https://archive.org/details/centralasia0000mayh|author1=Mayhew, Bradley|author2=Clammer, Paul|author3=Kohn, Michael D.|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=1-86450-296-7}}&lt;/ref&gt; Ал ошондой эле &quot;Өлүм мунарасы&quot; катары да белгилүү, себеби 20-кылымдын башына чейин кылмышкерлерди анын чокусунан ыргытып өлүм жазасына тартышкан. 1938-жылы шаарга жашыруун барган Сир Фитцрой Маклин өзүнүн «Чыгыш ыкмалары» (''Eastern Approaches'') аттуу мемуарында: «1870-жылга чейинки кылымдар бою жана кайрадан 1917–1920-жылдардагы коогалаңдуу жылдарда адамдар аны таажылап турган кооз галереядан ыргытылып, өлүмгө дуушар болушкан», — деп жазат.&lt;ref&gt;{{cite book|title=[[Eastern Approaches]]|last=Maclean|first=Fitzroy|publisher=Jonathan Cape|year=1949|page=147|chapter=X: Bokhara the Noble|author-link=Sir Fitzroy Maclean, 1st Baronet}}&lt;/ref&gt;

== Тарыхы ==
Кээ бир тарыхый булактарга таянсак, Калян минаретинин ордунда мурда башка кичинекей минарет болгон, ал кийин урап калган жана анын ордуна азыркысын куруу чечими кабыл алынган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}}

Минарет 1127-жылы (XII кылым), [[Бухара]] [[Караханийлер кагандыгы|Караханийлер мамлекетинин]] курамында турганда курулган. Курулуштун демилгечиси шаар куруучу катары таанымал Караханийлер династиясынын башкаруучусу — болгон. Анын аты демилгечи катары минареттин алкактарынын биринде чегилип жазылган. Архитектору  болгон, ал кийин минареттин өзүнөн 45 метр алыстыкта жерге берилген. Легенда боюнча, минареттин пайдубалын алебастр жана төө сүтүнөн куюп жаткан мастер курулушту таштап жок болуп кетип, эки жылдан кийин пайдубал бекемделгенде гана кайтып келип, кыш кыюуну баштаган делет.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}}

Бир убакта минарет бир нече функцияны аткарган. Ал байкоочу мунара, диний функция (минареттин жанындагы  намазга чакыруу — [[Азан]]) жана калкка башкаруучулардын жарлыктарын угузуу үчүн колдонулган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}}

1920-жылы Бухара операциясы учурунда минарет советтик бомбалоодон жабыркаган.
[[Файл:19200900-buchara.jpg|left|thumb|1920-жылдагы Бухара операциясы учурундагы зыян]]
1924-жылы дубалдын бир бөлүгү жана минареттин мукарнастары калыбына келтирилген. 1960-жылы Очил Бобомуродовдун демилгеси менен минареттин жер астындагы бөлүгү бекемделген. 1997-жылы Бухаранын 2500 жылдыгына карата минарет мыкты усталар тарабынан толугу менен реставрацияланган.{{sfn|НЭУ|2000–2005|loc=Минораи Калон}}

== Сүрөттөлүшү ==
Калян минарети — өйдө карай ичкерген кубаттуу кыш мамы, ал сталактиттүү таажысы бар цилиндр формасындагы фонарь-ротунда менен аяктайт. Фонарь он алты ачык аркага ээ, анын үстүндө &quot;шарафа&quot; деп аталган кооз сталактиттүү карниз бар. Минарет Жума мечитинин түштүк-чыгыш бурчунда жайгашкан жана анын чатыры менен аркалуу көпүрө аркылуу туташкан.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Выдающиеся памятники архитектуры Узбекистана|last=Пугаченко|date=1958|publisher=Государственное издательство художественной литературы УзССР|location=Tashkent|language=Russian|trans-title=Outstanding architectural monuments of Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;

Минареттин өзөгүнүн бийиктиги 46,5 метр. Пайдубалынын айланасы 30,43 метр, диаметри 9,7 метр. [[Орто Азия|Борбордук Азияда]] Көнө-Үргөнчтөгү Кутлуг-Тимурдун гана негизи мындан чоңураак.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.turkestantravel.com/ru/sights/minaret-kalon-v-bukhare/|title=Бухара - Минарет Калян|website=www.turkestantravel.com|accessdate=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meros.uz/object/minorai-kalon|title=Minorai Kalon|website=meros.uz|accessdate=2023-11-04}}&lt;/ref&gt; Мунаранын өзөгү жогору карай байкаларлык ичкерип, фонардын алдында (негизинен 32 метр бийиктикте) диаметри 6 метрге чейин азаят. Минареттин тегерек өзөгү он кырдуу постаментке таянат. Ал бышырылган кыштан (27x27x5 см) [[алебастр]] эритмеси менен курулган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sayyoh.com/diqqatga-sazovor-joylar/buxoro-minorai-kalon/|title=Buxoro-Minorai Kalon|website=www.sayyoh.com|accessdate=2023-11-04|archive-date=2023-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929025003/https://www.sayyoh.com/diqqatga-sazovor-joylar/buxoro-minorai-kalon/|url-status=dead|archivedate=2023-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230929025003/https://www.sayyoh.com/diqqatga-sazovor-joylar/buxoro-minorai-kalon/}}&lt;/ref&gt;

Минареттин дубалдары геометриялык гана эмес, ар түрдүү оймо-чиймелер менен кооздолгон. Мындан тышкары, дубалдарында куфи жазуусундагы тарыхый жана диний тексттер чегилген.&lt;ref name=&quot;description&quot;&gt;{{Cite web|url=https://furqattarixchi.uz/minorai-kalon/|title=MINORAI KALON|website=furqattarixchi.uz|accessdate=2023-11-04|archivedate=2023-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104001436/https://furqattarixchi.uz/minorai-kalon/}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:Le_minaret_et_la_mosquée_Kalon_(Boukhara,_Ouzbékistan)_(5658826884).jpg|Пои-Калян ансамблинин бир бөлүгү: минарет жана Калян мечити
Файл:Kalon-Ensemble_Buchara.jpg|Пои-Каляндын көрүнүшү: минарет, Калян мечити жана Мири-Араб медресеси
Файл:2012_Bukhara_7515821196.jpg|Эски Бухаранын бир бөлүгү
Файл:Kalon_Minaret_(8145398812).jpg|Минареттин сырткы дубалдары
Файл:23_Старая_Бухара._Жители_перед_минаретом_Калян_(башней_Зиндан).jpg|Калян минарети 1913-жылы; [[Вильгельм Хартевельд]]дин сүрөтү
Файл:Stans08-176_(3134143849).jpg|Ички тепкич
Файл:Minorai_Kalyan.jpg|Бухара шаарындагы мунара
Файл:Kalyan_Minaret_(Минарет_Калян,_Minorai_Kalon)_-_Bukhara.jpg|Чокусунун деталдары
&lt;/gallery&gt;

== Ошондой эле караңыз ==

*

== Колдонулган адабияттар ==

* {{cite encyclopedia|ref={{harvid|НЭУ|2000–2005}}|entry=M|encyclopedia=Өзбекстан улуттук энциклопедиясы [Национальная энциклопедия Узбекистана]|location=Ташкент|date=2000–2005|language=uz|publisher=Давлат илмий нашриёти|url=https://n.ziyouz.com/kutubxona/category/11-o-zbekiston-milliy-ensiklopediyasi|access-date=2023-09-19}}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}</text>
      <sha1>1kuvybnljq63xkzrb3pet5jh1wyuqp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хүррем Султан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151473</id>
    <revision>
      <id>651040</id>
      <parentid>643555</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4281" sha1="c4zakcz3rumt3h3jeuxz1ihlwebsvvt" xml:space="preserve">'''Хүррем Султан''' ( болжол менен 1505&lt;ref&gt;&quot;Roxolana in European Literature, History and Culture&quot; edited by Galina I. Yermolenko, Pg 2&lt;/ref&gt; — 1558-жыл 15-апрель), ошондой эле '''Роксолана''' катары белгилүү — Осмон султаны Сүлейман Канунинин башкы аялы, анын мураскери Селим IIнин апасы жана Осмон империясынын тарыхындагы биринчи ''хасеки султан''. Ал Осмон тарыхындагы эң күчтүү жана таасирдүү аялдардын бирине айланган жана «Аялдар султанаты» деп аталган мезгилдин башатында турган.

Болжолдуу маалыматтар боюнча, Рутенияда (азыркы Украина) православ үй-бүлөсүндө туулган. Ал [[Крым татарлары]] тарабынан кулчулукка туткундалып, [[Крым хандыгы|Крым]] аркылуу Осмон борбору Константинопольго алынып келинген.

Ал султандын гаремине кирип, тез эле Сүлейман Султандын сүйүктүү токолуна айланган. Осмон салтын бузуп, Сүлейман Хүрремге эркиндик берип, аны менен расмий никеге турган. Буга чейин султандар кул аялдар менен никеге турушкан эмес. Хүррем султандын сарайында өмүрүнүн акырына чейин калып, күйөөсү менен абдан жакын мамиледе болгон. Алар кеминде алты балалуу болушкан, анын ичинде болочоктогу султан Селим II да бар. Хүррем султанга чейинки салт боюнча, бир токол султанга бир гана эркек бала төрөп бериши керек болгон (бийлик балансын сактоо үчүн), бирок Хүррем беш эркек бала төрөп, бул салтты да бузган.

Хүррем империянын саясатында борбордук ролду ойноп, чоң бийликке ээ болгон. Сүлейман менен Хүрремдин ортосундагы кат алышуулар анын Султандын эң ишенимдүү кеңешчиси болгонун тастыктайт. Султан жортуулдарда жүргөндө, алар бири-бирине кумарлуу сүйүү каттарын жазышкан, ошону менен бирге Хүррем саясий абал тууралуу маалымат берип турган. Ал эл аралык дипломатияга да аралашып, мисалы, Польша менен болгон дипломатиялык мамилелерге таасир эткен.

Хүррем ири коомдук курулуштарды (анын ичинде Хасеки Султан комплекси жана Хүррем Султан мончосу) каржылаган. Ал 1558-жылы апрелде Константинополдо каза болуп, Стамбулдагы Сүлеймание мечитинин аймагындагы кооз күмбөзгө коюлган. Сегиз жылдан кийин анын жанына Сүлейман Султан да коюлган.

== Колдонулган адабияттар ==
* {{cite book|title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/imperialharemwom00peir|last=Peirce|first=Leslie|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1950-8677-5|author-link=Leslie Peirce}}
* {{cite book|title=Empress of the East: How a European Slave Girl Became Queen of the Ottoman Empire|url=https://archive.org/details/empressofeasthow0000peir|last=Peirce|first=Leslie|publisher=New York Basic Books|year=2017|isbn=978-0-4650-3251-8|author-link=Leslie Peirce}}.
== Булактар ==
{{Булактар|2}}</text>
      <sha1>c4zakcz3rumt3h3jeuxz1ihlwebsvvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакудагы март окуялары (1918)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151489</id>
    <revision>
      <id>651046</id>
      <parentid>646016</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31622" sha1="nm6n32vycnzusyp1cnbjyras0ldoi56" xml:space="preserve">{{Куралдуу кагылыш
 |кагылыш            = Бакудагы март окуялары (1918)
 |бөлүм              = 
 |сүрөт              = Victims of the March events in Baku.jpg
 |колтамга           = Бакудагы март окуяларынын курмандыктары
 |башжазуу           = 
 |дата               = 30-март 1918-жыл – 2-апрель 1918-жыл
 |орун               = Баку губерниясы, Закавказье комиссариаты
 |себеп              = 
 |натыйжа            = Большевиктердин жана Ташнакцутюндун жеңиши&lt;br /&gt;[[Мусават]] партиясы Бакуда бийлигин алдырган&lt;br /&gt; Баку коммунасы түзүлгөн
 |өзгөрүүлөр         = 
 |каршы тарап1       = [[Файл:Socialist red flag.svg|20px]] Большевиктер&lt;br /&gt;[[Файл:Armenian Revolutionary Federation Flag.svg|20px]] Армян революциялык федерациясы
 |каршы тарап2       = [[Файл:Flag of Azerbaijani Musavat party.svg|20px]] [[Мусават|Мусават партиясы]]&lt;br /&gt;Кавказдык жергиликтүү атчан аскерлер дивизиясы
 |каршы тарап3       = 
 |каршы тарап4       = 
 |колбашчы1          = [[Файл:Socialist red flag.svg|20px]] Шаумян Степан Георгиевич
 |колбашчы2          = [[Файл:Flag of Azerbaijani Musavat party.svg|20px]] Расулзаде Мамед Эмин
 |колбашчы3          = 
 |колбашчы4          = 
 |күчтөр1            = '''Большевиктер''' 6000 жоокер, орус флотунункемелери&lt;br&gt;'''Ташнакцутюн''' 4000 элдик кошуун
 |күчтөр2            = 10 000 жоокер жана элдик кошуундар
 |күчтөр3            = 
 |күчтөр4            = 
 |жоготуулар1        = 2500 армян улутундагы адамдар
 |жоготуулар2        = 3000–12000 азербайжандыктар жана башка мусулмандар
 |жоготуулар3        = 
 |жоготуулар4        = 
 |жалпы жоготуулар   = 
 |эскертүүлөр        = March Days
}}
'''Бакудагы март окуялары'''({{lang-az|Mart hadisələri}}) — 1918-жылдын мартындагы [[Баку|Бакуда]] жана Баку губерниясынын башка конуштарында миңдеген адамдардын, негизинен мусулмандардын арасында курмандыктарга алып келген улуттар аралык кагылышуулар. [[Армения|Армениянын]] &quot;Ташнакцутюн&quot; партиясынын куралдуу бөлүктөрү мусулмандарга каршы талап-тоноолорду уюштурууда жана жүргүзүүдө активдүү роль ойногон.

== Себептери ==
Америкалык тарыхчы Майкл Смиттин маалыматы боюнча, 1915-жылдагы армян геноциди тууралуу маалыматтарды көтөрүп жана түрк армиясы тарабынан улантылып жаткан ырайымсыздыкты көргөн армян жоокерлери армян калкын коргоо үчүн Арменияга кайтып келишкен. Армян дашнактарынын согушчаул улутчулдугу алардын идеологиясынын негизин түзгөн. Чегинип жаткан аскерлер окуяларды өз түшүнүгүнө жараша баалап, өздөрүн түрк армиясы менен жергиликтүү мусулмандар ортосунда камалып калгандай сезишкен; мусулмандар алар тарабынан «бешинчи колонна» катары кабыл алынган. Биринчи дүйнөлүк согуш жылдарында негизинен Орусия империясына тарапташ болгон мусулман калкы эми өзүн-өзү коргоо үчүн куралдана баштап, түрк аскерлерин боштондук алып келүүчүлөр катары кабыл алышкан. Алгачкы кагылышуулар 1917-жылдын жай айларында башталган. Зомбулуктун борборуна көп улуттуу [[Баку]] шаары айланган, анда орус, армян жана азербайжан аскерлери топтолгон. Акырындап аймактагы башкы күч Баку кеңеши болуп, анда социал-демократтар жана ар түрдүү багыттагы эсерлер (орус, армян, грузин жана жөөт өкүлдөрү) негизги ролду ойногон. Мусулман калкынын кызыкчылыктарын Мусават партиясы коргогон, бирок ал Баку шаарынын бийлик органдарынынын иштерине дээрлик катыштырылган эмес. Куралдуу милиция мурдагы орус армиясынын бөлүктөрүнөн жана дашнактардын жетекчилигиндеги армян отряддарынан турган. Ушул шарттар март окуялары үчүн негиз түзгөн, анда Кеңешке баш ийген орус жана дашнак аскерлери Бакунун көчөлөрүн көзөмөлгө алууга аракет кылып, куралданган мусулман топтору менен куралдуу кагылышууга барган&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.cla.purdue.edu/academic/history/documents/directory-documents/smith-pamiat-ob-utratakh.pdf Майкл СМИТ. Память об утратах и азербайджанское общество]&lt;/ref&gt;.

== Бакудагы кагылышуулар ==
Март окуялары, мусулман тарабынын версиясы боюнча, Баку кеңеши азербайжандык миллионер Гаджи Зейналабдин Тагиевтин уулунун жаназасына ардактуу кароол катары келген чакан куралдуу азербайжан отрядын куралсыздандырып, кармап алгандан кийин башталган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books/about/Russian_Azerbaijan_1905_1920.html?id=cozSOSsv7ZsC&amp;redir_esc=y Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002294687&amp;seq=9 Michael Karpovich. The struggle for Transcaucasia, 1917-1921 / by Firuz Kazemzadeh]&lt;/ref&gt;.

1918-жылдын 27-мартында «Эвелина» пароходу менен Ленкорань шаарынан Баку шаарына Бакунун мусулмандарынын улуттук комитети түзгөн Ленкорань атчан дивизионунун 50 офицеринен жана жоокерлеринен турган отряды генерал Талышинскийдин жетекчилиги алдында келген. Алар миллионер Тагиевдин уулу Ленкорань шаарында мусулмандар менен орус-армян бөлүктөрүнүн кагылышуусунда каза болгон Мамед Тагиевдин жаназасына катышуу үчүн келишкен. Баку кеңешинин жетекчилери аскерлерге 24 саат ичинде куралдарын тапшыруу талабын койгон ультиматум беришкен. 18-мартта дивизиондун жоокерлери куралдарын тапшырууга макул болушкан. Бирок шаардан чыгып кетүүгө аракет кылган азербайжан аскерлеринин куралсыздандырылышы шаардагы мусулман калкынын нааразычылыгын жараткан. Бул окуяны Тагиев мазактоо жана провокация катары кабыл алынган, анткени шаардагы башка этникалык жана партиялык куралдуу түзүмдөргө мындай талап коюлган эмес. 30-мартта шаардын ар кайсы жерлеринде баррикадалар курулуп, куралдарды кайтарып берүү же башка куралдуу түзүмдөрдү да куралсыздандыруу талабы менен башаламан митингдер башталган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[File:Azerbaijani_victims_in_Baku_with_consul_from_Iran.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azerbaijani_victims_in_Baku_with_consul_from_Iran.jpg|thumb|270x270px|Иран консулу Везаре-Марагай М.С. март айындагы күндөрдөн кийин Бакудагы мусулман курмандыктарынын жанында]]
Башка версияны британ изилдөөчүсү Питер Хопкирк сунуштайт. Анын айтымында, Степан Шаумян большевиктер, армяндар жана мусулмандар ортосунда коалиция түзүүгө жетишкен. Мусулмандар британ армиясы куралдандырып жаткан армяндардын күчөшүнөн кооптонуп, өз диндештеринен жардам сурашкан. Кагылышуулар 30-мартта Баку портуна «Жапайы дивизиянын» куралдуу бөлүктөрү келгенден кийин башталган. Текшерүүгө жиберилген кызматкерлерге ок атылып, айрымдары өлтүрүлгөн. Кийин келген большевик күчтөрү бул бөлүктөрдү куралсыздандырган. Бирок кошумча бөлүктөрдүн келиши менен шаар согуш талаасына айланган&lt;ref&gt;[https://story.karabakh.center/az/1918-ci-il-mart-soyqirimi Karabakh.center. 1918-ci il mart soyqirimi]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://azerbaijan.az/related-information/5 Azərbaycan. Qan yaddaşı. 31 Mart — Azərbaycanlıların soyqırımı]&lt;/ref&gt;.

Ошол эле күнү большевик Нариман Наримановдун үйүндө Баку кеңешинин жетекчиси Шаумян менен «Мусават» партиясынын лидери Мамед Эмин Расулзаде ортосунда сүйлөшүүлөр башталган. Тараптар конфискацияланган куралдарды кайтарып берүү боюнча дээрлик макулдашууга жетишкенде, Шемахы көчөсүндө Кызыл Армиянын атчан бөлүгүнө провокациялык ок атылганы тууралуу маалымат келип түшкөн. Большевиктер бул окуяга дароо азербайжандарды күнөөлөп, сүйлөшүүлөрдү токтотуп, аларга каршы активдүү согуш аракеттерин башташкан. Кийинчерээк Шаумян бул окуяны «Мусават» партиясын жок кылуу үчүн пайдаланганын мойнуна алган.
[[File:Removing_the_dead_from_the_streets_of_baku_march_days_1918.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Removing_the_dead_from_the_streets_of_baku_march_days_1918.png|thumb|Курман болгондордун сөөгүн көчөдөн алып чыгуу]]
Армян улуттук комитети өз тарабынан армян калкын кагылышууга катышпоого чакырган. Бирок Ташнакцутюн партиясынын комитети башында бейтараптуулугун жарыялаганына карабастан, куралдуу кагылышуулар башталгандан кийин большевиктерди колдогон. Ошол эле учурда Анастас Микояндын маалыматы боюнча, айрым армян улуттук бөлүктөрү Кызыл Армиянын жеңиши айкын болгондон кийин гана согушка кошулган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.hoover.org/research/azerbaijani-turks-power-and-identity-under-russian-rule Audrey L. Altstadt. The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule]&lt;/ref&gt;.

31-марттын кечинде «Мусават» партиясынын жетекчилиги  Баку кеңешинин аткаруу комитетине ультиматумдун бардык шарттарын кабыл алганын билдирген. Эртеси күнү, 1-апрелде эртең менен Бакудагы азербайжан үйлөрүнө ак желектер илинген.

Баку кеңеши, «Ташнакцутюн» куралдуу түзүмдөрүнүн колдоосу менен мусулман кварталдарына чабуул баштаган. Бул райондорду бомбалоо үчүн учактар колдонулуп, Каспий флотилиясындагы эки кеме деңиз тараптан аткылаган. Басып алынган мусулман кварталдарында, негизинен аялдар менен балдаран турган тынч калкка каршы талап-тоноо жана өлтүрүүлөр болгон. Бул иштер негизинен армян куралдуу түзүмдөрү тарабынан жасалган. Начар куралданган жана уюштурулган мусулман күчтөрү бириккен большевик жана дашнак күчтөрүнө каршы тура албай, тынчтык сурашкан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Бирок ультиматумдун шарттарын мусулмандар кабыл алынгандан кийин да дашнак куралдуу топтору шаардагы мусулман кварталдарында талап-тоноо, өрт коюу жана өлтүрүүлөрдү улантышкан деп белгилейт тарыхчы Питер Хопкирк.

1918-жылдын 2-апрелинде саат 11:00 Баку кеңешинин жетекчилиги расмий түрдө азербайжандар менен тынчтык келишимине макул болгон. Бирок ошого карабастан, азербайжан кварталдарында өлтүрүүлөр жана талап-тоноолор 5-апрелге чейин уланган. Натыйжада мусулман калкынын массалык түрдө шаардан көчүп кетиши башталган. Бакудагы британ вице-консулу майор Макдоннелдин айтымында, шаарда «бир дагы таасирдүү мусулман калбай калган»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Кесепеттери ==
[[File:Stepan_Shahumyan_youth.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stepan_Shahumyan_youth.jpg|left|thumb|Степан Шаумян. Большевиктердин Баку кеңешинин лидери, улуту армян.]]
Степан Шаумян март окуяларын Закавказьедеги совет бийлигинин жеңиши катары баалаган.

Америкалык тарыхчы Тадеуш Свентоховскийдин айтымында, «өзүнүн энтузиазмында Шаумян, балким, 1905-жылы өзү падышалык бийликти армян-мусулман кыргындарынын жыйынтыктарын пайдаланган деп айыптаганын унутуп койгон. Ал, азербайжандардан айырмаланып, кандайдыр бир окшоштукту байкаганы күмөн».

Фируз Каземзаденин пикири боюнча, Баку кеңеши өзүнүн эң күчтүү атаандашы болгон Мусават партиясынын бийлигин жок кылуу максатында жарандык согушту атайылап козуткан. Бирок Баку кеңеши азербайжан улутчулдарына каршы күрөшүүдө Дашнакцутюн партиясынан жардам сураганда, жарандык согуш массалык кыргынга айланып, армяндар мусулмандарды алардын саясий көз карашына же социалдык абалына карабастан өлтүрө башташкан&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://nargis.uz/?p=1047 Nargis.uz. Что произошло 31 марта 1918 года в Азербайджане?]&lt;/ref&gt;.

Большевиктер дашнак түзүмдөрү уюштурган антимусулмандык талап-тоноолорун токтото албаганын ачык моюнга алышкан; бул зомбулуктар жакынкы шаарлар менен айылдарга да жайылган. Ошол эле учурда Азербайжан компартиясынын жетекчиси Нуруллаев кийинчерээк белгилегендей, март окуялары учурунда революциялык ишмер жана Баку кеңешинин мүчөсү Мешади Азизбеков тарабынан «куткаруу комитеттери» түзүлүп, алардын жардамы менен миңдеген азербайжандардын өмүрү сакталып калынган жана Гаджи Зейналабдин Тагиевтин фабрикасын өрттөн жана талкалоодон корголуп калган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
[[File:2_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2_march_days_1918.jpg|thumb|260x260px|Исмаилиянын имараты]]
Немис тарыхчысы Йорг Баберовски белгилегендей, 1918-жылдын апрель айынын ортосунда дашнак офицери Степан Лалаев жетектеген армян куралдуу тобу коммуна тарабынан берилген расмий көрсөтмөгө ылайык Шемаха аймагына кирген. Бул жерде болжол менен 30 миң тургун мыкаачылык менен өлтүрүлгөн же куулуп чыгарылган. Лалаевдин жоокерлери балдарды жана карыяларды өлтүрүп, аялдарды зордуктап, балкондордон ыргытышкан. Көптөгөн аялдар жана балдар шаардагы мечиттерге жашынышкан, бирок ал мечиттер өрттөлүп, баш калкалагандар тирүүлөй күйүп кеткен&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Ушуга окшош окуялар 1918-жылдын апрелинин аягында Куба уезди аймагында да болгон. Бул жакка Шаумян тарабынан жөнөтүлгөн дашнак отряды Амазасптын жетекчилиги алдында келген. Баберовскийдин маалыматы боюнча, бул отряд Куба шаарынын тургундарына каршы кандуу жазалоо жүргүзүп, уезддеги 122 айыл өрттөлгөн. Бир күндүн ичинде эле Куба шаарында 2000ге жакын адам өлтүрүлүп, шаардын борборундагы 150 үй кыйратылган. 2007-жылы Куба шаарында стадион куруу учурунда массалык көрүстөн табылган. Азербайжан окумуштууларынын изилдөөсүнө ылайык, ал жерден табылган сөөктөр 1918-жылдагы кыргында каза болгон ар кандай улуттагы жергиликтүү тургундарга таандык. Бүгүнкү күнгө чейин 400гө жакын сөөк табылган, алардын ичинде 50дөй бала жана 100гө жакын аял бар&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://anl.az/down/meqale/bakrabochiy/2016/mart/483861.htm Есть вековая мартовская трагедия в Азербайджане — нет наказания]&lt;/ref&gt;.
[[File:4_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:4_march_days_1918.jpg|left|thumb|260x260px|1918-жылдын март айындагы Базар көчөсү (азыркы Азербайжан проспектиси).]]
Степан Шаумяндын маалыматы боюнча, кагылышууларда эки тараптан тең 3000ге жакын адам каза болгон. Бул санды Ричард Пайпс, Тадеуш Свентоховский жана Одри Альтштадт да колдошот. Ал эми азербайжан булактары курмандыктардын санын 10 миңден 12 миңге чейин деп көрсөтүшөт. Жалпы курмандыктардын санын эске алганда, март окуялары Орусия революциясынын эң кандуу эпизоддорунун бири болгон.
[[File:The_aftermath_in_the_tatar_quarter_of_baku_march_days_1918.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_aftermath_in_the_tatar_quarter_of_baku_march_days_1918.png|thumb|260x260px|Татар кварталындагы талап-тоноолордун кесепети]]
Тадеуш Свентоховскийдин айтымында, азербайжандардын аң-сезиминде Баку коммунасы март окуяларындагы кан төгүүнүн негизинде жаралган большевик-армян келишиминин оор символуна айланган. Бул окуялар мусулмандардын большевиктерден алыстоошуна алып келген. Кыргын тууралуу уккан соң Дагестан аймагынан куралдуу отряддар жардамга чыккан, бирок 10-апрелде большевиктер тарабынан токтотулган. 1918-жылдын июль айында Бакуда бийлик Центрокаспия диктатурасына өткөн, ал эми баку комиссарлары Красноводск шаарына качып барып, ошол жерде эсерлер тарабынан атылып өлтүрүлгөн. Бул режим да узакка созулган эмес, 1918-жылдын сентябрында Азербайжан Демократиялык Республикасы Баку үчүн болгон салгылаштан кийин шаарды өз көзөмөлүнө алган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Америкалык тарыхчы Майкл Смиттин пикири боюнча, «Мусават» партиясы март окуяларын жаңы азербайжан улутунун түзүлүшү тууралуу мифти калыптандыруу үчүн пайдаланган&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:1_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_march_days_1918.jpg|Николаев көчөсүндөгү (азыркы Истиглалият көчөсү) &quot;Каспи&quot; гезитинин редакциясынын урандылары
File:3_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:3_march_days_1918.jpg|Губерния көчөсү (Азыркы Низами көчөсү)
File:5_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_march_days_1918.jpg|Базар көчөсү (азыркы Азербайжан проспектиси)
File:6_march_days_1918.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:6_march_days_1918.jpg|Почта көчөсү (азыркы Тагнизаде көчөсү)
&lt;/gallery&gt;

== Март окуяларын иликтөө ==
1918-жылдын 15-июлунда Азербайжан Демократиялык Республикасынын Министрлер кеңешинин чечими менен өзгөчө тергөө комиссиясы түзүлгөн&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://erevangala500.com/upload//pdf/1323992569.pdf Солмаз Рустамова-Тогиди. Март 1918 г. Баку. Азербайджанские погромы в документах]&lt;/ref&gt;. Бул комиссия «Европа согушу башталгандан бери бүткүл Закавказье аймагында мусулмандарга жана алардын мүлкүнө каршы жасалган зомбулуктарды иликтөө» максатында уюштурулган. Комиссия тарабынан чогултулган материалдар 1919-жылдын август айына карата 36 томду жана 3500 баракты түзгөн. Алардын ичинен 6 том, жалпысынан 740 барак, Баку шаары жана анын айланасындагы мусулман калкына каршы жасалган зомбулуктарды чагылдырган&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82_1918_%D0%B3._%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83._%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B_%D0%B2_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%85/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_I/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%E2%84%96_1_%E2%80%94_50 Март 1918 г. Баку. Азербайджанские погромы в документах/Глава I. Документ № 1. Протокол допроса 1918 г. Декабря 7-го дня. Город Баку.]&lt;/ref&gt;. Бул материалдарда көптөгөн күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү камтылган, алардын арасында мусулмандар эмес адамдар жана чет элдиктер да болгон.

Бул маалыматтар Баку тобу тарабынан топтолгон. Анын курамына Баку округдук сотунун прокурорунун орун басары Клуге А. Е., сотко ишенимдүү адам Мамед Хан Текинский, адвокат А. А. Александрович, юрист А. А. Гаджи Ирзаев, Гянжа округдук сотунун прокурорунун орун басары Клоссовский Ч. Б. кирген. Мындан тышкары, сурак иштерине комиссиянын төрагасы Хасмамедов А. Б. өзү да көп учурда сот иштерине катышкан. Ушул материалдардын негизинде 1919-жылдын 24-июлунда Өзгөчө тергөө комиссиясынын токтому жарыяланган&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Колдонулган адабияттар ==

* {{cite book|title=The Struggle for Transcaucasia (1917–1921)|url=https://archive.org/details/strugglefortrans0000kaze|last=Kazemzadeh|first=Firuz|publisher=Anglo Caspian Press Lted|year=1950|isbn=978-0-9560004-0-8|page=[https://archive.org/details/strugglefortrans0000kaze/page/360 360]|author-link=Firuz Kazemzadeh}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sZVN2MwWZVAC|title=The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule.|last=Alstatdt|first=Audrey L.|publisher=Hoover Press|year=1992|isbn=978-0-8179-9182-1|ref=CITEREFAltstadt1992}}
* {{cite book|title=Революция и гражданская война в Баку, 1917–1918|last=Ratgauzer|first=Iakov A.|publisher=Красный Восток|year=1927}}
* {{cite book|title=Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community|last=Swietochowski|first=Tadeusz|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52245-8}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bptnQgAACAAJ|title=The Baku Commune|last=Suny|first=Ronald Grigor|publisher=Princeton University Press|year=1972|isbn=978-0-691-05193-2|pages=217–221}}
* {{cite news|first=Dudley S.|last=Northcote|title=Saving Forty Thousand Armenians|url=https://books.google.com/books?id=4LYqAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA788|work=Current History|publisher=New York Times Co.|year=1922|access-date=12 December 2008}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-ZQiAQAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA188|title=Why Armenia Should be Free: Armenia's Role in the Present War|last=Pasdermadjian|first=Garegin|publisher=The Armenian National Union of America|year=1918|pages=188–199|author-link=Karekin Pastermadjian}}
* {{cite journal|last=Balayev|first=Aydin|date=October 2008|title=A Defining Moment For Azerbaijan.|journal=Azerbaijan in the World|volume=I|issue=18|url=http://www.ada.edu.az/biweekly/issues/157/20090328073208910.html|archive-date=5 April 2023|access-date=21 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405165223/https://www.ada.edu.az/biweekly/issues/157/20090328073208910.html|url-status=dead|archivedate=2023-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405165223/https://www.ada.edu.az/biweekly/issues/157/20090328073208910.html|deadurl=yes}}
* {{cite journal|last1=Smith|first1=Michael G.|title=Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-20|journal=Journal of Contemporary History|date=2001|volume=36|issue=2|pages=211–240|doi=10.1177/002200940103600202|s2cid=159744435|issn=0022-0094}}

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://story.karabakh.center Karabakh Center]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82_1918_%D0%B3._%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83._%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B_%D0%B2_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%85 Викитека. Март 1918 г. Баку. Азербайджанские погромы в документах]

[[Категория:Азербайжан тарыхы]]</text>
      <sha1>nm6n32vycnzusyp1cnbjyras0ldoi56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рашит Мередов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151498</id>
    <revision>
      <id>651037</id>
      <parentid>649616</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T01:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27717</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>651037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8138" sha1="arq2waoftt75rrm9hps1rvww6b9a93h" xml:space="preserve">'''Рашит Өвезгелдиевич Мередов''' ({{IPA|tk|ɾɑˈʃɪt ˌøβɛðɡɛldɪˈjɛβɪtʃ mɛɾɛˈdoβ}}; 1960-жылы 29-майда туулган) — түркмөн саясатчысы жана [[Дипломат|дипломаты]]. Ал 2007-жылдан бери президенттер Гурбангулы Бердимухамедов жана анын уулу Сердар Бердимухамедовдун тушунда Түркмөнстандын Министрлер Кабинетинин төрагасынын орун басары, ал эми 2001-жылдан бери Түркмөнстандын Тышкы иштер министри болуп кызмат кылат.&lt;ref&gt;&quot;[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=BBAB&amp;d_place=BBAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=106D66B3E308CD58&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM Turkmen foreign minister in Sofia for OSCE summit]&quot;, Turkmenistan.ru, 6 December 2004.&lt;/ref&gt;

== Жаш кези жана билими ==
[[Файл:FM_Javad_Zarif_meets_Turkmen_Deputy_PM_Rashid_Meredov_03.jpg|thumb|Мередов Ирандын тышкы иштер министри [[Мохаммад Жавад Зариф]] менен Тегеранда, 2016-жыл]]
Рашит Мередов 1960-жылы 29-майда [[Ашхабад]] шаарында туулган. Анын атасы Өвезгелди түркмөн окумуштуусу жана юристи болгон. Апасы этникалык [[Азербайжандар|азербайжан]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tm-iskra.org/20/07/Meredov_Rash-2.htm|title=Рашид Мередов — туркменский Саакашвили?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007221503/http://www.tm-iskra.org/20/07/Meredov_Rash-2.htm|archivedate=2008-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Мередовдун апасы тараптагы туугандары Мары шаарында жашашат.

1982-жылы Мередов Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин аяктаган. 1982-1984-жылдары Горький атындагы Түркмөн мамлекеттик университетинде жарандык укук жана жарандык процесс кафедрасынын окутуучусу болуп иштеген. 1987-жылы Москва мамлекеттик университетинин аспирантурасын аяктап, юридика илимдеринин кандидаты даражасын алуу үчүн диссертациясын коргогон.

== Карьерасы ==
1990-1991-жылдары Түркмөнстандын Юстиция министрлигинде башкы консультант болуп иштеген. 1991-жылдан тартып Тышкы иштер министрлигинде жана Түркмөнстандын Президентинин аппаратында эмгектенген. 1991-1993-жылдары Түркмөнстандын Президентинин алдындагы Укук коргоо органдарынын ишин координациялоо боюнча кеңештин укук коргоо бөлүмүнүн башчысы болгон. 1993-жылдын мартынан 1994-жылга чейин Түркмөнстандын Президентинин аппаратынын юридикалык бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.

1994-жылы Түркмөнстандын парламентине (Межилис) депутат болуп шайланган. 1996-1999-жылдары Түркмөнстандын Президентинин алдындагы Улуттук демократия жана адам укуктары институтунун директорунун орун басары болуп иштеген. 1999-жылдын май айында Тышкы иштер министринин биринчи орун басары болуп дайындалган. 1999-жылдын декабрында Түркмөнстандын Межилисинин төрагасынын биринчи орун басары, ал эми 2001-жылдын май айында Түркмөнстандын Межилисинин төрагасы болуп шайланган.&lt;ref name=&quot;historicaldictionary&quot;&gt;{{Cite book|title=Historical Dictionary of Turkmenistan|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000abaz|last1=Abazov|first1=Rafis|publisher=Scarecrow Press|year=2005|isbn=9780810853621}}&lt;/ref&gt; 2001-жылдын июль айында Түркмөнстандын Тышкы иштер министри болуп дайындалган.

== Тышкы иштер министри ==
2001-жылдын июль айынан бери ал Түркмөнстандын Тышкы иштер министри кызматын үзгүлтүксүз аркалап келет. 2003-жылдын февралынан тарта ал бир эле учурда Түркмөнстандын Министрлер Кабинетинин төрагасынын орун басары болуп саналат (Түркмөнстандын Конституциясына ылайык, Министрлер Кабинетинин төрагасы — президент өзү).

2005-жылдын мартында Мередов президент Сапармурат Ниязов тарабынан сынга алынып, кызматтык милдеттерин &quot;начар аткаргандыгы&quot; үчүн вице-премьерлик кызматтан бошотулган, бирок ТИМ башчысы катары калган.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Министр иностранных дел Рашид Мередов назначен заместителем Председателя Кабинета Министров Туркменистана|url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/18469|website=www.turkmenistan.ru}}&lt;/ref&gt; Ниязов каза болгондон кийин, Мередов кайрадан вице-премьерлик кызматка кайтып келген. Ал жаңы президент Сердар Бердимухамедовдун тушунда да бул маанилүү кызматтарын сактап калды. Рашит Мередов түркмөн саясатындагы эң таасирдүү фигуралардын бири жана өлкөнүн тышкы саясий багытын аныктаган негизги адам катары каралат.

== Сыйлыктары ==

* &quot;Түркмөнстандын Эгемендүүлүгүнүн 25 жылдыгы&quot; юбилейлик медалы&lt;ref name=&quot;ind25&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.parahat.info/edict/2093|title=УКАЗ Президента Туркменистана О награждении юбилейной медалью Туркменистана &quot;Türkmenistanyň Bitaraplygynyň 25 ýyllygyna&quot;|date=11 December 2020|language=Russian|publisher=parahat.info|accessdate=2026-04-10|archivedate=2021-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121201936/https://www.parahat.info/edict/2093}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Ата журтка болгон сүйүүсү үчүн&quot; медалы
* &quot;Гайрат&quot; медалы
* &quot;Галкыныш&quot; ордени&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Лента событий|url=http://www.turkmenistan.ru/ru/|website=www.turkmenistan.ru}}&lt;/ref&gt;
* &quot;Дөстлик&quot; ордени (Өзбекстан)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tdh.gov.tm/ru/post/32601/prezident-turkmenistana-prinyal-predstavitelej-delegacii-uzbekistana|title=Президент Туркменистана принял представителей делегации Узбекистана|language=ru|date=26 August 2022|publisher=Туркменистан сегодня}}&lt;/ref&gt;

== Шилтемелер ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>arq2waoftt75rrm9hps1rvww6b9a93h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Mustardandketchup</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153571</id>
    <revision>
      <id>651014</id>
      <timestamp>2026-08-11T12:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="2i1l5i1jfotqrze8ujl7nul0yc6730z" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:49, 11 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2i1l5i1jfotqrze8ujl7nul0yc6730z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Jacek Janowski</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153572</id>
    <revision>
      <id>651017</id>
      <timestamp>2026-08-11T20:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="grydlnrq0th9elxftr0pc3hd5sghq8m" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:50, 11 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>grydlnrq0th9elxftr0pc3hd5sghq8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Dwarfroe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153573</id>
    <revision>
      <id>651050</id>
      <timestamp>2026-08-12T02:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="lci007vkdae4rtnxsa5wblknwjglkmc" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 02:51, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>lci007vkdae4rtnxsa5wblknwjglkmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153574</id>
    <revision>
      <id>651053</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iuliusnanus</username>
        <id>48636</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎'''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын Синьцзян-Уйгур автоном рай...&quot;</comment>
      <origin>651053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34572" sha1="thl8k0im8b5jva4px18swlc1n9k8z09" xml:space="preserve">'''Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу''' (кытайча: {{lang|zh|中吉乌铁路}}; өзбекче: {{lang|uz|Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston temir yoʻli}}) — [[Кытай]], [[Кыргызстан]] жана [[Өзбекстан]] аймактары аркылуу өтүүчү, курулуп жаткан эл аралык темир жол. Ал Кытайдын [[Синьцзян-Уйгур автоном району]]ндагы [[Кашгар]] шаарынан башталып, [[Торугарт ашуусу]] аркылуу Кыргызстанга кирип, Арпа, Кош-Дөбө, Макмал жана [[Жалал-Абад]] аркылуу Өзбекстандын [[Анжиян]] шаарына жетүүгө тийиш.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot;&gt;{{cite news
 |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway construction officially launched
 |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-construction-officially-launched/68088.article
 |work=Railway Gazette International
 |date=7 January 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Долбоор 1990-жылдардан бери талкууланып келген. Үч өлкөнүн ортосунда темир жолду курууну биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга 2024-жылдын 6-июнунда [[Пекин]] шаарында кол коюлган.&lt;ref name=&quot;GovAgreement&quot;&gt;{{cite web
 |title=Кыргызстан, Кытай жана Өзбекстандын ортосунда “Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу жөнүндө Макулдашууга кол коюунун расмий аземи болуп өттү
 |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24279-kyrgyzstan-kytai-zana-ozbekstandyn-ortosunda-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-zonundo-makuldasuuga-kol-koyuunun-rasmii-azemi-bolup-ottu
 |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети
 |date=6 June 2024
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt; 2024-жылдын 27-декабрында Жалал-Абад облусунда долбоорду ишке ашыруунун расмий башталыш аземи өткөрүлүп, 2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринде негизги курулуш иштери башталган.&lt;ref name=&quot;ChinaDaily2025&quot;&gt;{{cite news
 |title=Work begins on three critical tunnels of China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway
 |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202504/29/WS6810e628a310a04af22bceab.html
 |work=China Daily
 |date=29 April 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Темир жол Кытай менен Борбор Азиянын ортосундагы жаңы кургактык транспорттук багытты түзүү жана Өзбекстандын темир жол тармагы аркылуу андан ары Батыш Азияга жана Европага чыгуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатын көздөйт. Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин эсеби боюнча, Чыгыш Азиядан Түштүк Европага багытталган айрым ташуу маршруттары болжол менен 900 чакырымга кыскарып, жүк жеткирүү убактысы бир жумага чейин азайышы мүмкүн.&lt;ref name=&quot;MTD2024&quot;&gt;{{cite web
 |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолу: Пекин шаарында маанилүү Макулдашууга кол коюлду
 |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/
 |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги
 |date=6 June 2024
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

== Маршруту жана техникалык мүнөздөмөлөрү ==

Долбоордун азыркы негизги багыты Кашгар — Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад — Анжиян болуп саналат.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt; Кытайдан чыккан линия Торугарт ашуусу аркылуу Кыргызстанга кирип, Нарын облусунун тоолуу аймактарын кесип өтөт. Андан ары Макмал аркылуу Жалал-Абад облусуна түшүп, Өзбекстандын темир жол тармагына кошулат.

Долбоордун жалпы узундугу боюнча ар кайсы этапта жарыяланган маалыматтар айырмаланат. ''Railway Gazette International'' 2025-жылдын январында жалпы узундукту 523 чакырым деп көрсөткөн; анда Кытайдагы бөлүгү 213 чакырым, Кыргызстандагы бөлүгү 260 чакырым жана Өзбекстандагы бөлүгү 50 чакырым деп берилген.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt; Бирок Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети 2025-жылдын декабрында деталдуу долбоор боюнча Кыргызстандын аймагындагы Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад бөлүгүнүн узундугун 304,94 чакырым деп билдирген.&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=МинКаб Төрагасы Адылбек Касымалиев &quot;Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан&quot; темир жолунун тилкесиндеги туннелдин курулушунун жүрүшү менен таанышты
 |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25850-minkab-toragasy-adylbek-kasymaliev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolunun-tilkesindegi-tunneldin-kurulusunun-zurusu-menen-taanysty
 |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети
 |date=5 December 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt; Ошондуктан долбоордун узундугу боюнча коомчулукка жарыяланган сандар документтин датасына жана долбоорлоо баскычына жараша айырмаланат.

Кыргызстандагы тилкеде эки башка темир жол изи колдонулат. Торугарттан Макмалга чейинки болжол менен 160 чакырымдык бөлүк Кытайдагыдай 1435 мм стандарттык из менен курулат. Макмалдан Жалал-Абадга чейинки болжол менен 145 чакырымдык бөлүк Кыргызстан менен Өзбекстандын учурдагы темир жол тармактарында колдонулган 1520 мм изге өтөт.&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot; /&gt;

Макмалда эки темир жол системасын бириктирүүчү кайра жүктөө станциясы жана логистикалык борбор куруу каралган. Бул жерде жүктөрдү 1435 мм из менен жүргөн поезддерден 1520 мм из менен жүргөн поезддерге өткөрүп жүктөө же башка техникалык ыкмалар менен из айырмачылыгын чечүү пландалууда.&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot; /&gt;

Темир жол баштапкы этапта бир жолдуу болуп, поезддер дизелдик тартуу менен жүрүүгө тийиш. Долбоордук максималдуу ылдамдык саатына 120 чакырымды түзөт жана келечекте электрлештирүү мүмкүнчүлүгү каралган. 2025-жылдын башындагы долбоордо Кыргызстандагы тилкеде 20 станция жана жылына 15 миллион тоннага чейинки жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. Жүргүнчү ташууну уюштуруу мүмкүнчүлүгү да каралып жаткандыгы кабарланган.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;

== Инженердик курулмалар ==

Кыргызстандагы бөлүк негизинен [[Нарын облусу]] жана [[Жалал-Абад облусу]] аркылуу өтүп, бийик тоолуу жана геологиялык жактан татаал аймактарды кесип өтөт. Ушундан улам долбоордун олуттуу бөлүгүн туннелдер жана көпүрөлөр түзөт.

2025-жылдын декабрында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети учурдагы долбоордо 29 туннель жана 50 көпүрө каралганын билдирген. Алардын жалпы узундугу болжол менен 120 чакырым болуп, Кыргызстандын аймагындагы темир жолдун 40 пайызга жакынын түзөт.&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу долбоорун каржылоо үчүн макулдашууга кол коюлду
 |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/25876-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-dolboorun-karzyloo-ucun-makuldasuuga-kol-koyuldu
 |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети
 |date=16 December 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

Ошол эле жылдын 5-декабрына карата пландалган 29 туннелдин 18инде, 50 көпүрөнүн 17синде жана 602 суу өткөргүч курулманын 28инде курулуш иштери башталган. Курулушка 5000ден ашык адам жана бир нече миң техника тартылган.&lt;ref name=&quot;KabarConstruction&quot;&gt;{{cite news
 |title=Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу: 18 туннель жана 17 көпүрөнүн курулушу башталды
 |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-18-tunnel-zhana-17-kpr-kurula-bashtaldy/
 |work=Кабар
 |date=5 December 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

2026-жылы туннель казуу, жер полотносун даярдоо жана убактылуу инфраструктураны куруу иштери уланган. Транспорт жана коммуникациялар министрлигинин маалыматы боюнча, темир жолдун курулуш тилкелери үчүн 192,323 чакырым убактылуу жол салынып, 259 чакырым электр линиясы тартылган жана төрт трансформатордук станция орнотулган.&lt;ref name=&quot;MTDConstruction2026&quot;&gt;{{cite web
 |title=Кыргызстан – Кытай – Өзбекстан темир жолунда тоннелдерди казуу иштери жүрүүдө
 |url=https://mtd.gov.kg/%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80/
 |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

== Тарыхы ==

Кытайды Кыргызстан аркылуу Өзбекстан менен түз темир жол аркылуу байланыштыруу идеясы 1990-жылдарда пайда болгон. Үч өлкөнүн ортосунда темир жол байланыштарын түзүү боюнча документтер 1990-жылдардын экинчи жарымынан тартып талкуулана баштаган. Кийинки жылдары маршрут, темир жол изинин туурасы, курулуштун наркы жана каржылоо модели боюнча пикир келишпестиктер долбоордун ишке ашуусун кечеңдеткен.&lt;ref name=&quot;Diplomat2024&quot;&gt;{{cite web
 |last=Putz
 |first=Catherine
 |title=Details and a Lack Thereof: The China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway
 |url=https://magazine.thediplomat.com/2024-07/details-and-a-lack-thereof-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway
 |website=The Diplomat
 |date=July 2024
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1990-жылдардын аягынан тартып ар башка маршруттук варианттар изилденген. Алардын бири Кытайдан [[Иркештам]] аркылуу Кыргызстандын түштүгүнө өтүүчү кыскараак багыт болсо, башка вариант Торугарт аркылуу Нарын тарапка өтүп, өлкөнүн ички транспорттук байланышына көбүрөөк кызмат кыла турган маршрутту караган. Көп жылдык талкуудан кийин Торугарт — Арпа — Макмал — Жалал-Абад багыты негизги вариант катары бекитилген.&lt;ref name=&quot;Diplomat2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;

2022-жылдын 14-сентябрында [[Шанхай кызматташтык уюму]]нун Самарканддагы саммитинин алкагында Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстан темир жол долбоорунун Кыргызстандагы бөлүгүнүн техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгууга байланыштуу келишимге кол койгон. Бул документ долбоорду кайрадан активдүү ишке ашыруу баскычына өткөргөн.&lt;ref name=&quot;Eurasianet2022&quot;&gt;{{cite news
 |last=Lillis
 |first=Joanna
 |title=China, Kyrgyzstan, Uzbekistan sign landmark railroad deal
 |url=https://eurasianet.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-sign-landmark-railroad-deal
 |work=Eurasianet
 |date=15 September 2022
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2023-жылдын июлуна карата үч тарап техникалык-экономикалык негиздемени биргелешип аяктап, долбоордун техникалык жана экономикалык жактан ишке ашырылышы мүмкүн экенин ырастаган. Ошол жылдын сентябрында тараптар каржылоо модели жана долбоорду башкаруу маселелерин талкуулаган.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу долбоорун ишке ашыруунун учурдагы абалы
 |url=https://mtd.gov.kg/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholun-kuruu-dolboorun-ishke-ashyruunun-uchurdagy-abaly/
 |website=Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

2024-жылдын 6-июнунда Пекинде үч өлкөнүн өкмөттөрү долбоорду биргелешип илгерилетүү жөнүндө өкмөттөр аралык макулдашууга кол койгон. Макулдашуу темир жолду каржылоо, куруу, эксплуатациялоо жана тейлөө боюнча кызматташуунун укуктук негизин түзгөн.&lt;ref name=&quot;GovAgreement&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RGI2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=China – Kyrgyzstan – Uzbekistan railway agreement signed
 |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-agreement-signed/66739.article
 |work=Railway Gazette International
 |date=17 June 2024
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2024-жылдын 26-июлунда үч өлкөнүн катышуусунда «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жол компаниясы» ЖЧКсы катталган.&lt;ref name=&quot;GovCompany&quot;&gt;{{cite web
 |title=МинКаб башчысынын орун басары Бакыт Төрөбаев: Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу бүтүндөй Борбор Азия үчүн ачылыш болуп саналат
 |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24576-minkab-bascysynyn-orun-basary-bakyt-torobaev-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolu-butundoi-borbor-aziya-ucun-acylys-bolup-sanalat
 |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt; 20-декабрда Кыргызстандын Министрлер Кабинети менен долбоордук компаниянын ортосунда инвестициялык макулдашууга кол коюлган.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=“Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан” темир жолун куруу боюнча Инвестициялык макулдашууга кол коюлду
 |url=https://www.gov.kg/ky/post/s/24825-kytai-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zolun-kuruu-boyunca-investiciyalyk-makuldasuuga-kol-koyuldu
 |website=Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети
 |date=20 December 2024
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

27-декабрда Тош-Кутчу жерлигинде темир жолдун курулушун баштоо аземи өткөрүлгөн. Бул учурда негизги курулуш иштерин 2025-жылы күчөтүү жана темир жолду болжол менен алты жыл ичинде бүтүрүү пландалган.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;

2025-жылдын 29-апрелинде Фергана тоосу, Нарын №1 жана Кош-Дөбө туннелдеринин курулушу башталган. Бул үч объект негизги линиянын курулушундагы алгачкы ири инженердик иштердин катарына кирген.&lt;ref name=&quot;ChinaDaily2025&quot; /&gt;

2025–2026-жылдары курулуш темпи жогорулап, туннелдерде, көпүрөлөрдө, убактылуу жолдордо жана темир жолдун жер полотносунда иштер жүргөн. Кыргызстандын президенти [[Садыр Жапаров]] 2025-жылдын ноябрында темир жолду 2030-жылга карата пайдаланууга берүү максатын билдирген.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Садыр Жапаров: Кыргызстан 2030-жылдан баштап темир жол аркылуу дүйнөгө чыгат
 |url=https://kabar.kg/news/sadyr-zhaparov-kyrgyzstan-2030-zhyldan-bashtap-temir-zhol-arkyluu-djng-chygat/
 |work=Кабар
 |date=21 November 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

== Долбоордук компания жана каржылоо ==

Кыргызстандын аймагындагы негизги курулуш иштерин үч өлкө түзгөн «Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу компаниясы» ЖЧКсы ишке ашырат. Долбоордук компанияда Кытай тараптын үлүшү 51 пайызды, Кыргызстан менен Өзбекстандын үлүштөрү ар бири 24,5 пайызды түзөт.&lt;ref name=&quot;GovCompany&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot; /&gt;

2025-жылдын 16-декабрында долбоордук компания Кытайдын Мамлекеттик өнүктүрүү банкы жана Экспорттук-импорттук банкы кирген банктык синдикат менен насыялык келишимге кол койгон. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин маалыматы боюнча, долбоордун баасы 4,7 миллиард АКШ долларына бааланган.&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot; /&gt;

Каржылоо схемасы боюнча болжол менен 2,3 миллиард доллар Кытайдын банктык синдикаты тарабынан долбоордук компанияга 35 жылдык насыя катары берилет. Калган 2,3 миллиард доллар долбоордук компаниянын капиталы катары үч тарап тарабынан алардын үлүштөрүнө ылайык каржыланат: Кытай 51 пайызын, Кыргызстан жана Өзбекстан ар бири 24,5 пайызын камсыз кылат. Насыя боюнча милдеттенме үч өлкө түзгөн биргелешкен долбоордук компанияга таандык.&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot; /&gt;

Мурда долбоордун наркы боюнча башка сандар да айтылып келген. 2024-жылдын башында айрым расмий жана медиа булактар жалпы наркты 8 миллиард доллардын тегерегинде баалашкан, ал эми андан мурдагы изилдөөлөрдө мындан да жогору баалар кездешкен. Акыркы каржылоо келишиминде колдонулган негизги сумма 4,7 миллиард доллар болгон.&lt;ref name=&quot;Diplomat2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot; /&gt;

== Экономикалык жана транспорттук мааниси ==

Кытай, Кыргызстан жана Өзбекстандын өкмөттөрү темир жолду Борбор Азия аркылуу чыгыш-батыш багытындагы жаңы эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү катары карашат. Кытайдан келген жүк Өзбекстандын темир жол тармагына киргенден кийин Борбор Азиянын башка өлкөлөрүнө, [[Иран]]га, [[Түркия]]га жана Европа багытына улантылышы мүмкүн.&lt;ref name=&quot;GovAgreement&quot; /&gt;

Кыргызстандын Транспорт жана коммуникациялар министрлиги темир жол Чыгыш Азиядан Түштүк Европага чейинки айрым маршруттарды болжол менен 900 чакырымга кыскартып, жеткирүү убактысын бир жумага азайтышы мүмкүн деп билдирген.&lt;ref name=&quot;MTD2024&quot; /&gt; ''Railway Gazette International'' темир жолдун долбоордук жүк өткөрүү мүмкүнчүлүгүн жылына 15 миллион тонна деп көрсөткөн.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;

Кыргызстан үчүн долбоордун өзгөчө мааниси — өлкөнүн Кытай менен түз темир жол байланышына ээ болушу. Азыркы кыргыз темир жол тармагы түндүк жана түштүк бөлүктөргө бөлүнүп, бири-бири менен өлкө ичинде түз байланышкан эмес. Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу жана Макмал тарапка пландалып жаткан башка ички линиялар келечекте өлкөнүн темир жол тармагынын байланыштуулугун жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Kyrgyzstan railway construction PPP signed
 |url=https://www.railwaygazette.com/infrastructure/kyrgyzstan-railway-construction-ppp-signed/68455.article
 |work=Railway Gazette International
 |date=9 March 2025
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Темир жол ошондой эле Кытай менен Европа ортосунда Россия аркылуу өтүүчү түндүк транспорт жолдорун толуктоочу альтернативдүү багыт катары каралууда. 2022-жылдан кийин Россия аркылуу транзитке байланышкан геосаясий жана санкциялык тобокелдиктердин өсүшү Борбор Азия аркылуу өтүүчү альтернативдүү маршруттарга болгон кызыгууну арттырган.&lt;ref name=&quot;Eurasianet2022&quot; /&gt;

Ошол эле учурда темир жолдун коммерциялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү жүктүн көлөмүнө, Макмалдагы кайра жүктөө чыгымдарына, чек арадагы жол-жоболорго, тарифтерге жана Өзбекстандан батышка карай байланышкан транспорттук коридорлордун мүмкүнчүлүктөрүнө көз каранды болот деп талдоочулар белгилешет.&lt;ref name=&quot;Diplomat2026&quot;&gt;{{cite web
 |last=Nicharapova
 |first=Jildiz
 |title=Progress on the China-Kyrgyzstan-Uzbekistan Railway, Some Challenges Remain
 |url=https://thediplomat.com/2026/07/progress-on-the-china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-some-challenges-remain/
 |website=The Diplomat
 |date=17 July 2026
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Техникалык жана социалдык маселелер ==

Долбоордун көп жыл бою кечигишинин негизги себептеринин бири темир жол изинин туурасы боюнча пикир келишпестик болгон. Кытайда 1435 мм стандарттык из колдонулса, Кыргызстан менен Өзбекстандын совет мезгилинен калган темир жол тармактарында 1520 мм из колдонулат. Акыркы долбоордо бул айырмачылык Макмалда чечилип, Кытайдан Макмалга чейинки бөлүк стандарттык, Макмалдан батышка карай бөлүк 1520 мм из менен курулууда.&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Diplomat2026&quot; /&gt;

Кыргызстандагы маршруттун бийик тоолуу аймактардан өтүшү долбоордун инженердик татаалдыгын жогорулатат. Туннелдер менен көпүрөлөрдүн жалпы узундугу Кыргызстандын тилкесинин болжол менен 40 пайызын түзөт.&lt;ref name=&quot;Finance2025&quot; /&gt; Тоолуу геология, жер көчкү коркунучу, суу ресурстары, курулуш жолдору жана айлана-чөйрөгө тийгизилүүчү таасир долбоорду ишке ашырууда көзөмөлдү талап кылган маселелердин катарына кирет.&lt;ref name=&quot;Diplomat2026&quot; /&gt;

Темир жол үчүн жер тилкелерин бошотуу жана жашоочуларга компенсация төлөө маселеси да көтөрүлгөн. BBC News Кыргыз кызматы 2025-жылы долбоорго байланыштуу Кыргызстандын аймагында эки жүздөн ашык турак жай бузулушу мүмкүн экенин кабарлаган.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=«Кытай - Кыргызстан - Өзбекстан» темир жолун курууда эки жүздөн ашуун турак-жай бузулат
 |url=https://www.bbc.com/kyrgyz/articles/cewpj1jl91qo
 |work=BBC News Кыргыз Кызматы
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt; 2026-жылы Жалал-Абад облусунда жер тилкелерин алуу жана турак жай ээлерине кенемте төлөө маселелери боюнча өкмөттүк жыйындар өткөрүлгөн.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=&quot;Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан&quot; темир жолу: Кенемте төлөө талкууланып, туннелдин курулушу текшерилди
 |url=https://kabar.kg/news/kytaj-kyrgyzstan-zbekstan-temir-zholu-kenemte-tl-talkuulanyp-tunneldin-kurulushu-teksherildi/
 |work=Кабар
 |date=5 June 2026
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

Каржылоо маселеси да долбоордун тарыхында талкуунун маанилүү бөлүгү болгон. Кыргызстандын экономикасынын көлөмүнө салыштырмалуу курулуштун баасы жогору болгондуктан, насыя шарттары жана Кыргызстандын долбоордук компаниядагы каржылык милдеттенмелери коомдук талкууларды жараткан.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=China–Kyrgyzstan–Uzbekistan Railway Financing Loan Signed
 |url=https://jamestown.org/china-kyrgyzstan-uzbekistan-railway-financing-loan-signed/
 |website=The Jamestown Foundation
 |date=27 January 2026
 |access-date=12 August 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Маршрутту тандоо ==

Долбоордун тарыхында Кыргызстандын аймагынан өтүүчү бир нече маршрут каралган. Алгачкы талкууларда түштүктөгү Иркештам аркылуу өтүүчү салыштырмалуу түз багыт жана Торугарт аркылуу өлкөнүн ички аймактарына тереңирээк кирген багыт атаандаш варианттар болгон.&lt;ref name=&quot;Diplomat2024&quot; /&gt;

Кыскараак маршрут Кытай менен Өзбекстандын ортосундагы транзиттик аралыкты азайтууга ылайыктуу болгон, бирок Кыргызстан өз аймагындагы темир жол инфраструктурасынын өнүгүшүн жана өлкөнүн ички аймактарына тийгизе турган экономикалык таасирин да эске алууга аракет кылган. Натыйжада Торугарт — Арпа — Кош-Дөбө — Макмал — Жалал-Абад багыты тандалып, 2024-жылдагы өкмөттөр аралык келишимден кийин ушул маршрут боюнча курулуш иштери башталган.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot; /&gt;

Макмал бул схема боюнча өзгөчө маанилүү түйүн болуп саналат. Ал Кытайдан келген 1435 мм темир жол изинин аяктоочу жери жана 1520 мм системага өтүүчү пункт гана эмес, келечекте Кыргызстандын башка ички темир жол долбоорлору менен байланышуу мүмкүнчүлүгү бар транспорттук түйүн катары да каралууда.&lt;ref name=&quot;GovRoute2025&quot; /&gt;

== Курулуштун учурдагы абалы ==

2026-жылдын ортосуна карата долбоор практикалык курулуш баскычында болгон. Негизги туннелдерди казуу, көпүрөлөрдү куруу, жер полотносун даярдоо, курулуш аянттарына электр энергиясын жеткирүү жана убактылуу автомобиль жолдорун салуу иштери жүргүзүлүп жаткан.&lt;ref name=&quot;MTDConstruction2026&quot; /&gt;

2026-жылдын июнунда Кыргызстандын Министрлер Кабинети долбоорду ишке ашырууда жер маселелерин, компенсацияларды, инженердик тармактарды көчүрүүнү жана негизги курулуш объекттеринин графигин координациялоону уланткан.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулуш темпи кандай?
 |url=https://kabar.kg/news/kytay-kyrgyzstan-ozbekstan-temir-zholunun-kurulushunun-tempi-kanday/
 |work=Кабар
 |date=27 June 2026
 |access-date=12 August 2026
 |language=ky
}}&lt;/ref&gt;

Расмий максат боюнча темир жолду 2030-жылга карата бүтүрүү каралууда, бирок мөөнөт инженердик иштердин жүрүшүнө, каржылоого жана үч өлкөдөгү байланышкан участоктордун даярдыгына жараша өзгөрүшү мүмкүн.&lt;ref name=&quot;RGI2025&quot; /&gt;

== Ошондой эле караңыз ==
* [[Кыргыз темир жолу]]
* [[Шанхай кызматташтык уюму]]

== Булактар ==
{{reflist}}
[[Категория:Кыргызстандын темир жолдору]]</text>
      <sha1>thl8k0im8b5jva4px18swlc1n9k8z09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Artikelerzeuger</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153575</id>
    <revision>
      <id>651056</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="bg6sizfz2nc899quyvib86pnnzgfdxq" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:52, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bg6sizfz2nc899quyvib86pnnzgfdxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Iuliusnanus</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153576</id>
    <revision>
      <id>651057</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:53, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-44052-44</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153577</id>
    <revision>
      <id>651058</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:53, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Նարե Ներսիսյան</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153578</id>
    <revision>
      <id>651059</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 08:53, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fhaeho745z1tyju1dvk6swj2iz3vifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Театр</title>
    <ns>10</ns>
    <id>153579</id>
    <revision>
      <id>651061</id>
      <timestamp>2026-08-12T09:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎{{Карточка |Аталышы          = Театр |from             = {{{from|}}}  |стиль_үстүндө    = background:#ccccff; |стиль_башжазуу   = background:#ccccff;  |үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}} |үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}  |сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{...&quot;</comment>
      <origin>651061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6572" sha1="ax8wq532pdtf9fnkd6jfqiqol5a98a3" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Театр
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|белги1           = Мурунку аталышы
|текст1           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги2           = Театрдын түрү
|текст2           = {{{Театрдын түрү|}}}

|белги3           = Негизделген
|текст3           = {{{Негизделген|}}}
|wikidata3        = P571

|белги4           = Негиздөөчү
|текст4           = {{{Негиздөөчү|}}}
|wikidata4        = P112

|белги5           = Жабылган
|текст5           = {{{Жабылган|}}}
|wikidata5        = P576

|белги6           = Театр труппалары
|текст6           = {{{Театр труппалары|}}}

|белги7           = Жанры
|текст7           = {{{Жанры|}}}

|белги8           = Аткаруу жайлары
|текст8           = {{{Аткаруу жайлары|}}}

|белги9           = Сыйлыктары
|текст9           = {{{Сыйлыктары|}}}
|wikidata9        = P166

|заголовок10      = {{#if:{{{Жайгашкан жери|}}}{{{Дерги|}}}{{{lat_deg|}}}{{{Архитектуралык стиль|}}}{{{Долбоордун автору|}}}{{{Архитектору|}}}{{{Скульптору|}}}{{{Куруучу|}}}{{{Курулуш|}}}{{{Ачылган|}}}{{{Оңдоо иштери|}}}{{{Кеңейтилген|}}}{{{Бузулган|}}}{{{Калыбына келтирилген|}}}{{{Сыйымдуулугу|}}}{{{Макамы|}}}|Театрдын имараты}}

|белги11          = Жайгашкан жери
|текст11          = {{{Жайгашкан жери|}}}
|wikidata11       = p131

|белги12          = Дерги
|текст12          = {{{Дерги|}}}
|wikidata12       = p6375

|текст13          = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги14          = Архитектуралык стиль
|текст14          = {{{Архитектуралык стиль|}}}
|wikidata14       = P149

|белги15          = Долбоордун автору
|текст15          = {{{Долбоордун автору|}}}

|белги16          = Архитектору
|текст16          = {{{Архитектору|}}}
|wikidata16       = p84

|белги17          = Скульптору
|текст17          = {{{Скульптору|}}}

|белги18          = Куруучу
|текст18          = {{{Куруучу|}}}

|белги19          = Курулуш
|текст19          = {{{Курулуш|}}}

|белги20          = Ачылган
|текст20          = {{{Ачылган|}}}

|белги21          = Оңдоо иштери
|текст21          = {{{Оңдоо иштери|}}}

|белги22          = Кеңейтилген
|текст22          = {{{Кеңейтилген|}}}

|белги23          = Бузулган
|текст23          = {{{Бузулган|}}}

|белги24          = Калыбына келтирилген
|текст24          = {{{Калыбына келтирилген|}}}

|белги25          = Сыйымдуулугу
|текст25          = {{{Сыйымдуулугу|}}}
|wikidata25       = P1083

|белги26          = Макамы
|текст26          = {{{Макамы|}}}

|текст27          = {{{Кошумча маалымат|}}}
|стиль_текста27   = padding: 2px 4px 1px 4px;

|заголовок28      = {{#if:{{{Мекеме|}}}{{{Директору|}}}{{{Көркөм жетекчиси|}}}{{{Башкы директору|}}}{{{Башкы дирижеру|}}}{{{Башкы балетмейстери|}}}{{{Башкы хормейстери|}}}{{{Башкы художниги|}}}|Жетекчилери}}

|белги29          = Мекеме
|текст29          = {{{Мекеме|}}}

|белги30          = Директору
|текст30          = {{{Директору|}}}
|wikidata30       = p1037

|белги31          = Көркөм жетекчиси
|текст31          = {{{Көркөм жетекчиси|}}}

|белги32          = Башкы директору
|текст32          = {{{Башкы директору|}}}

|белги33          = Башкы дирижеру
|текст33          = {{{Башкы дирижеру|}}}
|wikidata33       = p3300

|белги34          = Башкы балетмейстери
|текст34          = {{{Башкы балетмейстери|}}}

|белги35          = {{nobr|Башкы хормейстери}}
|текст35          = {{{Башкы хормейстери|}}}

|белги36          = Башкы художниги
|текст36          = {{{Башкы художниги|}}}

|белги37          = Сайты
|текст37          = {{{Сайты|{{{сайты|}}}}}}
|wikidata37       = p856

|башжазуу38       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча театрлар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ax8wq532pdtf9fnkd6jfqiqol5a98a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651062</id>
      <parentid>651061</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6568" sha1="4r81d8m9x5kkw1x6hf7z70lzzq2pgou" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Театр
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|белги1           = Мурунку аталышы
|текст1           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги2           = Театрдын түрү
|текст2           = {{{Театрдын түрү|}}}

|белги3           = Негизделген
|текст3           = {{{Негизделген|}}}
|wikidata3        = P571

|белги4           = Негиздөөчү
|текст4           = {{{Негиздөөчү|}}}
|wikidata4        = P112

|белги5           = Жабылган
|текст5           = {{{Жабылган|}}}
|wikidata5        = P576

|белги6           = Театр труппалары
|текст6           = {{{Театр труппалары|}}}

|белги7           = Жанры
|текст7           = {{{Жанры|}}}

|белги8           = Аткаруу жайлары
|текст8           = {{{Аткаруу жайлары|}}}

|белги9           = Сыйлыктары
|текст9           = {{{Сыйлыктары|}}}
|wikidata9        = P166

|башжазуу10      = {{#if:{{{Жайгашкан жери|}}}{{{Дерги|}}}{{{lat_deg|}}}{{{Архитектуралык стиль|}}}{{{Долбоордун автору|}}}{{{Архитектору|}}}{{{Скульптору|}}}{{{Куруучу|}}}{{{Курулуш|}}}{{{Ачылган|}}}{{{Оңдоо иштери|}}}{{{Кеңейтилген|}}}{{{Бузулган|}}}{{{Калыбына келтирилген|}}}{{{Сыйымдуулугу|}}}{{{Макамы|}}}|Театрдын имараты}}

|белги11          = Жайгашкан жери
|текст11          = {{{Жайгашкан жери|}}}
|wikidata11       = p131

|белги12          = Дерги
|текст12          = {{{Дерги|}}}
|wikidata12       = p6375

|текст13          = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги14          = Архитектуралык стиль
|текст14          = {{{Архитектуралык стиль|}}}
|wikidata14       = P149

|белги15          = Долбоордун автору
|текст15          = {{{Долбоордун автору|}}}

|белги16          = Архитектору
|текст16          = {{{Архитектору|}}}
|wikidata16       = p84

|белги17          = Скульптору
|текст17          = {{{Скульптору|}}}

|белги18          = Куруучу
|текст18          = {{{Куруучу|}}}

|белги19          = Курулуш
|текст19          = {{{Курулуш|}}}

|белги20          = Ачылган
|текст20          = {{{Ачылган|}}}

|белги21          = Оңдоо иштери
|текст21          = {{{Оңдоо иштери|}}}

|белги22          = Кеңейтилген
|текст22          = {{{Кеңейтилген|}}}

|белги23          = Бузулган
|текст23          = {{{Бузулган|}}}

|белги24          = Калыбына келтирилген
|текст24          = {{{Калыбына келтирилген|}}}

|белги25          = Сыйымдуулугу
|текст25          = {{{Сыйымдуулугу|}}}
|wikidata25       = P1083

|белги26          = Макамы
|текст26          = {{{Макамы|}}}

|текст27          = {{{Кошумча маалымат|}}}
|стиль_текста27   = padding: 2px 4px 1px 4px;

|башжазуу28      = {{#if:{{{Мекеме|}}}{{{Директору|}}}{{{Көркөм жетекчиси|}}}{{{Башкы директору|}}}{{{Башкы дирижеру|}}}{{{Башкы балетмейстери|}}}{{{Башкы хормейстери|}}}{{{Башкы художниги|}}}|Жетекчилери}}

|белги29          = Мекеме
|текст29          = {{{Мекеме|}}}

|белги30          = Директору
|текст30          = {{{Директору|}}}
|wikidata30       = p1037

|белги31          = Көркөм жетекчиси
|текст31          = {{{Көркөм жетекчиси|}}}

|белги32          = Башкы директору
|текст32          = {{{Башкы директору|}}}

|белги33          = Башкы дирижеру
|текст33          = {{{Башкы дирижеру|}}}
|wikidata33       = p3300

|белги34          = Башкы балетмейстери
|текст34          = {{{Башкы балетмейстери|}}}

|белги35          = {{nobr|Башкы хормейстери}}
|текст35          = {{{Башкы хормейстери|}}}

|белги36          = Башкы художниги
|текст36          = {{{Башкы художниги|}}}

|белги37          = Сайты
|текст37          = {{{Сайты|{{{сайты|}}}}}}
|wikidata37       = p856

|башжазуу38       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча театрлар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4r81d8m9x5kkw1x6hf7z70lzzq2pgou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651063</id>
      <parentid>651062</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6576" sha1="defioug5d39u3ibjvq79yovwx8v6x6d" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Театр
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|текст1           = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги2           = Мурунку аталышы
|текст2           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги3           = Театрдын түрү
|текст3           = {{{Театрдын түрү|}}}

|белги4           = Негизделген
|текст4           = {{{Негизделген|}}}
|wikidata4        = P571

|белги5           = Негиздөөчү
|текст5           = {{{Негиздөөчү|}}}
|wikidata5        = P112

|белги6           = Жабылган
|текст6           = {{{Жабылган|}}}
|wikidata6        = P576

|белги7           = Театр труппалары
|текст7           = {{{Театр труппалары|}}}

|белги8           = Жанры
|текст8           = {{{Жанры|}}}

|белги9           = Аткаруу жайлары
|текст9           = {{{Аткаруу жайлары|}}}

|белги10          = Сыйлыктары
|текст10          = {{{Сыйлыктары|}}}
|wikidata10       = P166

|башжазуу11       = {{#if:{{{Жайгашкан жери|}}}{{{Дареги|}}}{{{lat_deg|}}}{{{Архитектуралык стиль|}}}{{{Долбоордун автору|}}}{{{Архитектору|}}}{{{Скульптору|}}}{{{Куруучу|}}}{{{Курулуш|}}}{{{Ачылган|}}}{{{Оңдоо иштери|}}}{{{Кеңейтилген|}}}{{{Бузулган|}}}{{{Калыбына келтирилген|}}}{{{Сыйымдуулугу|}}}{{{Макамы|}}}|Театрдын имараты}}

|белги12          = Жайгашкан жери
|текст12          = {{{Жайгашкан жери|}}}
|wikidata12       = p131

|белги13          = Дареги
|текст13          = {{{Дареги|}}}
|wikidata13       = p6375

|белги14          = Архитектуралык стиль
|текст14          = {{{Архитектуралык стиль|}}}
|wikidata14       = P149

|белги15          = Долбоордун автору
|текст15          = {{{Долбоордун автору|}}}

|белги16          = Архитектору
|текст16          = {{{Архитектору|}}}
|wikidata16       = p84

|белги17          = Скульптору
|текст17          = {{{Скульптору|}}}

|белги18          = Куруучу
|текст18          = {{{Куруучу|}}}

|белги19          = Курулуш
|текст19          = {{{Курулуш|}}}

|белги20          = Ачылган
|текст20          = {{{Ачылган|}}}

|белги21          = Оңдоо иштери
|текст21          = {{{Оңдоо иштери|}}}

|белги22          = Кеңейтилген
|текст22          = {{{Кеңейтилген|}}}

|белги23          = Бузулган
|текст23          = {{{Бузулган|}}}

|белги24          = Калыбына келтирилген
|текст24          = {{{Калыбына келтирилген|}}}

|белги25          = Сыйымдуулугу
|текст25          = {{{Сыйымдуулугу|}}}
|wikidata25       = P1083

|белги26          = Макамы
|текст26          = {{{Макамы|}}}

|текст27          = {{{Кошумча маалымат|}}}
|стиль_текста27   = padding: 2px 4px 1px 4px;

|башжазуу28       = {{#if:{{{Мекеме|}}}{{{Директору|}}}{{{Көркөм жетекчиси|}}}{{{Башкы директору|}}}{{{Башкы дирижеру|}}}{{{Башкы балетмейстери|}}}{{{Башкы хормейстери|}}}{{{Башкы художниги|}}}|Жетекчилери}}

|белги29          = Мекеме
|текст29          = {{{Мекеме|}}}

|белги30          = Директору
|текст30          = {{{Директору|}}}
|wikidata30       = p1037

|белги31          = Көркөм жетекчиси
|текст31          = {{{Көркөм жетекчиси|}}}

|белги32          = Башкы директору
|текст32          = {{{Башкы директору|}}}

|белги33          = Башкы дирижеру
|текст33          = {{{Башкы дирижеру|}}}
|wikidata33       = p3300

|белги34          = Башкы балетмейстери
|текст34          = {{{Башкы балетмейстери|}}}

|белги35          = {{nobr|Башкы хормейстери}}
|текст35          = {{{Башкы хормейстери|}}}

|белги36          = Башкы художниги
|текст36          = {{{Башкы художниги|}}}

|белги37          = Сайты
|текст37          = {{{Сайты|{{{сайты|}}}}}}
|wikidata37       = p856

|башжазуу38       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча театрлар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>defioug5d39u3ibjvq79yovwx8v6x6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Театр/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>153580</id>
    <revision>
      <id>651066</id>
      <timestamp>2026-08-12T10:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt; == Көчүрүүгө камылга == &lt;pre&gt; {{Театр |Кыргызча аталышы           =  |Расмий аталышы             =  |Сүрөт                      =  |Туурасы                    =  |Сүрөткө баяндама           =  |Мурунку аталышы            =  |Театрдын түрү              =  |Негизделген                =  |Негиздөөчү...&quot;</comment>
      <origin>651066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="3vtav8jh9nbyd1xmyxk5mezn8xl1zgj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
== Көчүрүүгө камылга ==
&lt;pre&gt;
{{Театр
|Кыргызча аталышы           = 
|Расмий аталышы             = 
|Сүрөт                      = 
|Туурасы                    = 
|Сүрөткө баяндама           = 
|Мурунку аталышы            = 
|Театрдын түрү              = 
|Негизделген                = 
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = 
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = 
|Дареги                     = 
|Архитектуралык стиль       = 
|Долбоордун автору          = 
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 
|Ачылган                    = 
|Оңдоо иштери               = 
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = 
|Макамы                     = 
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = 
|Директору                  = 
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = 
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = 
|lat_deg                    = 
|lat_min                    = 
|lat_sec                    = 
|lon_dir                    = 
|lon_deg                    = 
|lon_min                    = 
|lon_sec                    = 
|region                     = 
|CoordScale                 = 

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = 
}}
&lt;/pre&gt;
== Колдонуу мисалы ==
{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Кыргыз улуттук филармониясы
|Расмий аталышы             = Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы
|Сүрөт                      = Kyrgyz National Philharmonic.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = 
|Мурунку аталышы            = 
|Театрдын түрү              = Филармония
|Негизделген                = 1936-жыл 29-октябрь
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри&lt;br&gt;фольклор тобу&lt;br&gt;темир комузчулар ансамбли
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = [[Бишкек]]
|Дареги                     = Бишкек, Чүй пр., 253
|Архитектуралык стиль       = брутализм
|Долбоордун автору          = Печёнкин А.
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 
|Ачылган                    = 1980-жыл
|Оңдоо иштери               = 
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = чоң залы — 1 108 &lt;br&gt; чакан залы — 314
|Макамы                     = улуттук
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = [[Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги|Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги]]
|Директору                  = Осмонов Кыргызбай Арапбаевич
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = 
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 42
|lat_min                    = 52
|lat_sec                    = 32
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 74
|lon_min                    = 34
|lon_sec                    = 39
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = Philharmonic, Bishkek
}}
&lt;pre&gt;
{{Театр
|Кыргызча аталышы           = Кыргыз улуттук филармониясы
|Расмий аталышы             = Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясы
|Сүрөт                      = Kyrgyz National Philharmonic.jpg
|Туурасы                    = 280px
|Сүрөткө баяндама           = 
|Мурунку аталышы            = 
|Театрдын түрү              = Филармония
|Негизделген                = 1936-жыл 29-октябрь
|Негиздөөчү                 = 
|Жабылган                   = 
|Театр труппалары           = К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри&lt;br&gt;фольклор тобу&lt;br&gt;темир комузчулар ансамбли
|Жанры                      = 
|Аткаруу жайлары            = 
|Сыйлыктары                 = 

|Жайгашкан жери             = [[Бишкек]]
|Дареги                     = Бишкек, Чүй пр., 253
|Архитектуралык стиль       = брутализм
|Долбоордун автору          = Печёнкин А.
|Архитектору                = 
|Скульптору                 = 
|Куруучу                    = 
|Курулуш                    = 
|Ачылган                    = 1980-жыл
|Оңдоо иштери               = 
|Кеңейтилген                = 
|Бузулган                   = 
|Калыбына келтирилген       = 
|Сыйымдуулугу               = чоң залы — 1 108 &lt;br&gt; чакан залы — 314
|Макамы                     = улуттук
|Кошумча маалымат           = 

|Мекеме                     = [[Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги|Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги]]
|Директору                  = Осмонов Кыргызбай Арапбаевич
|Көркөм жетекчиси           = 
|Башкы директору            = 
|Башкы дирижеру             = 
|Башкы балетмейстери        = 
|Башкы хормейстери          = 
|Башкы художниги            = 

|lat_dir                    = N
|lat_deg                    = 42
|lat_min                    = 52
|lat_sec                    = 32
|lon_dir                    = E
|lon_deg                    = 74
|lon_min                    = 34
|lon_sec                    = 39
|region                     = KG-GB
|CoordScale                 = 2000

|Сайты                      = 
|Викиказына                 = Philharmonic, Bishkek
}}
&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>3vtav8jh9nbyd1xmyxk5mezn8xl1zgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-44401-47</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153581</id>
    <revision>
      <id>651069</id>
      <timestamp>2026-08-12T10:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="h2kczbpe8m1ublyvvkeahqq1f4v2g5a" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:53, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h2kczbpe8m1ublyvvkeahqq1f4v2g5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-44203-54</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153582</id>
    <revision>
      <id>651070</id>
      <timestamp>2026-08-12T10:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="h2kczbpe8m1ublyvvkeahqq1f4v2g5a" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 10:53, 12 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h2kczbpe8m1ublyvvkeahqq1f4v2g5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Аянт</title>
    <ns>10</ns>
    <id>153583</id>
    <revision>
      <id>651072</id>
      <timestamp>2026-08-12T11:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎{{Карточка |Аталышы          = Аянт |from             = {{{from|}}}  |стиль_үстүндө    = background:#ccccff; |стиль_башжазуу   = background:#ccccff;  |үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}} |үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}  |сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{...&quot;</comment>
      <origin>651072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4110" sha1="hqove3v2dljbp4mvpke0k27gw1sshne" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Аянт
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Кыргызча аталышы|}}}|{{{Кыргызча аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|текст1           = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги2           = Өлкө
|текст2           = {{#if: {{Өлкө желеги| {{{Өлкө|}}} }} }}

|белги3           = Шаар
|текст3           = {{{Шаар|}}}

|белги4           = Район
|текст4           = {{{Район|}}}

|белги5           = Мурунку аталышы
|текст5           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги6           = Аталышы кимдин урматына коюлган
|текст6           = {{{Аталышы кимдин урматына коюлган|}}}

|белги7           = Жакын жерде жайгашкан
|текст7           = {{{Жакын жерде жайгашкан|}}}

|башжазуу8            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 1|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 1|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |crosses180 = {{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}
|башжазуу9            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 2|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 2|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname2|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 2|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 2}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}


|башжазуу10       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча аянттар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqove3v2dljbp4mvpke0k27gw1sshne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651073</id>
      <parentid>651072</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4076" sha1="qdzoj5ok6j0nobocea9ndzf9efv9dbl" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Аянт
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Аталышы|}}}|{{{Аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|текст1           = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги2           = Өлкө
|текст2           = {{#if: {{Өлкө желеги| {{{Өлкө|}}} }} }}

|белги3           = Шаар
|текст3           = {{{Шаар|}}}

|белги4           = Район
|текст4           = {{{Район|}}}

|белги5           = Мурунку аталышы
|текст5           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги6           = Аталышы кимдин урматына коюлган
|текст6           = {{{Аталышы кимдин урматына коюлган|}}}

|белги7           = Жакын жерде жайгашкан
|текст7           = {{{Жакын жерде жайгашкан|}}}

|башжазуу8            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 1|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 1|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |crosses180 = {{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}
|башжазуу9            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 2|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 2|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname2|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 2|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 2}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}


|башжазуу10       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча аянттар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdzoj5ok6j0nobocea9ndzf9efv9dbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651074</id>
      <parentid>651073</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4076" sha1="btb9axfyukm1287n3k8d90h9c5zo3lr" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Аянт
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Аталышы|}}}|{{{Аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|текст1           = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги2           = Өлкө
|текст2           = {{#if: {{Өлкө желеги| {{{Өлкө|}}} }} }}

|белги3           = Шаар
|текст3           = {{{Шаар|}}}

|белги4           = Район
|текст4           = {{{Район|}}}

|белги5           = Мурунку аталышы
|текст5           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги6           = Аталышы кимдин урматына коюлган
|текст6           = {{{Аталышы кимдин урматына коюлган|}}}

|белги7           = Жакын жерде жайгашкан
|текст7           = {{{Жакын жерде жайгашкан|}}}

|башжазуу8            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 1|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 1|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|300}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |crosses180 = {{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}
|башжазуу9            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 2|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 2|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname2|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 2|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 2}}}|300}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}


|башжазуу10       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча аянттар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>btb9axfyukm1287n3k8d90h9c5zo3lr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651076</id>
      <parentid>651074</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T11:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="1d90g234btd15hvq8hpvo25qj2ed0rz" xml:space="preserve">{{Карточка
|Аталышы          = Аянт
|from             = {{{from|}}}

|стиль_үстүндө    = background:#ccccff;
|стиль_башжазуу   = background:#ccccff;

|үстүндө          = {{#if:{{{Аталышы|}}}|{{{Аталышы}}}|{{PAGENAME}}}}
|үстүндө2         = {{{Расмий аталышы|}}}

|сүрөт            = {{#if:{{{Сүрөт|}}}|[[Файл:{{{Сүрөт}}}|{{#if:{{{Туурасы|}}}|{{{Туурасы}}}|280px}}]]|{{#if:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|[[Файл:{{wikidata|p18|from={{{from|}}}}}|280px]]}}}}
|сүрөттүн_аталышы = {{#if:{{{Сүрөткө баяндама|}}}|&lt;small&gt;{{{Сүрөткө баяндама}}}&lt;/small&gt;}}

|текст1           = {{#if: {{{lat_deg|}}}|&lt;small&gt;[[Географиялык координаттары|Координаттар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}|yandex=1|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}}}}}{{Карта/Бк|2|{{Координаттар менен карта|{{{lat_deg|}}}|{{{lat_min|}}}|{{{lat_sec|}}}|{{{lat_dir|}}}|{{{lon_deg|}}}|{{{lon_min|}}}|{{{lon_sec|}}}|{{{lon_dir|}}}}}}}&lt;/small&gt;}}

|белги2           = Өлкө
|текст2           = {{#if: {{Өлкө желеги| {{{Өлкө|}}} }} }}

|белги3           = Шаар
|текст3           = {{{Шаар|}}}

|белги4           = Район
|текст4           = {{{Район|}}}

|белги5           = Мурунку аталышы
|текст5           = {{{Мурунку аталышы|}}}

|белги6           = Аталышы кимдин урматына коюлган
|текст6           = {{{Аталышы кимдин урматына коюлган|}}}

|белги7           = Жакын жерде жайгашкан
|текст7           = {{{Жакын жерде жайгашкан|}}}

|башжазуу8            = &lt;center&gt; {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 1|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 1|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 1|}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |crosses180 = {{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}
|башжазуу9            = {{#if: {{{lat_deg|}}}|{{#if:{{{Аймактык карта 2|}}}
 | {{АймакКартасы
  |{{trim|{{{Аймактык карта 2|}}}}}
  |label={{{Аталышы}}}
  |altname={{{altname2|}}}
  |position=
  |width={{#if:{{{АймакКартасы туурасы 2|}}}|{{{АймакКартасы туурасы 2}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
  |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
  |float=center
  |mark=Blue pog.svg
  |caption = 
  |alt=physical
  }} }} }}
&lt;/center&gt;

|башжазуу10       = {{#if: {{{Викиказына|}}}|'''{{Commonslink|{{{Викиказына|}}}|{{{Commons-text|{{{Кыргызча аталышы|{{PAGENAME}}}}}}}}}} [[Викиказына|Викиказынада]]'''}}
}}
{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Категория:Арип боюнча аянттар]]}}&lt;noinclude&gt;{{Документация}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1d90g234btd15hvq8hpvo25qj2ed0rz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>