Акаев Аскар Акаевич

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Акаев Аскар Акаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3030</id>
    <revision>
      <id>651616</id>
      <parentid>651545</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42032" sha1="tm2tfhdw9xwufdp7xsdu3ld1kd0fbpg" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:57, 17 август 2026 (UTC)}}
{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы                              = Акаев Аскар Акаевич
|расмий ысымы                       = 
|сүрөтү                             = Askar Akaev MoscowRia 08-2016 (cropped 2).jpg
|туурасы                            = 280px
|өлкө                               = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}

|желек                              = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg
|желек2                             = 
|президент                          = 
|кызматы                            = 1-чи Кыргыз Республикасынын Президенти
|иш баштоо убагы                    = 31-август 1991
|иш аяктоо убагы                    = 11-апрель 2005
|андан мурунку инсан                = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан                = [[Бакиев Курманбек Салиевич]]
|премьер                            = [[Исанов Насирдин Исанович]] &lt;small&gt;(1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Турсунбек Чынгышев]] &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумагулов Апас Жумагулович]] &lt;small&gt;(1993—1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кубанычбек Жумалиев|Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович]] &lt;small&gt;(1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумабек Ибраимов]] &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Амангелди Муралиев]] &lt;small&gt;(1999—2000)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2000—2002)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Николай Танаев|Танаев Николай Тимофеевич]] &lt;small&gt;(2002—2005)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt; 
|вице-президент                     = [[Кузнецов Герман]]&lt;br&gt;(1991—1992)&lt;br&gt;[[Феликс Кулов|Кулов Феликс]]&lt;br&gt;(1992—1993)

|желек_2                            = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
|желек2_2                           = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
|президент_2                        = 
|кызматы_2                          = Кыргыз ССРинин президенти
|иш баштоо убагы_2                  = 27-октябрь 1990
|иш аяктоо убагы_2                  = 31-август 1991
|андан мурунку инсан_2              = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан_2              = ''кызмат жоюлган''
|вице-президент_2                   = [[Исанов Насирдин Исанович]]

|желек_3                            = 
|желек2_3                           = 
|кызматы_3                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти
|иш баштоо убагы_3                  = 1989
|иш аяктоо убагы_3                  = 1990
|президент_3                        = 
|премьер_3                          = 
|заголовок1_3                       = 
|текст1_3                           = 
|андан мурунку инсан_3              = 
|андан кийинки инсан_3              = 

|желек_4                            = 
|желек2_4                           = 
|кызматы_4                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын вице-президенти
|иш баштоо убагы_4                  = 1987
|иш аяктоо убагы_4                  = 1989
|президент_4                        = 
|андан мурунку инсан_4              = 
|андан кийинки инсан_4              = 


|туулган жылы                       = 10.11.1944
|туулган жери                       = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Чүй облусу|Фрунзе облусу]], [[Кемин району]], [[Кызыл-Байрак (Кемин району)|Кызыл-Байрак]] айылы
|каза болгон жылы                   = 
|каза болгон жери                   = 
|мүрзөсүнүн орду                    = 
|атасы                              = Токоев Акай
|апасы                              = Токоева Асел
|уруусу                             = [[сарыбагыш]]
|жубайы                             = Акаева Майрам Дүйшөновна
|балдары                            = '''уулдары:''' Айдар, Илим&lt;br&gt;'''кыздары:'''Бермет, Саадат
|партиясы                           = СССР КП&lt;br&gt;[[Алга, Кыргызстан!]]
|билими                             = Ленинград так механика жана оптика институту
|кесиби                             = инженер-математик
|илимий даражасы                    = физика-математика илимдеринин доктору
|илимий наамы                       = академик
|дини                               = [[атеизм]]
|кол тамгасы                        = Askar Akayev Signature.png
|сыйлыктары                         = {{Ардак Белгиси ордени}} {{Пушкин медалы}} {{I даражадагы Кош Ак Крест ордени}} {{I даражадагы Достык ордени}} {{Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу}}
|ишмердүүлүгү                       = 
|иштеген жайы                       = СССР ИА&lt;br&gt;[[Москва мамлекеттик университети|ММУ]] 

|наамы                              = 
|өтөгөн жылы                        = 
|жарандыгы                          = 
|кызмат өтөгөн жайы                 = 
|башкаруусу                         = 
}}

'''Акаев Аскар Акаевич''' (10-ноябрь 1944-жылы, Чуй облусунун Кемин районундагы [[Кызыл-Байрак, Кемин району|Кызыл-Байрак]] айылы) — кыргыз мамлекеттик жана саясат ишмери, илимпоз. 1990-жылдын 27-октябрынан 1991-жылдын 31-августуна чейин Кыргыз ССРинин президенти. 1991-жылдын 31-августунан 2005-жылдын 11-апрелине чейин Кыргыз Республикасынын президенти&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1013870406#gsc.tab=0 Centrasia. АКАЕВ Аскар Акаевич]&lt;/ref&gt;.

Нью-Йорк Илимий Академиянын мүчөсү (1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин профессору, физика-математика илимдеринин доктору, ядролук физик. 1989-жылдан 1990-жылга чейин Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти. 2006-жылдын май айынан бери Орусия Илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү. Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу (2025).

2005-жылдын 24-мартындагы [[:ru:Тюльпановая_революция|Жоогазын төңкөрүлүшүнөн]] кийин чет өлкөгө чыгып кеткен.

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана илимий жолу ===
1944-жылы Жетинин айынын (ноябрдын) 10унда мурдагы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылында (азыркы Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районунун Кызыл-Байрак айылында) колхозчунун уй бүлөөсүндө туулган. Уруусу — [[сарыбагыш]]&lt;ref&gt;[https://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Stan Radar. Досье политиков и общественных деятелей, живущих в странах Центральной Азии, либо связанных с регионом. Аскар Акаевич Акаев]&lt;/ref&gt;. 

1961-жылы орто мектепти алтын медаль менен аяктаган. Мектептен кийин Фрунземаш автомобиль чогултуу заводунда механик болуп иштей баштаган жана Фрунзе политехникалык институтунун механика факультетине тапшырып, бир жылдан аз убакыт сырттан окуган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80 Лентапедия. Акаев Аскар]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Студенческий_билет_Аскара_Акаева.jpg|left|thumb|Аскар Акаевдин студенттик билети]]
1962-жылы Аскар Акаев Ленинград так механика жана оптика институтуна тапшырып, аны 1967-жылы ЭЭМ боюнча инженер-математик адистиги боюнчан артыкчылык диплому мененаяктаган. Ленинградга орус тили нбилбей келип, окуу аяктаганга чейин орус тилин эң сонун өздөштүргөнү тууралуу маалыматтар бар. 1967–1971-жылдары аспирантурада окуп, 1972-жылы кандидаттык диссертациясын жактаган. 1976-жылы докторантураны бүтүрүп, 1981-жылы Москва инженердик-физикалык институтунда голографиялык системалар боюнча доктордук диссертациясын коргогон.

1972–1988-жылдары Фрунзе политехникалык институтунда ассистенттен кафедра башчысына чейинки жолду өткөн. 

1977-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты болгон. 

1978-жылы (айрым маалыматтарда 1982-жыл) анын демилгеси менен институтта эсептөө техникасы кафедрасы ачылган.

1984-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын академиги болуп шайланып, 1987-жылы анын вице-президенти, ал эми 1989-жылы президенти болуп шайланган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Саясий эмгек жолунун башталышы ===
[[Файл:Visit_of_Askar_Akaiev,_President_of_Kyrgyzstan,_to_the_EC.jpg|thumb|225x225px|1994-жылы Кыргызстандын президенти Аскар Акаевдин Европа Бирлигине болгон сапары]]
1981–1991-жылдары Аскар Акаев СССРдин Коммунистик партиясынын катарында болгон. 

1986-жылы Кыргызстан Коммунисттик партиясынын БК мүчөсү болуп шайланып, Илим жана билим берүү бөлүмүн жетектеген. Кийин Кыргыз ССРинин эл депутаты болуп шайланган.

1989-жылдын мартында Ош облусунун Ноокат округунан СССРдин эл депутаты болуп шайланып, Жогорку Советтин Улуттук кеңешинин жана Экономикалык реформа маселелери боюнча комитетинин мүчөсү болгон.

Акаев СССР Конституциясынын 6-беренесин жокко чыгарууну жактаганы жана жер жана жеке менчик жөнүндө мыйзамды кабыл алууну колдогону менен белгилүү. Экономикалык реформа комитетинде иштеп жүргөндө ал &quot;Элдик депутат&quot; журналын чыгарууга түздөн-түз катышкан. Бул мезгилде Акаев кесиптеш депутаттары Геннадий Бурбулис, Сергей Шахрай жана келечектеги Орусиянын президенти Борис Ельцин, ошондой эле экономисттер Олег Богомолов жана Павел Бунич менен тыгыз байланышта болгон. Ошондой эле академик Андрей Сахаровдун аймактар аралык тобунда иштеген. Акаев Сахаровдун &quot;Европа жана Азия Республикаларынын Биримдиги үчүн Конституция&quot; долбоорун колдогон бир нече депутаттардын бири болгон. 

=== Кыргыз Республикасынын президенти (1990—2000) ===
1989–1990-жылдары Кыргызстан оор күндөрдү баштан өткөргөн. 1989-жылдын май айында кыргыздар Фрунзенин чет жакаларынан жер тилкелерин өз алдынча ээлеп, турак үй куруу үчүн жер талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://mnenie.akipress.org/unews/un_post:17819/ Акипресс. Как в Кыргызстане начинались самозахваты земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.currenttime.tv/a/ussr-kyrgyzstan/32571358.html Настоящее время. Национальные движения в республиках накануне распада СССР. Кыргызстан]&lt;/ref&gt;. 1990-жылдын январь-февраль айларында армян качкындары көчүрүлүп келет деген ушак-айыңдардан улам митингдер тутанган. Ошол эле жылдын жайында Ош облусунда кыргыздар менен өзбектердин ортосунда кагылышуулар болуп, ал армиянын жардамы менен токтотулган. 

1990-жылдын октябрь айында Кыргыз ССРинин Президенти кызматы негизделген, бирок Республиканын Коммунистик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы Абсамат Масалиев менен Кыргыз ССР Министирлер Советинин төрагасы Апас Жумагуловдун ортосундагы бийлик үчүн күрөш президентти шайлоону созуп жиберген. Партиялык съездде конфликтти тынчтык жолу менен жөнгө салуу боюнча сунуштары менен чыгып сүйлөгөн Акаевди көбү компромисстүү саясий фигура катары кабыл ала башташкан. Бир катар ЖМКларда президенттикке жазуучу [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматов]] келиши мүмкүн деген маалыматтар жарыяланган, бирок ал президенттиктен баш тартып, ордуна Акаевдин талапкерлигин сунуштаган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

1990-жылдын 26-августунан 27-августуна караган түнү депутаттар Акаевди Москвадан чакыртышкан. 1990-жылдын 27-октябрында Кыргызстандын Жогорку Советинин кезексиз сессиясында жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгында 12 талапкердин ичинен эң көп добушту Акаев менен Ысык-Көл областтык аткаруу комитетинин төрагасы Насиридин Исанов алышкан. Экинчи турдун жыйынтыгы боюнча Акаев президент болуп шайланган. Анын талапкерлигине 179 депутат добуш берип, Исановго 62 депутат добуш берген.
ЖМКлар Акаевдин — аалым, профессор, академиктин — президенттик кызматка көрсөтүлүшү ошол учурда Азия үчүн адаттан тыш кадам болгонун жазышкан. [[Файл:Egemen_Archive_Nazarbayev_and_CIS_leaders.jpg|left|thumb|222x222px|Акаев, Нурсултан Назарбаев, Сапармурат Ниязов, Ислам Каримов жана Рахмон Набиев КМШнын жыйынында. 1991-жыл]]1991-жылдын август айында Акаев эмне гана болбосун республика эгемендүүлүк жолу менен кетерин билдирип, ГКЧПга (Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик комитет) каршы чыккан. Аны ички иштер министри Феликс Кулов колдогон. Ошол эле күнү Акаев республикалык МККнын төрагасы [[Жумабек Асанкулов|Жумабек Асанкуловду]] кызматынан бошоткон. Элге кайрылуу жасап, ГКЧПнын аракеттерин конституцияга каршы төңкөрүш катары баалаган. Бир катар ЖМКлар Акаев Борбордук Азия жетекчилеринин ичинен ГКЧПны колдобогон жалгыз жетекчи болгонун белгилешкен. Бир нече күндөн кийин Акаев Коммунистик партиянын ишмердүүлүгүн мыйзам түрүндө чектөө сунушу менен чыккан. Ал ошондой эле Советтерди «партия үчүн көшөгө» катары мүнөздөп, алардан баш тартуу зарылдыгын баса белгилеген&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/article/2021/08/09/akaev Медиозона. Интеллигент из 90‑х. Как жилось в Кыргызстане при Аскаре Акаеве, и почему его время вспоминают с ностальгией]&lt;/ref&gt;.

1991-жылдын август айында Акаев [[Михаил Горбачёв|Горбачев]] сунуштаган СССРдин вице-президенти кызматынан баш тарткан.

1991-жылдын 31-августунда СССР Жогорку Советинин чечими менен Кыргызстан Республикасынын көз карандысыздыгы салтанаттуу түрдө жарыяланган. 12-октябрда түз өткөрүлгөн президенттик шайлоодо Акаев жалгыз талапкер катары 95%дан ашык добуш алып&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/98654_tsifra_dnya_27nbsplet_nazad_vnbspkyirgyizstane_proshli_pervyie_prezidentskie_vyiboryi/ 24KG. Цифра дня. 27 лет назад в Кыргызстане прошли первые президентские выборы]&lt;/ref&gt;, республиканын президенттигине кайра шайланган&lt;ref&gt;[https://ru.archive.kabar.kg/news/iatc-kabar-istoriia-vyborov-prezidenta-kr/ Кабар. История выборов Президента КР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1672985 Акипресс. Все президенты Кыргызстана. Как их выбирали?]&lt;/ref&gt;. 1991-жылдын 21-декабрында [[Алматы|Алма-Атага]] барып, мурдагы союздук республикалардын башка президенттери менен бирге КМШны түзүүгө катышкан, кризистен чыгуу үчүн бир катар эл аралык келишимдерге жана макулдашууларга кол койгон. 1992-жылдын 2-мартында БУУнун башкы штабында Кыргызстанды БУУга мүчөлүккө кабыл алуу добуш берүүсүнө катышкан. БУУнун штаб-квартирасынын жанында Кыргызстандын желегинин көтөрүлүшүнө күбө болгон.

==== Ички саясат ====
1992-жылдын февралында Кыргызстандагы бийлик тутумунда олуттуу өзгөрүүлөр орун алган. Акаев өкмөттү кайра түзүп, аны кайрадан өзү жетектеген. Министрликтер менен ведомстволордун саны эки эсеге кыскарып, республиканын премьер-министри өкмөт төрагасынын орун басары болуп калган. Акаев өкмөттү 1993-жылдын май айына чейин башкарып, андан кийин анын ордун Турсунбек Чыңгышев келген. Бирок 1993-жылдын декабрында эле Чыңгышев жетектеген министрлер кабинети кызматтан кетирилген. Буга парламенттик комиссиянын республикадагы алтынды казып алуу жана сактоо маселелерин изилдеп чыгып, премьер-министрге каршы афера боюнча айып койгону себеп болгон. Парламенттеги 350 депутаттын 190 анын кызматтан кетиши үчүн добуш берген, бирок конституциялык норма боюнча добуштардын үчтөн экиси талап кылынган. Чыңгышев өзүнө коюлган айыптар президентке каршы багытталганын билдирип, мамлекеттик төңкөрүш болорун алдын ала айткан.

Аскар Акаев жетектеген постсоветтик реформалардын жүрүшүндө Кыргызстан өз улуттук валютасын турукташтырып, инфляцияны төмөндөтүп, кыйла чет элдик инвестицияларды тарта алган. 1992-жылдын сентябрында өкмөт бааларды эркин кое берип (либерализация), мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү планын бекиткен.

Ички саясатта Акаев Кыргызстанда «европалык үлгүдөгү демократияны» өнүктүрүүгө жана өлкөнү «Борбор Азиянын Швейцариясына» айландырууга умтуларын билдирген. Ал орус тилдүү жарандардын өлкөдөн көчүп кетишин токтотууга аракет кылып, республиканын маанилүү билим берүү жайларынын бири болгон Кыргыз-Орус Славян университетин ачкан. 1994-жылы өлкөдө жашаган бардык этникалык топтордун кызыкчылыктарынын бирдиктүүлүгүн жарыялаган «Кыргызстан элдеринин ассамблеясы» түзүлгөн. 2001-жылы Конституцияга орус тилине расмий макам берген оңдоолор киргизилген.

1994-жылдын январында Президент Акаевге ишеним көрсөтүү боюнча референдум өтүп, добуш берген жарандардын 96% ашыгы республика башчысын колдогон. ЖМКлар Акаев 1993-жылы жаңы конституция кабыл алынгандан кийин өзүнүн легитимдүүлүгүн бекемдөө үчүн ушул референдумду өткөрүүнү чечкенин белгилешкен. Ошол эле учурда Жогорку Советтин Президиуму парламентке өзүн-өзү таркатууну сунуштаган. Бирок депутаттар мөөнөтүнөн мурда кайра шайлоо өткөрүүдөн баш тартышкан.

1994-жылдын сентябрында оппозиция парламенттин жыйындарына бойкот жарыялаган. Акаев парламентти «өзүн-өзү таратты» деп жарыялап, ошол эле жылдын октябрь айында жаңы шайлоо өткөрүүгө макул болгон. Ошол эле учурда президентке лоялдуу мыйзам чыгаруу органын — Жогорку Кеңешти түзүү үчүн конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүшү керек эле. 1995-жылы шайлоо өткөн. Журналисттер жана түрдүү партиялар менен уюмдардын байкоочулары экинчи турдун жыйынтыгына жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, анын ичинде милиция менен прокуратура таасир эткенин айтып чыгышкан. Арыздар ушунчалык көп болгондуктан, Борбордук шайлоо комиссиясынын аз сандагы штаты аларды карап чыгууга жетишпей калган. Бурмалоо айыптоолоруна жооп катары президенттик администрация коомдук комиссия түзгөн. «Коммерсантъ» басылмасы бул чечимди «коомдук пикирге берилген аргасыз алым» деп атаган.

1995-жылдын 24-декабрында Аскар Акаев кайрадан Кыргызстандын президенти болуп шайланып, ага шайлоочулардын 70% ашыгы добуш берген. Президенттин басма сөз кызматы Борбордук шайлоо комиссиясы расмий жыйынтыкты жарыялай электе эле Акаевдин жеңишин кабарлаган. ЖМКлардын маалыматы боюнча, Акаев 1995-жылдын аягына чейин шайлоого катышууну чечкен, анткени буга чейин анын ыйгарым укуктарын 2001-жылга чейин узартуу идеясы парламенттен өтпөй калган. Кийинчерээк басылмаларда 1996-жылы Кыргызстан аймактагы башка өлкөлөр сыяктуу эле авторитаризм жолуна түшкөнү, бирок бир айырмасы — республикадагы борбордук бийлик дайыма начар болгону белгиленген.

1998-жылдын жазында Жогорку Кеңештин депутаттары «Кыргызстан элдеринин ассамблеясы» коомдук уюмунун сунушу менен Акаевдин президенттик шайлоого катышуу мүмкүнчүлүгү тууралуу суроо көтөрүшкөн жана бул туралуу арызды Конституциялык сотко беришкен. Ошол эле жылдын июль айында Конституциялык сот Акаевдин үчүнчү мөөнөткө талапкер боло аларын ырастаган.

2000-жылы Акаев шайлоочулардын 74,47% добушун алып, кайрадан президент болуп шайланган.

2000-жылдын 22-мартында Акаевдин мурдагы үзөңгүлөшү, оппозициялык «Ар-Намыс» партиясынын лидери [[Феликс Кулов]] кылмышка шыкакчылык, кылмышка көмөктөшүү, кызматтык жасалмалоо жана бийликтен кыянаттык менен пайдалануу айыбы менен камакка алынган. Биринчи сот аны актаган. Бирок 2000-жылдын сентябрында Кыргызстандын Аскердик сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы актоо өкүмүн жокко чыгарып, сот иши кайра кароого жөнөтүлгөн. 2001-жылдын январында Кулов күчөтүлгөн тартиптеги колонияга камалган жана 7 жылга эркинен ажыратылып, генерал-лейтенант наамынан жана мүлкүнөн ажыратылган.

ЖМКлар Куловду президенттин оппозициядагы башкы атаандашы деп атап, анын камалышын Акаевдин шайлоодо утулуп калуу коркунучу менен байланыштырышкан. 2002-жылдын январында Кыргызстандын түштүгүндө талаштуу чек ара аймактарынын 30% Кытайга берүүгө каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышынан улам толкундоолор тутанган. Нааразычылыктын катышуучулары президенттин кызматтан кетишин жана Азимбек Бекназаров менен Феликс Куловду бошотууну талап кылышкан.

2002-жылдын мартында [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районунда]] жергиликтүү тургундар менен милициянын ортосунда кагылышуу болгон. Натыйжада беш адам каза болуп, 90дон ашыгы жаракат алган. Бул окуялар оппозициянын массалык нааразылык толкунун жаратып, 12-майда Кыргызстандын бир нече районунда мөөнөтсүз акция башталган. Кырдаалды жөнгө сала алган жок деп айыпталган премьер-министр [[Бакиев Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]] кызматтан кетирилген.

Оппозиция Акаевдин экономикалык саясатын сындап, ал анын туугандары менен жан-жөкөрлөрүн гана байытып, социалдык карама-каршылыктарды күчөтүп жатканын ырасташкан. 1990-жылдардын ортосунан тарта өлкөдөгү бийликти негизинен президенттин кичи мекени болгон [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Кемин району|Кемин районунан]] чыккандар, ошондой эле сарыбагыш уруусунан чыккан [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] өкүлдөрү ээлеп алышкан. 

Акаевдин башкаруу жылдарында көз карандысыз ЖМКлар мамлекеттик кызматтарды иш жүзүндө сатып алууга болорун белгилешкен. Эксперттердин баасы боюнча, президенттин үй-бүлөсүнүн жана жакындарынын чөнтөгүнө түшкөн паранын көлөмү республиканын ИДП 20% жеткен. Басылмаларда кызматтарды «сатууда» негизги ролду президенттин жубайы Майрам Акаева жана уулу Айдар ойногону жигердүү талкууланган. Ошондой эле Акаевдин күйөө баласы — Казакстандын жараны жана ишкер, президенттин улуу кызы Берметтин күйөөсү Адил Тойгонбаев да эскерилген. ЖМКлар Адил Кыргызстандын экономикасынын негизги тармактарын, анын ичинде алкоголь рыногун көзөмөлдөгөнүн жазышкан.

== Илимий эмгектери ==
* Когерентные оптические вычислительные машины (автордошуп, Ленинград, 1977),
* Оптические методы обработки информации (автордошуп, М., 1983);
* Голографиялык эс тутум (англисче, автордошуп), АКШ, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997);
* Избранные лекции по оптическим компьютерам&quot; (автордошуп), Бишкек, 1996;
* Рельефография (автордошуп), Бишкек, 1996.
* Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000;
* Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004.
* Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления [[инновационный процесс|инновационным процессом]] // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154914/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. М.: [[УРСС]], 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162.
* О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5-69 (В.А. Садовничий менен автордошуп).
*  [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the “Gold Bubble” in April – June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (А.А. Фомин, С.В. Цирель, А.В. Коротаев менен автордошуп).
* [[&quot;Кыргыз мамлекеттүүлүгү жана &quot;Манас&quot; элдик эпосу&quot;]]
* [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting &amp; Social Change 116 (2017): 316–321].

== Жеке жашоосу ==
Жетинин айынын (ноябрь) 10 1944-жылы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылындагы колхозниктин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Улуту боюнча кыргыз (атасы - кыргыз, апасы - Улуу Жузундан чыккан казак, Казакстандын президентинин, Нурсултан Абишевич Назарбаевдин кыйыр тууганы - бабасы боюнча эжеси). Беш биртуугандын ичинде Аскар эң кенжеси болгон. Акаевдин үй-бүлөсү сарыбагыш уруусунан чыгат.

Аскар Акаевдин аялы, Майрам, балалык жана энеликти колдогон, &quot;Мээрим&quot; аттуу, Эл аралык кайыр-садагага арналган фондтун, &quot;SOS - Кыргызстандын бала айылдары&quot; аттуу Эл аралык фондунун, Кыргызстандагы ЮНЕСКО мектеп жана клубтардын Ассоциациянын президенттин орун басары болуп иштеген.

Аскар Акаевдин улуу уулу, Айдар, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин кичүү кызына, Алияга, үйлөнгөн бирок кийин ажырашкан (1999-2001). АКШыдагы Мэпиленд Университетинде окуган. 2005-жылы Жалган куран айынында парламентке шайлоосунда биринчи турунан өттү.

Акаевдин улуу кызы, Бермет, бир канча жыл Швецарияда жашап жүргөн. Ал жакта БУУ (ООН) түзүлүшүндө, Европа үчүн Үнөм (Экономика) комиссиясында, иштеп жүргөн. Акыркы жылдарында апасынын кайрымдуулук акцияларында катышып жүргөн.

Акаевдин кичүү кызы, Саадат, АКШыда университетти бүтүргөн.

Акаевдин кичүү баласы, Илим, 2007-жылы АКШыдгы Жорж Вашингтон атындагы Университетин бүтүрүп, &quot;Каржы&quot; кесиби боюнча бакалавр наамына ээ болду. Окууну бүтүргөндөн кийин Мөскөө калаасына көчтү. Башында &quot;ЕЭС России&quot; Орусыя Акционердик Коомунда иштеп, кийинчерек Лукойл компаниясына өтүп кетти.

== Булактар ==
* У. А. Асанов, А. З. Жуманазарова, Т. Чоротегин. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био- библиографический свод / Ответственный редактор У. А. Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии. 2002. – 544 барак, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
*  http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_politics_askar_akaev_interview/27099393.html#hash=relatedInfoContainer 
 
* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_first_president_askar_akaev_interview/24300966.html 

* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/askar_akaev_exclusive_interview_to_azattyk_on_24-april-2005_part_one/1237779.html &lt;br&gt;
{{Кыргызстандын президенттери}} 
{{Кыргызстандын премьер-министрлери}}
[[Категория:Физиктер‎]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргызстандын президенттери]]
[[Категория:Туулгандар 1944-жылы]]
[[Категория:2005-жыл]]
[[Категория:1990-жыл]]
[[Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎]]
[[Категория:Таажы-2012]]
[[Категория:Академиктер]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:КПСС]]</text>
      <sha1>tm2tfhdw9xwufdp7xsdu3ld1kd0fbpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651620</id>
      <parentid>651616</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44906" sha1="j1yq8wtvx62qjiyjo29pg5ul7bjf229" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:57, 17 август 2026 (UTC)}}
{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы                              = Акаев Аскар Акаевич
|расмий ысымы                       = 
|сүрөтү                             = Askar Akaev MoscowRia 08-2016 (cropped 2).jpg
|туурасы                            = 280px
|өлкө                               = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}

|желек                              = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg
|желек2                             = 
|президент                          = 
|кызматы                            = 1-чи Кыргыз Республикасынын Президенти
|иш баштоо убагы                    = 31-август 1991
|иш аяктоо убагы                    = 11-апрель 2005
|андан мурунку инсан                = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан                = [[Бакиев Курманбек Салиевич]]
|премьер                            = [[Исанов Насирдин Исанович]] &lt;small&gt;(1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Турсунбек Чынгышев]] &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумагулов Апас Жумагулович]] &lt;small&gt;(1993—1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кубанычбек Жумалиев|Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович]] &lt;small&gt;(1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумабек Ибраимов]] &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Амангелди Муралиев]] &lt;small&gt;(1999—2000)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2000—2002)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Николай Танаев|Танаев Николай Тимофеевич]] &lt;small&gt;(2002—2005)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt; 
|вице-президент                     = [[Кузнецов Герман]]&lt;br&gt;(1991—1992)&lt;br&gt;[[Феликс Кулов|Кулов Феликс]]&lt;br&gt;(1992—1993)

|желек_2                            = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
|желек2_2                           = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
|президент_2                        = 
|кызматы_2                          = Кыргыз ССРинин президенти
|иш баштоо убагы_2                  = 27-октябрь 1990
|иш аяктоо убагы_2                  = 31-август 1991
|андан мурунку инсан_2              = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан_2              = ''кызмат жоюлган''
|вице-президент_2                   = [[Исанов Насирдин Исанович]]

|желек_3                            = 
|желек2_3                           = 
|кызматы_3                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти
|иш баштоо убагы_3                  = 1989
|иш аяктоо убагы_3                  = 1990
|президент_3                        = 
|премьер_3                          = 
|заголовок1_3                       = 
|текст1_3                           = 
|андан мурунку инсан_3              = 
|андан кийинки инсан_3              = 

|желек_4                            = 
|желек2_4                           = 
|кызматы_4                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын вице-президенти
|иш баштоо убагы_4                  = 1987
|иш аяктоо убагы_4                  = 1989
|президент_4                        = 
|андан мурунку инсан_4              = 
|андан кийинки инсан_4              = 


|туулган жылы                       = 10.11.1944
|туулган жери                       = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Чүй облусу|Фрунзе облусу]], [[Кемин району]], [[Кызыл-Байрак (Кемин району)|Кызыл-Байрак]] айылы
|каза болгон жылы                   = 
|каза болгон жери                   = 
|мүрзөсүнүн орду                    = 
|атасы                              = Токоев Акай
|апасы                              = Токоева Асел
|уруусу                             = [[сарыбагыш]]
|жубайы                             = Акаева Майрам Дүйшөновна
|балдары                            = '''уулдары:''' Айдар, Илим&lt;br&gt;'''кыздары:'''Бермет, Саадат
|партиясы                           = СССР КП&lt;br&gt;[[Алга, Кыргызстан!]]
|билими                             = Ленинград так механика жана оптика институту
|кесиби                             = инженер-математик
|илимий даражасы                    = физика-математика илимдеринин доктору
|илимий наамы                       = академик
|дини                               = [[атеизм]]
|кол тамгасы                        = Askar Akayev Signature.png
|сыйлыктары                         = {{Ардак Белгиси ордени}} {{Пушкин медалы}} {{I даражадагы Кош Ак Крест ордени}} {{I даражадагы Достык ордени}} {{Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу}}
|ишмердүүлүгү                       = 
|иштеген жайы                       = СССР ИА&lt;br&gt;[[Москва мамлекеттик университети|ММУ]] 

|наамы                              = 
|өтөгөн жылы                        = 
|жарандыгы                          = 
|кызмат өтөгөн жайы                 = 
|башкаруусу                         = 
}}

'''Акаев Аскар Акаевич''' (10-ноябрь 1944-жылы, Чуй облусунун Кемин районундагы [[Кызыл-Байрак, Кемин району|Кызыл-Байрак]] айылы) — кыргыз мамлекеттик жана саясат ишмери, илимпоз. 1990-жылдын 27-октябрынан 1991-жылдын 31-августуна чейин Кыргыз ССРинин президенти. 1991-жылдын 31-августунан 2005-жылдын 11-апрелине чейин Кыргыз Республикасынын президенти&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1013870406#gsc.tab=0 Centrasia. АКАЕВ Аскар Акаевич]&lt;/ref&gt;.

Нью-Йорк Илимий Академиянын мүчөсү (1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин профессору, физика-математика илимдеринин доктору, ядролук физик. 1989-жылдан 1990-жылга чейин Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти. 2006-жылдын май айынан бери Орусия Илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү. Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу (2025).

2005-жылдын 24-мартындагы [[:ru:Тюльпановая_революция|Жоогазын төңкөрүлүшүнөн]] кийин чет өлкөгө чыгып кеткен.

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана илимий жолу ===
1944-жылы Жетинин айынын (ноябрдын) 10унда мурдагы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылында (азыркы Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районунун Кызыл-Байрак айылында) колхозчунун уй бүлөөсүндө туулган. Уруусу — [[сарыбагыш]]&lt;ref&gt;[https://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Stan Radar. Досье политиков и общественных деятелей, живущих в странах Центральной Азии, либо связанных с регионом. Аскар Акаевич Акаев]&lt;/ref&gt;. 

1961-жылы орто мектепти алтын медаль менен аяктаган. Мектептен кийин Фрунземаш автомобиль чогултуу заводунда механик болуп иштей баштаган жана Фрунзе политехникалык институтунун механика факультетине тапшырып, бир жылдан аз убакыт сырттан окуган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80 Лентапедия. Акаев Аскар]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Студенческий_билет_Аскара_Акаева.jpg|left|thumb|Аскар Акаевдин студенттик билети]]
1962-жылы Аскар Акаев Ленинград так механика жана оптика институтуна тапшырып, аны 1967-жылы ЭЭМ боюнча инженер-математик адистиги боюнчан артыкчылык диплому мененаяктаган. Ленинградга орус тили нбилбей келип, окуу аяктаганга чейин орус тилин эң сонун өздөштүргөнү тууралуу маалыматтар бар. 1967–1971-жылдары аспирантурада окуп, 1972-жылы кандидаттык диссертациясын жактаган. 1976-жылы докторантураны бүтүрүп, 1981-жылы Москва инженердик-физикалык институтунда голографиялык системалар боюнча доктордук диссертациясын коргогон.

1972–1988-жылдары Фрунзе политехникалык институтунда ассистенттен кафедра башчысына чейинки жолду өткөн. 

1977-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты болгон. 

1978-жылы (айрым маалыматтарда 1982-жыл) анын демилгеси менен институтта эсептөө техникасы кафедрасы ачылган.

1984-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын академиги болуп шайланып, 1987-жылы анын вице-президенти, ал эми 1989-жылы президенти болуп шайланган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Саясий эмгек жолунун башталышы ===
[[Файл:Visit_of_Askar_Akaiev,_President_of_Kyrgyzstan,_to_the_EC.jpg|thumb|225x225px|1994-жылы Кыргызстандын президенти Аскар Акаевдин Европа Бирлигине болгон сапары]]
1981–1991-жылдары Аскар Акаев СССРдин Коммунистик партиясынын катарында болгон. 

1986-жылы Кыргызстан Коммунисттик партиясынын БК мүчөсү болуп шайланып, Илим жана билим берүү бөлүмүн жетектеген. Кийин Кыргыз ССРинин эл депутаты болуп шайланган.

1989-жылдын мартында Ош облусунун Ноокат округунан СССРдин эл депутаты болуп шайланып, Жогорку Советтин Улуттук кеңешинин жана Экономикалык реформа маселелери боюнча комитетинин мүчөсү болгон.

Акаев СССР Конституциясынын 6-беренесин жокко чыгарууну жактаганы жана жер жана жеке менчик жөнүндө мыйзамды кабыл алууну колдогону менен белгилүү. Экономикалык реформа комитетинде иштеп жүргөндө ал &quot;Элдик депутат&quot; журналын чыгарууга түздөн-түз катышкан. Бул мезгилде Акаев кесиптеш депутаттары Геннадий Бурбулис, Сергей Шахрай жана келечектеги Орусиянын президенти Борис Ельцин, ошондой эле экономисттер Олег Богомолов жана Павел Бунич менен тыгыз байланышта болгон. Ошондой эле академик Андрей Сахаровдун аймактар аралык тобунда иштеген. Акаев Сахаровдун &quot;Европа жана Азия Республикаларынын Биримдиги үчүн Конституция&quot; долбоорун колдогон бир нече депутаттардын бири болгон. 

=== Кыргыз Республикасынын президенти (1990—2000) ===
1989–1990-жылдары Кыргызстан оор күндөрдү баштан өткөргөн. 1989-жылдын май айында кыргыздар Фрунзенин чет жакаларынан жер тилкелерин өз алдынча ээлеп, турак үй куруу үчүн жер талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://mnenie.akipress.org/unews/un_post:17819/ Акипресс. Как в Кыргызстане начинались самозахваты земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.currenttime.tv/a/ussr-kyrgyzstan/32571358.html Настоящее время. Национальные движения в республиках накануне распада СССР. Кыргызстан]&lt;/ref&gt;. 1990-жылдын январь-февраль айларында армян качкындары көчүрүлүп келет деген ушак-айыңдардан улам митингдер тутанган. Ошол эле жылдын жайында Ош облусунда кыргыздар менен өзбектердин ортосунда кагылышуулар болуп, ал армиянын жардамы менен токтотулган. 

1990-жылдын октябрь айында Кыргыз ССРинин Президенти кызматы негизделген, бирок Республиканын Коммунистик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы Абсамат Масалиев менен Кыргыз ССР Министирлер Советинин төрагасы Апас Жумагуловдун ортосундагы бийлик үчүн күрөш президентти шайлоону созуп жиберген. Партиялык съездде конфликтти тынчтык жолу менен жөнгө салуу боюнча сунуштары менен чыгып сүйлөгөн Акаевди көбү компромисстүү саясий фигура катары кабыл ала башташкан. Бир катар ЖМКларда президенттикке жазуучу [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматов]] келиши мүмкүн деген маалыматтар жарыяланган, бирок ал президенттиктен баш тартып, ордуна Акаевдин талапкерлигин сунуштаган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

1990-жылдын 26-августунан 27-августуна караган түнү депутаттар Акаевди Москвадан чакыртышкан. 1990-жылдын 27-октябрында Кыргызстандын Жогорку Советинин кезексиз сессиясында жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгында 12 талапкердин ичинен эң көп добушту Акаев менен Ысык-Көл областтык аткаруу комитетинин төрагасы Насиридин Исанов алышкан. Экинчи турдун жыйынтыгы боюнча Акаев президент болуп шайланган. Анын талапкерлигине 179 депутат добуш берип, Исановго 62 депутат добуш берген.
ЖМКлар Акаевдин — аалым, профессор, академиктин — президенттик кызматка көрсөтүлүшү ошол учурда Азия үчүн адаттан тыш кадам болгонун жазышкан. [[Файл:Egemen_Archive_Nazarbayev_and_CIS_leaders.jpg|left|thumb|222x222px|Акаев, Нурсултан Назарбаев, Сапармурат Ниязов, Ислам Каримов жана Рахмон Набиев КМШнын жыйынында. 1991-жыл]]1991-жылдын август айында Акаев эмне гана болбосун республика эгемендүүлүк жолу менен кетерин билдирип, ГКЧПга (Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик комитет) каршы чыккан. Аны ички иштер министри Феликс Кулов колдогон. Ошол эле күнү Акаев республикалык МККнын төрагасы [[Жумабек Асанкулов|Жумабек Асанкуловду]] кызматынан бошоткон. Элге кайрылуу жасап, ГКЧПнын аракеттерин конституцияга каршы төңкөрүш катары баалаган. Бир катар ЖМКлар Акаев Борбордук Азия жетекчилеринин ичинен ГКЧПны колдобогон жалгыз жетекчи болгонун белгилешкен. Бир нече күндөн кийин Акаев Коммунистик партиянын ишмердүүлүгүн мыйзам түрүндө чектөө сунушу менен чыккан. Ал ошондой эле Советтерди «партия үчүн көшөгө» катары мүнөздөп, алардан баш тартуу зарылдыгын баса белгилеген&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/article/2021/08/09/akaev Медиозона. Интеллигент из 90‑х. Как жилось в Кыргызстане при Аскаре Акаеве, и почему его время вспоминают с ностальгией]&lt;/ref&gt;.

1991-жылдын август айында Акаев [[Михаил Горбачёв|Горбачев]] сунуштаган СССРдин вице-президенти кызматынан баш тарткан.

1991-жылдын 31-августунда СССР Жогорку Советинин чечими менен Кыргызстан Республикасынын көз карандысыздыгы салтанаттуу түрдө жарыяланган. 12-октябрда түз өткөрүлгөн президенттик шайлоодо Акаев жалгыз талапкер катары 95%дан ашык добуш алып&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/98654_tsifra_dnya_27nbsplet_nazad_vnbspkyirgyizstane_proshli_pervyie_prezidentskie_vyiboryi/ 24KG. Цифра дня. 27 лет назад в Кыргызстане прошли первые президентские выборы]&lt;/ref&gt;, республиканын президенттигине кайра шайланган&lt;ref&gt;[https://ru.archive.kabar.kg/news/iatc-kabar-istoriia-vyborov-prezidenta-kr/ Кабар. История выборов Президента КР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1672985 Акипресс. Все президенты Кыргызстана. Как их выбирали?]&lt;/ref&gt;. 1991-жылдын 21-декабрында [[Алматы|Алма-Атага]] барып, мурдагы союздук республикалардын башка президенттери менен бирге КМШны түзүүгө катышкан, кризистен чыгуу үчүн бир катар эл аралык келишимдерге жана макулдашууларга кол койгон. 1992-жылдын 2-мартында БУУнун башкы штабында Кыргызстанды БУУга мүчөлүккө кабыл алуу добуш берүүсүнө катышкан. БУУнун штаб-квартирасынын жанында Кыргызстандын желегинин көтөрүлүшүнө күбө болгон.

==== Ички саясат ====
1992-жылдын февралында Кыргызстандагы бийлик тутумунда олуттуу өзгөрүүлөр орун алган. Акаев өкмөттү кайра түзүп, аны кайрадан өзү жетектеген. Министрликтер менен ведомстволордун саны эки эсеге кыскарып, республиканын премьер-министри өкмөт төрагасынын орун басары болуп калган. Акаев өкмөттү 1993-жылдын май айына чейин башкарып, андан кийин анын ордун Турсунбек Чыңгышев келген. Бирок 1993-жылдын декабрында эле Чыңгышев жетектеген министрлер кабинети кызматтан кетирилген. Буга парламенттик комиссиянын республикадагы алтынды казып алуу жана сактоо маселелерин изилдеп чыгып, премьер-министрге каршы афера боюнча айып койгону себеп болгон. Парламенттеги 350 депутаттын 190 анын кызматтан кетиши үчүн добуш берген, бирок конституциялык норма боюнча добуштардын үчтөн экиси талап кылынган. Чыңгышев өзүнө коюлган айыптар президентке каршы багытталганын билдирип, мамлекеттик төңкөрүш болорун алдын ала айткан.

Аскар Акаев жетектеген постсоветтик реформалардын жүрүшүндө Кыргызстан өз улуттук валютасын турукташтырып, инфляцияны төмөндөтүп, кыйла чет элдик инвестицияларды тарта алган. 1992-жылдын сентябрында өкмөт бааларды эркин кое берип (либерализация), мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү планын бекиткен.

Ички саясатта Акаев Кыргызстанда «европалык үлгүдөгү демократияны» өнүктүрүүгө жана өлкөнү «Борбор Азиянын Швейцариясына» айландырууга умтуларын билдирген. Ал орус тилдүү жарандардын өлкөдөн көчүп кетишин токтотууга аракет кылып, республиканын маанилүү билим берүү жайларынын бири болгон Кыргыз-Орус Славян университетин ачкан. 1994-жылы өлкөдө жашаган бардык этникалык топтордун кызыкчылыктарынын бирдиктүүлүгүн жарыялаган «Кыргызстан элдеринин ассамблеясы» түзүлгөн. 2001-жылы Конституцияга орус тилине расмий макам берген оңдоолор киргизилген.

1994-жылдын январында Президент Акаевге ишеним көрсөтүү боюнча референдум өтүп, добуш берген жарандардын 96% ашыгы республика башчысын колдогон. ЖМКлар Акаев 1993-жылы жаңы конституция кабыл алынгандан кийин өзүнүн легитимдүүлүгүн бекемдөө үчүн ушул референдумду өткөрүүнү чечкенин белгилешкен. Ошол эле учурда Жогорку Советтин Президиуму парламентке өзүн-өзү таркатууну сунуштаган. Бирок депутаттар мөөнөтүнөн мурда кайра шайлоо өткөрүүдөн баш тартышкан.

1994-жылдын сентябрында оппозиция парламенттин жыйындарына бойкот жарыялаган. Акаев парламентти «өзүн-өзү таратты» деп жарыялап, ошол эле жылдын октябрь айында жаңы шайлоо өткөрүүгө макул болгон. Ошол эле учурда президентке лоялдуу мыйзам чыгаруу органын — Жогорку Кеңешти түзүү үчүн конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүшү керек эле. 1995-жылы шайлоо өткөн. Журналисттер жана түрдүү партиялар менен уюмдардын байкоочулары экинчи турдун жыйынтыгына жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, анын ичинде милиция менен прокуратура таасир эткенин айтып чыгышкан. Арыздар ушунчалык көп болгондуктан, Борбордук шайлоо комиссиясынын аз сандагы штаты аларды карап чыгууга жетишпей калган. Бурмалоо айыптоолоруна жооп катары президенттик администрация коомдук комиссия түзгөн. «Коммерсантъ» басылмасы бул чечимди «коомдук пикирге берилген аргасыз алым» деп атаган.

1995-жылдын 24-декабрында Аскар Акаев кайрадан Кыргызстандын президенти болуп шайланып, ага шайлоочулардын 70% ашыгы добуш берген. Президенттин басма сөз кызматы Борбордук шайлоо комиссиясы расмий жыйынтыкты жарыялай электе эле Акаевдин жеңишин кабарлаган. ЖМКлардын маалыматы боюнча, Акаев 1995-жылдын аягына чейин шайлоого катышууну чечкен, анткени буга чейин анын ыйгарым укуктарын 2001-жылга чейин узартуу идеясы парламенттен өтпөй калган. Кийинчерээк басылмаларда 1996-жылы Кыргызстан аймактагы башка өлкөлөр сыяктуу эле авторитаризм жолуна түшкөнү, бирок бир айырмасы — республикадагы борбордук бийлик дайыма начар болгону белгиленген.

1998-жылдын жазында Жогорку Кеңештин депутаттары «Кыргызстан элдеринин ассамблеясы» коомдук уюмунун сунушу менен Акаевдин президенттик шайлоого катышуу мүмкүнчүлүгү тууралуу суроо көтөрүшкөн жана бул туралуу арызды Конституциялык сотко беришкен. Ошол эле жылдын июль айында Конституциялык сот Акаевдин үчүнчү мөөнөткө талапкер боло аларын ырастаган.

2000-жылы Акаев шайлоочулардын 74,47% добушун алып, кайрадан президент болуп шайланган.

2000-жылдын 22-мартында Акаевдин мурдагы үзөңгүлөшү, оппозициялык «Ар-Намыс» партиясынын лидери [[Феликс Кулов]] кылмышка шыкакчылык, кылмышка көмөктөшүү, кызматтык жасалмалоо жана бийликтен кыянаттык менен пайдалануу айыбы менен камакка алынган. Биринчи сот аны актаган. Бирок 2000-жылдын сентябрында Кыргызстандын Аскердик сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы актоо өкүмүн жокко чыгарып, сот иши кайра кароого жөнөтүлгөн. 2001-жылдын январында Кулов күчөтүлгөн тартиптеги колонияга камалган жана 7 жылга эркинен ажыратылып, генерал-лейтенант наамынан жана мүлкүнөн ажыратылган.

ЖМКлар Куловду президенттин оппозициядагы башкы атаандашы деп атап, анын камалышын Акаевдин шайлоодо утулуп калуу коркунучу менен байланыштырышкан. 2002-жылдын январында Кыргызстандын түштүгүндө талаштуу чек ара аймактарынын 30% Кытайга берүүгө каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышынан улам толкундоолор тутанган. Нааразычылыктын катышуучулары президенттин кызматтан кетишин жана Азимбек Бекназаров менен Феликс Куловду бошотууну талап кылышкан.

2002-жылдын мартында [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районунда]] жергиликтүү тургундар менен милициянын ортосунда кагылышуу болгон. Натыйжада беш адам каза болуп, 90дон ашыгы жаракат алган. Бул окуялар оппозициянын массалык нааразылык толкунун жаратып, 12-майда Кыргызстандын бир нече районунда мөөнөтсүз акция башталган. Кырдаалды жөнгө сала алган жок деп айыпталган премьер-министр [[Бакиев Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]] кызматтан кетирилген.

Оппозиция Акаевдин экономикалык саясатын сындап, ал анын туугандары менен жан-жөкөрлөрүн гана байытып, социалдык карама-каршылыктарды күчөтүп жатканын ырасташкан. 1990-жылдардын ортосунан тарта өлкөдөгү бийликти негизинен президенттин кичи мекени болгон [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Кемин району|Кемин районунан]] чыккандар, ошондой эле сарыбагыш уруусунан чыккан [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] өкүлдөрү ээлеп алышкан. 

Акаевдин башкаруу жылдарында көз карандысыз ЖМКлар мамлекеттик кызматтарды иш жүзүндө сатып алууга болорун белгилешкен. Эксперттердин баасы боюнча, президенттин үй-бүлөсүнүн жана жакындарынын чөнтөгүнө түшкөн паранын көлөмү республиканын ИДП 20% жеткен. Басылмаларда кызматтарды «сатууда» негизги ролду президенттин жубайы Майрам Акаева жана уулу Айдар ойногону жигердүү талкууланган. Ошондой эле Акаевдин күйөө баласы — Казакстандын жараны жана ишкер, президенттин улуу кызы Берметтин күйөөсү Адил Тойгонбаев да эскерилген. ЖМКлар Адил Кыргызстандын экономикасынын негизги тармактарын, анын ичинде алкоголь рыногун көзөмөлдөгөнүн жазышкан.

==== Тышкы саясат ====
Тышкы саясатта Акаев мамлекеттер жана аймактар ортосунда өнөктөштүк мамилелерди өнүктүрүүнү колдогон. 1993-жылы Кыргызстан рубль зонасынан чыкса, ал эми 1998-жылы [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] (ДСТ) мүчө болгон [[Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги|КМШдагы]] биринчи өлкө болгон.

Акаев ошондой эле Улуу Жибек жолун кайра жаратуу сунушу жана Борбор Азияда ядролук куралдан эркин аймак түзүү идеясын колдогону менен белгилүү. Орусия менен жакшы мамилени сактоого умтулуу менен бирге, ал терроризмге каршы глобалдык күрөштүн алкагында өлкө аймагына [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] аскердик базасын жайгаштырууга уруксат берген. ЖМКлардын маалыматы боюнча, 2004-жылы Акаев өзүнүн күйөө баласы Манастагы америкалык аскер базасына күйүүчү май жеткирүүгө катыштыгы бар экенин моюнга алган. 2006-жылдын ноябрында президенттин күйөө баласына жана уулуна таандык «Aalam Services» жана «Manas International» компаниялары америкалык аскерлерге күйүүчү май жеткирүү боюнча субподряддар үчүн 120 миллион доллар алышканы белгилүү болгон.

1993-жылдын май айында Акаев Санкт-Петербургдун мэри Анатолий Собчак тарабынан шаардын мааракесине чакырылган. Ал жакта орус мамлекетинин болочок президенти [[Владимир Путин]] менен таанышкан. 1993-жылдын июнь айында ЖМКлар Акаевге нааразы болгон оппозиция биринчи жолу Кыргызстандын президентин мөөнөтүнөн мурда шайлоону талап кылганын жазып чыгышкан.

1993-жылдын октябрь айында РФ Президенти Борис Ельцин менен РФ Жогорку Советинин ортосундагы конфликт учурунда Акаев Орусиянын президентин колдогон.

== Илимий эмгектери ==
* Когерентные оптические вычислительные машины (автордошуп, Ленинград, 1977),
* Оптические методы обработки информации (автордошуп, М., 1983);
* Голографиялык эс тутум (англисче, автордошуп), АКШ, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997);
* Избранные лекции по оптическим компьютерам&quot; (автордошуп), Бишкек, 1996;
* Рельефография (автордошуп), Бишкек, 1996.
* Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000;
* Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004.
* Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления [[инновационный процесс|инновационным процессом]] // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154914/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. М.: [[УРСС]], 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162.
* О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5-69 (В.А. Садовничий менен автордошуп).
*  [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the “Gold Bubble” in April – June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (А.А. Фомин, С.В. Цирель, А.В. Коротаев менен автордошуп).
* [[&quot;Кыргыз мамлекеттүүлүгү жана &quot;Манас&quot; элдик эпосу&quot;]]
* [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting &amp; Social Change 116 (2017): 316–321].

== Жеке жашоосу ==
Жетинин айынын (ноябрь) 10 1944-жылы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылындагы колхозниктин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Улуту боюнча кыргыз (атасы - кыргыз, апасы - Улуу Жузундан чыккан казак, Казакстандын президентинин, Нурсултан Абишевич Назарбаевдин кыйыр тууганы - бабасы боюнча эжеси). Беш биртуугандын ичинде Аскар эң кенжеси болгон. Акаевдин үй-бүлөсү сарыбагыш уруусунан чыгат.

Аскар Акаевдин аялы, Майрам, балалык жана энеликти колдогон, &quot;Мээрим&quot; аттуу, Эл аралык кайыр-садагага арналган фондтун, &quot;SOS - Кыргызстандын бала айылдары&quot; аттуу Эл аралык фондунун, Кыргызстандагы ЮНЕСКО мектеп жана клубтардын Ассоциациянын президенттин орун басары болуп иштеген.

Аскар Акаевдин улуу уулу, Айдар, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин кичүү кызына, Алияга, үйлөнгөн бирок кийин ажырашкан (1999-2001). АКШыдагы Мэпиленд Университетинде окуган. 2005-жылы Жалган куран айынында парламентке шайлоосунда биринчи турунан өттү.

Акаевдин улуу кызы, Бермет, бир канча жыл Швецарияда жашап жүргөн. Ал жакта БУУ (ООН) түзүлүшүндө, Европа үчүн Үнөм (Экономика) комиссиясында, иштеп жүргөн. Акыркы жылдарында апасынын кайрымдуулук акцияларында катышып жүргөн.

Акаевдин кичүү кызы, Саадат, АКШыда университетти бүтүргөн.

Акаевдин кичүү баласы, Илим, 2007-жылы АКШыдгы Жорж Вашингтон атындагы Университетин бүтүрүп, &quot;Каржы&quot; кесиби боюнча бакалавр наамына ээ болду. Окууну бүтүргөндөн кийин Мөскөө калаасына көчтү. Башында &quot;ЕЭС России&quot; Орусыя Акционердик Коомунда иштеп, кийинчерек Лукойл компаниясына өтүп кетти.

== Булактар ==
* У. А. Асанов, А. З. Жуманазарова, Т. Чоротегин. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био- библиографический свод / Ответственный редактор У. А. Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии. 2002. – 544 барак, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
*  http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_politics_askar_akaev_interview/27099393.html#hash=relatedInfoContainer 
 
* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_first_president_askar_akaev_interview/24300966.html 

* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/askar_akaev_exclusive_interview_to_azattyk_on_24-april-2005_part_one/1237779.html &lt;br&gt;
{{Кыргызстандын президенттери}} 
{{Кыргызстандын премьер-министрлери}}
[[Категория:Физиктер‎]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргызстандын президенттери]]
[[Категория:Туулгандар 1944-жылы]]
[[Категория:2005-жыл]]
[[Категория:1990-жыл]]
[[Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎]]
[[Категория:Таажы-2012]]
[[Категория:Академиктер]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:КПСС]]</text>
      <sha1>j1yq8wtvx62qjiyjo29pg5ul7bjf229</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651621</id>
      <parentid>651620</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47259" sha1="bit9i4qhoalflowhr4uxnd000s1tkft" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы                              = Акаев Аскар Акаевич
|расмий ысымы                       = 
|сүрөтү                             = Askar Akaev MoscowRia 08-2016 (cropped 2).jpg
|туурасы                            = 280px
|өлкө                               = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}

|желек                              = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg
|желек2                             = 
|президент                          = 
|кызматы                            = 1-чи Кыргыз Республикасынын Президенти
|иш баштоо убагы                    = 31-август 1991
|иш аяктоо убагы                    = 11-апрель 2005
|андан мурунку инсан                = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан                = [[Бакиев Курманбек Салиевич]]
|премьер                            = [[Исанов Насирдин Исанович]] &lt;small&gt;(1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Турсунбек Чынгышев]] &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумагулов Апас Жумагулович]] &lt;small&gt;(1993—1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кубанычбек Жумалиев|Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович]] &lt;small&gt;(1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумабек Ибраимов]] &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Амангелди Муралиев]] &lt;small&gt;(1999—2000)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2000—2002)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Николай Танаев|Танаев Николай Тимофеевич]] &lt;small&gt;(2002—2005)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt; 
|вице-президент                     = [[Кузнецов Герман]]&lt;br&gt;(1991—1992)&lt;br&gt;[[Феликс Кулов|Кулов Феликс]]&lt;br&gt;(1992—1993)

|желек_2                            = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
|желек2_2                           = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
|президент_2                        = 
|кызматы_2                          = Кыргыз ССРинин президенти
|иш баштоо убагы_2                  = 27-октябрь 1990
|иш аяктоо убагы_2                  = 31-август 1991
|андан мурунку инсан_2              = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан_2              = ''кызмат жоюлган''
|вице-президент_2                   = [[Исанов Насирдин Исанович]]

|желек_3                            = 
|желек2_3                           = 
|кызматы_3                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти
|иш баштоо убагы_3                  = 1989
|иш аяктоо убагы_3                  = 1990
|президент_3                        = 
|премьер_3                          = 
|заголовок1_3                       = 
|текст1_3                           = 
|андан мурунку инсан_3              = 
|андан кийинки инсан_3              = 

|желек_4                            = 
|желек2_4                           = 
|кызматы_4                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын вице-президенти
|иш баштоо убагы_4                  = 1987
|иш аяктоо убагы_4                  = 1989
|президент_4                        = 
|андан мурунку инсан_4              = 
|андан кийинки инсан_4              = 


|туулган жылы                       = 10.11.1944
|туулган жери                       = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Чүй облусу|Фрунзе облусу]], [[Кемин району]], [[Кызыл-Байрак (Кемин району)|Кызыл-Байрак]] айылы
|каза болгон жылы                   = 
|каза болгон жери                   = 
|мүрзөсүнүн орду                    = 
|атасы                              = Токоев Акай
|апасы                              = Токоева Асел
|уруусу                             = [[сарыбагыш]]
|жубайы                             = Акаева Майрам Дүйшөновна
|балдары                            = '''уулдары:''' Айдар, Илим&lt;br&gt;'''кыздары:'''Бермет, Саадат
|партиясы                           = СССР КП&lt;br&gt;[[Алга, Кыргызстан!]]
|билими                             = Ленинград так механика жана оптика институту
|кесиби                             = инженер-математик
|илимий даражасы                    = физика-математика илимдеринин доктору
|илимий наамы                       = академик
|дини                               = [[атеизм]]
|кол тамгасы                        = Askar Akayev Signature.png
|сыйлыктары                         = {{Ардак Белгиси ордени}} {{Пушкин медалы}} {{I даражадагы Кош Ак Крест ордени}} {{I даражадагы Достык ордени}} {{Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу}}
|ишмердүүлүгү                       = 
|иштеген жайы                       = СССР ИА&lt;br&gt;[[Москва мамлекеттик университети|ММУ]] 

|наамы                              = 
|өтөгөн жылы                        = 
|жарандыгы                          = 
|кызмат өтөгөн жайы                 = 
|башкаруусу                         = 
}}

'''Акаев Аскар Акаевич''' (10-ноябрь 1944-жылы, Чуй облусунун Кемин районундагы [[Кызыл-Байрак, Кемин району|Кызыл-Байрак]] айылы) — кыргыз мамлекеттик жана саясат ишмери, илимпоз. 1990-жылдын 27-октябрынан 1991-жылдын 31-августуна чейин Кыргыз ССРинин президенти. 1991-жылдын 31-августунан 2005-жылдын 11-апрелине чейин Кыргыз Республикасынын президенти&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1013870406#gsc.tab=0 Centrasia. АКАЕВ Аскар Акаевич]&lt;/ref&gt;.

Нью-Йорк Илимий Академиянын мүчөсү (1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин профессору, физика-математика илимдеринин доктору, ядролук физик. 1989-жылдан 1990-жылга чейин Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти. 2006-жылдын май айынан бери Орусия Илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү. Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу (2025).

2005-жылдын 24-мартындагы [[:ru:Тюльпановая_революция|Жоогазын төңкөрүлүшүнөн]] кийин чет өлкөгө чыгып кеткен.

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана илимий жолу ===
1944-жылы Жетинин айынын (ноябрдын) 10унда мурдагы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылында (азыркы Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районунун Кызыл-Байрак айылында) колхозчунун уй бүлөөсүндө туулган. Уруусу — [[сарыбагыш]]&lt;ref&gt;[https://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Stan Radar. Досье политиков и общественных деятелей, живущих в странах Центральной Азии, либо связанных с регионом. Аскар Акаевич Акаев]&lt;/ref&gt;. 

1961-жылы орто мектепти алтын медаль менен аяктаган. Мектептен кийин Фрунземаш автомобиль чогултуу заводунда механик болуп иштей баштаган жана Фрунзе политехникалык институтунун механика факультетине тапшырып, бир жылдан аз убакыт сырттан окуган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80 Лентапедия. Акаев Аскар]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Студенческий_билет_Аскара_Акаева.jpg|left|thumb|Аскар Акаевдин студенттик билети]]
1962-жылы Аскар Акаев Ленинград так механика жана оптика институтуна тапшырып, аны 1967-жылы ЭЭМ боюнча инженер-математик адистиги боюнчан артыкчылык диплому мененаяктаган. Ленинградга орус тили нбилбей келип, окуу аяктаганга чейин орус тилин эң сонун өздөштүргөнү тууралуу маалыматтар бар. 1967–1971-жылдары аспирантурада окуп, 1972-жылы кандидаттык диссертациясын жактаган. 1976-жылы докторантураны бүтүрүп, 1981-жылы Москва инженердик-физикалык институтунда голографиялык системалар боюнча доктордук диссертациясын коргогон.

1972–1988-жылдары Фрунзе политехникалык институтунда ассистенттен кафедра башчысына чейинки жолду өткөн. 

1977-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты болгон. 

1978-жылы (айрым маалыматтарда 1982-жыл) анын демилгеси менен институтта эсептөө техникасы кафедрасы ачылган.

1984-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын академиги болуп шайланып, 1987-жылы анын вице-президенти, ал эми 1989-жылы президенти болуп шайланган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Саясий эмгек жолунун башталышы ===
[[Файл:Visit_of_Askar_Akaiev,_President_of_Kyrgyzstan,_to_the_EC.jpg|thumb|225x225px|1994-жылы Кыргызстандын президенти Аскар Акаевдин Европа Бирлигине болгон сапары]]
1981–1991-жылдары Аскар Акаев СССРдин Коммунистик партиясынын катарында болгон. 

1986-жылы Кыргызстан Коммунисттик партиясынын БК мүчөсү болуп шайланып, Илим жана билим берүү бөлүмүн жетектеген. Кийин Кыргыз ССРинин эл депутаты болуп шайланган.

1989-жылдын мартында Ош облусунун Ноокат округунан СССРдин эл депутаты болуп шайланып, Жогорку Советтин Улуттук кеңешинин жана Экономикалык реформа маселелери боюнча комитетинин мүчөсү болгон.

Акаев СССР Конституциясынын 6-беренесин жокко чыгарууну жактаганы жана жер жана жеке менчик жөнүндө мыйзамды кабыл алууну колдогону менен белгилүү. Экономикалык реформа комитетинде иштеп жүргөндө ал &quot;Элдик депутат&quot; журналын чыгарууга түздөн-түз катышкан. Бул мезгилде Акаев кесиптеш депутаттары Геннадий Бурбулис, Сергей Шахрай жана келечектеги Орусиянын президенти Борис Ельцин, ошондой эле экономисттер Олег Богомолов жана Павел Бунич менен тыгыз байланышта болгон. Ошондой эле академик Андрей Сахаровдун аймактар аралык тобунда иштеген. Акаев Сахаровдун &quot;Европа жана Азия Республикаларынын Биримдиги үчүн Конституция&quot; долбоорун колдогон бир нече депутаттардын бири болгон. 

=== Кыргыз Республикасынын президенти (1990—2000) ===
1989–1990-жылдары Кыргызстан оор күндөрдү баштан өткөргөн. 1989-жылдын май айында кыргыздар Фрунзенин чет жакаларынан жер тилкелерин өз алдынча ээлеп, турак үй куруу үчүн жер талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://mnenie.akipress.org/unews/un_post:17819/ Акипресс. Как в Кыргызстане начинались самозахваты земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.currenttime.tv/a/ussr-kyrgyzstan/32571358.html Настоящее время. Национальные движения в республиках накануне распада СССР. Кыргызстан]&lt;/ref&gt;. 1990-жылдын январь-февраль айларында армян качкындары көчүрүлүп келет деген ушак-айыңдардан улам митингдер тутанган. Ошол эле жылдын жайында Ош облусунда кыргыздар менен өзбектердин ортосунда кагылышуулар болуп, ал армиянын жардамы менен токтотулган. 

1990-жылдын октябрь айында Кыргыз ССРинин Президенти кызматы негизделген, бирок Республиканын Коммунистик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы Абсамат Масалиев менен Кыргыз ССР Министирлер Советинин төрагасы Апас Жумагуловдун ортосундагы бийлик үчүн күрөш президентти шайлоону созуп жиберген. Партиялык съездде конфликтти тынчтык жолу менен жөнгө салуу боюнча сунуштары менен чыгып сүйлөгөн Акаевди көбү компромисстүү саясий фигура катары кабыл ала башташкан. Бир катар ЖМКларда президенттикке жазуучу [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматов]] келиши мүмкүн деген маалыматтар жарыяланган, бирок ал президенттиктен баш тартып, ордуна Акаевдин талапкерлигин сунуштаган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

1990-жылдын 26-августунан 27-августуна караган түнү депутаттар Акаевди Москвадан чакыртышкан. 1990-жылдын 27-октябрында Кыргызстандын Жогорку Советинин кезексиз сессиясында жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгында 12 талапкердин ичинен эң көп добушту Акаев менен Ысык-Көл областтык аткаруу комитетинин төрагасы Насиридин Исанов алышкан. Экинчи турдун жыйынтыгы боюнча Акаев президент болуп шайланган. Анын талапкерлигине 179 депутат добуш берип, Исановго 62 депутат добуш берген.
ЖМКлар Акаевдин — аалым, профессор, академиктин — президенттик кызматка көрсөтүлүшү ошол учурда Азия үчүн адаттан тыш кадам болгонун жазышкан. [[Файл:Egemen_Archive_Nazarbayev_and_CIS_leaders.jpg|left|thumb|222x222px|Акаев, Нурсултан Назарбаев, Сапармурат Ниязов, Ислам Каримов жана Рахмон Набиев КМШнын жыйынында. 1991-жыл]]1991-жылдын август айында Акаев эмне гана болбосун республика эгемендүүлүк жолу менен кетерин билдирип, ГКЧПга (Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик комитет) каршы чыккан. Аны ички иштер министри Феликс Кулов колдогон. Ошол эле күнү Акаев республикалык МККнын төрагасы [[Жумабек Асанкулов|Жумабек Асанкуловду]] кызматынан бошоткон. Элге кайрылуу жасап, ГКЧПнын аракеттерин конституцияга каршы төңкөрүш катары баалаган. Бир катар ЖМКлар Акаев Борбордук Азия жетекчилеринин ичинен ГКЧПны колдобогон жалгыз жетекчи болгонун белгилешкен. Бир нече күндөн кийин Акаев Коммунистик партиянын ишмердүүлүгүн мыйзам түрүндө чектөө сунушу менен чыккан. Ал ошондой эле Советтерди &quot;партия үчүн көшөгө&quot; катары мүнөздөп, алардан баш тартуу зарылдыгын баса белгилеген&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/article/2021/08/09/akaev Медиозона. Интеллигент из 90‑х. Как жилось в Кыргызстане при Аскаре Акаеве, и почему его время вспоминают с ностальгией]&lt;/ref&gt;.

1991-жылдын август айында Акаев [[Михаил Горбачёв|Горбачев]] сунуштаган СССРдин вице-президенти кызматынан баш тарткан.

1991-жылдын 31-августунда СССР Жогорку Советинин чечими менен Кыргызстан Республикасынын көз карандысыздыгы салтанаттуу түрдө жарыяланган. 12-октябрда түз өткөрүлгөн президенттик шайлоодо Акаев жалгыз талапкер катары 95%дан ашык добуш алып&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/98654_tsifra_dnya_27nbsplet_nazad_vnbspkyirgyizstane_proshli_pervyie_prezidentskie_vyiboryi/ 24KG. Цифра дня. 27 лет назад в Кыргызстане прошли первые президентские выборы]&lt;/ref&gt;, республиканын президенттигине кайра шайланган&lt;ref&gt;[https://ru.archive.kabar.kg/news/iatc-kabar-istoriia-vyborov-prezidenta-kr/ Кабар. История выборов Президента КР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1672985 Акипресс. Все президенты Кыргызстана. Как их выбирали?]&lt;/ref&gt;. 1991-жылдын 21-декабрында [[Алматы|Алма-Атага]] барып, мурдагы союздук республикалардын башка президенттери менен бирге КМШны түзүүгө катышкан, кризистен чыгуу үчүн бир катар эл аралык келишимдерге жана макулдашууларга кол койгон. 1992-жылдын 2-мартында БУУнун башкы штабында Кыргызстанды БУУга мүчөлүккө кабыл алуу добуш берүүсүнө катышкан. БУУнун штаб-квартирасынын жанында Кыргызстандын желегинин көтөрүлүшүнө күбө болгон.

==== Ички саясат ====
1992-жылдын февралында Кыргызстандагы бийлик тутумунда олуттуу өзгөрүүлөр орун алган. Акаев өкмөттү кайра түзүп, аны кайрадан өзү жетектеген. Министрликтер менен ведомстволордун саны эки эсеге кыскарып, республиканын премьер-министри өкмөт төрагасынын орун басары болуп калган. Акаев өкмөттү 1993-жылдын май айына чейин башкарып, андан кийин анын ордун Турсунбек Чыңгышев келген. Бирок 1993-жылдын декабрында эле Чыңгышев жетектеген министрлер кабинети кызматтан кетирилген. Буга парламенттик комиссиянын республикадагы алтынды казып алуу жана сактоо маселелерин изилдеп чыгып, премьер-министрге каршы афера боюнча айып койгону себеп болгон. Парламенттеги 350 депутаттын 190 анын кызматтан кетиши үчүн добуш берген, бирок конституциялык норма боюнча добуштардын үчтөн экиси талап кылынган. Чыңгышев өзүнө коюлган айыптар президентке каршы багытталганын билдирип, мамлекеттик төңкөрүш болорун алдын ала айткан.

Аскар Акаев жетектеген постсоветтик реформалардын жүрүшүндө Кыргызстан өз улуттук валютасын турукташтырып, инфляцияны төмөндөтүп, кыйла чет элдик инвестицияларды тарта алган. 1992-жылдын сентябрында өкмөт бааларды эркин кое берип (либерализация), мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү планын бекиткен.

Ички саясатта Акаев Кыргызстанда &quot;европалык үлгүдөгү демократияны&quot; өнүктүрүүгө жана өлкөнү &quot;Борбор Азиянын Швейцариясына&quot; айландырууга умтуларын билдирген. Ал орус тилдүү жарандардын өлкөдөн көчүп кетишин токтотууга аракет кылып, республиканын маанилүү билим берүү жайларынын бири болгон Кыргыз-Орус Славян университетин ачкан. 1994-жылы өлкөдө жашаган бардык этникалык топтордун кызыкчылыктарынын бирдиктүүлүгүн жарыялаган &quot;Кыргызстан элдеринин ассамблеясы&quot; түзүлгөн&lt;ref&gt;[https://assembly.kg/page/istoriya-assamblei# Кыргызстан элдеринин ассамблеясы. Тарыхы]&lt;/ref&gt;. 2001-жылы Конституцияга орус тилине расмий макам берген оңдоолор киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-899/edition/283878/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ЗАКОН КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ О внесении изменений в статью 5 Конституции Кыргызской Республики]&lt;/ref&gt;.

1994-жылдын январында Президент Акаевге ишеним көрсөтүү боюнча референдум өтүп, добуш берген жарандардын 96% ашыгы республика башчысын колдогон. ЖМКлар Акаев 1993-жылы жаңы конституция кабыл алынгандан кийин өзүнүн легитимдүүлүгүн бекемдөө үчүн ушул референдумду өткөрүүнү чечкенин белгилешкен. Ошол эле учурда Жогорку Советтин Президиуму парламентке өзүн-өзү таркатууну сунуштаган. Бирок депутаттар мөөнөтүнөн мурда кайра шайлоо өткөрүүдөн баш тартышкан.

1994-жылдын сентябрында оппозиция парламенттин жыйындарына бойкот жарыялаган. Акаев парламентти &quot;өзүн-өзү таратты&quot; деп жарыялап, ошол эле жылдын октябрь айында жаңы шайлоо өткөрүүгө макул болгон. Ошол эле учурда президентке лоялдуу мыйзам чыгаруу органын — Жогорку Кеңешти түзүү үчүн конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүшү керек эле. 1995-жылы шайлоо өткөн. Журналисттер жана түрдүү партиялар менен уюмдардын байкоочулары экинчи турдун жыйынтыгына жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, анын ичинде милиция менен прокуратура таасир эткенин айтып чыгышкан. Арыздар ушунчалык көп болгондуктан, Борбордук шайлоо комиссиясынын аз сандагы штаты аларды карап чыгууга жетишпей калган. Бурмалоо айыптоолоруна жооп катары президенттик администрация коомдук комиссия түзгөн. &quot;Коммерсантъ&quot; басылмасы бул чечимди &quot;коомдук пикирге берилген аргасыз алым&quot; деп атаган.

1995-жылдын 24-декабрында Аскар Акаев кайрадан Кыргызстандын президенти болуп шайланып, ага шайлоочулардын 70% ашыгы добуш берген. Президенттин басма сөз кызматы Борбордук шайлоо комиссиясы расмий жыйынтыкты жарыялай электе эле Акаевдин жеңишин кабарлаган. ЖМКлардын маалыматы боюнча, Акаев 1995-жылдын аягына чейин шайлоого катышууну чечкен, анткени буга чейин анын ыйгарым укуктарын 2001-жылга чейин узартуу идеясы парламенттен өтпөй калган. Кийинчерээк басылмаларда 1996-жылы Кыргызстан аймактагы башка өлкөлөр сыяктуу эле авторитаризм жолуна түшкөнү, бирок бир айырмасы — республикадагы борбордук бийлик дайыма начар болгону белгиленген.

1998-жылдын жазында Жогорку Кеңештин депутаттары &quot;Кыргызстан элдеринин ассамблеясы&quot; коомдук уюмунун сунушу менен Акаевдин президенттик шайлоого катышуу мүмкүнчүлүгү тууралуу суроо көтөрүшкөн жана бул туралуу арызды Конституциялык сотко беришкен. Ошол эле жылдын июль айында Конституциялык сот Акаевдин үчүнчү мөөнөткө талапкер боло аларын ырастаган.

2000-жылы Акаев шайлоочулардын 74,47% добушун алып, кайрадан президент болуп шайланган.

2000-жылдын 22-мартында Акаевдин мурдагы үзөңгүлөшү, оппозициялык &quot;Ар-Намыс&quot; партиясынын лидери [[Феликс Кулов]] кылмышка шыкакчылык, кылмышка көмөктөшүү, кызматтык жасалмалоо жана бийликтен кыянаттык менен пайдалануу айыбы менен камакка алынган. Биринчи Бишкек соту 2000-жылдын 7-августунда аны актаган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://hrlibrary.umn.edu/russian/hrcommittee/Rview1369sess99.html Сообщение № 1369/2005, Феликс Кулов против Кыргызстана, CCPR/C/99/D/1369/2005, 19 августа 2010 г.]&lt;/ref&gt;. Бирок 2000-жылдын сентябрында Кыргызстандын Аскердик сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы актоо өкүмүн жокко чыгарып, сот иши кайра кароого жөнөтүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 2001-жылдын январында Кулов күчөтүлгөн тартиптеги колонияга камалган жана 7 жылга эркинен ажыратылып, генерал-лейтенант наамынан жана мүлкүнөн ажыратылган&lt;ref&gt;[https://www.azattyk.org/a/1202404.html Азаттык үналгысы. АКЦИИ ПРОТЕСТА В ПОДДЕРЖКУ ФЕЛИКСА КУЛОВА ПРОДОЛЖАЮТСЯ]&lt;/ref&gt;.

ЖМКлар Куловду президенттин оппозициядагы башкы атаандашы деп атап, анын камалышын Акаевдин шайлоодо утулуп калуу коркунучу менен байланыштырышкан. 2002-жылдын январында Кыргызстандын түштүгүндө талаштуу чек ара аймактарынын 30% Кытайга берүүгө каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышынан улам толкундоолор тутанган. Нааразычылыктын катышуучулары президенттин кызматтан кетишин жана Азимбек Бекназаров менен Феликс Куловду бошотууну талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/366296_aksyi_mart_2002goda_rasstrel_protesta_kotoryiy_izmenil_politicheskuyu_istoriyu_/ 24.kg. Аксы, март 2002 года: расстрел протеста, который изменил политическую историю]&lt;/ref&gt;.

2002-жылдын мартында [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районунда]] жергиликтүү тургундар менен милициянын ортосунда кагылышуу болгон. Натыйжада беш адам каза болуп, 90дон ашыгы жаракат алган&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.azattyk.org/a/Kyrgyzstan__Ata_Meken_Azattyk/1985790.html Азаттык үналгысы. С. Жайчыбеков: У «Аксыйского преступления» нет срока давности]&lt;/ref&gt;. Бул окуялар оппозициянын массалык нааразылык толкунун жаратып, 12-майда Кыргызстандын бир нече районунда мөөнөтсүз акция башталган. Кырдаалды жөнгө сала алган жок деп айыпталган премьер-министр [[Бакиев Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]] кызматтан кетирилген&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Оппозиция Акаевдин экономикалык саясатын сындап, ал анын туугандары менен жан-жөкөрлөрүн гана байытып, социалдык карама-каршылыктарды күчөтүп жатканын ырасташкан. 1990-жылдардын ортосунан тарта өлкөдөгү бийликти негизинен президенттин кичи мекени болгон [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Кемин району|Кемин районунан]] чыккандар, ошондой эле сарыбагыш уруусунан чыккан [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] өкүлдөрү ээлеп алышкан. 

Акаевдин башкаруу жылдарында көз карандысыз ЖМКлар мамлекеттик кызматтарды иш жүзүндө сатып алууга болорун белгилешкен. Эксперттердин баасы боюнча, президенттин үй-бүлөсүнүн жана жакындарынын чөнтөгүнө түшкөн паранын көлөмү республиканын ИДП 20% жеткен. Басылмаларда кызматтарды &quot;сатууда&quot; негизги ролду президенттин жубайы Майрам Акаева жана уулу Айдар ойногону жигердүү талкууланган. Ошондой эле Акаевдин күйөө баласы — Казакстандын жараны жана ишкер, президенттин улуу кызы Берметтин күйөөсү Адил Тойгонбаев да эскерилген. ЖМКлар Адил Кыргызстандын экономикасынын негизги тармактарын, анын ичинде алкоголь рыногун көзөмөлдөгөнүн жазышкан.

==== Тышкы саясат ====
[[Файл:Akayev-Bush.jpg|thumb|Аскар Акаевдин АКШнын президенти Жорж Буш менен жолугушуусу. 2002-жылдын 23-сентябры]]
[[Файл:The_Prime_Minister_Atal_Bihari_Vajpayee_calls_on_the_President_of_Kyrgyzstan_Mr._Askar_Akayev_on_10_November_2003.jpg|thumb|Аскар Акаев жана Индиянын премьер-министри Атал Бихари Важпайи. 2003-жылдын 10-ноябры.]]
Тышкы саясатта Акаев мамлекеттер жана аймактар ортосунда өнөктөштүк мамилелерди өнүктүрүүнү колдогон. 1993-жылы Кыргызстан рубль зонасынан чыкса, ал эми 1998-жылы [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] (ДСТ) мүчө болгон [[Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги|КМШдагы]] биринчи өлкө болгон.

Акаев ошондой эле Улуу Жибек жолун кайра жаратуу сунушу жана Борбор Азияда ядролук куралдан эркин аймак түзүү идеясын колдогону менен белгилүү. Орусия менен жакшы мамилени сактоого умтулуу менен бирге, ал терроризмге каршы глобалдык күрөштүн алкагында өлкө аймагына [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] аскердик базасын жайгаштырууга уруксат берген&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/kyrgyzstan-base-usa/29468022.html Азаттык Азия. Авиабаза «Манас». Кто заработал на поставках авиакеросина?]&lt;/ref&gt;. ЖМКлардын маалыматы боюнча, 2004-жылы Акаев өзүнүн күйөө баласы Манастагы америкалык аскер базасына күйүүчү май жеткирүүгө катыштыгы бар экенин моюнга алган&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://kloop.kg/blog/2021/08/09/uzurpatsiya-vlasti-aksyjskie-sobytiya-i-semejno-klanovoe-pravlenie-kak-pravil-akaev-i-pochemu-ego-svergli/ Kloop. Узурпация власти, Аксыйские события и семейно-клановое правление. Как правил Акаев и почему его свергли?]&lt;/ref&gt;. 2006-жылдын ноябрында президенттин күйөө баласына жана уулуна таандык &quot;Aalam Services&quot; жана &quot;Manas International&quot; компаниялары америкалык аскерлерге күйүүчү май жеткирүү боюнча субподряддар үчүн 120 миллион доллар алышканы белгилүү болгон&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

1993-жылдын май айында Акаев Санкт-Петербургдун мэри Анатолий Собчак тарабынан шаардын мааракесине чакырылган. Ал жакта орус мамлекетинин болочок президенти [[Владимир Путин]] менен таанышкан. 1993-жылдын июнь айында ЖМКлар Акаевге нааразы болгон оппозиция биринчи жолу Кыргызстандын президентин мөөнөтүнөн мурда шайлоону талап кылганын жазып чыгышкан.

1993-жылдын октябрь айында РФ Президенти Борис Ельцин менен РФ Жогорку Советинин ортосундагы конфликт учурунда Акаев Орусиянын президентин колдогон.

== Илимий эмгектери ==
* Когерентные оптические вычислительные машины (автордошуп, Ленинград, 1977),
* Оптические методы обработки информации (автордошуп, М., 1983);
* Голографиялык эс тутум (англисче, автордошуп), АКШ, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997);
* Избранные лекции по оптическим компьютерам&quot; (автордошуп), Бишкек, 1996;
* Рельефография (автордошуп), Бишкек, 1996.
* Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000;
* Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004.
* Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления [[инновационный процесс|инновационным процессом]] // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154914/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. М.: [[УРСС]], 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162.
* О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5-69 (В.А. Садовничий менен автордошуп).
*  [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the “Gold Bubble” in April – June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (А.А. Фомин, С.В. Цирель, А.В. Коротаев менен автордошуп).
* [[&quot;Кыргыз мамлекеттүүлүгү жана &quot;Манас&quot; элдик эпосу&quot;]]
* [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting &amp; Social Change 116 (2017): 316–321].

== Жеке жашоосу ==
Жетинин айынын (ноябрь) 10 1944-жылы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылындагы колхозниктин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Улуту боюнча кыргыз (атасы - кыргыз, апасы - Улуу Жузундан чыккан казак, Казакстандын президентинин, Нурсултан Абишевич Назарбаевдин кыйыр тууганы - бабасы боюнча эжеси). Беш биртуугандын ичинде Аскар эң кенжеси болгон. Акаевдин үй-бүлөсү сарыбагыш уруусунан чыгат.

Аскар Акаевдин аялы, Майрам, балалык жана энеликти колдогон, &quot;Мээрим&quot; аттуу, Эл аралык кайыр-садагага арналган фондтун, &quot;SOS - Кыргызстандын бала айылдары&quot; аттуу Эл аралык фондунун, Кыргызстандагы ЮНЕСКО мектеп жана клубтардын Ассоциациянын президенттин орун басары болуп иштеген.

Аскар Акаевдин улуу уулу, Айдар, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин кичүү кызына, Алияга, үйлөнгөн бирок кийин ажырашкан (1999-2001). АКШыдагы Мэпиленд Университетинде окуган. 2005-жылы Жалган куран айынында парламентке шайлоосунда биринчи турунан өттү.

Акаевдин улуу кызы, Бермет, бир канча жыл Швецарияда жашап жүргөн. Ал жакта БУУ (ООН) түзүлүшүндө, Европа үчүн Үнөм (Экономика) комиссиясында, иштеп жүргөн. Акыркы жылдарында апасынын кайрымдуулук акцияларында катышып жүргөн.

Акаевдин кичүү кызы, Саадат, АКШыда университетти бүтүргөн.

Акаевдин кичүү баласы, Илим, 2007-жылы АКШыдгы Жорж Вашингтон атындагы Университетин бүтүрүп, &quot;Каржы&quot; кесиби боюнча бакалавр наамына ээ болду. Окууну бүтүргөндөн кийин Мөскөө калаасына көчтү. Башында &quot;ЕЭС России&quot; Орусыя Акционердик Коомунда иштеп, кийинчерек Лукойл компаниясына өтүп кетти.

== Булактар ==
* У. А. Асанов, А. З. Жуманазарова, Т. Чоротегин. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био- библиографический свод / Ответственный редактор У. А. Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии. 2002. – 544 барак, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
*  http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_politics_askar_akaev_interview/27099393.html#hash=relatedInfoContainer 
 
* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_first_president_askar_akaev_interview/24300966.html 

* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/askar_akaev_exclusive_interview_to_azattyk_on_24-april-2005_part_one/1237779.html &lt;br&gt;
{{Кыргызстандын президенттери}} 
{{Кыргызстандын премьер-министрлери}}
[[Категория:Физиктер‎]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргызстандын президенттери]]
[[Категория:Туулгандар 1944-жылы]]
[[Категория:2005-жыл]]
[[Категория:1990-жыл]]
[[Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎]]
[[Категория:Таажы-2012]]
[[Категория:Академиктер]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:КПСС]]</text>
      <sha1>bit9i4qhoalflowhr4uxnd000s1tkft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651622</id>
      <parentid>651621</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48892" sha1="s7f3zwxbgn0ghrh5u2nbg8egu618t2p" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
|ысымы                              = Акаев Аскар Акаевич
|расмий ысымы                       = 
|сүрөтү                             = Askar Akaev MoscowRia 08-2016 (cropped 2).jpg
|туурасы                            = 280px
|өлкө                               = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}}

|желек                              = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg
|желек2                             = 
|президент                          = 
|кызматы                            = 1-чи Кыргыз Республикасынын Президенти
|иш баштоо убагы                    = 31-август 1991
|иш аяктоо убагы                    = 11-апрель 2005
|андан мурунку инсан                = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан                = [[Бакиев Курманбек Салиевич]]
|премьер                            = [[Исанов Насирдин Исанович]] &lt;small&gt;(1991)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Турсунбек Чынгышев]] &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумагулов Апас Жумагулович]] &lt;small&gt;(1993—1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кубанычбек Жумалиев|Жумалиев Кубанычбек Мырзабекович]] &lt;small&gt;(1998)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Жумабек Ибраимов]] &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Амангелди Муралиев]] &lt;small&gt;(1999—2000)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2000—2002)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Николай Танаев|Танаев Николай Тимофеевич]] &lt;small&gt;(2002—2005)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Бакиев Курманбек Салиевич]] &lt;small&gt;(2005)&lt;/small&gt; 
|вице-президент                     = [[Кузнецов Герман]]&lt;br&gt;(1991—1992)&lt;br&gt;[[Феликс Кулов|Кулов Феликс]]&lt;br&gt;(1992—1993)

|желек_2                            = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
|желек2_2                           = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
|президент_2                        = 
|кызматы_2                          = Кыргыз ССРинин президенти
|иш баштоо убагы_2                  = 27-октябрь 1990
|иш аяктоо убагы_2                  = 31-август 1991
|андан мурунку инсан_2              = ''кызмат негизделген''
|андан кийинки инсан_2              = ''кызмат жоюлган''
|вице-президент_2                   = [[Исанов Насирдин Исанович]]

|желек_3                            = 
|желек2_3                           = 
|кызматы_3                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти
|иш баштоо убагы_3                  = 1989
|иш аяктоо убагы_3                  = 1990
|президент_3                        = 
|премьер_3                          = 
|заголовок1_3                       = 
|текст1_3                           = 
|андан мурунку инсан_3              = 
|андан кийинки инсан_3              = 

|желек_4                            = 
|желек2_4                           = 
|кызматы_4                          = Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын вице-президенти
|иш баштоо убагы_4                  = 1987
|иш аяктоо убагы_4                  = 1989
|президент_4                        = 
|андан мурунку инсан_4              = 
|андан кийинки инсан_4              = 


|туулган жылы                       = 10.11.1944
|туулган жери                       = [[Кеңештер Бирлиги|СССР]], [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]], [[Чүй облусу|Фрунзе облусу]], [[Кемин району]], [[Кызыл-Байрак (Кемин району)|Кызыл-Байрак]] айылы
|каза болгон жылы                   = 
|каза болгон жери                   = 
|мүрзөсүнүн орду                    = 
|атасы                              = Токоев Акай
|апасы                              = Токоева Асел
|уруусу                             = [[сарыбагыш]]
|жубайы                             = Акаева Майрам Дүйшөновна
|балдары                            = '''уулдары:''' Айдар, Илим&lt;br&gt;'''кыздары:'''Бермет, Саадат
|партиясы                           = СССР КП&lt;br&gt;[[Алга, Кыргызстан!]]
|билими                             = Ленинград так механика жана оптика институту
|кесиби                             = инженер-математик
|илимий даражасы                    = физика-математика илимдеринин доктору
|илимий наамы                       = академик
|дини                               = [[атеизм]]
|кол тамгасы                        = Askar Akayev Signature.png
|сыйлыктары                         = {{Ардак Белгиси ордени}} {{Пушкин медалы}} {{I даражадагы Кош Ак Крест ордени}} {{I даражадагы Достык ордени}} {{Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу}}
|ишмердүүлүгү                       = 
|иштеген жайы                       = СССР ИА&lt;br&gt;[[Москва мамлекеттик университети|ММУ]] 

|наамы                              = 
|өтөгөн жылы                        = 
|жарандыгы                          = 
|кызмат өтөгөн жайы                 = 
|башкаруусу                         = 
}}

'''Акаев Аскар Акаевич''' (10-ноябрь 1944-жылы, Чуй облусунун Кемин районундагы [[Кызыл-Байрак, Кемин району|Кызыл-Байрак]] айылы) — кыргыз мамлекеттик жана саясат ишмери, илимпоз. 1990-жылдын 27-октябрынан 1991-жылдын 31-августуна чейин Кыргыз ССРинин президенти. 1991-жылдын 31-августунан 2005-жылдын 11-апрелине чейин Кыргыз Республикасынын президенти&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1013870406#gsc.tab=0 Centrasia. АКАЕВ Аскар Акаевич]&lt;/ref&gt;.

Нью-Йорк Илимий Академиянын мүчөсү (1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин профессору, физика-математика илимдеринин доктору, ядролук физик. 1989-жылдан 1990-жылга чейин Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын президенти. 2006-жылдын май айынан бери Орусия Илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү. Орусия Федерациясынын эмгек сиңирген илимпозу (2025).

2005-жылдын 24-мартындагы [[:ru:Тюльпановая_революция|Жоогазын төңкөрүлүшүнөн]] кийин чет өлкөгө чыгып кеткен.

== Өмүр баяны ==

=== Балалык чагы жана илимий жолу ===
1944-жылы Жетинин айынын (ноябрдын) 10унда мурдагы Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылында (азыркы Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районунун Кызыл-Байрак айылында) колхозчунун уй бүлөөсүндө туулган. Уруусу — [[сарыбагыш]]&lt;ref&gt;[https://www.stanradar.com/bio/full/15-akaev-askar-akaevich.html Stan Radar. Досье политиков и общественных деятелей, живущих в странах Центральной Азии, либо связанных с регионом. Аскар Акаевич Акаев]&lt;/ref&gt;. 

1961-жылы орто мектепти алтын медаль менен аяктаган. Мектептен кийин Фрунземаш автомобиль чогултуу заводунда механик болуп иштей баштаган жана Фрунзе политехникалык институтунун механика факультетине тапшырып, бир жылдан аз убакыт сырттан окуган&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80 Лентапедия. Акаев Аскар]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Студенческий_билет_Аскара_Акаева.jpg|left|thumb|Аскар Акаевдин студенттик билети]]
1962-жылы Аскар Акаев Ленинград так механика жана оптика институтуна тапшырып, аны 1967-жылы ЭЭМ боюнча инженер-математик адистиги боюнчан артыкчылык диплому мененаяктаган. Ленинградга орус тили нбилбей келип, окуу аяктаганга чейин орус тилин эң сонун өздөштүргөнү тууралуу маалыматтар бар. 1967–1971-жылдары аспирантурада окуп, 1972-жылы кандидаттык диссертациясын жактаган. 1976-жылы докторантураны бүтүрүп, 1981-жылы Москва инженердик-физикалык институтунда голографиялык системалар боюнча доктордук диссертациясын коргогон.

1972–1988-жылдары Фрунзе политехникалык институтунда ассистенттен кафедра башчысына чейинки жолду өткөн. 

1977-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты болгон. 

1978-жылы (айрым маалыматтарда 1982-жыл) анын демилгеси менен институтта эсептөө техникасы кафедрасы ачылган.

1984-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын академиги болуп шайланып, 1987-жылы анын вице-президенти, ал эми 1989-жылы президенти болуп шайланган&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Саясий эмгек жолунун башталышы ===
[[Файл:Visit_of_Askar_Akaiev,_President_of_Kyrgyzstan,_to_the_EC.jpg|thumb|225x225px|1994-жылы Кыргызстандын президенти Аскар Акаевдин Европа Бирлигине болгон сапары]]
1981–1991-жылдары Аскар Акаев СССРдин Коммунистик партиясынын катарында болгон. 

1986-жылы Кыргызстан Коммунисттик партиясынын БК мүчөсү болуп шайланып, Илим жана билим берүү бөлүмүн жетектеген. Кийин Кыргыз ССРинин эл депутаты болуп шайланган.

1989-жылдын мартында Ош облусунун Ноокат округунан СССРдин эл депутаты болуп шайланып, Жогорку Советтин Улуттук кеңешинин жана Экономикалык реформа маселелери боюнча комитетинин мүчөсү болгон.

Акаев СССР Конституциясынын 6-беренесин жокко чыгарууну жактаганы жана жер жана жеке менчик жөнүндө мыйзамды кабыл алууну колдогону менен белгилүү. Экономикалык реформа комитетинде иштеп жүргөндө ал &quot;Элдик депутат&quot; журналын чыгарууга түздөн-түз катышкан. Бул мезгилде Акаев кесиптеш депутаттары Геннадий Бурбулис, Сергей Шахрай жана келечектеги Орусиянын президенти Борис Ельцин, ошондой эле экономисттер Олег Богомолов жана Павел Бунич менен тыгыз байланышта болгон. Ошондой эле академик Андрей Сахаровдун аймактар аралык тобунда иштеген. Акаев Сахаровдун &quot;Европа жана Азия Республикаларынын Биримдиги үчүн Конституция&quot; долбоорун колдогон бир нече депутаттардын бири болгон. 

=== Кыргыз Республикасынын президенти (1990—2000) ===
1989–1990-жылдары Кыргызстан оор күндөрдү баштан өткөргөн. 1989-жылдын май айында кыргыздар Фрунзенин чет жакаларынан жер тилкелерин өз алдынча ээлеп, турак үй куруу үчүн жер талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://mnenie.akipress.org/unews/un_post:17819/ Акипресс. Как в Кыргызстане начинались самозахваты земель]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.currenttime.tv/a/ussr-kyrgyzstan/32571358.html Настоящее время. Национальные движения в республиках накануне распада СССР. Кыргызстан]&lt;/ref&gt;. 1990-жылдын январь-февраль айларында армян качкындары көчүрүлүп келет деген ушак-айыңдардан улам митингдер тутанган. Ошол эле жылдын жайында Ош облусунда кыргыздар менен өзбектердин ортосунда кагылышуулар болуп, ал армиянын жардамы менен токтотулган. 

1990-жылдын октябрь айында Кыргыз ССРинин Президенти кызматы негизделген, бирок Республиканын Коммунистик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы Абсамат Масалиев менен Кыргыз ССР Министирлер Советинин төрагасы Апас Жумагуловдун ортосундагы бийлик үчүн күрөш президентти шайлоону созуп жиберген. Партиялык съездде конфликтти тынчтык жолу менен жөнгө салуу боюнча сунуштары менен чыгып сүйлөгөн Акаевди көбү компромисстүү саясий фигура катары кабыл ала башташкан. Бир катар ЖМКларда президенттикке жазуучу [[Айтматов Чыңгыз Төрөкулович|Чыңгыз Айтматов]] келиши мүмкүн деген маалыматтар жарыяланган, бирок ал президенттиктен баш тартып, ордуна Акаевдин талапкерлигин сунуштаган&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

1990-жылдын 26-августунан 27-августуна караган түнү депутаттар Акаевди Москвадан чакыртышкан. 1990-жылдын 27-октябрында Кыргызстандын Жогорку Советинин кезексиз сессиясында жашыруун добуш берүүнүн жыйынтыгында 12 талапкердин ичинен эң көп добушту Акаев менен Ысык-Көл областтык аткаруу комитетинин төрагасы Насиридин Исанов алышкан. Экинчи турдун жыйынтыгы боюнча Акаев президент болуп шайланган. Анын талапкерлигине 179 депутат добуш берип, Исановго 62 депутат добуш берген.
ЖМКлар Акаевдин — аалым, профессор, академиктин — президенттик кызматка көрсөтүлүшү ошол учурда Азия үчүн адаттан тыш кадам болгонун жазышкан. [[Файл:Egemen_Archive_Nazarbayev_and_CIS_leaders.jpg|left|thumb|222x222px|Акаев, Нурсултан Назарбаев, Сапармурат Ниязов, Ислам Каримов жана Рахмон Набиев КМШнын жыйынында. 1991-жыл]]1991-жылдын август айында Акаев эмне гана болбосун республика эгемендүүлүк жолу менен кетерин билдирип, ГКЧПга (Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик комитет) каршы чыккан. Аны ички иштер министри Феликс Кулов колдогон. Ошол эле күнү Акаев республикалык МККнын төрагасы [[Жумабек Асанкулов|Жумабек Асанкуловду]] кызматынан бошоткон. Элге кайрылуу жасап, ГКЧПнын аракеттерин конституцияга каршы төңкөрүш катары баалаган. Бир катар ЖМКлар Акаев Борбордук Азия жетекчилеринин ичинен ГКЧПны колдобогон жалгыз жетекчи болгонун белгилешкен. Бир нече күндөн кийин Акаев Коммунистик партиянын ишмердүүлүгүн мыйзам түрүндө чектөө сунушу менен чыккан. Ал ошондой эле Советтерди &quot;партия үчүн көшөгө&quot; катары мүнөздөп, алардан баш тартуу зарылдыгын баса белгилеген&lt;ref&gt;[https://mediazona.ca/article/2021/08/09/akaev Медиозона. Интеллигент из 90‑х. Как жилось в Кыргызстане при Аскаре Акаеве, и почему его время вспоминают с ностальгией]&lt;/ref&gt;.

1991-жылдын август айында Акаев [[Михаил Горбачёв|Горбачев]] сунуштаган СССРдин вице-президенти кызматынан баш тарткан.

1991-жылдын 31-августунда СССР Жогорку Советинин чечими менен Кыргызстан Республикасынын көз карандысыздыгы салтанаттуу түрдө жарыяланган. 12-октябрда түз өткөрүлгөн президенттик шайлоодо Акаев жалгыз талапкер катары 95%дан ашык добуш алып&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/98654_tsifra_dnya_27nbsplet_nazad_vnbspkyirgyizstane_proshli_pervyie_prezidentskie_vyiboryi/ 24KG. Цифра дня. 27 лет назад в Кыргызстане прошли первые президентские выборы]&lt;/ref&gt;, республиканын президенттигине кайра шайланган&lt;ref&gt;[https://ru.archive.kabar.kg/news/iatc-kabar-istoriia-vyborov-prezidenta-kr/ Кабар. История выборов Президента КР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kg.akipress.org/news:1672985 Акипресс. Все президенты Кыргызстана. Как их выбирали?]&lt;/ref&gt;. 1991-жылдын 21-декабрында [[Алматы|Алма-Атага]] барып, мурдагы союздук республикалардын башка президенттери менен бирге КМШны түзүүгө катышкан, кризистен чыгуу үчүн бир катар эл аралык келишимдерге жана макулдашууларга кол койгон. 1992-жылдын 2-мартында БУУнун башкы штабында Кыргызстанды БУУга мүчөлүккө кабыл алуу добуш берүүсүнө катышкан. БУУнун штаб-квартирасынын жанында Кыргызстандын желегинин көтөрүлүшүнө күбө болгон.

==== Ички саясат ====
1992-жылдын февралында Кыргызстандагы бийлик тутумунда олуттуу өзгөрүүлөр орун алган. Акаев өкмөттү кайра түзүп, аны кайрадан өзү жетектеген. Министрликтер менен ведомстволордун саны эки эсеге кыскарып, республиканын премьер-министри өкмөт төрагасынын орун басары болуп калган. Акаев өкмөттү 1993-жылдын май айына чейин башкарып, андан кийин анын ордун Турсунбек Чыңгышев келген. Бирок 1993-жылдын декабрында эле Чыңгышев жетектеген министрлер кабинети кызматтан кетирилген. Буга парламенттик комиссиянын республикадагы алтынды казып алуу жана сактоо маселелерин изилдеп чыгып, премьер-министрге каршы афера боюнча айып койгону себеп болгон. Парламенттеги 350 депутаттын 190 анын кызматтан кетиши үчүн добуш берген, бирок конституциялык норма боюнча добуштардын үчтөн экиси талап кылынган. Чыңгышев өзүнө коюлган айыптар президентке каршы багытталганын билдирип, мамлекеттик төңкөрүш болорун алдын ала айткан.

Аскар Акаев жетектеген постсоветтик реформалардын жүрүшүндө Кыргызстан өз улуттук валютасын турукташтырып, инфляцияны төмөндөтүп, кыйла чет элдик инвестицияларды тарта алган. 1992-жылдын сентябрында өкмөт бааларды эркин кое берип (либерализация), мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү планын бекиткен.

Ички саясатта Акаев Кыргызстанда &quot;европалык үлгүдөгү демократияны&quot; өнүктүрүүгө жана өлкөнү &quot;Борбор Азиянын Швейцариясына&quot; айландырууга умтуларын билдирген. Ал орус тилдүү жарандардын өлкөдөн көчүп кетишин токтотууга аракет кылып, республиканын маанилүү билим берүү жайларынын бири болгон Кыргыз-Орус Славян университетин ачкан. 1994-жылы өлкөдө жашаган бардык этникалык топтордун кызыкчылыктарынын бирдиктүүлүгүн жарыялаган &quot;Кыргызстан элдеринин ассамблеясы&quot; түзүлгөн&lt;ref&gt;[https://assembly.kg/page/istoriya-assamblei# Кыргызстан элдеринин ассамблеясы. Тарыхы]&lt;/ref&gt;. 2001-жылы Конституцияга орус тилине расмий макам берген оңдоолор киргизилген&lt;ref&gt;[https://cbd.minjust.gov.kg/4-899/edition/283878/ru Кыргыз Республикасынын Укуктук маалыматтардын борборлоштурулган банкы. ЗАКОН КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ О внесении изменений в статью 5 Конституции Кыргызской Республики]&lt;/ref&gt;.

1994-жылдын январында Президент Акаевге ишеним көрсөтүү боюнча референдум өтүп, добуш берген жарандардын 96% ашыгы республика башчысын колдогон. ЖМКлар Акаев 1993-жылы жаңы конституция кабыл алынгандан кийин өзүнүн легитимдүүлүгүн бекемдөө үчүн ушул референдумду өткөрүүнү чечкенин белгилешкен. Ошол эле учурда Жогорку Советтин Президиуму парламентке өзүн-өзү таркатууну сунуштаган. Бирок депутаттар мөөнөтүнөн мурда кайра шайлоо өткөрүүдөн баш тартышкан.

1994-жылдын сентябрында оппозиция парламенттин жыйындарына бойкот жарыялаган. Акаев парламентти &quot;өзүн-өзү таратты&quot; деп жарыялап, ошол эле жылдын октябрь айында жаңы шайлоо өткөрүүгө макул болгон. Ошол эле учурда президентке лоялдуу мыйзам чыгаруу органын — Жогорку Кеңешти түзүү үчүн конституцияны өзгөртүү боюнча референдум өтүшү керек эле. 1995-жылы шайлоо өткөн. Журналисттер жана түрдүү партиялар менен уюмдардын байкоочулары экинчи турдун жыйынтыгына жергиликтүү бийлик өкүлдөрү, анын ичинде милиция менен прокуратура таасир эткенин айтып чыгышкан. Арыздар ушунчалык көп болгондуктан, Борбордук шайлоо комиссиясынын аз сандагы штаты аларды карап чыгууга жетишпей калган. Бурмалоо айыптоолоруна жооп катары президенттик администрация коомдук комиссия түзгөн. &quot;Коммерсантъ&quot; басылмасы бул чечимди &quot;коомдук пикирге берилген аргасыз алым&quot; деп атаган.

1995-жылдын 24-декабрында Аскар Акаев кайрадан Кыргызстандын президенти болуп шайланып, ага шайлоочулардын 70% ашыгы добуш берген. Президенттин басма сөз кызматы Борбордук шайлоо комиссиясы расмий жыйынтыкты жарыялай электе эле Акаевдин жеңишин кабарлаган. ЖМКлардын маалыматы боюнча, Акаев 1995-жылдын аягына чейин шайлоого катышууну чечкен, анткени буга чейин анын ыйгарым укуктарын 2001-жылга чейин узартуу идеясы парламенттен өтпөй калган. Кийинчерээк басылмаларда 1996-жылы Кыргызстан аймактагы башка өлкөлөр сыяктуу эле авторитаризм жолуна түшкөнү, бирок бир айырмасы — республикадагы борбордук бийлик дайыма начар болгону белгиленген.

1998-жылдын жазында Жогорку Кеңештин депутаттары &quot;Кыргызстан элдеринин ассамблеясы&quot; коомдук уюмунун сунушу менен Акаевдин президенттик шайлоого катышуу мүмкүнчүлүгү тууралуу суроо көтөрүшкөн жана бул туралуу арызды Конституциялык сотко беришкен. Ошол эле жылдын июль айында Конституциялык сот Акаевдин үчүнчү мөөнөткө талапкер боло аларын ырастаган.

2000-жылы Акаев шайлоочулардын 74,47% добушун алып, кайрадан президент болуп шайланган.

2000-жылдын 22-мартында Акаевдин мурдагы үзөңгүлөшү, оппозициялык &quot;Ар-Намыс&quot; партиясынын лидери [[Феликс Кулов]] кылмышка шыкакчылык, кылмышка көмөктөшүү, кызматтык жасалмалоо жана бийликтен кыянаттык менен пайдалануу айыбы менен камакка алынган. Биринчи Бишкек соту 2000-жылдын 7-августунда аны актаган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://hrlibrary.umn.edu/russian/hrcommittee/Rview1369sess99.html Сообщение № 1369/2005, Феликс Кулов против Кыргызстана, CCPR/C/99/D/1369/2005, 19 августа 2010 г.]&lt;/ref&gt;. Бирок 2000-жылдын сентябрында Кыргызстандын Аскердик сотунун кылмыш иштери боюнча соттук коллегиясы актоо өкүмүн жокко чыгарып, сот иши кайра кароого жөнөтүлгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 2001-жылдын январында Кулов күчөтүлгөн тартиптеги колонияга камалган жана 7 жылга эркинен ажыратылып, генерал-лейтенант наамынан жана мүлкүнөн ажыратылган&lt;ref&gt;[https://www.azattyk.org/a/1202404.html Азаттык үналгысы. АКЦИИ ПРОТЕСТА В ПОДДЕРЖКУ ФЕЛИКСА КУЛОВА ПРОДОЛЖАЮТСЯ]&lt;/ref&gt;.

ЖМКлар Куловду президенттин оппозициядагы башкы атаандашы деп атап, анын камалышын Акаевдин шайлоодо утулуп калуу коркунучу менен байланыштырышкан. 2002-жылдын январында Кыргызстандын түштүгүндө талаштуу чек ара аймактарынын 30% Кытайга берүүгө каршы чыккан депутат Азимбек Бекназаровдун камалышынан улам толкундоолор тутанган. Нааразычылыктын катышуучулары президенттин кызматтан кетишин жана Азимбек Бекназаров менен Феликс Куловду бошотууну талап кылышкан&lt;ref&gt;[https://24.kg/vlast/366296_aksyi_mart_2002goda_rasstrel_protesta_kotoryiy_izmenil_politicheskuyu_istoriyu_/ 24.kg. Аксы, март 2002 года: расстрел протеста, который изменил политическую историю]&lt;/ref&gt;.

2002-жылдын мартында [[Жалал-Абад облусу|Жалал-Абад облусунун]] [[Аксы району|Аксы районунда]] жергиликтүү тургундар менен милициянын ортосунда кагылышуу болгон. Натыйжада беш адам каза болуп, 90дон ашыгы жаракат алган&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://www.azattyk.org/a/Kyrgyzstan__Ata_Meken_Azattyk/1985790.html Азаттык үналгысы. С. Жайчыбеков: У «Аксыйского преступления» нет срока давности]&lt;/ref&gt;. Бул окуялар оппозициянын массалык нааразылык толкунун жаратып, 12-майда Кыргызстандын бир нече районунда мөөнөтсүз акция башталган. Кырдаалды жөнгө сала алган жок деп айыпталган премьер-министр [[Бакиев Курманбек Салиевич|Курманбек Бакиев]] кызматтан кетирилген&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Оппозиция Акаевдин экономикалык саясатын сындап, ал анын туугандары менен жан-жөкөрлөрүн гана байытып, социалдык карама-каршылыктарды күчөтүп жатканын ырасташкан. 1990-жылдардын ортосунан тарта өлкөдөгү бийликти негизинен президенттин кичи мекени болгон [[Чүй облусу|Чүй облусунун]] [[Кемин району|Кемин районунан]] чыккандар, ошондой эле сарыбагыш уруусунан чыккан [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] өкүлдөрү ээлеп алышкан. 

Акаевдин башкаруу жылдарында көз карандысыз ЖМКлар мамлекеттик кызматтарды иш жүзүндө сатып алууга болорун белгилешкен. Эксперттердин баасы боюнча, президенттин үй-бүлөсүнүн жана жакындарынын чөнтөгүнө түшкөн паранын көлөмү республиканын ИДП 20% жеткен. Басылмаларда кызматтарды &quot;сатууда&quot; негизги ролду президенттин жубайы Майрам Акаева жана уулу Айдар ойногону жигердүү талкууланган. Ошондой эле Акаевдин күйөө баласы — Казакстандын жараны жана ишкер, президенттин улуу кызы Берметтин күйөөсү Адил Тойгонбаев да эскерилген. ЖМКлар Адил Кыргызстандын экономикасынын негизги тармактарын, анын ичинде алкоголь рыногун көзөмөлдөгөнүн жазышкан.

==== Тышкы саясат ====
[[Файл:Akayev-Bush.jpg|thumb|Аскар Акаевдин АКШнын президенти Жорж Буш менен жолугушуусу. 2002-жылдын 23-сентябры]]
[[Файл:The_Prime_Minister_Atal_Bihari_Vajpayee_calls_on_the_President_of_Kyrgyzstan_Mr._Askar_Akayev_on_10_November_2003.jpg|thumb|Аскар Акаев жана Индиянын премьер-министри Атал Бихари Важпайи. 2003-жылдын 10-ноябры.]]
Тышкы саясатта Акаев мамлекеттер жана аймактар ортосунда өнөктөштүк мамилелерди өнүктүрүүнү колдогон. 1993-жылы Кыргызстан рубль зонасынан чыкса, ал эми 1998-жылы [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] (ДСТ) мүчө болгон [[Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги|КМШдагы]] биринчи өлкө болгон.

Акаев ошондой эле Улуу Жибек жолун кайра жаратуу сунушу жана Борбор Азияда ядролук куралдан эркин аймак түзүү идеясын колдогону менен белгилүү. Орусия менен жакшы мамилени сактоого умтулуу менен бирге, ал терроризмге каршы глобалдык күрөштүн алкагында өлкө аймагына [[Америка Кошмо Штаттары|АКШнын]] аскердик базасын жайгаштырууга уруксат берген&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/kyrgyzstan-base-usa/29468022.html Азаттык Азия. Авиабаза «Манас». Кто заработал на поставках авиакеросина?]&lt;/ref&gt;. ЖМКлардын маалыматы боюнча, 2004-жылы Акаев өзүнүн күйөө баласы Манастагы америкалык аскер базасына күйүүчү май жеткирүүгө катыштыгы бар экенин моюнга алган&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://kloop.kg/blog/2021/08/09/uzurpatsiya-vlasti-aksyjskie-sobytiya-i-semejno-klanovoe-pravlenie-kak-pravil-akaev-i-pochemu-ego-svergli/ Kloop. Узурпация власти, Аксыйские события и семейно-клановое правление. Как правил Акаев и почему его свергли?]&lt;/ref&gt;. 2006-жылдын ноябрында президенттин күйөө баласына жана уулуна таандык &quot;Aalam Services&quot; жана &quot;Manas International&quot; компаниялары америкалык аскерлерге күйүүчү май жеткирүү боюнча субподряддар үчүн 120 миллион доллар алышканы белгилүү болгон&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

1993-жылдын май айында Акаев Санкт-Петербургдун мэри Анатолий Собчак тарабынан шаардын мааракесине чакырылган. Ал жакта орус мамлекетинин болочок президенти [[Владимир Путин]] менен таанышкан. 1993-жылдын июнь айында ЖМКлар Акаевге нааразы болгон оппозиция биринчи жолу Кыргызстандын президентин мөөнөтүнөн мурда шайлоону талап кылганын жазып чыгышкан.

1993-жылдын октябрь айында РФ Президенти Борис Ельцин менен РФ Жогорку Советинин ортосундагы конфликт учурунда Акаев Орусиянын президентин колдогон.

== Илимий эмгектери ==
* Когерентные оптические вычислительные машины (автордошуп, Ленинград, 1977),
* Оптические методы обработки информации (автордошуп, М., 1983);
* Голографиялык эс тутум (англисче, автордошуп), АКШ, 1997 (Holographic Memory. New York, NY: Allerton Press, 1997);
* Избранные лекции по оптическим компьютерам&quot; (автордошуп), Бишкек, 1996;
* Рельефография (автордошуп), Бишкек, 1996.
* Переходная экономика глазами физика (математическая модель переходной экономики). Бишкек: Учкун, 2000;
* Думая о будущем с оптимизмом: Размышления о внешней политике и мироустройстве. М.: Международные отношения, 2004.
* Современный финансово-экономический кризис в свете теории инновационно-технологического развития экономики и управления [[инновационный процесс|инновационным процессом]] // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154914/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=215&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. М.: [[УРСС]], 2009. ISBN 978-5-397-00917-1. С. 141—162.
* О новой методологии долгосрочного циклического прогнозирования динамики развития мировой системы и России // [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 Прогноз и моделирование кризисов и мировой динамики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120154933/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=1 |date=2012-11-20 }}. — М.: ЛИБРОКОМ, 2009. С. 5-69 (В.А. Садовничий менен автордошуп).
*  [http://www.escholarship.org/uc/item/7qk9z9kz Log-Periodic Oscillation Analysis Forecasts the Burst of the “Gold Bubble” in April – June 2011 // Structure and Dynamics 4/3 (2010): 1-11] (А.А. Фомин, С.В. Цирель, А.В. Коротаев менен автордошуп).
* [[&quot;Кыргыз мамлекеттүүлүгү жана &quot;Манас&quot; элдик эпосу&quot;]]
* [https://www.academia.edu/31700660/Technological_development_and_protest_waves_Arab_spring_as_a_trigger_of_the_global_phase_transition_Technological_Forecasting_and_Social_Change_116_2017_316_321 Technological development and protest waves: Arab spring as a trigger of the global phase transition // Technological Forecasting &amp; Social Change 116 (2017): 316–321].

== Жеке жашоосу ==
1944-жылы 10-ноябрда Кыргыз ССРинин Кемин өрөөнүндөгү Кызыл-Байрак айылындагы Токоев Акаев менен Токоева Аселдин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Аскар Акаев беш бир туугандын эң кенжеси болгон. Акаевдин үй-бүлөсү сарыбагыш уруусунан чыгат.

Жубайы — Майрам, балалык жана энеликти колдогон &quot;Мээрим&quot; эл аралык фонддунун жетекчиси болгон. &quot;SOS - Кыргызстандын бала айылдары&quot; аттуу эл аралык фондунун, Кыргызстандагы ЮНЕСКО мектептердин жана клубтардын ассоциациянын президенттин орун басары болуп иштеген.

Тун уулу Айдар (1976—2020) — АКШыдагы Мэпиленд Университетинде билим алган. Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин кичүү кызы Алияга үйлөнгөн бирок кийин ажырашып кетишкен (1999-2001). Айдар Акаев Чокубаев киноматографистердин үй-бүлөсүнүн кызы Сайкалга үйлөнгөн. Алардын ортосунда эки бала бар&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://24.kg/kyrgyzcha/142761_moskvada_askar_akaevdin_uulu_aydar_akaev_kaza_boldu_/ 24.kg. Москвада Аскар Акаевдин уулу Айдар Акаев каза болду]&lt;/ref&gt;. 2005-жылы март айынында парламенттик шайлоодо жеңишке жетишип, Жогорку Кеңештин депутаты болуп шайланган. Бийлик алмашкандан кийин, анын округундагы шайлоонун жыйынтыктары жокко чыгарылып, Айдар Акаевдин өзү экономикалык кылмыштарга шектүү катары издөөгө алынган. 2020-жылдын 5-февралында 44 жаштагы Айдар Акаевтин жүрөгү токтоп калып, каза болгон&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Сөгү 2020-жылдын 8-февралында Москва шаарынын Троекуровск көрүстөнүндө коюлган.

Тун кызы Бермет — кыргыз бийлиги тарабынан экономикалык кылмыштар үчүн издөөдөгү казакстандык ишкер Адил Тойгонбаевге турмушка чыккан. БУУ түзүлүшүндөгү Европанын экономикалык комиссиясында иштеген. Кыргызстандагы акыркы жылдарында апасынын кайрымдуулук акцияларына катышкан. 2005-жылы ал, агасы сыяктуу эле, Жогорку Кеңешке шайлоого ат салышып, жеңишке жеткен, бирок март окуяларынан кийин шайлоонун жыйынтыктар жокко чыгарылган. 2007-жылы ал жаңы өкмөттүн тушунда кайрадан парламентке ат салышууга аракет кылган. Бирок, Кемин райондук соту анын талапкерлигин жокко чыгарган. Бир нече жыл Швецарияда жаган.

Кичүү кызы — Саадат. АКШыда били алган. Кыргызстандагы учурунда &quot;Биринчи президенттин китепканасы&quot; коомдук фонддун иниси Илим менен бирге жетектеген.

Кенже уулу — Илим. Кыргызстандагы учурунда &quot;Биринчи президенттин китепканасы&quot; коомдук фонддун эжеси Саадат менен бирге жетектеген. 2007-жылы АКШыдгы Жорж Вашингтон атындагы университетин бүтүрүп, &quot;каржы&quot; кесиби боюнча бакалавр даражасын алган. Окууну бүтүргөндөн тартып Масква шаарында жашайт. 

== Булактар ==
* У. А. Асанов, А. З. Жуманазарова, Т. Чоротегин. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био- библиографический свод / Ответственный редактор У. А. Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии. 2002. – 544 барак, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
*  http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_politics_askar_akaev_interview/27099393.html#hash=relatedInfoContainer 
 
* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_first_president_askar_akaev_interview/24300966.html 

* &quot;Азаттык&quot; үналгысына маек - http://www.azattyk.kg/content/askar_akaev_exclusive_interview_to_azattyk_on_24-april-2005_part_one/1237779.html &lt;br&gt;
{{Кыргызстандын президенттери}} 
{{Кыргызстандын премьер-министрлери}}
[[Категория:Физиктер‎]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:Кыргызстандын президенттери]]
[[Категория:Туулгандар 1944-жылы]]
[[Категория:2005-жыл]]
[[Категория:1990-жыл]]
[[Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎]]
[[Категория:Таажы-2012]]
[[Категория:Академиктер]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Президенттер]]
[[Категория:Мамлекет башчылары]]
[[Категория:КПСС]]</text>
      <sha1>s7f3zwxbgn0ghrh5u2nbg8egu618t2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4344</id>
    <revision>
      <id>651613</id>
      <parentid>650524</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T04:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>130</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nurgul_Dyikanalieva_Prague_2006.jpg|Nurgul_Dyikanalieva_Prague_2006.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 18 August 2026.</comment>
      <origin>651613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123592" sha1="2c740vl4xmr84r8ikbvqk6iv1w11c09" xml:space="preserve">{{Илимпоз
 |Ысымы                    = Тынчтыкбек Чоротегин
 |Расмий ысымы             = Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович&lt;br&gt;(Тынчтыкбек Чоротегин)
 |Сүрөт                    = Tynchtykbek_Chorotegin_18.7.2007.jpg
 |Туурасы                  = 200px
 |Сүрөттүн аталышы         = Профессор Тынчтыкбек Чоротегин. 18.7.2007.
 |Туулган жылы             = [[1959-жыл]] 28-[[Жалган куран|жалган куран айы]]
 |Туулган жери             = [[Он-Арча]] айылы, [[Нарын областы]]
 |Каза болгон жылы         = 
 |Каза болгон жери         = 
 |Жарандыгы                = {{Кыргызстан желеги}} [[Кыргызстан]]
 |Илимий чөйрөсү           = Тарых, Чыгыш таануу, Түркология, Жазма булактар, [[Кыргыз таануу]]
 |Иштеген жери             = Кыргыз Тарых Коомунун президенти, көз карандысыз публицист ([[«Азаттык» үналгысы|Азаттык үналгысы]] жана [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]])
 |Илимий даражасы          = [[тарых илимдеринин доктору]] (1998)
 |Илимий наамы             = [[профессор]] (2002)
 |Альма-матер              = [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети]]
 |Илимий жетекчиси         = [[Өзбекстан]] ИА профессору, тарых илимдеринин доктору [[Ахмедов Бөрү|Бөрү Ахмедов]]
 |Белгилүү окуучулары      = * тарыхчы жана жазуучу [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]]&lt;br/&gt;
* профессор, тарых илимдеринин доктору [[Каратаев, Олжобай|Олжобай Каратаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин доктору [[Кылычев, Акылбек Мукаевич|Акылбек Кылычев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Сырдыбаев, Туратбек|Туратбек Сырдыбаев]]&lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты [[Субакожоева, Чолпон Темирбековна|Чолпон Субакожоева]] &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Өмүрбек Жумадилович Алымкожоев &lt;br/&gt;
* тарых илимдеринин кандидаты Назгүл Качкынбаевна Рысмендеева &lt;br/&gt;
 |Белгилүү болгондугу      = 
 |Сыйлыктары               = *  {{Даңк медалы}}, 2011-жыл; &lt;br/&gt;
* ТүркСОЙдун Медиа тармагындагы [http://www.turksoy.org.tr/tr/haberler/turksoy_basin_odulleri_ve_mukan_tolebayev_yili_acilisi_gerceklestirildi-29-06-2013.html сыйлыгы], 2013-жыл. &lt;br/&gt;
* III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени (2016) &lt;br/&gt;
 |Кол тамгасы              = 
 |Кол тамгасынын туурасы   = 
 |Сайты                    = 
 }}{{Сноскалары жок}}
'''Чороев Тынчтыкбек Кадырмамбетович''', ошондой эле '''Тынчтыкбек''' '''Чоротегин''' катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/46831 Мамлекеттик сыйлыктар, ардактуу наамдар менен сыйланган адамдардын ээлери Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктарына ылайык көрсөтүлүшкөн]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www-old.knu.kg/ru/images/stories/2018/11_2018/10/hist/kaf_reg/chorotegin_ru.pdf chorotegin_ru.pdf]&lt;/ref&gt; — [[тарыхчы]], [[журналист]], [[публицист]]. [[Илимдин доктору|Тарых илимдеринин доктору]] (1998), [[профессор]] (2002). [[Кыргыз Тарых Коому|Кыргыз Тарых Коомунун]] президенти (2012-жылдын 11-февралынан), Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору (2002-жылдан).

== Өмүр баяны ==

'''Бала чагы'''

1959-жылы 28-мартта [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районундагы [[Эчки-Башы]] (Он-Арча) кыштагында туулган.  Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975), энеси - Алия Кыдыраалы кызы (1924-2001). 

1966-1974-жылдары Эчки-Башы айылындагы &quot;Коммунизм&quot; орто мектебинде таалим алып, 8-классты бүтүргөн.


Анын биринчи мугалими - [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылындагы]] белгилүү педагог Өмүр Абдыкадыров болгон. 

Жетинчи класстан тартып чыгармалар жаза баштаган. Алгачкы юмордук жана сатиралык чыгармаларын 8-класста окуп жүргөндөн тартып жарыялай баштаган.

1974-76-жылдары [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Нарын шаары|Нарын шаарындагы]] Токтогул атындагы орто мектепте окуп, аны күмүш медалы менен аяктаган. (Шаардык билим берүү мекемеси ага алтын медал ыйгарууну чечкен, бирок облустук билим берүү мекемеси облустук чектелүү квотага шилтеме кылып, анын баасын саал ылдыйкы тепкичке төмөндөтүп койгон).

'''Студенттик курак'''

1976-жылы Бишкектеги [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] тарых факультетине тапшырган.

Ага таалим берген илимпоздордун арасында Кыргыз Илимдер академиясынын мүчө-кабарчысы, тарых илиминин доктору [[Хасанов Анварбек|Анварбек Хасанов]], тарыхчы доценттер Мидил Жамгырчинов, [[Мамбеталиева, Какен|Какен Мамбеталиева]], [[Урстанбеков, Бейше|Бейше Урстанбеков]], Сейне (Ксения) Сырдыбаевна Искенова, Вольтраут Фрицовна Шелике, [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабеков]], [[Жакыпбеков, Жаныбек|Жаныбек Жакыпбеков]], Атыгай Арзыматов, Шакин Есенгараева, Ишенгүл Болжурова, [[Жумали Адилбаев]], Михаил Николаевич Федоров, философ Роза Отунбаева, ж.б. болгон. 

Студент чагында студенттик эмгек кошуундарына мүчө жана комиссар катары ар жылы жай мезгилинде катышкан. 

Университеттин &quot;Комсомолдук прожектор&quot; аталган орусча жана кыргызча сатиралык дубал гезитинин редактору болгон. Ар кыл чыгармачыл (адабий жана илимий) ийримдерге катышкан. 

4-курста окуп жаткан чагында ал кездеги илимий жетекчиси А.Хасановдун жолдомосу менен Өзбекстандын борбору Ташкен шаарына барып, 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшүнө тийешелүү орусиялык падышалык архив материалдарын иликтеген.

5-курста илимий темасын алмаштырып, доцент Мидил Жамгырчиновдун жетегинде орто кылымдардагы Кыргызстан тарыхы боюнча парсы булактарынын маалыматтарын (орусча котормосунда) иликтеп, атайын дипломдук иш жазган.

1981-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган.

Оболу 5-курстун башында тарых факультетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасына лаборант кызматында иштей баштаган, айрым төмөнкү курстарга семинар да өткөн. &lt;br&gt;

Ал эми жогорку билими тууралуу диплом алган соң, [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] Элге билим берүү министрлигинин уруксатына ылайык, Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасында окутуучу болуп калтырылган. Кафедраны анын ошол кездеги илимий жетекчиси М.Б.Жамгырчинов башкарчу.  

'''Жаш окутуучу. Стажер. Аспирант'''

1981-83-жылдары КУУда эки жыл англис тилинин курсуна катышып, Чилинин социалист президенти Сальвадор Альенде тууралуу англисче монографияны эптеп-септеп орусчага которгон. Бул - анын [[Англис тили|англис тилин]] эркин баарлашууга чейинки деөгээлде үйрөнүүсүнө чоң өбөлгө болгон. 

1983-жылдын сентябрынан 1985-жылдын сентябрына чейин [[Ташкен|Ташкенде]] Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жылдык стажировкада окуп, араб жана түрк тилдерин үйрөндү, ара-чолодо өзбек жана уйгур тилдерин өздөштүрдү. 


1985-жылдын октябрынан 1988-жылдын декабрына чейин Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда үч жылдык күндүзгү [[аспирантура|аспирантурада]] окуган. 

Илимий жетекчиси - өзбекстандык чыгаан чыгыш таануучу, профессор (кийинчерээк академик) [[Ахмедов, Бөрү Ахмедович|Бөрү Ахмедов]] болгон. 

Аспирантура маалында [[Москва]] жана [[Ленинград]] шаарларына барып, ал жактардагы илимий китепканаларда иштеген. 

Ленинграддагы (азыркы [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургдагы]]) Коомдук китепканадан чыгыш таануучу жана скандинав таануучу Омелян Прицактын &quot;Рустун келип чыгышы&quot; аттуу жарым-жартылай тыйуу салынган монографиясын окуп, советтик расмий тарыхнаамага карата кайчы пикири андан ары калыптанган. 

Аспирант кезинде Новосибирск, Бишкек (ал кездеги Фрунзе), Ташкен шаарларындагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. 

1986-жылдан тартып кыргыз тарыхы, Махмуд Кашгаринин мурасы, кыргыз тилинин көйгөйү ж.б. тууралуу макалаларды байма-бай кыргыз жана орус тилдеринде жарыялаган. 

Эмгектерине тыйуу салынган Молдо Кылыч, [[Арстанбек]], Молдо Нияз, Осмонаалы Сыдык уулу, Эшеналы Арабай уулу жана башка 1917-жылкы ыңкылапка чейин эле китептери чыккан жана чыгармалары кеңири таркаган даанышмандардын эмгектерин [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] кайра жарыялоо тууралуу ойлорун 1986-87-жылдардан тартып илимий жыйындарда ачык айтып, макалаларында орчун маселе катары козгогон. 

Ал [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] чыгыш таануу факультетин ачуу демилгесин 1988-жылы орусча мезгилдүү басма сөздө көтөрүп чыккан. 

Анын кыргыз тилин орус тилинен кем эмес колдонуу зарылдыгы тууралуу Москвадагы &quot;Правда&quot; гезитине 1988-жылы жолдогон макаласы цензуранын айынан жарык көргөн эмес. Бул макала кайра Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине жиберилген. Бирок [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачевдун]] &quot;кайра куруулар&quot; доорунун илеби менен &quot;улутчул аспирантка&quot; каршы катаал чара көрүлбөй калган. 

1988-жылдын 14-декабрында Ташкен шаарында [[Өзбекстан]] ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. 

== Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги ==
1988-жылдын этегинде [[Бишкек (шаар)|Бишкекке]] кайтып, 1989-жылдын январында КУУнун Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасынын башчысынын милдетин аткарып калды&lt;ref&gt;http://who.ca-news.org/people:16312&lt;/ref&gt;.   

1989-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатын уюштуруу камылгаларын жетектейт. &lt;br&gt;Бул уюм ошол жылы 3-июнда Уюштуруу жыйынында расмий негизделген, Анын отуруму кыргыз тилинде өтүп, орусчага синхрондуу которулуп турган. (Котормочулар - алдыңкы студенттер [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Арслан Капай уулу Койчиев]], Венера Койчиева жана Алмаз Кулматов болгон).

Жыйынга жазуучу-диссидент [[Сыдыкбеков Түгөлбай|Түгөлбай Сыдыкбеков]], кытайлык манасчы [[Жусуп Мамай]] келишип, батасын беришкен.

Ошол кездеги Кыргызстан Компартиясынын тымызын каршылыгы менен Т.Чоротегин [[Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты|Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын]] төрагасы болуп шайланбай калды, бирок уюмдун төрага орун басарларынын биринен болду. Негизинен, уюмду күндөлүк башкаруу ишин ал өзү аткарып келди. 

1989-жылдын жайында ал (профессор А.А.Чукубаев менен педагог адис Адыл Кожобаевдин калемдештиги астында) түзгөн Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхына жаңыча кароого багытталган долбоор советтик Кыргызстандын ошол кездеги Элге билим берүү министрлиги тарабынан колдоого алынып, сентябрда кыргыз жана орус тилдеринде бардык орто мектептер үчүн милдеттүү окуу программа долбоору катары жарыяланган. 

Ошол жылдын жай айларында айрым үй куруучу жаштардын бейөкмөт уюмдарынын жобосун түзүүгө кол кабыш кылган. 
 
1990-жылдын февраль айында Бишкектеги жаштардын уруксатсыз нааразылык жыйынында чыгып сүйлөгөн. 

Ошол жылы феврал-март айларында оппозициячыл жаштардын коммунисттик бийлик менен саясий талкууларын уюштуруу тобунун жетекчилерине болгон. 

[[Image:Azamat Altay and Tyntchtykbek Tchoroev_Prague_June 2003.jpg|260px|right|thumb|&quot;Азаттык үналгысынын&quot; туңгуч кызматкери жана мурдагы директору [[Азамат Алтай]] (1920-2006) &quot;Азаттыктын&quot; Прагадагы башкеңсесинде Тынчтыкбек Чоротегин (оңдо) менен. Прага шаары, Чехия. 2003-жылдын 6-июну.]]

1990-жылы май айындагы [[Кыргызстан Демократиялык Кыймылы]]нын (КДК) уюштуруучуларынын бири, анын уставынын долбоорун даярдаган. 1990-жылы октябрда жумурияттагы коммунисттик жетекчиликке каршы саясий ачкачылыкка катышкан. 

1991-жылдын апрелинен 1998-жылдын мартына чейин «Азаттык үналгысынын» Бишкектеги кабарчысы, алгачкы бюро башчысы.  

Окутуучулук жана илимпоздук иш-аракетин да уланта берген. 

1992-94-жылдары КУУнун Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасын башкарган. 

1994-1997-жылдары КУУнун күндүзгү докторантурасында окуган. Аны ийгиликтүү аяктап, 1998-жылы 10-апрелде Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын [[тарых институту|тарых институтунда]] доктордук диссертациясын жактаган&lt;ref&gt;Чороев (Чоротегин) Т.К.  Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-турк» эмгеги (1072— 1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары. — Адистик: 07.00.02 — Кыргызстан тарыхы: —  Тарых ил. доктору...  диссертация. —   Бишкек, 1998. — Кырг. Респ. УИА; Тарых институту. — 400 бет. — кол жазма. — (Автореферат - 48 бет). &lt;/ref&gt;. 

1998-жылдын апрелинен 2000-жылдын июлунун акырына чейин Лондондо [[Би-Би-Синин Кыргыз кызматы|Би-Би-Синин Кыргыз кызматынын]] продюсери болуп иштеген. 

[[Файл:Rémy Dor and Tyntchtykbek Tchoroev, the Sorbonne, Paris. 07.10.2003.jpg|thumb|left|Профессор Т.Чоротегин француз чыгыш таануучусу, профессор Реми Дор менен. Сорбонна унивыерситети, Париж шаары, Франция. 2003-жылдын 7-октябры.]]

2000-жылдын 25-июлунан 2011-жылдын 16-августуна чейин ал ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын - «Азаттык үналгысынын» Прагадагы башкеңсесинде иштеп келди. 

[[Файл:Usen-Asanov at Azattyk exhibition in Bishkek. 17 May 2007.jpg|thumbnail|right|Академик [[Асанов, Үсөн|Үсөн Асанов]], Кыргыз улуттук энциклопедиясынын Башкы редакциясынын жетекчиси, [[«Азаттык» үналгысы|&quot;Азаттык&quot; үналгысынын]] чыгармачыл жамаатынын китеп көргөзмөсүнүн ачылыш салтанатында сүйлөөдө. Кыргыз улуттук китепканасы, Бишкек шаары. 17.5.2007.]]

Бул убакыттын ичинде - 2003-жылдын 1-январынан тартып 2010-жылдын 30-сентябрына чейин Т.Чоротегин ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын директору болду. &lt;br&gt;
Ал 1995-жылы жайында, 1997-жылы ноябрда жана 2003-жылы июнда айтылуу Азамат Алтай менен жолуккан. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;  
Еийинчерээк ал маркум Азамат Алтайды эскерген жыйнакка редактор жана макала автору катары да салым кошкон. &lt;ref&gt;: &lt;nowiki&gt;https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

1998-жылдан 2006-жылга чейин ал жыл сайын [[Кыргыз Улуттук Университети|КУУда]] адистик сабак боюнча дарс окуп келди, калган жылдары ар кыл кыргызстандык университеттерде тарых жана журналистика жаатында ырааттуу жолугушуулар, семинарлар, талкуулар уюштуруп келди. 

Ушул тапта — ардагер, эркин изилдөөчү жана публицист.  

2012-жылдын февралынан — [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети|Кыргыз улуттук университетинин]] Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору (2019-жылы да бул ишти улантты). 

&quot;[[Кыргыз Тарых Коому]]&quot; эл аралык коомдук бирикмесинин президенти (2012-жылдын 11-февралында шайланды).  

[[Файл:Kaken Mambetalieva-75 Bishkek 19.05.2012.JPG|thumb|left|Этнограф К.Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган илимий жыйында. КУУ, Бишкек. 19.5.2012.]]

2012-жылдын 18-апрелинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши Т. Чоротегинди КТРКнын Байкоочу Кеңешине мүчө кылып шайлады. 

2012-жылдын сентябрынан тартып Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин Тарых факультетинин Чөлкөм таануу кафедрасынын профессору болуп эмгектенет. 

Ошол эле учурда, 2013-жылдын 1-сентябрынан тартып 2017-жылдын 4-майына чейин ал Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элдеринин тарыхый жана маданий мурастарынын “Мурас” Фондунун Башкармалыгынын Төрагасы кызматын аркалап турду. Андан соң бул кызматка кесиптеши жана үзөңгүлөшү [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Кыяс Молдокасымов]] келди.

Ал YouTube интернет барагындагы өз баракчасына бир катар оригиналдуу даректүү тасмаларын жарыялаган&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/channel/UCcvXo8-_r59P2rYOX-15KzA  Т.Чоротегиндин баракчасы. &lt;/ref&gt;.   &lt;br&gt;

=== Үй-бүлөсү ===
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Tyntchtykbek Tchoroev in Sanji, China. 03.08.2009..JPG|thumb|right|Т.Чоротегин жубайы Нургүл Дыйканалиева менен Санжи (Шенцзи) шаарында.  ШУАР, Кытай. 2009-жылдын 3-августу.]]

Алгачкы жубайы – маркум [[Дыйканалиева, Нургүл Эсенкуловна|Нургүл Дыйканалиева]] (13.02.1957-17.09.2012) эле. 

Алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү [[Нарын облусу|Нарын облусунун]] Нарын районуна караштуу [[Эчки-Башы, айыл (Нарын району)|Эчки-Башы айылында]] мусулманча никеге туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында [[Бишкек шаары|Бишкек шаарында]] расмий никелик каттоодон өтүшкөн. Нургүл 2012-жылдын 16-сентябрында капысынан дуушар болгон жалпы инсульт кеселинин айынан он сааттай эс учун толук жоготуп, 17-сентябрга караган таңга маал Бишкектеги Кыргыз улуттук госпиталында мезгилсиз дүйнөдөн кайткан. 

Ал андан соң 2013-жылдын 9-ноябрында [[Ботобекова, Айшат Токтоназаровна|Айшат Ботобекова]] менен баш кошту. Айшаттын кесиби - тилчи. Ал - филология илимдеринин кандидаты, кыргыздын ымдоо-жаңсоо аркылуу маалымат берүү системасын алгачкы болуп иликтеген адис. 

Бир уулу (Алмаз), төрт кызы (Бегимай, Каныкей, Канышай, Айдина) бар. Уулу Алмаз Улуу Британиянын борборундагы Лондон Экономика Мектебинин магистрдигин эл аралык мамилелер адисти боюнча аяктаган. Кызы Бегимай Австриянын Виенер Нойштадт шаарындагы университеттин магистрдигин каржы адисти боюнча аяктаган. Каныкей - студент. Канышай менен Айдина орто мектепте окуйт.

Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу –  [[Жумамүдүн Кадырмамбетов|Жумамүдүн Кадырмамбет]] (15.02.1946 -- 31.08.2024), эжеси Гуля Кадырмамбетова (24.10.1951), үчүнчү - агасы [[Кубанычбек Чороев]] (10.11.1954 -- 06.12.2019), төртүнчүсү -  Тынчтыкбек (28.03.1959) өзү, бешинчиси - иниси [[Чороев, Бакытбек Кадырмамбетович|Бакытбек Чороев]] (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира Чороева (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан Чороева (16.12.1968), сегизинчиси - кенже иниси Нурлан Чороев (10.05.1971). &lt;br&gt;

== Илимий жана педагогдук чыгармачылыгы  ==
[[Файл:Ali Emiri beyiti T.Chorotegin 22.i.2012.jpg|thumb|left|Т.Чоротегин Стамбул шаарында маркум [[Али Эмири|Али Эмиринин]] бейитинин жанында. Түркия, 22.1.2012.]]

Бир катар илимий монографиялардын (анын ичинде [[Махмуд Кашгари|Махмуд Кашгаринин]] өмүрү менен мурасына арналган эмгектердин, калемдешип жазылган “[[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]” (1990) китебинин), калемдешип жазылган окуу китептердин, окуу куралынын, жүздөгөн макалалардын, чакан юмордук китепченин автору. &lt;br&gt;[[Кыргызстан]], [[Казакстан]], Өзбекстан, [[Орусия]], Түркия, [[АКШ]], Британия, Франция, Германия, Чехия жана Франциядагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан. Түштүк Сибирде (Эне-Сай, Алтайды), Монголияда, Казакстанда, Волга боюнда, Өзбекстандын Жизак, Самарканд аймактарында, Түркияда, Кытайда (анын ичинде Ички Монголияда жана Шинжан Уйгур автоном районунда) ж.б. жерлерде саякатта болгон. 

Илимий жана педагогдук эмгектери кыргыз жана орус тилдеринен башка англис, түрк, немис жана өзбек тилдеринде жарыяланган. 

Айрым англис тилиндеги эмгектерди (Хайек, МакНейл&lt;ref&gt;Макнейл У. Г.  Батыштын башаты. I китеп.: Адамзат отмушуно кылчаюу / У. Г.  Макнейл; Котор. Т. Чоротегин, А. Койчиев, Т. Абдиев. - Бишкек: &quot;Кыргызстан-Сорос&quot; фонду, 2002. - 388 с.  1000 экз.&lt;/ref&gt;) кыргыз тилине которуп жарыялаган. [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] анын илимий жетекчилигинде тарых илими тармагында эки доктордук иш, жети кандидаттык иш жакталган. 

Т.Чоротегин 1989-жылдан бери жүздөгөн эл аралык жана жергиликтүү илимий жыйындарды, талкууларды, тегерек үстөл жана башка форматтардагы илимий шеринелерди уюштуруп келет. Алардын бири - АлтайМУ (Орусия), КУУ, КР УИАсы ж.б. шериктер 2018-жылдан тартып ырааттуу уюштуруп келе жаткан &quot;Кең АлтаЙ&quot; илимий долбоорунун илимий жыйындары жана симпозиумдары болуп саналышат. &lt;br&gt;

Ал уюштурууга жандуу катышкан илимий жыйындардын бири - тарыхчы Муратбек Кожобековдун 60 жылдыгына арналган 2018-жылы 23-ноябрда өткөн жыйын болду&lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/29616261.html&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;
Ал 2014-2025-жылдары  кыргызстандык, казакстандык, өзбекстандык, кытайлык, түркиялык,  орусиялык, германиялык, мажарстандык ж.б. илимпоздор менен биргелешип, жалпы алтай таануу, түрк тарыхы, кыргыз таануу, манас таануу жана кыргыз тарыхы жаатындагы бир катар эл аралык илимий жыйындарды уюштурууга жана баяндамасын окуп катышкан. &lt;br&gt;

2022-2024-жылдары баш кеңсеси Улан-Батор шаарында жайгашкан жана ЮНЕСКОнун колдоосу астында иштеп жаткан &quot;Көчмөндөр цивилизациясын изилдөө боюнча эл аралык институттун&quot; Академиялык кеңешинин мүчөсү болуп келет. &lt;br&gt;

Ал 2020-жылдан бери Өзбекстандын Анжыян мамлекеттик университетиндеги тарых илимдери боюнча диссертациялык кеңештин мүчөсү.&lt;br&gt;
Казакстандагы 7 томдук &quot;Казакстан тарыхы&quot; аттуу жаңы академиялык басылманын орто кылымдарга арналган томуна макала автору катары катышууда. &lt;br&gt;
&quot;Жалпы түрк тарыхы&quot; боюнча эл аралык окуу китебин даярдоодогу редакциялык отурумдарга Кыргызстандын өкүлү катары 1993-1995-жылдары жана 2014-2023-жылдары ырааттуу катышты. &lt;br&gt;
Ал Азербайжандын &quot;Баку шаарында чыгып жаткан &quot;Махмуд Кашгарлы&quot; илимий журналынын редакциялык кеңешине мүчө. &lt;br&gt; 

== Сыйлыктары жана наамдары ==

Кыргыз Республикасынын III даражадагы &quot;Манас&quot; ордени менен сыйланган  (31-декабрь, 2016)&lt;ref&gt;https://nagrada.srs.kg/site/person/46035&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://www.president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf |accessdate=2017-01-25 |archivedate=2020-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007070945/http://president.kg/files/docs/Files/ukaz_o_nagrajdenii_2016_kyirg_.pdf }}&lt;/ref&gt;.  &lt;br&gt;

Кыргыз Республикасынын [[Даңк медалы|&quot;Даңк&quot; медалы]] менен сыйланган (Кыргызстан, 30-август, 2011). &lt;ref&gt;https://www.azattyk.org/a/24312609.html&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;

Кыргызстан Жаштар Уюмунун илим тармагындагы сыйлыгынын лауреаты (Кыргызстан, 1992). &lt;br&gt;

Өзбекстандын Ташкен облусунун илим тармагындагы жаштар сыйлыгынын ээси (Өзбекстан, 1989). &lt;br&gt;

Чыңгыз Айтматов атындагы Эл аралык академиянын анык мүчөсү (Кыргызстан, 1994), &lt;br&gt;

Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун сыйлыгынын ээси (Кыргызстан, 1995). &lt;br&gt;

“Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнүн мыктысы (отличниги)” төш белгиси менен сыйланган (Кыргызстан, 2003). &lt;br&gt;

Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын сыйлыгына татыган (Кыргызстан, 2012). &lt;br&gt;

ТүркСОЙ уюмунун медиа тармагындагы эл аралык сыйлыгына татыган (Түркия, 2013). &lt;br&gt;

И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУ), С.Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинин (НарынМУ) жана Талас мамлекеттик университетинин (ТалМУ) ардактуу профессору (2019). &lt;br&gt;
Жусуп Баласагын атындагы КУУнун ардактуу доктору (2024).  &lt;br&gt;

== Айрым китептери жана китепчелери ==
* Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбет уулу. Махмуд Кашгари Барсканинин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги   түрк элдеринин тарыхы боюнча көөнөргүс булак: Илимий басылыш / Редколлегия:  К. С. Молдокасымов (төрага), ж.б.; илимий редакторлор профессор Т. Өмүрбеков, доцент К. С. Молдокасымов. – Бишкек: “Турар”  басмасы,  2017. -  376 б., сүрөт, карта. [https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples]https://www.academia.edu/44962231/Divanu_Lugati_t_T%C3%BCrk_the_work_by_Mahmud_Kashgari_Baskani_an_Inexhaustible_Source_on_the_History_of_the_Turkic_Peoples  –  “Мурас” фонду.   [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси.  - ISBN 978-9967-15-701-9.   https://new.bizdin.kg/media/books/Chorotegin_Tynchtykbek_Kashgari_Barsqani_Diwan_940_Turar_basmasy.pdf 

* Чороев Т.К. Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы». — Фpунзе: Кыpгызстан, 1990. — 92 б. 

* Чоротегин Т.К. Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии домонгольского времени: По мусульманским источникам IX-XIII вв.  Бишкек: Фонд &quot;Сорос-Кыргызстан&quot;, 1995. - 208 с. (Научный редактор Б.А.Ахмедов). - URL: https://www.academia.edu/123620167/Migration_Processes_in_Central_Asia_From_the_Middle_of_the_Eighth_to_Early_Tenth_Century_and_Their_Consequences &lt;br&gt; 

* Чоротегин Т.К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати-т-турк” сөз жыйнагы: (1072-1077). Жооптуу редактор Өмүркул Караев. – Бишкек: Кыргызстан, 1997. – 169 бет, сүрөт, карта.   -  (ISBN 5-655-01222-7). &lt;ref&gt;https://base.patent.kg/avtor_search.php?action=search_list&amp;id_avtor=669&lt;/ref&gt; 

* Чоротегин Т.К., [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|Молдокасымов К.С.]] Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке. Со-автор кандидат исторических наук Кыяс Молдокасымов). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр. 

* [[Урстанбеков, Бейше|Урстанбеков Б.У.]], Чороев Т.К. [[Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк]]. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. – 288 бет. – (История Киргизии: Краткий энциклопедический словарь). – (В со-авторстве с кандидатом исторических наук, доцентом Бейше Урстанбековым). – (ISBN 5-89750-028-2)

* Тургуналы Т., Асаналиев К., Керимбаев М., Чоротегин Т. Кыргыз Жумуриятынын Конституциясынын долбоору: Альтернативдик долбоор. Проект Конституции Республики Кыргызстан: Альтернативный проект. – Бишкек, 1992. – (Авторы: Т.Тургуналы, К.Асаналиев, М.Керимбаев, Т.Чоротегин. На кыргызском и русском языках).

* Ала-Тоонун Батыштагы бүркүтү: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдык мааракесине) / Редактору Кубат Чекиров; рецензенти Арслан Капай уулу Койчиев; сүрөтчүсү Асан Турсункулов. -  Бишкек: &quot;Гүлчынар&quot; басмасы, 2010. - 60 бет, сүрөттөр. - (&quot;Азаттык&quot; үналгысы).    ISBN 978-9967-409-87-3. -  https://new.bizdin.kg/kniga/ala-toonun-batyshtagy-burkutu-azamat-altaydyn-90-zhyldyk-maarakesine &lt;br&gt;  

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кто есть кто в кыргызской науке: Краткий биобиблиогр. справочник докторов наук Кыргызстана / Под ред. акад. У.А.Асанова. — Бишкек: Гл. ред. Кыргызск. энциклопедии, 1997. — 672 с. 

* Асанов У.А., Жуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах: Краткий исторический и био-библиографический свод / Отв. ред. У.Асанов. – Бишкек: Центр госязыка и энциклопедии, 2002. – 544 с., илл. - ISBN 5-89750-142-4.

* Өмүрбектегин Т.Н., Чоротегин Т.К.  Түндүк Кыргызстандын Орусияга каратылышы. - Бишкек: &quot;Учкун&quot; концерни, 1992. - 24 бет. - (Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамааты. &quot;Кыргыз таануучунун китеп текчесине&quot;).  

* Перелистывая книги ученого, изобретателя, педагога, энциклопедиста: К 80-летию академика У.А.Асанова / Составители И.А.Ашымов, Т.К.Чоротегин, А.З.Жуманазарова, Г.У.Асанова. - Бишкек, 2013. - 376 стр., илл. -  ISBN 978-9967-14-114-8.

* [[Халлы, Худайберди]]; Чоротегин, Тынчтыкбек. Өмүр – аккан суу: Нургүл Эсенкул кызы Дыйканалиеванын элесине арналат: Эссе, макалалар, эскерүүлөр, термелер / Жооптуу редактор, баш сөз жазган, эскерүүлөр топтомун, тиркемени, сүрөттөрдү даярдаган жана түркмөнчө тексттен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 204, XII б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-02-932-3. &lt;br&gt;

== Айрым окуу китептери жана окуу куралдары ==
'''1. Кыргыз тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К. Таластагы Атлах салгылашуусу: Кыскача булак таануучулук жана хрестоматиялык баян / Жооптуу ред. М.М.Жусупова. – Б.: Maxprint, 2022. – 136 бет, сүрөт, карта. – Талас мамлекеттик университети. – Ж.Баласагын атындагы КУУ. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. ISBN 978-9967-07-147-6 &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. IX к. башына чейин): Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби: Кайра иштелип, толукталып 2-басылышы. — Бишкек: «Билим-компьютер», 2008. — 176 б. — ISBN 978-9967-426-43-6 &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыз Тарыхы: IX - XVIII кк.: Жалпы билим берүүчү орто мектептердин 7 - класстар үчүн окуу китеби / Жооптуу ред. проф. Т.Кененсариев, М.Иманкулов. – Оңдолуп, толукталган 3-басылыш.   Бишкек: Кыргыз Билим берүү академиясынын “Окуу китеби” басма борбору, 2017. – 192 б., сүрөт, карта.    Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. – Окуу басылма. – ISBN 978-9967-31-644-7. – “Имак Офсет” ЖЧК басмаканасында басылды. – Көлөмү 12,0 басма табак. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (Эзелки замандан тартып б.з. VII к. башына чейин): Башталгыч курс: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1997. — 156 б. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (VII к. башы — XVIII к. аягы): Экинчи бөлүк: Орто мектептин 7-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, Ө.Караев. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 128 б. &lt;br&gt;

* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]], Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы: (XIX к. башы — 1917-ж.): III бөлүк: Орто мектептин 8-классы үчүн окуу китеби / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басма үйү, 1998. — 196 б. &lt;br&gt;

* Өмүрбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын жаңы доордогу тарыхы: (XVII - XX кк. башы): Орто мектептердин окуучулары үчүн кошумча сынак окуу куралы / Жооптуу редакторлору К.Үсөнбаев, А.Асанканов. — Бишкек: «Кыргызстан» басмасы, 1995. — 187 б. - ISBN 5-655-01032-1.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т., Осмонов Ө., Өмүрбеков Т., Нурунбетов Б.  Байыркы дүйнө тарыхы: Орто мектептин 6-классы үчүн окуу китеби. - Бишкек: &quot;Шам&quot; басмасы, 2005. - 256 б., карталар. -  ISBN 9967-10-228-4.  &lt;br&gt;

* Жалпы билим берүүчү орто мектептердин гуманитардык багыттагы 5-11-класстары үчүн программалар: Тарых / Авторлор: А.И.Идинов (жетекчиси), Т.Н.Өмүрбеков, К.С.Молдокасымов, М.Иманкулов, Л.Марченко, Т.К.Чоротегин.  - Бишкек: Технология, 1997. - 116 бет.  &lt;br&gt;

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] тарыхы: 1989-1990-окуу жылынын VIII (VII), ХI (Х) класстар үчүн Кыргыз ССРинин тарыхынын курсун тематикалык пландаштыруу // Мугалимдер газетасы. - 1989. - 1-сентябрь. &lt;br&gt; 

'''2. Орус тилиндеги окуу куралдары''' 

* Омурбеков Т. Н., Чоротегин Т. К.  История Кыргызстана (XIX в.). 8 класс: Учебник для общеобразоват. орг. с рус. яз. обучения / Отв.ред. к.и.н. К. С. Молдокасымов. — 2-е изд., исправ., доп. — Б.: Arcus, 2020. — 176 с., ил., карты. – ISBN 978-9967-31-203-6. &lt;br&gt;

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (История кыргызов и Кыргызстана с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Учебник для 6 кл. средних школ. - Переработ. 2-е изд. - Бишкек: Билим-компьютер, 2012. – 176 стр., илл., карты. – ISBN 978-9967-452-65-7. 

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н., Марченко Л.Ю. История кыргызов и Кыргызстана (с древнейших времен до нач. IX в. н.э.): Нач. курс: Учебник для 6 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова, Ж.Алымкулова. Спец.ред. М.Иманкулов. – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 152 стр., илл., карты. – ISBN 9967-415-41-X.  

*  Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. История Кыргызстана (IX-XVIII вв.): Учебник для 7 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: Ж.Джудемишова. Спец.ред. О.Осмонов.  – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 184 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

*  Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. История Кыргызстана (XIX в. – 1917 г.): Учебник для 8 кл. средних школ. Перевод с кыргызского: М.А.Нуртумова. Спец.ред. О.Осмонов.   – Бишкек: Бийиктик, 2005. – 192 стр., илл., карты. – ISBN 5-85580-007-5.  

* Чоротегин Т.К., Омурбеков Т.Н. Учебники по истории кыргызов и Кыргызстана для 6-8 классов средних школ (Бишкек, 1996 – 2020). (в нескольких изданиях; в соавторстве с профессором Т.Н.Омурбековым). 

* Чоротегин Т.К. Краткий курс по изучению арабской графики современных кыргызов КНР: (Учебное пособие для студентов-историков) / Отв. ред. проф. Т.Н.Омурбеков. - Бишкек: Кыргыз. нац. университет, 2002. - 22 с. - ISBN 9967-403-49-7. 

* Чукубаев А.А., Чороев Т.К., Кожобаев А.К. Тематическое планирование по истории Киргизской ССР для VIII (VII) –ХI (Х) классов средней школы на 1989-1990 учебный год. // Учитель Киргизстана. - 1989. – 8-сентября.  

'''3. Өзбек тилиндеги окуу куралдары''' 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қадимги Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII бошларигача): Бошлангич курс: Ўрта мактабларнинг 6-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Иномжон Бахритдинов, Тоҳиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 1998 (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 120 бет (сахифа). 

* Чоротегин Т.К., Ўмурбеков Т.Н.   Қиргизистон тарихи: (Қадимги даврдан эрамизнинг VII асри боши – XVIII аср охири): Иккинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 7-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тохиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). - 168 б.  – Иккинчи нашридан таржима. Дарсликни узбек тилига Д. Ҳамедова таржима қилди. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, С.Х.Холтураев. – Бишкек, 2004. – 184 б. – ISBN 9967-411-47-3.     

* Омурбеков Т.Н., Чоротегин Т.К.  Қиргизистон тарихи: (XVIII аср охири – 1917 йил): Учинчи қисм: Ўрта мактабларнинг 8-синфи учун дарслик: (Ўзбекча таржима: Тахиржон Хайруллаев). - Жалолобод, 2000. (Қиргиз Республикаси Таълим ва фан вазирлиги томонидан тасдиқланган). – 244 бет.  -  Қайта ишланиб, тулдирилган иккинчи нашридан таржима / Ўзбек тилига Равшанбек Акбаров таржима қилган. Муҳаррирлар: М.Т.Мамасаидов, О.Х.Худайбердиев. – Ўш-Бишкек, 2004. – 176 б. – ISBN 9967-411-46-5.

== Айрым илимий жана илимий-жамаагаттык макалалары  ==
'''Кирилл арибинде (ар кыл тилдерде)''' 


* Чоротегин (Чороев) Т. К., Алымкожоев О. Дж.  Юлий Геккер: Жизнь мыслителя и педагога, оборванная в годы сталинских чисток. // Universum Humanitarium. – № 1 (2021).  – Новосибирск.  – С. 116–132. – ISSN 2499-9997 (Print)  –     doi.org/10.25205/2499-9997-2021-1-116-132  –    URL:   https://univhum.elpub.ru/jour/article/view/33 
* Чоротегин Т.К. Профессор Ю Тайшань об этнографических сведениях о древних кыргызах, отраженных в труде «Мy тяныцзы чуань» // “Mahmud Kaşğarlı” Beynəlxalq elmi jurnalı. Bakı, 2023. Cilt 1, No. 2. S. 76–86.  - URL: https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Tin%C3%A7tikbek%20%C3%87oroteqin%20.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Несколько слов о кыргызском войноведе Нарынбеке Алымкулове (1958–2022) // Известия НАН Кыргызской Республики. – 2025. – № 8. – С. 75–85. – URL: https://ilim.uia.gov.kg/index.php/main/article/view/1073/1097 &lt;br&gt;
  
* Чоротегин Т.К. Атлах салгылашуусунун тарыхый орду: дин жаатындагы айрым ашыкча баа берүүлөргө сын көз караш // Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin, Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. –– Б. 117–129. ISBN: 978-605-2334-12-6. URL: https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Александр Бернштам и не отпразднованный 1100-летний юбилей эпоса «Манас» //  Вестник КНУ им.Ж.Баласагына: Гуманитарные науки. - Специальный выпуск: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию КНУ им.Ж.Баласагына «ПРЕПОДАВАНИЕ МАНАСОВЕДЕНИЯ В ВУЗАХ КР: ПРОБЛЕМЫ, ПОИСК И РЕШЕНИЕ». Кыргызско-Китайский Институт (7 декабря 2012 г.). Ж.Баласагын атындагы КУУнун 80-жылдык мааракесине арналган “МАНАСТААНУУ” КУРСУНУН КРнын ЖОГОРКУ ОКУУ ЖАЙЛАРЫНДА ОКУТУЛУШУ: ПРОБЛЕМАЛАР, ИЗДЕНҮҮЛӨР ЖАНА ЧЕЧИМДЕР” аттуу Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары. Кыргыз-Кытай Институту (7-декабрь, 2012-ж.) --  Бишкек: КНУ, 2012. – 465 с.  - Мында:   С. 76--80.    -   Булак: http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707031917/http://lib.knu.kg/files/2012/vestinik_specKKI.pdf |date=2022-07-07 }}&lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Бээжиндеги бараандуу манас таануучу // [[Жуматурду уулу, Адыл|Жуматурду, Адыл]]. Оозеки адабияттын теориясы жана манасчылык өнөр (Кытай кыргыздарынын материалдарынын негизинде). Түзүүчү – [[Субакожоева Чолпон Темирбековна|Ч.Субакожоева]]; жооптуу редакторлор: проф. [[Толобек Абдырахманов|Т.А.Абдырахманов]], проф. Т.К.Чоротегин. –– Бишкек, 2020. –– 414 б. – ISBN 978-9967-04-890-4. – Б. 24–34. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Неустанный археолог, историк-кыргызовед и его предки: Штрихи к биографии Ю.С.Худякова и его предков (К 70-летию профессора Юлия Сергеевича Худякова) // [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.  - ISBN  978-9967-15-702-6.  - С. 3-30. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башаты: Байыркы доор жана орто кылымдардын эрте мезгили // 1-эл аралык байыртадан бүгүнкүгө чейинки кыргыз-түрк мамилелери симпозиуму докладдары (3-5-май 2013, Бурса) / Китепти басмага даярдаган жана редактору проф., д-р [[Жумакунова, Гүлзура|Гүлзура Жумакунова]]. – Бурса: Улудаг университети басмаканасы, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – ISBN 978-975-6149-84-3. – XXIV+466 бет. – Улудаг университети жарыялары. – Мында: Б. 173–189.
* Чоротегин Т.К. Актан Тыныбек уулу жана 1916-жылкы Ички Теңир-Тоодогу элдик көтөрүлүш // Үркүн-100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.С.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. – Бишкек: “Турар” басмасы, 2017. – Б. 179–197. – ISBN 978-9967-15-689-0.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. &quot;Манас&quot; дастаны жана Борбордук Азиядагы көөнө жазма маданият // Тил, адабият жана искусство маселелери: Илимий журнал. - № 1. Атайын чыгарылыш. &quot;Манастан&quot; Чыңгыз Айтматовго карай: Проблемалар жана көз караштар&quot;: Эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары: (Бишкек, 15-январь, 2016). - Бишкек, 2016. - Б. 3-8. - Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. Гуманитардык жана экономикалык илимдер бөлүмү. Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту. - ISBN 1694-6316.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Историография пост-советского Кыргызстана // Түрк Евразиясындагы жалпылык жана өзгөчөлүк: Түрктөрдүн заманбап жалпы жана чөлкөмдүк тарыхынын методологиясынын көйгөйлөрү: Эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары жана башка макалалар / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – С. 287-304. - ISBN 978-9967-12-525-5. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Караханийлер доорундагы түрктөрдүн спорт оюндары тууралуу // Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары – Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları / Tүзгөндөр: А. Мокеев, Ф. Унан, О. Каратаев, О. Йорулмаз, Ж. Алымбаев, Ж. Буйар. – Б.: 2015. – 272 б. - ISBN 978-9967-27-844-8. – Кыргыз-Түрк «Манас» университети. - Б.  241-246.
* Чороев Тынчтыкбек. К изучению исторических традиций в местной историографии: (На примере трудов [[Осмонаалы Сыдыков|Осмоналы Сыдык уулу]]) // Исторические чтения: Тезисы докл. и сообщений науч. конф., посвящ. 75-летию член-корр. АН Кирг.ССР проф. Анварбека Хасанова. –– Фрунзе: КирГУ, 1989. –– С.41-43.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Жусуп Мамайдын жылдыздык нуру // Жусуп Мамай: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. – 272 + XII б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN -  978-9967-12-394-6. – Б. 7-10. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К.  Тарыхчы Муратбек Кожобеков тууралуу азыноолак сөз // Кожобеков, М. Ч. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - Б. 182-185.  - ISBN 978-9967-02-942-2. &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т.К. Тагдырлаш коңшубуз – Кытай (Сапар жыйынтыгы)  // Шанхай КызматташтыкУюмунун өнүгүү тарыхынын маселелерин комплекстүү изилдөө: ЖОЖ студенттери үчүн кошумча окуу куралы. – Бишкек: “MaxPrint” басмаканасы, 2014. - 124 б. , сүрөт. - ISBN 978-9967-02-990-2. – Б. 100-119. &lt;br&gt;
* Махмуд Кашгаpи жана анын «Түpкий тилдеp сөз жыйнагы» // Ала-Тоо. — 1988. — № 4. — Б. 112—125. (Ушул эле макала: Кыpгыздаp / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек, 1991. — Т.2. — Б. 428—459). &lt;br&gt;
* Чоротегин (Чороев) Т.К. Вклад ученых немецкого происхождения в кыргызоведение // Известия вузов Кыргызстана. –– Бишкек: Общественное объединение &quot;Общественная академия ученых Кыргызской Республики&quot;, 2016. –– № 11-1. –– С. 124-127. –– ISSN: 1694-7681. –– URL:  https://elibrary.ru/item.asp?id=27184842  &lt;br&gt; 
* Чоротегин Т. К.  Профессор [[Караев, Өмүркул|Өмүркул Караевдин]] байсалдуу жолу  // Ала-Тоо. - Кыргыз жазуучуларынын ай сайын чыга турган адабий журналы. - Бишкек: Турар, 2015. - № 12. - Б. 98-105. - ISSN 1694-6383.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Об истоках кыргызской государственности // Эхо событий. — 1995. — 27 января — 2 февраля. — С. 2.  &lt;br&gt;

* Тенгиp-Тоо (Пpитяньшанье) как pегион этногенезиса кыpгызского наpода // Кыpгызы: Этногенетич. и этнокульт. пpоцессы в дpевности и сpедневековье в Центpальной Азии: Матеpиалы Междунаp. науч. конф., посящ. 1000-летию эпоса «Манас». 22—24 сент. 1994 г.,  г.Бишкек. — Бишкек: Кыpгызстан, 1996. — С. 204—209. &lt;br&gt;
* Чороев Т.К.  Зарыктырган эмгек // Сыдыков О. “Мухтасар тарих Кыргызиа”, “Тарих кыргыз Шадманиа” / Жооптуу ред. М.Ч.Кожобеков. – Бишкек: Турар, 2014. – 320 б. - ISBN – 978-9967-15-344-8. – Б. 170-177. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Мемлүктөр доорундагы Алдыңкы Азия менен Түндүк Африкадагы  түрк таануу жөнүндө // Билим жана тарбия. - Кыргыз-Кувейт университетинин илимий-педагогикалык журналы. – Бишкек. - 2003. - № 1. – Б. 50-52. – ISBN 9967-21-497-9. &lt;br&gt;
* О роли арабографических источников в изучении этнической истории тюркских народов Центральной Азии  IX — начала XIII вв. // Из истории и археологии древнего Тянь-Шаня / Отв. ред. К.И.Ташбаева, Д.Ф.Винник. — Бишкек: Илим, 1995. — 210—217. &lt;br&gt;

* «Диван лугат ат-туpк» Махмуда Кашгаpи как источник по истоpии тюpкоязычных наpодов Сpедней и Центpальной Азии //  Оpиенталистика в Киpгизии / Отв. ред. М.Я.Сушанло. — Фpунзе: Илим, 1987. — С. 12—26. &lt;br&gt;

* Кыргызы в Сибири и просторах Азии // Древние памятники Северной Азии и их охранные раскопки: Сб. науч. трудов. — Новосибирск, 1988. — С. 143-146. (АН СССР; Сибирское отделение; Ин-т истории, филологии и философии). &lt;br&gt;

* Начало настраивало на открытие или как надо изучать письменную культуру // Комсомолец Киргизии. — 1988. — 14 октября. — С. 5. &lt;br&gt;

* Махмуд ибн Хусейин ал-Кашгаринин «Дивану лугати т-түрк» эмгеги (1072—1077-жж.) Теңир-Тоо жана Ички Азия түрк элдеринин тарыхы боюнча булак катары: Тарых илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алууга талаптанып жазылган дисс. авторефераты. — Бишкек: Кыргыз Респ. УИАсынын Тарых институту, 1998. — 48 б.  &lt;br&gt;

* Улуу казна уpпактаpга: Махмуд Кашгаpинин муpасы жөнүндө сөз // Кыpгызстан маданияты. — 1986. — 27-маpт. — Б. 10—11.  &lt;br&gt;

* Махмуд Кашгаринин “Диваны” менен “Манастагы” эпостук окуялардын мейкиндиги // “Манас” эпосу жана дүйнө элдеринин эпикалык мурасы: (“Манас” эпосунун 1000 жылдыгын майрамдоого карата өткөрүлгөн Эл аралык симпозиумдун тезистери). 27-28-август 1995-ж. – Бишкек: Кыргызстан, 1995. - Б.37.   &lt;br&gt;

* Чоротегин Т. Фу-йу кыргыздары // Заман Кыргызстан. - 1997. - 8-август.  &lt;br&gt;

* Жазма маданият жана дастан // Кыргыз руху – “Манас”: Адабий изилдөөлөр. табылгалар, эскерүүлөр / Түзгөндөр К.Эдилбаев, Э.Кылычев – Бишкек, 1995. (“Ала Тоо” журналы; Мамл. “Мурас” ишкер долбоору). – 246-249-беттер.   &lt;br&gt;

* О месте Оша в тюркском мире // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 41-49.   &lt;br&gt;

* Образование и наука: Часть первая // Ош 3000 / Составитель и редактор Азиз Салиев. - Бишкек: Илим, 2000. – С. 131-138.   &lt;br&gt;

* Зарыктырган эмгек: (Осмоналы Сыдык уулунун эмгеги жөнүндө) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 61—67.  &lt;br&gt;

*  Махмуд Кашгари жана анын “Түркий тилдер сөз жыйнагы” // Ала-Тоо. - 1988. – № 4. - Б. 112-125.  &lt;br&gt;

*  Көтөрүлүш улуттукпу, элдикпи? // Кыргызстан маданияты. – 1991. – 2-май.  &lt;br&gt;

* Кытайлык кыргыз тарыхчысынын чыгармачылыгы: (Анвар Байтурдун «Кыргыз тарыхы лексийаларына» жандырмак) // Кыргыздар: Санжыра, тарых, мурас, салт / Түзгөн Кеңеш Жусупов. — Бишкек: Кыргызстан, 1991. — 1-китеп. — Б. 294—305. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Кыскача түшүндүрмө сөздүк // ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. – Б. 146–148. &lt;br&gt;
*  Чороев Т.К., Урстанбеков Б.У.  Основные этапы распространения ислама в Киргизстане в VII-ХIV вв. // Вопросы истории материальной и духовной культуры Киргизстана: Сб. науч. ст. / Отв.ред. А.А. Асанканов. - Фрунзе: КирГУ, 1987. – С. 28-44.  &lt;br&gt;

* Чоротегин Т.К. Очерки истории кыргызов и Кыргызстана: (С древнейших времен до конца XVIII века) //  Кыргызы: 14-ти томник. 11-й том. Источники, история, этнография, культура, фольклор / Составители: Кенеш Жусупов, Каныбек Иманалиев; редакторы Темир Асанов, Рыскул Жолдошов. – Бишкек: Бийиктик, 2011. – ISBN 978-9967-13-792-9. – С. 157-195. &lt;br&gt; 

* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К.  Киргизская Советская Социалистическая Республика // Ежегодник БСЭ. 1990. – Москва: Сов. Энцикл., 1990. - Вып 34. - С. 124-128. &lt;br&gt;

* Об изучении наследия Юсуфа Баласагуни и Махмуда Кашгари (ХI век) // Сб. статей и методич. рекомендаций по истории Киргизской ССР для учителей общеобразовательных школ и проф.-техн. училищ. - Фрунзе. - 1990. - Ч.1. - С. 1-7.  &lt;br&gt;

* О некотоpых споpных названиях Баласагуна X—XII вв. // Ономастика Узбекистана: Матеpиалы научно-теоpетич. конфеpенции, посвященной 70-летию Великой Октябpьской социалистической pеволюции (Гулистан, 27—29 мая 1987 г.). — Ташкент: Ўкитувчи, 1987. — С. 43—44.  &lt;br&gt;

* Проблема далеко не частная: О реформе алфавита и об открытии востфака в КГУ // Советская Киргизия. - 1988. - 8-сентября.  &lt;br&gt;

* О роли ассоциации молодых историков в пропаганде исторических знаний среди студентов // Роль учебного науч.-производст. комплекса (УНКП) “Педвуз - школа” в подготовке будущего учителя: (Тез. докл. Респ.науч.-метод. конф., 19-20 апр. 1990 г.) – Фрунзе: КЖПИ, 1990. – Часть1. - С.28-30.  &lt;br&gt;

* Фрунзеби? Бишкекпи? Жаш тарыхчылар аныкташат // Ленинчил жаш. – 1990. – 30-июнь.  &lt;br&gt; 

* Шаакерим жана анын мурасы // Кыргызстан маданияты. – 1990. – 20-декабрь. &lt;br&gt; 

* Топонимические данные Махмуда Кашгари (XI в.) и миграция тюрков раннего средневековья // Проблемы истории и культуры народов Средней Азии и стран Зарубежного Востока. – Ташкент: Фан, 1991. - С.107-144.  &lt;br&gt; 

* “Та’рих” Мубарак-шаха Мерверруди как источник по истории тюркских народов Средней и Центральной Азии // Гуманитарные науки в Сибири. – Серия филол. – Новосибирск, 1994. - №4. - С. 75-77.  &lt;br&gt;

*  Чэкайэмо на вас Бишкеку! // Нуска. – 1995. - № 3. – Октябрь. – Б. 3. &lt;br&gt;  

* Этнические ситуации в тюркских регионах Центральной Азии середины IX — начала XIII вв. по арабоязычным и персоязычным источникам IX—XIII вв. — Спец. 07.00.03. — Всеобщая история. — Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. — Ташкент, 1988. — 19 с. (Институт востоковедения АН Узбекистана).  &lt;br&gt;

* Этноним «кыpгыз» по данным Махмуда Кашгаpи // Вопpосы этнической истоpии киpгизского наpода / Отв. ред. О.К.Караев, И.Б.Молдобаев. — Фрунзе: Илим, 1989. — С. 113-121.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т. Элеттен Евразияга жол: Түркиядагы туңгуч кыргыз профессору [[Гүлзура Жумакунова|Гүлзура Жумакун кызы]] // Tanrı Dağlarının Anadolu’daki İlk Profesör Kızı Gülzura Cumakunova / Editörler Abdrasul İsakov, Güldana Murzakulova Editör Yardımcıları Aysel Baytok, Nazgül Kadyrova. Ankara, Bengü, 2018. – 1.Baskı. – 274 s. – ISBN 978-605-9148-82-5. – Bengü Yayınları: 186. Kırgız Edebiyatı: 19. – Б. 59–70. &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К., Садырова З.Т. Караханидский поэт и мыслитель Жусуп Баласагын и его эпоха //  Turkic Studies Journal. 2025. № 1. – С. 108–129. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-108-12  -- URL:    https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/587/235 &lt;br&gt;

'''Латын арибинде (ар кыл тилдерде)''' &lt;br&gt;

*  Historiography of Post-Soviet Kyrgyzstan, in: International Journal for Middle East Studies, 2002, Vol. 34, p. 351-374 (USA); (2002 Cambridge Un-ty Press 0020-7438/02 )  &lt;br&gt;

*  The Kyrgyz Republic, in: The Turks (English language edition) / Edited by Hasan Celal Güzel, C. Cem Oguz, and Osman Karatay Published by Yeni Tu&quot;rkiye Research &amp; Publishing Center. Ankara, 2002. Hard cover, 6 volumes, 6000 pages, ISBN 975-6782-55-2. (this chapter is in the 6th vol.).    http://www.unesco.org/culture/asia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512051520/http://www.unesco.org/culture/asia/ |date=2017-05-12 }} &lt;br&gt;

*  ‘The Kyrgyz’; in: The History of Civilisations of Central Asia, Vol. 5, Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century /Editors: Ch. Adle and Irfan Habib. Co-editor: Karl M. Baipakov. – UNESCO Publishing. Multiple History Series. Paris. 2003. - Chapter 4, p. 109 – 125. (ISBN 92-3-103876-1)  URL: http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001302/130205e.pdf    &lt;br&gt;
* Chorotegin T. A New Book On Törökul Aitmatov, His Life Journey And His Era: Tarïxtïn Aktay Baraktarï [The Blank Pages Of History]: By Roza Törökulovna Aitmatova. Edited By T. Shaydullaeva And N. Jeenalieva. - Bishkek: Uchkun, 2013. 216 Pages. (In Kyrgyz). // Journal of Central and Inner Asian Dialogue. Volume 2, Issue No. 1, Winter 2015.  - Print ISSN: 2330-6602. Online ISSN: 2330-6610. – Pp. 78-82.    URL: https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202094704/https://static1.squarespace.com/static/540e7144e4b0d68e9de1c47c/t/56aec1bac2ea51bdbdb5059b/1454293435349/JCIAD+WINTER+2015+BR020101.pdf |date=2017-02-02 }} &lt;br&gt;

* Kirgizistan’da Milli Bagimsizlik Icin Mucadele Tarihinden: (1916-1991) // Turk Yurdu, Eylul, No 85, Ankara, 1994. - S. 30-32. &lt;br&gt;

*  Mahmud Kaşgarinin «Divanının» orto kılımadarda cana cañı doordo maalım boluşu tuuraluu //  Dil Dergisi. — Ankara. — 1995. — No 27. — S. 33-37. — (TÖMER). &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut //  İpekyolu. —  İstanbul. — 1995. — Eylül. — Sayı 21. — S. 62-64. &lt;br&gt;

* Kaşgarlı Mahmut’un Divan’ı ve Manas Destanında Dogu Turklerinin Savaşları // Bozkırdan Bagımsızlıga Manas / Hazırlayan Prof. E. Gursoy-Naskalı. — Ankara: Turk Dil Kurumu, 1995. — S. 160-164. &lt;br&gt;

* Neue Curricula und Lehrbücher zur Geschichte Kyrgyzstans // Berliner Osteuropa Info: Informationsdienst des Osteuropa-Instituts der Freien Universität Berlin. — Berlin, 1997. — Nr. 9 / Juli. — S. 23. &lt;br&gt; 
* Çorotegin Tınçtıkbek. Kırgız Devletinin Oluşumu: Eski Çağ Ve Erken Orta Çağ // I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Kırgız Türk İlişkileri Sempozyumu Bildirileri (3–5 Mayıs 2013 Bursa) / Kitabı yayına hazırlayan ve editçrü Prof. Dr. Gülzura Cumakunova. – Bursa, Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj San. A.Ş., 2017. – T.C. Uludağ Üniversitesi Yayınları. – 1. Baskı. –– XXII+428 s. – ISBN 978-975-6149-83-6. – S. 61–76.  &lt;br&gt;
* Çorotegin, Tınçtıkbek. Kırgızlar // Yeni Türkiye Dergisi. Ankara: YTSAM, 2023. – Ocak – Şubat 2023. Yıl 29. No. 129. ISSN 1300-4174. S. 37–48. &lt;br&gt;
* Chorotegin (Tchoroev), Tyntchtykbek. Migration Processes in Central Asia From the Middle of the Eighth to Early Tenth Century and Their Consequences // Heritage and Identity in the Turkic World: Contemporary Scholarship in Memory of Ilse Laude-Cirtautas (1926–2019) / Edited by: Alva Robinson, Kağan Arık, Elmira Köchümkulova and Jonathan North Washington. – Berlin: De Gruyter, 2023. – pp. 45–62. – Volume 33 in the series Studien zur Sprache, Geschichte und Kultur der Turkvölker. – https://doi.org/10.1515/9783110720228. – eBook Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110720228. Hardcover Published: October 24, 2023. ISBN: 9783110719925. &lt;br&gt;

== Котормочулук иш-аракети ==
* Кеннеди Жон Фицжералд. Каармандык өрнөктөрү / Англис тилинен кыргызчага которгон Тынчтыкбек Чоротегин. — Б.: Аркус, 2020. — 288 бет. –– (&quot;Өмүрү өрнөк инсандар&quot; түрмөгү). –– ISBN 978-9967-9213-4-4. &lt;br&gt;
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян. / Англ. котор. Т. Чоротегин; «Роза Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду. – Б.: Аркус бас., 2016. – 240 б., сүрөт. – («Өмүрү өрнөк инсандар» түрмөгү).    ISBN 978–9967–27–953–7. (M. K. Gandhi. An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth. – Translation from English into Kyrgyz by T. Chorotegin.) – Китептик (вертикалдык) вариант. 
* Ганди, Мохандас Карамчанд. Өз өмүр таржымакалым же Чындыкка умтулуу жаатындагы тажрыйбаларым тууралуу баян / Англисчеден которгон Тынчтыкбек Чоротегин; котормонун ред. Т.Абдиев; адабий ред. Ж.Жапиев. – Бишкек: Аркус басмасы, 2016. – 168 бет, сүрөт. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду.   ISBN 978–9967–27–953-7.  (2000 нуска). – Альбомдук (горизонталдык) вариант. 
* Маомао. Менин атам Дэн Сяопин “маданий ыңкылап” жылдарында / Которгондор Абибилла Пазылов, Тынчтыкбек Чоротегин, Эсенбай Нурушев. – Бишкек, 2015 – 592 б., сүрөт. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” ЭКФ. – “Өмүрү өрнөк инсандар” түрмөгү. -  ISBN  - 978-9967-27-745-8. – (Маомао. Мой отец Дэн Сяопин в годы &quot;культурной революции&quot;). - Мындагы 182-391-беттердеги текстти Т.Чоротегин орус тилинен кыргызчага которду.&lt;br&gt;
* Хайек Ф.А. Жазмыштуу текебердүүлүк: Социализмдин каталары / Англис тилинен кыргызчага которгон Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. - 268 бет. – (Hayek F.A.  The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. The Kyrgyz translation by T.Chorotegin.) -  ISBN 9967-11-025-2.  &lt;br&gt;

* Лү Хоубин. Идеологиялык өнүгүү. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 6-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 160 б. – ISBN 978-9967-9275-8-2. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 6. Ideological Development, by Liu Houbin; Translated by Dan Xianmei. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Чен Юй, Пу Пиң. Дипломатия жана эл аралык мамилелер. Кытайдагы мамлекеттик башкаруу: 10-том / Англис тилинен которгон Т. Чоротегин. –– Бишкек: Aркус, 2020. –– 216 б. – ISBN 978-9967-9275-7-5. – China Renmin University Press. (Original: The Governance of China: Volume 10. Diplomacy and Foreign Relations, by Chen Yue and Pu Ping; Translated by Niu Yunping. 2018 Cengage Learning Asia Ltd.) &lt;br&gt;
 
* Кашгари Махмуд ибн Хусейин. Түркий тилдер сөз жыйнагы / Араб тилинен кыргызчалаган Т.Чороев (Чоротегин) // Байыркы орток түрк адабияты: Байыркы доор жана орто кылымдар мезгили: Хрестоматия / Түзгөн Ж.Шериев. – Бишкек: Шам, 1996. – 85-101-беттер.   &lt;br&gt;

* Макнейл Уильям Г. Батыштын башаты. Адамзат өтмүшүнө кылчаюу. 3 китептен турган басылма.  / Которгондор Т.Чоротегин, [[[[Койчиев, Арслан Капай уулу|А.Койчиев]]]], Т.Абдиев. – Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 2002. – 1-китеп. – 388 бет.  – ISBN 9967-11-133-X. – 2-китеп. – 388 бет. -    ISBN 9967-11-134-8. (William H. McNeill. The Rise of the West: A History of the Human Community: With a retrospective essay.) &lt;br&gt;

* Бутанаев В.Я. “Кыргыз” дареги Саян-Алтай элдеринде (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987. – № 1. – 1 январь. &lt;br&gt;

* Худяков Ю.С. Енисей кыргыздары жана илим (Котормо) // Кыргызстан маданияты. – 1987.- 16 - июль. &lt;br&gt;

* Жусуп Мамай. Семетей: (Үзүндү) / (Араб графикасынан оодарма) // Нарын правдасы. - 1988. – 13-январь. &lt;br&gt;

*  Жамал Карши. Мулкахат ас-сурах (Алгы сөз жана кыргызча котормо) // Кыргызстан маданияты. - 1989. - 4-май.  &lt;br&gt; 

*  Айрым Чыгыш (мусулман) даректеринен үзүндүлөр // Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, 1990. - Б. 275-283. &lt;br&gt;

== Т.Чоротегин редакциялаган эмгектер  ==
* Talas Savaşı ve Tarihi Önemi / Editörler Fahri Solak, Mairam Baigonusheva, Tynchtykbek Chorotegin , Moimol Cusupova. – İstanbul, 2022. – 406 s. – Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları No: 34. – https://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2022/05/TALAS-SAVASI-k.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* [[Акунов, Аалыбек]]. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. &lt;br&gt;
* ал-Мактум, Мохаммед ибн Рашид. Ой учкундары / Англис тилинен которгон Касым Машакбай уулу Рахманкулов; жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Аркус, 2021. – 152 б. – ISBN 978-9967-485-17-4. – “Роза Отунбаеванын демилгеси” эл аралык коомдук фонду. &lt;br&gt;
* [[Төлөбек Абдырахманов|Абдырахманов, Төлөбек]]; Абдалиева, Гүлзада. Эркиндик, теңдик, эгемендүүлүк күрөштөрү жана Үркүндөр: Биринчи китеп / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: ЖИ “Сарыбаев Т.Т.” басмаканасы, 2016. – 364 б., сүрөт. – ISBN 978-9967-04-759-4. – И.Арабаев атындагы КМУ).&lt;br&gt;
* Жаркын элеси өчпөйт: Тарыхчы жана педагог [[Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу|Таавалды Мурзабековдун]](1948––1991) 70 жылдыгына: (Макалалар топтому) / Жооптуу редакторТ.К.Чоротегин. –– Бишкек: “Турар” басмасы, 2019. –– 300+xvi  б., сүрөт. –– КР Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду.  –– “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. –– Жусуп Баласагын атындагы КУУ. –– И.Арабаев атындагы КМУ. –– КРУИАсынын Тарых, археология жана этнология институту. – “Тарых жана мурас”түрмөгү.    --    ISBN  978-9967-15-959-4. &lt;br&gt;
* Арноо. Arnoo. ارنوو :Көрүнүктүү кыргыз таануучу, профессор Юлий Сергеевич Худяковдун 70 жылдыгына арналган илимий жыйнак / Редколлегия: К.С.Молдокасымов (төрага); жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: «Турар» басмасы, 2017. – 188 бет, сүрөт. – «Мурас» фонду. – «Кыргыз Тарых Коому» ЭКБсы. – «Тарых жана мурас» түрмөгү.  [Rus: Посвящение (Арноо): Научный сборник, посвященный 70-летнему юбилею видного кыргызоведа, профессора Юлия Сергеевича Худякова / Редколлегия: [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К.С.Молдокасымов]] (председатель), и др.; отв. ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Изд-во «Турар», 2017. – 188 с., илл. – Общ. Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – МОО «Кыргыз Тарых Коому».  – Серия “История и наследие”.]   [En: The Dedication (Arnoo): A Festshrift devoted to the 70th anniversary of Professor Yuliy Khudiakov, the prominent expert on the Kyrgyz study / Editorial Board: Kyias Moldokasymov, (Chairman), etc.; Edited by Prof. Tynchtykbek Chorotegin. – Bishkek: The Turar Printing House, 2017. - 188 p., ill. – The &quot;Muras&quot; Public Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The Kyrgyz History Society international public accosiation. - The History and Heritage Series. – ISBN 978-9967-15-703-3.]   &lt;br&gt;
* Рысмендеева Н.К. Кыргыз элинин чүкө оюндары (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Б.: МакПринт, 2016. – 176 б.

* Үркүн — 100: Кылымдар унуткус кыргын: Макалалар, блогдор, маектер, эскерүүлөр / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, В.Жуматаева, Б.Сарыгулова, З.Бактыбаев. — Бишкек: Турар, 2017. — 408 б.+48 б. сүрөт. — ISBN 978-9967-15-689-0. — [[«Азаттык» үналгысы]]. &lt;br&gt;
* [[Худяков, Юлий Сергеевич]]. Военное дело кыргызов Центральной Азии (IХ – XVIII вв.) / Под. ред. проф. Т.К.Чоротегина. – Бишкек: “Турар”, 2017.. – 280 стр., илл., карты. – Фонд “Мурас”. – Серия “История и наследие”.   ISBN  978-9967-15-702-6. &lt;br&gt;
* Жекшеев, Жыпар. Атуулдук ар-намыс ойгонгондо: Макалалар, эскерүүлөр / Түзгөн Венера Сагындык кызы; жооптуу ред. проф. Т.Чоротегин. - Бишкек: Турар, 2021. - 588 б., 0,25 б.т. тиркеме, түстүү сүрөт. -- &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. --  ISBN 978-9967-35-031-1. &lt;br&gt;
* 1916-2016: Улуттук боштондук көтөрүлүштүн жана Улуу Үркүндүн өчпөс тарыхы: Борбордук Азиядагы жана Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары: 2016-жылдын 21-октябры. Бишкек шаары / Жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 416 + iv бет, сүрөт, карта. ––  “Тарых жана маданият жылын” даярдоо жана өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. - КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - КР УИАсы. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – Кыргыз Респ. Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-967-12-616-9. &lt;br&gt;

* Улуттук боштондук көтөрүлүшкө жана Улуу Үркүнгө 100 жыл: Кыргызстандагы 1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 100 жылдык мааракесине арналган илимий-методологиялык жалпылама / Редколлегия: Т.К.Чоротегин (төрага), Т.А.Абдырахманов, ж.б.; жооптуу редакторлор Т.Чоротегин, К.Молдокасымов, М.Иманкулов. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 144 бет, сүрөт, карта. –– КР Билим берүү жана илим министрлиги. – КР Билим берүү академиясы. - “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN 978-9967-04-748-5. &lt;br&gt;
* Доор жаңырткан элдик ыңкылаптар: 2005-жылдын 24мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде Кыргызстанда жүзөгө ашкан элдик ыңкылаптардын мааракелерине арналган жыйнак / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), З. Ж. Эргешов, ж.б. – Экинчи, толукталган басылыш. - Бишкек: КРПжӨ ИБнын алдындагы “Типография” мамл. ишк., 2015. – 302 + XVI б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү].  - ISBN     978-9967-12-475-2. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын (1918-2014) элесине арналган Үчүнчү эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жалал-Абат мамлекеттик университети. 22-24.05.2016. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. – 396+iv б., сүрөт. – “Тарых жана маданият жылын” өткөрүү боюнча Мамлекеттик дирекция. – Жалал-Абат мамлекеттик университети. – Жалал-Абат Экономика жана ишкердик университети. - “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү.   ISBN 978-9967-12-567-4. &lt;br&gt;
* Жусуп Мамай (1918-2014): Дастанда калган өмүр: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасы тууралуу илимий баяндамалардын ж-а макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), А. Эркебаев, ж.б.; “Мурас” фонду. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 232+iv б., сүрөт. - – [“Тарых жана мурас” түрмөгү.]. - ISBN – 978-9967-12-486-8. &lt;br&gt;
* [[Жусуп Мамай]]: Заманыбыздын залкар манасчысы: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын  чыгармачылыгына арналган илимий баяндамалардын жана  макалалардын топтому / Редколлегия: Т. К. Чоротегин  (төрага), А. Эркебаев, ж.б. – Б.: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 514 б., сүрөт. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас”  түрмөгү.]. - ISBN  978-9967-12-394-6.  &lt;br&gt; 
* Жусуп Мамай жана түрк калктарынын эпостору: Кыргыз Республикасынын Баатыры, манасчы Жусуп Мамайдын чыгармачыл мурасына арналган IV эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети. Бишкек шаары, 14.04.2017. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. — Бишкек: MaxPrint басмасы, 2017. — 470+ii  б., сүрөт. — Жусуп Баласагын атындагы КУУ. — “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. — Шинжаң “Манас” изилдөө борбору. — “Мурас” фонду. — “Тарых жана мурас” түрмөгү.  — ISBN 978-9967-32-227-1. &lt;br&gt; 

* Искак Асан уулу Полот хан: Азаттык жана мамлекеттүүлүк: 2015-жылдын 17-апрелинде Баткен мамлекеттик университетинин Кызыл-Кыя гуманитардык-педагогикалык институтунда өтө турган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйындын баяндамалары жана башка макалалар / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), Э. Сариева, ж. б.; илимий редакторлор профессор [[Кененсариев, Ташманбет|Т. Кененсариев]] жана доцент [[Молдокасымов, Кыяс Сатар уулу|К. С. Молдокасымов]]. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. – 296 + ii б., сүрөт. -  “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - ISBN  -  978-9967-12-477-6.  &lt;br&gt;

* Кыргыздын туңгуч чыгыш таануучусу, профессор Өмүркул Караевге (1930-2002) 85 жыл: (Макалалар топтому) / Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+iv  б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN – 978-9967-12-514-8. &lt;br&gt;
* Эсеналиева,  Гүлжамал Өмүракуновна.  Өмүркул Караев – кыргыз элинин жана түрктөрдүн тарыхынын чыгаан изилдөөчүсү: (Профессор Өмүркул Караевдин (1930-2002) 85 жылдыгына карата) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Оңдолуп, кошумчаланган монография. -  Бишкек: MaxPrint басмасы, 2015. – 186+ii б., сүрөт.  – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. - “Мурас” фонду. - “Тарых жана мурас” түрмөгү. - ISBN   978-9967-12-515-5. &lt;br&gt;

* &quot;Кыргызстан&quot; Демократиялык Кыймылы: Эгемендик менен демократия үчүн күрөштүн башаты: Кыргызстандагы демократиялык кыймылдын карлыгачы - КДКнын 25 жылдыгына арналган макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), академик А. Эркебаев, ж.б. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 166 б., сүрөт. – “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-487-5. &lt;br&gt;
* Кыргызстан жана Борбордук Азия - баарлашуунун мейкиндиги: Этностор аралык мамилелерди бекемдөөнүн өтмүшү, учуру жана келечеги:  Кыргыз Республикасынын УИАсынын мүчө кабарчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор Абылабек Асанкановдун 60 жылдыгына арналган Кыргызстандын этнологдору менен антропологдорунун II Конгрессинин (Бишкек шаары, 2015-жылдын 4-апрели) баяндамалары жана илимий макалалар жыйнагы / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), С.К.Алымкулова, ж.б.; жооптуу редактор А.Р.Бикбулатова, илимий редактор Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмасы, 2015. - 488 б., сүрөт. - “Мурас” фонду. - [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN – 978-9967-12-474-5.&lt;br&gt;
 
* Кыргыз каганаты түрк элдеринин орто кылымдардагы мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын алкагында: Борбордук Азиядагы Улуу Кыргыз каганатынын түзүлгөндүгүнүн 1170 жылдыгына арналган II эл аралык илимий жыйындагы баяндамалардын жыйнагы: 2013-жылдын 15-16-ноябры, Бишкек ш. / Редколлегия: Т. К. Чоротегин (төрага), ж.б.; Жооптуу редактор:  Т. К. Чоротегин. - Бишкек: “Maxprint” басмаканасы, 2014. - 494 б. - “Мурас” коомдук фонду. – [“Тарых жана мурас” түрмөгү]. - ISBN - 978-9967-12-424-0.   
*  Кара уулу Ө. Көөнө түрктөр тарыхы: (Студенттер үчүн дарстар) /Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Учкун, 1994. – 64.б.  &lt;br&gt;
*  [[Худяков, Юлий Сергеевич|Худяков Ю.С.]] Кыргызы на просторах Азии Отв. ред. Т.К.Чоротегин. – 2-е, исправленное изд. – Бишкек, 1995. – 232 с., илл., карты.  &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Каратаев Олжобай]]. Кыргыздардын этномаданий байланыштарынын тарыхынан. – Бишкек: “Бийиктик” басмасы, 2003. – 262 бет. – ISBN 9967-21-512-7.  &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Национально-территориальное размежевание в Ферганской долине (1924-1927 гг.) / Отв.ред. Т.К.Чороев (Чоротегин). – Бишкек: Учкун, 2001. – 120 с.   &lt;br&gt;
*  [[Койчиев, Арслан Капай уулу|Койчиев Арслан]]. Осмонаалы Сыдык уулу жана анын “Тарыхтары” / Ред.: А.Мокеев, Т.К.Чоpоев. — Бишкек, 1992. — 46 б. &lt;br&gt;
* [[Кылычев, Акылбек Мукаевич]]. XIV-XV кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы (Шараф ад-Дин Али Йездинин “Зафар-наме” асарынын маалыматтары боюнча) / Илимий редакторлору профессор Т.К.Чороев (Чоротегин), профессор Д.Ю.Юсупова, доцент Э.М.Кылычев. – Бишкек: “Либертос”, 2004. – 216 бет. -   ISBN 9967-22-190-9. &lt;br&gt;
* [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Кожобеков, Муратбек Чалакеевич]]. Кыргыз каганатынын тарыхы / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 188 б., карта, сүрөттөр. - “Тарых жана мурас” түрмөгү [Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарын иликтөө боюнча “Мурас” кору; “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБ.] - ISBN 978-9967-02-942-2.
*  Кыргызстандын эң байыркы мезгилдерден XIX кылымдын соңуна чейинки тарыхы: Ү.Чотонов ж.б. авторлор коллективи; Которгон С.Олжобаев, Ө.Караев; Илимий ред. Ө.Караев, Т.Чоротегин. – Бишкек, 1998. – 344 б.   &lt;br&gt;
*  Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов  / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. – ISBN 9967-11-083-X. &lt;ref&gt;Кожоналиев С.К. Обычное право кыргызов / Научный редактор Т.К.Чоротегин. (Вступит. статья Т.К.Чоротегина). – Бишкек, 2000. – 332 с. –   URL:   &lt;nowiki&gt;https://st-1.akipress.org/st_bilimlib/9/4c64c489b02923d5f21699d5c5fe20a8a0949b46.pdf&lt;/nowiki&gt; &lt;/ref&gt; &lt;br&gt; 
* Азамат Алтай (1920-2006): Азаттык менен демократиянын жарчысы: ([[Азамат Алтай|Азамат Алтайдын]] 90 жылдыгына арналган жыйнак) / Башкы редактору, кириш сөзүнүн автору Т.К.Чоротегин. Эскерүүлөрдүн редакторлору: В.Сагындык кызы Жуматаева, С.Жумагулов, К.Чекиров, Т.Чоротегин. Рецензент А.Капай уулу Койчиев. – Бишкек: Интерполиграф, 2010. – 320 бет, сүрөттөр. -    ISBN 978-9967-26-039-9. &lt;br&gt;
* [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович]]. Кыргыздардын теги, таралуу ареалы, этностук-маданий алакалары / Жооптуу редакторлор Тынчтыкбек Чоротегин, Памирбек Казыбаев. - Бишкек, 2013. -   290 б., сүрөттөр. - ISBN 978-9967-27-070-1. - (Кыргыз-Түрк &quot;Манас&quot; университетинин басылмалары. № 174. Окуу китептер тизмеси. № 47.) &lt;br&gt;
* [[Өмүрбеков, Токторбек|Өмүрбеков Т.Н.]] Эл башылар, эрендер жана эл тарыхы: (Тарыхий очерктер). - Бишкек: Макспринт, 2014. - 228 бет. - &quot;Тарых жана мурас&quot; түрмөгү. - ISBN 978-9967-12-386-1. Жооптуу редактор Т.К.Чоротегин. &lt;br&gt;
*  [[Ботояров, Камбаралы|Ботояров Камбаралы]].[http://bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/koonorgus_muras_botoyarov.pdf  Көөнөргүс мурас / Жооптуу ред. Т.К.Чоротегин. – Бишкек: Айбек, 1996. ISBN 5-8355-0893-Х]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}   &lt;br&gt;
*  Менин сүрөттүү сөздүгүм: Англисче-кыргызча / Түзгөн Шейла Пембертон; Кыргызчалаган Таалай Абдиев; Редактору Т.К.Чоротегин. – Бишкек: “Кыргызстан – Сорос” фонду, 1997. – 72 б., сүрөт.  &lt;br&gt;
* Рысмендеева, Назгүл. Кыргыз элинин чүкө оюндары: (Этнографиялык иликтөө) / Илимий ред. Т.К.Чоротегин. Бишкек: Кыргыз жер, 2016. – 176 б., сүрөт. – &quot;Мурас&quot; фонду. – &quot;Кыргыз Тарых Коому&quot; ЭКБсы. – ISBN 978-9967-12-532-2.

*  Менин биринчи англисче-кыргызча сөздүгүм  / Түзгөн Эвелин Гоулдсмит; Кыргызчалаган М.Асаналиев; Редактору Т.К.Чоротегин. - Бишкек: “Кыргызстан-Сорос” фонду, 1998. – 164 б.; сүрөт.   &lt;br&gt;
* Энесай Кыргыз каганатынын тарыхын изилдеген илимпоз [[Кожобеков, Муратбек Чалаке уулу|Муратбек Кожобековдун]] 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз каганаты тарыхы жана кыргыз таануу маселелери” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КМУ, Бишкек, 23.11.2018) / Илимий редакторлор Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: MaxPrint басмасы, 2018. – 378+ii  б., сүрөт.  – И.Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Мурас” фонду. – “Тарых жана мурас” түрмөгү.   – ISBN 978-9967-12-767-8.  (Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60летнему юбилею ученого Муратбека Кожобекова, исследующего историю Кыргызского каганата на Енисее: (КГУ, Бишкек, 23 ноября 2018 г.) / Науч. ред. Т.К.Чоротегин, О.К.Каратаев. – Бишкек: Изд-во MaxPrint, 2018. – 378+iiс., илл. – Кыргыз. гос. ун-т им. И.Арабаева. – Международное общественное объединение «КыргызТарых Коому». – Фонд “Мурас” при Аппарате Президента Кыргызской Республики. – Серия “История и наследие”.    The Proceedings of the international scientific conference devoted to the 60th anniversary of Dr. Muratbek Kojobekov, the scholar who studies the history of the Kyrgyz Khaganate in the Yenissei basin: (KSU, Bishkek, 23 November 2018) / Edited by T. Chorotegin, O.K.Karatayev. – Bishkek: MaxPrint Printing House, 2018. – 378+ii p., ill. – The Kyrgyz State University named after I.Arabayev. – The Kyrgyz History Society International Public Association. – The Muras Foundation under the Office of the President of the Kyrgyz Republic. – The History and Heritage Series. )      &lt;br&gt;
* Акунов, Аалыбек, Темирбекова Асель. Кыргызстан в эпоху независимости (1991–2022): Книга I: Формирование новой политической системы: синдром авторитаризма./ Отв. ред. проф. Т.К.Чоротегин, – Бишкек: ИД “Калем”, 2023. – 534 стр, табл., фотографии, карты. – ISBN 978–9967–9–9. &lt;br&gt;

== Ал жана анын жашаган доору тууралуу адабият ==
* Тарыхчы жана публицист Тынчтыкбек Чоротегиндин (Чороевдин) 60 жылдык мааракесине арналган “Кыргыз таануу маселелери: Байыркы доордон азыркы мезгилге чейин” аттуу эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйындын материалдары (КУУ, Бишкек, 04.10.2019) / Илимий редактор К.С.Молдокасымов. – Бишкек: Турар басмасы, 2019. – 552+iv б., сүрөт. –– Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу “Мурас” фонду. –– Кыргыз Республикасынын УИАсынын Б.Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институту. –– Ж. Баласагын атындагы КУУ. – И. Арабаев атындагы КМУ. – “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмеси. – “Тарых жана мурас” түрмөгү. -  ISBN 978-9967-15-949-5.  &lt;br&gt;

* Айтматов академиясынын академиктери / Жыйнакты түзгөн Дилдебек Андашев; Жооптуу редактору Четин Жумагулов. Китепти каржылаган Темирбек Асанбеков. – Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 2011. – 104 бет, сүрөттөр. – (Мында: 96-бетте). – ISBN 978-9967-14-087-5.  &lt;br&gt;

* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К.  Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. = Стр. 499. (Asanov U.A., Jumanazarova A.Z., Chorotegin T. Kyrgyzskaya nauka v litsakh (The Kyrgyz Science In Faces). - Bishkek, Main Editorial Board of the Kyrgyz Encyclopedy, 2002. P. 499.) - ISBN 5-89750-142-4.

* Кыргыз тарыхы: Энциклопедия / Жооптуу редактор А.Асанканов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2003. – 464 б.: сүрөт. – ISBN 5-89750-150-5. – (Мында: 421-бетте). 

* Gundula Salk. Die Sanjira Des Togolok Moldo (1860–1942). Wiesbaden. Harrassowitz Verlag. 2009. - S. 2-3. - ISBN 978-3-447-06161-2 &lt;br&gt;
*  [[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|Karatayev, Olcobay]]; Yılmaz, Mehmet Serhat; Yakuboğlu, Cevdet.  “Dîvânu Lugâti't-Türk” Adlı Eserin Tamamlanmasının 940. Yıldönümü: Şarkiyatçı, Tarihçi, Antropolog Prof. Dr. Tınçtıkbek K. Çorotegin’in Araştırmaları (940th Anniversary of the Completion of “Dîvânu Lugâti'tTürk”: Researches of Orientalist, Historian,  Anthropologist Prof. Dr.  Tınçtıkbek K. Çorotegin) // Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi. - Kastamonu Üniversitesi, 2017. - Volume 1 (2). pp. 89 - 99. - ISSN 2564-6583.  &lt;br&gt;
* Садыкова, Шарифа.  Сыдыков Осмоналы: (Туулган күнүнүн 130 жылдыгына карата). - Бишкек, 2008. - 84 бет. (Мында:  12-13-бетте).  - ISBN 978-9967-24-873-1.  &lt;br&gt;

* Мамбеталиев, Сулайман. Баян: Тарыхый-адабий жыйнак / Жыйнакты түзгөн жана баш редактору Гүлмира Мамбеталиева. Китепти каржылаган Аскар Мааткабыл уулу Салымбеков. – Бишкек, 2008. – 282 бет, сүрөттөр. – (Мында: Б. 135.)  – ISBN 978-9967-25-256-1.  &lt;br&gt;
* Kirgistan. Historia – społeczeństwo – polityka / Tadeusz Bodio (red.), Aalybek Akunov et. – Warszawa, 2004. Dom Wydawniczy ELIPSA. – 896 s., faks., mapy, rys., tab.   Uniwersytet Warszawski. Instytut Nauk Politycznych.. - Współczesna Azja Centralna; Współczesna Azja Centralna. – ISBN 8371515316 9788371515316. - [Кыргызстан: Тарых, коом, саясат / Проф. Т. Бодио менен проф. А.Акуновдун редакторлугу астында. - Варшава, 2004. - 896 б.]  &lt;br&gt;

== Сүрөт баян ==
&lt;gallery&gt;
Midil Jamgyrchinov at the Muras Foundation, Bishkek, Kyrgyzstan. 01 Dec 2014.JPG|thumb|Т.Чоротегиндин КМУдагы дипломдук ишинин жетекчиси - Мидил Бегималиевич Жамгырчинов, тарых илимдеринин кандидаты, Жусуп Баласагын атындагы КУУнун доценти. Бештин айынын 1и, 2014-жыл.
Nurgul Dyikanalieva and Almaz Tchoroev at LSE. 17.12.2009.JPG|thumbnail|Нургүл Дыйканалиева менен Алмаз Чороев Лондон Экономика Мектебинде. Улуу Британия. 2009-жылдын 17-декабры.
Nurgul Dyikanalieva in Vienna, Austria. 09.11.2008..JPG|thumbnail|left|Нургүл Дыйканалиева Вена шаарында. Австрия. 2008-жылдын 9-ноябры.
&lt;/gallery&gt;

== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* http://www.youtube.com/watch?v=Dz-o3uGtIoM Дил маек   
* [http://www.azattyk.org/content/kyrgyzstan_public_tv/24552456.html КТРК Байкоочу кеңешинин жаңы курамы шайланды]
* http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909015803/http://ktrk.kg/kyr/index.php?do=static&amp;page=spisok |date=2012-09-09 }}   
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1654363 Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович] 
* http://www.akipress.org/people/news:362/ 
* http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027104529/http://www.presskg.com/agym/09/1120_19.htm |date=2015-10-27 }}
* http://www.for.kg/news-182549-ru.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152338/http://www.for.kg/news-182549-ru.html |date=2014-12-17 }}
* http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/kyrgyzstan/2012/08/120831_choroev.shtml 
* http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722141917/http://www.presskg.com/tuusu/09/0428_11.htm |date=2016-07-22 }}
* https://archive.is/20121229014528/newskg.narod.ru/kut/06/0811_8.htm
* http://www.kyrgyzstan.org.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226050138/http://www.kyrgyzstan.org.tr/ |date=2009-12-26 }}
* https://nagrada.srs.kg/site/person/46035 

[[Категория:Кыргыз Тарых Коому]]
[[Категория:Кыргыз тарыхчылары‎]]
[[Категория:Чыгыш таануу]]
[[Категория:Кыргыз адабияты]]
[[Категория:Кыргыз тарыхы]]
[[Категория:1959-жыл]]
[[Категория:&quot;Азаттык&quot; үналгысы]]
[[Категория:Кыргыз журналисттери]]
[[Категория:КДК]]
[[Категория:КТРК]]
[[Категория:ПИАК]]
[[Категория:Кыргыз медиасы]]
[[Категория:Түркология]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Булак таануучулар]]
[[Категория:Кыргыз таануучулар]]
[[Категория:Нарын облусу]]
[[Категория:Кыргыз Улуттук Университети]]
[[Категория:Кытайлык кыргыздар]]
[[Категория:Окумуштуулар]]
[[Категория:Топонимисттер]]
[[Категория:XXI кылым]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:Борбордук Азия]]
[[Категория:ТҮРКСОЙ]]</text>
      <sha1>2c740vl4xmr84r8ikbvqk6iv1w11c09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масалиев Абсамат Масалиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4653</id>
    <revision>
      <id>651600</id>
      <parentid>641886</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T15:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23766" sha1="csvi774998wui49qf966cb3d0mz3b1u" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Абсамат Масали уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Абсамат Масалиевич
| сүрөтү            = Apsamat_Masaly.jpg 
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы]]
| катары            = 
| желек = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы       = 10-апрель 1990-жыл
| иш аяктоо убагы        = 10-декабрь 1990-жыл
| мурункандан мурунку инсан = [[Акматов Таштанбек|Акматов Таштанбек Акматович]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы; жогорку кызмат адамы)&lt;/small&gt;
| андан кийинки инсан = [[Медеткан Шеримкулов|Шеримкулов Медеткан Шеримкулович]];&lt;br&gt;
[[Акаев Аскар Акаевич]] ([[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРнин президенти]])''
| кызматы_2 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан КП БКнын 1-секретары]]
| желек_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы_2 = 2 ноябрь 1985
| иш аяктоо убагы_2 = 6 апрель 1991
| андан мурунку инсан_2 = [[Усубалиев, Турдакун Усубалиевич|Турдакун Усубалиев]]
| андан кийинки инсан_2 = [[Жумгалбек Аманбаев|Аманбаев Джумгалбек Бексултанович]]''([[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]])
| кызматы_3 = [[Кыргыз ССР КП|Кыргыз ССР КП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү]]
| желек_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| желек2_3 = 
| иш баштоо убагы_3 = 14 июль 1990
| иш аяктоо убагы_3 = 25 апрель 1991
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| должность_4 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы]]
| желек_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_4 = январь 1979
| иш аяктоо убагы_4 = июнь 1985
| андан мурунку инсан_4 = [[Арстанбек Дүйшеев|Дуйшеев Арстанбек Дуйшеевич]]
| андан кийинки инсан_4 = [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов Апас Жумагулович]]
| кызматы_5 = [[Бишкек |Бишкек шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]]
| желек_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_5 = 1972
| иш аяктоо убагы_5 = 1974
| андан мурунку инсан_5 = [[Такырбашев Ава|Такырбашев Ава Такырбашевич]]
| андан кийинки инсан_5 = ''белгисиз''
| туулган жылы      = 10-апрель 1933 жылы
| туулган жери     = с. [[Алыш айылы]], [[Кадамжай району]], [[Баткен облусу]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 31-июль 2004-жылы (71 жаш) 
| каза болгон жери       = {{ӨЖ|Бишкек|Бишкекте}}, [[Ала-Арча көрүстөнү.|Ала-Арча мамлекеттик тарыхый-мемориалдык көрүстөнү]]
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = ССКП
| балдары = '''баласы:''' [[Исхак Масалиев|Масалиев Исхак Абсаматович]]
| билими = 1. [[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыя тоо-техникалык колледжи]]&lt;br&gt;2. [[Москва мамлекеттик университети|Москва мамлекеттик тоо-кен университети]]&lt;br&gt; 3. [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы]]
| кесиби = [[Инженер технолог|инженер]]
| ишмердүүлүгү = 
|Сыйлыктары           = 
{{{!}}
{{!}}{{[[Файл:Ак-Шумкар.png|Ак-Шумкар.png]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the October Revolution ribbon.svg]]}}
{{!}}-
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Абсамат Масалиев''' Абсамат Масали уулу (10-апрель 1933 — 31-июль 2004, Алыш айылы, [[Баткен облусу]], [[Кыргыз АССРи]], СССР — 31-июль 2004-жыл, [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — советтик жана кыргызстандык мамлекеттик, саясий жана партиялык ишмер. Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы (1985–1991), Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы (1990). 1990–1991-жылдары КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү болгон. 2005-жылы каза болгондон кийин «Кыргыз Республикасынын Баатыры» жогорку артыкчылык даражасына татыган. (1933-2004) - [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] белгилүү мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Эл баатыры.

== Өмүр баяны == 
Абсамат Масалиев 1933-жылы 10-апрелде азыркы [[Баткен облусу|Баткен облусунун]] [[Кадамжай району|Кадамжай районундагы]] Алыш кыштагында туулган. 

Ал сегиз жылдык мектепти аяктагандан кийин 1953-жылы[[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыядагы тоо-кен окуу жайында]] [[Техникалык билим берүү|«тоо-техник»]] адистигин бүтүргөн.

1956-жылы [[Москва мамлекеттик университети|Москвадагы тоо-кен институтун]] аяктап, катмарлуу кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча тоо [[Инженер технолог|инженери]] адистигине ээ болгон. 1964-жылы [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясын]] бүтүргөн.

 2004-жылдын 31-июлунда көз жумган. 
== Эмгек жолу ==
* Масалиев эмгек жолун 1956-жылы шахтада участок башчысынын жардамчысы болуп баштаган. Кийин шахтанын башкы инженеринин орун басары, [[Кыргыз көмүр|«Кыргызкөмүр» трестинин]] башкы инженеринин жардамчысы болуп иштеген.

* 1961-жылдан тартып партиялык-мамлекеттик кызматтарга өткөн. Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүндө инструктор, Кыргыз ССРинин партиялык-мамлекеттик көзөмөл органдарында инспектор, Ош облусунун элдик көзөмөл комитетинин төрагасынын орун басары сыяктуу кызматтарды аркалаган.

* 1966–1971-жылдары [[Ош уезди|Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүн]] жетектеп, кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин өнөр жай-транспорт бөлүмүндө жетекчилик кызматта иштеген. Ошондой эле Таш-Көмүр шаардык партия комитетинин биринчи катчысы болгон.

* 1972–1974-жылдары [[Бишкек|Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]] болуп иштеген.

* 1974-1979-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин катчысы болуп дайындалып, эмгектенген.

* 1979–1985-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] обкомунун биринчи катчысы болгон.

* Кыргызстан Компартиясынын жетекчиси

* 1985-жылы Масалиев КПСС БКнын инспектору болуп иштегенден кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп дайындалган.

* 1985–1991-жылдары ал [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССРиндеги партиялык жетекчиликтин]] башында турган. Бул мезгилде Кыргызстан СССРдин курамындагы союздук республика болгон.

* 1986–1991-жылдары КПСС Борбордук Комитетинин мүчөсү болгон. 1990-жылы КПСС БКнын Саясий бюросунун курамына кирген. 

* 1990-жылдын 10-апрелинде Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы болуп шайланган. Бул тууралуу Кыргызстандын мамлекеттик архивинде Жогорку Советтин 1990-жылдын 10-апрелиндеги тиешелүү токтому сакталган. 

* 1990-жылдын октябрында Кыргыз ССРинде президенттик кызматты киргизүү маселеси көтөрүлүп, президенттик шайлоо өткөн. Масалиев президенттикке талапкерлердин бири болгон. Шайлоонун жыйынтыгында [[Акаев Аскар Акаевич|Аскар Акаев]] Кыргыз ССРинин президенти болуп шайланган.

* 1991-жылдын 6-апрелинде КПСС БКнын идеологиялык аппаратына иштөөгө өткөндүгүнө байланыштуу [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы]] жана БК бюросунун мүчөсү кызматтарынан бошотулган. 1991-жылдын апрель–август айларында КПСС БКнын идеологиялык бөлүмүндө консультант болуп иштеген.

== Эгемендүү Кыргызстандагы ишмердиги ==
* Кыргызстан эгемендүүлүккө жетишкенден кийин Масалиев саясий жана коомдук ишмердигин уланткан.

* 1992–2004-жылдары Кыргызстан коммунисттеринин саясий уюмдарында жетекчилик кызматтарды аркалап, Коммунисттик партиялар Союзунун Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы, СКП–КПСС Кеңешинин аткаруу комитетинин мүчөсү жана анын төрагасынын орун басары болгон. 

* 1993-жылдын январынан 1996-жылдын июнуна чейин [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу өнөр жайдагы коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоо-кен көзөмөлү боюнча мамлекеттик инспекциясынын]] директору болуп иштеген. Кийин эмгек жана өндүрүш коопсуздугун, ошондой эле тоо-кен тармагындагы коопсуздукту көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик инспекцияны жетектеген.

* 1995–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты]] болгон.

* 1996–2000-жылдары Мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасы болуп иштеген.

* 2000–2004-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйынынын Мамлекеттик түзүлүш боюнча комитетин]] жетектеген. 

== Партиялык ишмердиги ==
Масалиев 1960-жылы КПССтин катарына өткөн.

1992-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргызстандагы коммунисттик кыймылдын жетекчилеринин бири болгон. 1993-жылы Коммунисттер партиясынын жетекчилик органдарына шайланган.

Ал ошондой эле Кыргызстандагы коммунисттик партиялардын биригүүсүнө байланыштуу түзүлгөн СКП–КПСС уюмдарында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

== Парламенттик ишмердиги ==

Абсамат Масалиев Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин бир нече чакырылышынын депутаты болгон. Ошондой эле СССР Жогорку Советинин депутаты жана СССРдин эл депутаты болуп шайланган.

Кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын жана Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп, парламенттин мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча иштерине катышкан.

== Үй-бүлөсү ==
Абсамат Масалиев Хайрыхон Колчак кызы Козубаева менен үй-бүлө курган. Төрт баласы болгон: Айсалкын, Айчүрөк, Исхак жана Муса.

== Көз караштары жана саясий мурасы ==
Масалиев Кыргызстандагы советтик доордун акыркы жылдарындагы жана эгемендүүлүктүн алгачкы мезгилиндеги көрүнүктүү саясий ишмерлердин бири катары бааланат.

Ал советтик мамлекеттик башкаруу системасында жогорку жетекчилик кызматтарда иштеп, Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийин да саясаттагы ишмердигин уланткан. Өзүнүн саясий карьерасынын кийинки мезгилинде коммунисттик кыймылдын идеяларын жактаган.

Кыргызстандын Архив кызматы Абсамат Масалиевдин өмүрүнө жана мамлекеттик-саясий ишмердигине арналган атайын виртуалдык көргөзмөдө анын кызматтык жана саясий жолуна байланыштуу архивдик документтерди жарыялаган. Көргөзмө 2023-жылы анын 90 жылдыгына карата даярдалган.

== Сыйлыктары ==
* «Кыргыз Республикасынын Баатыры» — 2005-жылдын 25-июнунда каза болгондон кийин берилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктар порталында тиешелүү жарлык №256 деп көрсөтүлгөн.
* III даражадагы «Манас» ордени — 1997-жылдын 4-февралында берилген. 
* Эмгек Кызыл Туу ордени — эки жолу;
* Октябрь революциясы ордени;
* «Шериктештик» ордени — КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын сыйлыгы;
* медалдар. 

== Соңку маек ==
Абсамат Масалиевден эң соңку ирет интервью алган маалымат булактарынын бири – «Азаттык» үналгысы болуп калды. 29-июлда, 2004-жылы, ал &quot;Азаттыктын&quot; кабарчысы Бекташ Шамшиев менен маек куруп, Кыргыз өкмөтүнүн жарым жылдагы экономикалык өсүштөр жана ийгиликтер тууралуу маалыматын так эмес деп сынга алган:

- Көмүр өнөр жайын алсак, жылына 4 млн тонна көмүр казып, биз Казакстан, [[Өзбекстан]] тарапка сатчубуз. Булардын баары токтоп турат, жылына 250-300 миң тонна көмүр гана казылып жатат. Ошондуктан азыр экономика катуу өсүп атат деген (билдирүү) туура эмес.

== Өлүмү ==
2004-жылдын 31-июлунда Бишкек шаарында каза болгон. Ал [[«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө|Ала-Арча көрүстөнүнө]] жерге берилген.

== Эстелиги жана эл эсиндеги орду ==
Масалиевдин өмүрү жана мамлекеттик ишмердиги Кыргызстанда эскерилип келет. 2022-жылдын 31-декабрында Кыргыз Республикасынын Президенти Абсамат Масалиевдин 90 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Анын 90 жылдыгына карата Кыргызстандын Архив кызматы тарабынан архивдик документтердин негизинде атайын виртуалдык көргөзмө уюштурулган.

== Замандаштардын эскерүүсүндө ==
Замандаштары А. Масалиевди чынчыл, ак жүрөк, паракордук, жемкордук сыяктуу одоно көрүнүштөрдөн өзүн пакиза туткан инсан катары билишет.

&quot;Эсимде, - деп эскерет тарыхчы жана журналист Т. Чоротегин, - 1995-жылы ал президенттикке талапкер катары чыккан чакта аны менен «Азаттык» үчүн маек курдум. Маектен соң, 1990-жылдын октябр айындагы окуяларга кайра кылчаюуга да мүмкүн болду. Мен ал кезде Жогорку Кеңештин төрагасы, Кыргызстан Коммунисттик партиясынын жетекчиси, консерватор саясатчы Абсамат Масалиевдин кызматтан кетишин талап кылган саясий өнөктүккө, саясий ачкачылыкка да катышкан элем. Алардын баарын Абсамат ага дурус билээр эле.

   Ал мыйыгынан күлүп: «Эгерде мен ыйманды, чынчыл болуу керектигин ойлобосом, ошол октябр күндөрү бир эле министрлик кызматты бир нече кишиге сунуш кылып, далай аткаминерди алдап бийлигимди сактап калмакмын. Андай иштерге мен эч качан барбас элем», деп айтканы эсимде&quot;, - дейт Т.Чоротегин.


Бир кезде бийликтеги Абсамат Масалиевге каршы чыгып, анын саясий оппоненти болгон «Эркиндик» партиясынын жетекчиси, мурдагы КДКнын негиздөөчүлөрүнүн бири Топчубек Тургуналы маркум саясатчы тууралуу 2004-жылы мындай деп эскерген:

  Апсамат аке жөнүндө эң оболу менин айтаарым – бул киши эски заманда дагы, жаңы заманда дагы элдин кызыкчылыгы үчүн жан дилин берип, күйүп-бышкан адам эле. Бул киши эл үчүн деп жанын сабап жүрүп (дүйнөдөн) өтүп кетти. &lt;br&gt;

== Чыгармалары  ==
А. Масалиев «Советтик доордон үзүндүлөр» (Бишкек - 1996) деген китептин автору.

== Ал тууралуу адабият  ==
Кыргызстан: Энциклопедия. - Бишкек, 2001. 

== Тышкы шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1227052.html &lt;br&gt;
{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]
[[Категория:Арип боюнча саясатчылар]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>csvi774998wui49qf966cb3d0mz3b1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651601</id>
      <parentid>651600</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T15:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23770" sha1="b6mjbj8d2p9yxdexedusysry1czy71x" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Абсамат Масали уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Абсамат Масалиевич
| сүрөтү            = Apsamat_Masaly.jpg 
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы]]
| катары            = 
| желек = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы       = 10-апрель 1990-жыл
| иш аяктоо убагы        = 10-декабрь 1990-жыл
| мурункандан мурунку инсан = [[Акматов Таштанбек|Акматов Таштанбек Акматович]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы; жогорку кызмат адамы)&lt;/small&gt;
| андан кийинки инсан = [[Медеткан Шеримкулов|Шеримкулов Медеткан Шеримкулович]];&lt;br&gt;
[[Акаев Аскар Акаевич]] ([[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРнин президенти]])''
| кызматы_2 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан КП БКнын 1-секретары]]
| желек_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы_2 = 2 ноябрь 1985
| иш аяктоо убагы_2 = 6 апрель 1991
| андан мурунку инсан_2 = [[Усубалиев, Турдакун Усубалиевич|Турдакун Усубалиев]]
| андан кийинки инсан_2 = [[Жумгалбек Аманбаев|Аманбаев Джумгалбек Бексултанович]]''([[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]])
| кызматы_3 = [[Кыргыз ССР КП|Кыргыз ССР КП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү]]
| желек_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| желек2_3 = 
| иш баштоо убагы_3 = 14 июль 1990
| иш аяктоо убагы_3 = 25 апрель 1991
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| должность_4 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы]]
| желек_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_4 = январь 1979
| иш аяктоо убагы_4 = июнь 1985
| андан мурунку инсан_4 = [[Арстанбек Дүйшеев|Дуйшеев Арстанбек Дуйшеевич]]
| андан кийинки инсан_4 = [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов Апас Жумагулович]]
| кызматы_5 = [[Бишкек |Бишкек шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]]
| желек_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_5 = 1972
| иш аяктоо убагы_5 = 1974
| андан мурунку инсан_5 = [[Такырбашев Ава|Такырбашев Ава Такырбашевич]]
| андан кийинки инсан_5 = ''белгисиз''
| туулган жылы      = 10-апрель 1933 жылы
| туулган жери     = с. [[Алыш айылы]], [[Кадамжай району]], [[Баткен облусу]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 31-июль 2004-жылы (71 жаш) 
| каза болгон жери       = {{ӨЖ|Бишкек|Бишкекте}}, [[Ала-Арча көрүстөнү.|Ала-Арча мамлекеттик тарыхый-мемориалдык көрүстөнү]]
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = ССКП
| балдары = '''баласы:''' [[Исхак Масалиев|Масалиев Исхак Абсаматович]]
| билими = 1. [[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыя тоо-техникалык колледжи]]&lt;br&gt;2. [[Москва мамлекеттик университети|Москва мамлекеттик тоо-кен университети]]&lt;br&gt; 3. [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы]]
| кесиби = [[Инженер технолог|инженер]]
| ишмердүүлүгү = 
|Сыйлыктары           = 
{{{!}}
{{!}}{{[[Файл:Ак-Шумкар.png|Ак-Шумкар.png]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the October Revolution ribbon.svg]]}}
{{!}}-
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Абсамат Масалиев''' — Абсамат Масали уулу (10-апрель 1933 — 31-июль 2004, Алыш айылы, [[Баткен облусу]], [[Кыргыз АССРи]], СССР — 31-июль 2004-жыл, [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — советтик жана кыргызстандык мамлекеттик, саясий жана партиялык ишмер. Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы (1985–1991), Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы (1990). 1990–1991-жылдары КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү болгон. 2005-жылы каза болгондон кийин «Кыргыз Республикасынын Баатыры» жогорку артыкчылык даражасына татыган. (1933-2004) - [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] белгилүү мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Эл баатыры.

== Өмүр баяны == 
Абсамат Масалиев 1933-жылы 10-апрелде азыркы [[Баткен облусу|Баткен облусунун]] [[Кадамжай району|Кадамжай районундагы]] Алыш кыштагында туулган. 

Ал сегиз жылдык мектепти аяктагандан кийин 1953-жылы[[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыядагы тоо-кен окуу жайында]] [[Техникалык билим берүү|«тоо-техник»]] адистигин бүтүргөн.

1956-жылы [[Москва мамлекеттик университети|Москвадагы тоо-кен институтун]] аяктап, катмарлуу кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча тоо [[Инженер технолог|инженери]] адистигине ээ болгон. 1964-жылы [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясын]] бүтүргөн.

 2004-жылдын 31-июлунда көз жумган. 
== Эмгек жолу ==
* Масалиев эмгек жолун 1956-жылы шахтада участок башчысынын жардамчысы болуп баштаган. Кийин шахтанын башкы инженеринин орун басары, [[Кыргыз көмүр|«Кыргызкөмүр» трестинин]] башкы инженеринин жардамчысы болуп иштеген.

* 1961-жылдан тартып партиялык-мамлекеттик кызматтарга өткөн. Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүндө инструктор, Кыргыз ССРинин партиялык-мамлекеттик көзөмөл органдарында инспектор, Ош облусунун элдик көзөмөл комитетинин төрагасынын орун басары сыяктуу кызматтарды аркалаган.

* 1966–1971-жылдары [[Ош уезди|Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүн]] жетектеп, кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин өнөр жай-транспорт бөлүмүндө жетекчилик кызматта иштеген. Ошондой эле Таш-Көмүр шаардык партия комитетинин биринчи катчысы болгон.

* 1972–1974-жылдары [[Бишкек|Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]] болуп иштеген.

* 1974-1979-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин катчысы болуп дайындалып, эмгектенген.

* 1979–1985-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] обкомунун биринчи катчысы болгон.

* Кыргызстан Компартиясынын жетекчиси

* 1985-жылы Масалиев КПСС БКнын инспектору болуп иштегенден кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп дайындалган.

* 1985–1991-жылдары ал [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССРиндеги партиялык жетекчиликтин]] башында турган. Бул мезгилде Кыргызстан СССРдин курамындагы союздук республика болгон.

* 1986–1991-жылдары КПСС Борбордук Комитетинин мүчөсү болгон. 1990-жылы КПСС БКнын Саясий бюросунун курамына кирген. 

* 1990-жылдын 10-апрелинде Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы болуп шайланган. Бул тууралуу Кыргызстандын мамлекеттик архивинде Жогорку Советтин 1990-жылдын 10-апрелиндеги тиешелүү токтому сакталган. 

* 1990-жылдын октябрында Кыргыз ССРинде президенттик кызматты киргизүү маселеси көтөрүлүп, президенттик шайлоо өткөн. Масалиев президенттикке талапкерлердин бири болгон. Шайлоонун жыйынтыгында [[Акаев Аскар Акаевич|Аскар Акаев]] Кыргыз ССРинин президенти болуп шайланган.

* 1991-жылдын 6-апрелинде КПСС БКнын идеологиялык аппаратына иштөөгө өткөндүгүнө байланыштуу [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы]] жана БК бюросунун мүчөсү кызматтарынан бошотулган. 1991-жылдын апрель–август айларында КПСС БКнын идеологиялык бөлүмүндө консультант болуп иштеген.

== Эгемендүү Кыргызстандагы ишмердиги ==
* Кыргызстан эгемендүүлүккө жетишкенден кийин Масалиев саясий жана коомдук ишмердигин уланткан.

* 1992–2004-жылдары Кыргызстан коммунисттеринин саясий уюмдарында жетекчилик кызматтарды аркалап, Коммунисттик партиялар Союзунун Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы, СКП–КПСС Кеңешинин аткаруу комитетинин мүчөсү жана анын төрагасынын орун басары болгон. 

* 1993-жылдын январынан 1996-жылдын июнуна чейин [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу өнөр жайдагы коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоо-кен көзөмөлү боюнча мамлекеттик инспекциясынын]] директору болуп иштеген. Кийин эмгек жана өндүрүш коопсуздугун, ошондой эле тоо-кен тармагындагы коопсуздукту көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик инспекцияны жетектеген.

* 1995–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты]] болгон.

* 1996–2000-жылдары Мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасы болуп иштеген.

* 2000–2004-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйынынын Мамлекеттик түзүлүш боюнча комитетин]] жетектеген. 

== Партиялык ишмердиги ==
Масалиев 1960-жылы КПССтин катарына өткөн.

1992-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргызстандагы коммунисттик кыймылдын жетекчилеринин бири болгон. 1993-жылы Коммунисттер партиясынын жетекчилик органдарына шайланган.

Ал ошондой эле Кыргызстандагы коммунисттик партиялардын биригүүсүнө байланыштуу түзүлгөн СКП–КПСС уюмдарында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

== Парламенттик ишмердиги ==

Абсамат Масалиев Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин бир нече чакырылышынын депутаты болгон. Ошондой эле СССР Жогорку Советинин депутаты жана СССРдин эл депутаты болуп шайланган.

Кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын жана Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп, парламенттин мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча иштерине катышкан.

== Үй-бүлөсү ==
Абсамат Масалиев Хайрыхон Колчак кызы Козубаева менен үй-бүлө курган. Төрт баласы болгон: Айсалкын, Айчүрөк, Исхак жана Муса.

== Көз караштары жана саясий мурасы ==
Масалиев Кыргызстандагы советтик доордун акыркы жылдарындагы жана эгемендүүлүктүн алгачкы мезгилиндеги көрүнүктүү саясий ишмерлердин бири катары бааланат.

Ал советтик мамлекеттик башкаруу системасында жогорку жетекчилик кызматтарда иштеп, Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийин да саясаттагы ишмердигин уланткан. Өзүнүн саясий карьерасынын кийинки мезгилинде коммунисттик кыймылдын идеяларын жактаган.

Кыргызстандын Архив кызматы Абсамат Масалиевдин өмүрүнө жана мамлекеттик-саясий ишмердигине арналган атайын виртуалдык көргөзмөдө анын кызматтык жана саясий жолуна байланыштуу архивдик документтерди жарыялаган. Көргөзмө 2023-жылы анын 90 жылдыгына карата даярдалган.

== Сыйлыктары ==
* «Кыргыз Республикасынын Баатыры» — 2005-жылдын 25-июнунда каза болгондон кийин берилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктар порталында тиешелүү жарлык №256 деп көрсөтүлгөн.
* III даражадагы «Манас» ордени — 1997-жылдын 4-февралында берилген. 
* Эмгек Кызыл Туу ордени — эки жолу;
* Октябрь революциясы ордени;
* «Шериктештик» ордени — КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын сыйлыгы;
* медалдар. 

== Соңку маек ==
Абсамат Масалиевден эң соңку ирет интервью алган маалымат булактарынын бири – «Азаттык» үналгысы болуп калды. 29-июлда, 2004-жылы, ал &quot;Азаттыктын&quot; кабарчысы Бекташ Шамшиев менен маек куруп, Кыргыз өкмөтүнүн жарым жылдагы экономикалык өсүштөр жана ийгиликтер тууралуу маалыматын так эмес деп сынга алган:

- Көмүр өнөр жайын алсак, жылына 4 млн тонна көмүр казып, биз Казакстан, [[Өзбекстан]] тарапка сатчубуз. Булардын баары токтоп турат, жылына 250-300 миң тонна көмүр гана казылып жатат. Ошондуктан азыр экономика катуу өсүп атат деген (билдирүү) туура эмес.

== Өлүмү ==
2004-жылдын 31-июлунда Бишкек шаарында каза болгон. Ал [[«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө|Ала-Арча көрүстөнүнө]] жерге берилген.

== Эстелиги жана эл эсиндеги орду ==
Масалиевдин өмүрү жана мамлекеттик ишмердиги Кыргызстанда эскерилип келет. 2022-жылдын 31-декабрында Кыргыз Республикасынын Президенти Абсамат Масалиевдин 90 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Анын 90 жылдыгына карата Кыргызстандын Архив кызматы тарабынан архивдик документтердин негизинде атайын виртуалдык көргөзмө уюштурулган.

== Замандаштардын эскерүүсүндө ==
Замандаштары А. Масалиевди чынчыл, ак жүрөк, паракордук, жемкордук сыяктуу одоно көрүнүштөрдөн өзүн пакиза туткан инсан катары билишет.

&quot;Эсимде, - деп эскерет тарыхчы жана журналист Т. Чоротегин, - 1995-жылы ал президенттикке талапкер катары чыккан чакта аны менен «Азаттык» үчүн маек курдум. Маектен соң, 1990-жылдын октябр айындагы окуяларга кайра кылчаюуга да мүмкүн болду. Мен ал кезде Жогорку Кеңештин төрагасы, Кыргызстан Коммунисттик партиясынын жетекчиси, консерватор саясатчы Абсамат Масалиевдин кызматтан кетишин талап кылган саясий өнөктүккө, саясий ачкачылыкка да катышкан элем. Алардын баарын Абсамат ага дурус билээр эле.

   Ал мыйыгынан күлүп: «Эгерде мен ыйманды, чынчыл болуу керектигин ойлобосом, ошол октябр күндөрү бир эле министрлик кызматты бир нече кишиге сунуш кылып, далай аткаминерди алдап бийлигимди сактап калмакмын. Андай иштерге мен эч качан барбас элем», деп айтканы эсимде&quot;, - дейт Т.Чоротегин.


Бир кезде бийликтеги Абсамат Масалиевге каршы чыгып, анын саясий оппоненти болгон «Эркиндик» партиясынын жетекчиси, мурдагы КДКнын негиздөөчүлөрүнүн бири Топчубек Тургуналы маркум саясатчы тууралуу 2004-жылы мындай деп эскерген:

  Апсамат аке жөнүндө эң оболу менин айтаарым – бул киши эски заманда дагы, жаңы заманда дагы элдин кызыкчылыгы үчүн жан дилин берип, күйүп-бышкан адам эле. Бул киши эл үчүн деп жанын сабап жүрүп (дүйнөдөн) өтүп кетти. &lt;br&gt;

== Чыгармалары  ==
А. Масалиев «Советтик доордон үзүндүлөр» (Бишкек - 1996) деген китептин автору.

== Ал тууралуу адабият  ==
Кыргызстан: Энциклопедия. - Бишкек, 2001. 

== Тышкы шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1227052.html &lt;br&gt;
{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]
[[Категория:Арип боюнча саясатчылар]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>b6mjbj8d2p9yxdexedusysry1czy71x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651604</id>
      <parentid>651601</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T16:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23711" sha1="5m6c7e8k2rff7upg2ukzvuhmwb4okeo" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Абсамат Масали уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Абсамат Масалиевич
| сүрөтү            = Apsamat_Masaly.jpg 
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы]]
| катары            = 
| желек = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы       = 10-апрель 1990-жыл
| иш аяктоо убагы        = 10-декабрь 1990-жыл
| мурункандан мурунку инсан = [[Акматов Таштанбек|Акматов Таштанбек Акматович]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы; жогорку кызмат адамы)&lt;/small&gt;
| андан кийинки инсан = [[Медеткан Шеримкулов|Шеримкулов Медеткан Шеримкулович]];&lt;br&gt;
[[Акаев Аскар Акаевич]] ([[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРнин президенти]])''
| кызматы_2 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан КП БКнын 1-секретары]]
| желек_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы_2 = 2 ноябрь 1985
| иш аяктоо убагы_2 = 6 апрель 1991
| андан мурунку инсан_2 = [[Усубалиев, Турдакун Усубалиевич|Турдакун Усубалиев]]
| андан кийинки инсан_2 = [[Жумгалбек Аманбаев|Аманбаев Джумгалбек Бексултанович]]''([[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]])
| кызматы_3 = [[Кыргыз ССР КП|Кыргыз ССР КП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү]]
| желек_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| желек2_3 = 
| иш баштоо убагы_3 = 14 июль 1990
| иш аяктоо убагы_3 = 25 апрель 1991
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| должность_4 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы]]
| желек_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_4 = январь 1979
| иш аяктоо убагы_4 = июнь 1985
| андан мурунку инсан_4 = [[Арстанбек Дүйшеев|Дуйшеев Арстанбек Дуйшеевич]]
| андан кийинки инсан_4 = [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов Апас Жумагулович]]
| кызматы_5 = [[Бишкек |Бишкек шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]]
| желек_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_5 = 1972
| иш аяктоо убагы_5 = 1974
| андан мурунку инсан_5 = [[Такырбашев Ава|Такырбашев Ава Такырбашевич]]
| андан кийинки инсан_5 = ''белгисиз''
| туулган жылы      = 10-апрель 1933 жылы
| туулган жери     = с. [[Алыш айылы]], [[Кадамжай району]], [[Баткен облусу]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 31-июль 2004-жылы (71 жаш) 
| каза болгон жери       = {{ӨЖ|Бишкек|Бишкекте}}, [[Ала-Арча көрүстөнү.|Ала-Арча мамлекеттик тарыхый-мемориалдык көрүстөнү]]
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = ССКП
| балдары = '''баласы:''' [[Исхак Масалиев|Масалиев Исхак Абсаматович]]
| билими = 1. [[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыя тоо-техникалык колледжи]]&lt;br&gt;2. [[Москва мамлекеттик университети|Москва мамлекеттик тоо-кен университети]]&lt;br&gt; 3. [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы]]
| кесиби = [[Инженер технолог|инженер]]
| ишмердүүлүгү = 
|Сыйлыктары           = 
{{{!}}
{{!}}{{[[Файл:Ак-Шумкар.png|Ак-Шумкар.png]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the October Revolution ribbon.svg]]}}
{{!}}-
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Абсамат Масалиев''' — Абсамат Масали уулу (10-апрель 1933 — 31-июль 2004, Алыш айылы, [[Баткен облусу]], [[Кыргыз АССРи]], СССР — 31-июль 2004-жыл, [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — советтик жана кыргызстандык мамлекеттик, саясий жана партиялык ишмер. Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы (1985–1991), Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы (1990). 1990–1991-жылдары КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү болгон. 2005-жылы каза болгондон кийин «Кыргыз Республикасынын Баатыры» жогорку артыкчылык даражасына татыган. (1933-2004) - [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] белгилүү мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Эл баатыры.

== Өмүр баяны == 
Абсамат Масалиев 1933-жылы 10-апрелде азыркы [[Баткен облусу|Баткен облусунун]] [[Кадамжай району|Кадамжай районундагы]] Алыш кыштагында туулган. 

Ал сегиз жылдык мектепти аяктагандан кийин 1953-жылы[[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыядагы тоо-кен окуу жайында]] [[Техникалык билим берүү|«тоо-техник»]] адистигин бүтүргөн.

1956-жылы [[Москва мамлекеттик университети|Москвадагы тоо-кен институтун]] аяктап, катмарлуу кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча тоо [[Инженер технолог|инженери]] адистигине ээ болгон. 1964-жылы [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясын]] бүтүргөн.

== Эмгек жолу ==
* Масалиев эмгек жолун 1956-жылы шахтада участок башчысынын жардамчысы болуп баштаган. Кийин шахтанын башкы инженеринин орун басары, [[Кыргыз көмүр|«Кыргызкөмүр» трестинин]] башкы инженеринин жардамчысы болуп иштеген.

* 1961-жылдан тартып партиялык-мамлекеттик кызматтарга өткөн. Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүндө инструктор, Кыргыз ССРинин партиялык-мамлекеттик көзөмөл органдарында инспектор, Ош облусунун элдик көзөмөл комитетинин төрагасынын орун басары сыяктуу кызматтарды аркалаган.

* 1966–1971-жылдары [[Ош уезди|Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүн]] жетектеп, кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин өнөр жай-транспорт бөлүмүндө жетекчилик кызматта иштеген. Ошондой эле Таш-Көмүр шаардык партия комитетинин биринчи катчысы болгон.

* 1972–1974-жылдары [[Бишкек|Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]] болуп иштеген.

* 1974-1979-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин катчысы болуп дайындалып, эмгектенген.

* 1979–1985-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] обкомунун биринчи катчысы болгон.

* Кыргызстан Компартиясынын жетекчиси

* 1985-жылы Масалиев КПСС БКнын инспектору болуп иштегенден кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп дайындалган.

* 1985–1991-жылдары ал [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССРиндеги партиялык жетекчиликтин]] башында турган. Бул мезгилде Кыргызстан СССРдин курамындагы союздук республика болгон.

* 1986–1991-жылдары КПСС Борбордук Комитетинин мүчөсү болгон. 1990-жылы КПСС БКнын Саясий бюросунун курамына кирген. 

* 1990-жылдын 10-апрелинде Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы болуп шайланган. Бул тууралуу Кыргызстандын мамлекеттик архивинде Жогорку Советтин 1990-жылдын 10-апрелиндеги тиешелүү токтому сакталган. 

* 1990-жылдын октябрында Кыргыз ССРинде президенттик кызматты киргизүү маселеси көтөрүлүп, президенттик шайлоо өткөн. Масалиев президенттикке талапкерлердин бири болгон. Шайлоонун жыйынтыгында [[Акаев Аскар Акаевич|Аскар Акаев]] Кыргыз ССРинин президенти болуп шайланган.

* 1991-жылдын 6-апрелинде КПСС БКнын идеологиялык аппаратына иштөөгө өткөндүгүнө байланыштуу [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы]] жана БК бюросунун мүчөсү кызматтарынан бошотулган. 1991-жылдын апрель–август айларында КПСС БКнын идеологиялык бөлүмүндө консультант болуп иштеген.

== Эгемендүү Кыргызстандагы ишмердиги ==
* Кыргызстан эгемендүүлүккө жетишкенден кийин Масалиев саясий жана коомдук ишмердигин уланткан.

* 1992–2004-жылдары Кыргызстан коммунисттеринин саясий уюмдарында жетекчилик кызматтарды аркалап, Коммунисттик партиялар Союзунун Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы, СКП–КПСС Кеңешинин аткаруу комитетинин мүчөсү жана анын төрагасынын орун басары болгон. 

* 1993-жылдын январынан 1996-жылдын июнуна чейин [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу өнөр жайдагы коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоо-кен көзөмөлү боюнча мамлекеттик инспекциясынын]] директору болуп иштеген. Кийин эмгек жана өндүрүш коопсуздугун, ошондой эле тоо-кен тармагындагы коопсуздукту көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик инспекцияны жетектеген.

* 1995–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты]] болгон.

* 1996–2000-жылдары Мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасы болуп иштеген.

* 2000–2004-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйынынын Мамлекеттик түзүлүш боюнча комитетин]] жетектеген. 

== Партиялык ишмердиги ==
Масалиев 1960-жылы КПССтин катарына өткөн.

1992-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргызстандагы коммунисттик кыймылдын жетекчилеринин бири болгон. 1993-жылы Коммунисттер партиясынын жетекчилик органдарына шайланган.

Ал ошондой эле Кыргызстандагы коммунисттик партиялардын биригүүсүнө байланыштуу түзүлгөн СКП–КПСС уюмдарында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

== Парламенттик ишмердиги ==

Абсамат Масалиев Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин бир нече чакырылышынын депутаты болгон. Ошондой эле СССР Жогорку Советинин депутаты жана СССРдин эл депутаты болуп шайланган.

Кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын жана Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп, парламенттин мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча иштерине катышкан.

== Үй-бүлөсү ==
Абсамат Масалиев Хайрыхон Колчак кызы Козубаева менен үй-бүлө курган. Төрт баласы болгон: Айсалкын, Айчүрөк, Исхак жана Муса.

== Көз караштары жана саясий мурасы ==
Масалиев Кыргызстандагы советтик доордун акыркы жылдарындагы жана эгемендүүлүктүн алгачкы мезгилиндеги көрүнүктүү саясий ишмерлердин бири катары бааланат.

Ал советтик мамлекеттик башкаруу системасында жогорку жетекчилик кызматтарда иштеп, Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийин да саясаттагы ишмердигин уланткан. Өзүнүн саясий карьерасынын кийинки мезгилинде коммунисттик кыймылдын идеяларын жактаган.

Кыргызстандын Архив кызматы Абсамат Масалиевдин өмүрүнө жана мамлекеттик-саясий ишмердигине арналган атайын виртуалдык көргөзмөдө анын кызматтык жана саясий жолуна байланыштуу архивдик документтерди жарыялаган. Көргөзмө 2023-жылы анын 90 жылдыгына карата даярдалган.

== Сыйлыктары ==
* «Кыргыз Республикасынын Баатыры» — 2005-жылдын 25-июнунда каза болгондон кийин берилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктар порталында тиешелүү жарлык №256 деп көрсөтүлгөн.
* III даражадагы «Манас» ордени — 1997-жылдын 4-февралында берилген. 
* Эмгек Кызыл Туу ордени — эки жолу;
* Октябрь революциясы ордени;
* «Шериктештик» ордени — КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын сыйлыгы;
* медалдар. 

== Соңку маек ==
Абсамат Масалиевден эң соңку ирет интервью алган маалымат булактарынын бири – «Азаттык» үналгысы болуп калды. 29-июлда, 2004-жылы, ал &quot;Азаттыктын&quot; кабарчысы Бекташ Шамшиев менен маек куруп, Кыргыз өкмөтүнүн жарым жылдагы экономикалык өсүштөр жана ийгиликтер тууралуу маалыматын так эмес деп сынга алган:

- Көмүр өнөр жайын алсак, жылына 4 млн тонна көмүр казып, биз Казакстан, [[Өзбекстан]] тарапка сатчубуз. Булардын баары токтоп турат, жылына 250-300 миң тонна көмүр гана казылып жатат. Ошондуктан азыр экономика катуу өсүп атат деген (билдирүү) туура эмес.

== Өлүмү ==
2004-жылдын 31-июлунда Бишкек шаарында каза болгон. Ал [[«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө|Ала-Арча көрүстөнүнө]] жерге берилген.

== Эстелиги жана эл эсиндеги орду ==
Масалиевдин өмүрү жана мамлекеттик ишмердиги Кыргызстанда эскерилип келет. 2022-жылдын 31-декабрында Кыргыз Республикасынын Президенти Абсамат Масалиевдин 90 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Анын 90 жылдыгына карата Кыргызстандын Архив кызматы тарабынан архивдик документтердин негизинде атайын виртуалдык көргөзмө уюштурулган.

== Замандаштардын эскерүүсүндө ==
Замандаштары А. Масалиевди чынчыл, ак жүрөк, паракордук, жемкордук сыяктуу одоно көрүнүштөрдөн өзүн пакиза туткан инсан катары билишет.

&quot;Эсимде, - деп эскерет тарыхчы жана журналист Т. Чоротегин, - 1995-жылы ал президенттикке талапкер катары чыккан чакта аны менен «Азаттык» үчүн маек курдум. Маектен соң, 1990-жылдын октябр айындагы окуяларга кайра кылчаюуга да мүмкүн болду. Мен ал кезде Жогорку Кеңештин төрагасы, Кыргызстан Коммунисттик партиясынын жетекчиси, консерватор саясатчы Абсамат Масалиевдин кызматтан кетишин талап кылган саясий өнөктүккө, саясий ачкачылыкка да катышкан элем. Алардын баарын Абсамат ага дурус билээр эле.

   Ал мыйыгынан күлүп: «Эгерде мен ыйманды, чынчыл болуу керектигин ойлобосом, ошол октябр күндөрү бир эле министрлик кызматты бир нече кишиге сунуш кылып, далай аткаминерди алдап бийлигимди сактап калмакмын. Андай иштерге мен эч качан барбас элем», деп айтканы эсимде&quot;, - дейт Т.Чоротегин.


Бир кезде бийликтеги Абсамат Масалиевге каршы чыгып, анын саясий оппоненти болгон «Эркиндик» партиясынын жетекчиси, мурдагы КДКнын негиздөөчүлөрүнүн бири Топчубек Тургуналы маркум саясатчы тууралуу 2004-жылы мындай деп эскерген:

  Апсамат аке жөнүндө эң оболу менин айтаарым – бул киши эски заманда дагы, жаңы заманда дагы элдин кызыкчылыгы үчүн жан дилин берип, күйүп-бышкан адам эле. Бул киши эл үчүн деп жанын сабап жүрүп (дүйнөдөн) өтүп кетти. &lt;br&gt;

== Чыгармалары  ==
А. Масалиев «Советтик доордон үзүндүлөр» (Бишкек - 1996) деген китептин автору.

== Ал тууралуу адабият  ==
Кыргызстан: Энциклопедия. - Бишкек, 2001. 

== Тышкы шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1227052.html &lt;br&gt;
{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]
[[Категория:Арип боюнча саясатчылар]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>5m6c7e8k2rff7upg2ukzvuhmwb4okeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651615</id>
      <parentid>651604</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23713" sha1="o8uw9wh6ageubqum64g11ibp0lmbrzg" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Абсамат Масали уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Абсамат Масалиевич
| сүрөтү            = Apsamat_Masaly.jpg 
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы]]
| катары            = 
| желек = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы       = 10-апрель 1990-жыл
| иш аяктоо убагы        = 10-декабрь 1990-жыл
| мурункандан мурунку инсан = [[Акматов Таштанбек|Акматов Таштанбек Акматович]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы; жогорку кызмат адамы)&lt;/small&gt;
| андан кийинки инсан = [[Медеткан Шеримкулов|Шеримкулов Медеткан Шеримкулович]];&lt;br&gt;
[[Акаев Аскар Акаевич]] ([[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРнин президенти]])''
| кызматы_2 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан КП БКнын 1-секретары]]
| желек_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы_2 = 2 ноябрь 1985
| иш аяктоо убагы_2 = 6 апрель 1991
| андан мурунку инсан_2 = [[Усубалиев, Турдакун Усубалиевич|Турдакун Усубалиев]]
| андан кийинки инсан_2 = [[Жумгалбек Аманбаев|Аманбаев Джумгалбек Бексултанович]]''([[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]])
| кызматы_3 = [[Кыргыз ССР КП|Кыргыз ССР КП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү]]
| желек_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| желек2_3 = 
| иш баштоо убагы_3 = 14 июль 1990
| иш аяктоо убагы_3 = 25 апрель 1991
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| должность_4 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы]]
| желек_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_4 = январь 1979
| иш аяктоо убагы_4 = июнь 1985
| андан мурунку инсан_4 = [[Арстанбек Дүйшеев|Дуйшеев Арстанбек Дуйшеевич]]
| андан кийинки инсан_4 = [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов Апас Жумагулович]]
| кызматы_5 = [[Бишкек |Бишкек шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]]
| желек_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_5 = 1972
| иш аяктоо убагы_5 = 1974
| андан мурунку инсан_5 = [[Такырбашев Ава|Такырбашев Ава Такырбашевич]]
| андан кийинки инсан_5 = ''белгисиз''
| туулган жылы      = 10-апрель 1933 жылы
| туулган жери     = с. [[Алыш айылы]], [[Кадамжай району]], [[Баткен облусу]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 31-июль 2004-жылы (71 жаш) 
| каза болгон жери       = {{ӨЖ|Бишкек|Бишкекте}}, [[Ала-Арча көрүстөнү.|Ала-Арча мамлекеттик тарыхый-мемориалдык көрүстөнү]]
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = ССКП
| балдары = '''баласы:''' [[ Исхак Масалиев |Масалиев Исхак Абсаматович]]
| билими = 1. [[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыя тоо-техникалык колледжи]]&lt;br&gt;2. [[Москва мамлекеттик университети|Москва мамлекеттик тоо-кен университети]]&lt;br&gt; 3. [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы]]
| кесиби = [[Инженер технолог|инженер]]
| ишмердүүлүгү = 
|Сыйлыктары           = 
{{{!}}
{{!}}{{[[Файл:Ак-Шумкар.png|Ак-Шумкар.png]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the October Revolution ribbon.svg]]}}
{{!}}-
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Абсамат Масалиев''' — Абсамат Масали уулу (10-апрель 1933 — 31-июль 2004, Алыш айылы, [[Баткен облусу]], [[Кыргыз АССРи]], СССР — 31-июль 2004-жыл, [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — советтик жана кыргызстандык мамлекеттик, саясий жана партиялык ишмер. Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы (1985–1991), Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы (1990). 1990–1991-жылдары КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү болгон. 2005-жылы каза болгондон кийин «Кыргыз Республикасынын Баатыры» жогорку артыкчылык даражасына татыган. (1933-2004) - [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] белгилүү мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Эл баатыры.

== Өмүр баяны == 
Абсамат Масалиев 1933-жылы 10-апрелде азыркы [[Баткен облусу|Баткен облусунун]] [[Кадамжай району|Кадамжай районундагы]] Алыш кыштагында туулган. 

Ал сегиз жылдык мектепти аяктагандан кийин 1953-жылы[[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыядагы тоо-кен окуу жайында]] [[Техникалык билим берүү|«тоо-техник»]] адистигин бүтүргөн.

1956-жылы [[Москва мамлекеттик университети|Москвадагы тоо-кен институтун]] аяктап, катмарлуу кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча тоо [[Инженер технолог|инженери]] адистигине ээ болгон. 1964-жылы [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясын]] бүтүргөн.

== Эмгек жолу ==
* Масалиев эмгек жолун 1956-жылы шахтада участок башчысынын жардамчысы болуп баштаган. Кийин шахтанын башкы инженеринин орун басары, [[Кыргыз көмүр|«Кыргызкөмүр» трестинин]] башкы инженеринин жардамчысы болуп иштеген.

* 1961-жылдан тартып партиялык-мамлекеттик кызматтарга өткөн. Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүндө инструктор, Кыргыз ССРинин партиялык-мамлекеттик көзөмөл органдарында инспектор, Ош облусунун элдик көзөмөл комитетинин төрагасынын орун басары сыяктуу кызматтарды аркалаган.

* 1966–1971-жылдары [[Ош уезди|Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүн]] жетектеп, кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин өнөр жай-транспорт бөлүмүндө жетекчилик кызматта иштеген. Ошондой эле Таш-Көмүр шаардык партия комитетинин биринчи катчысы болгон.

* 1972–1974-жылдары [[Бишкек|Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]] болуп иштеген.

* 1974-1979-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин катчысы болуп дайындалып, эмгектенген.

* 1979–1985-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] обкомунун биринчи катчысы болгон.

* Кыргызстан Компартиясынын жетекчиси

* 1985-жылы Масалиев КПСС БКнын инспектору болуп иштегенден кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп дайындалган.

* 1985–1991-жылдары ал [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССРиндеги партиялык жетекчиликтин]] башында турган. Бул мезгилде Кыргызстан СССРдин курамындагы союздук республика болгон.

* 1986–1991-жылдары КПСС Борбордук Комитетинин мүчөсү болгон. 1990-жылы КПСС БКнын Саясий бюросунун курамына кирген. 

* 1990-жылдын 10-апрелинде Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы болуп шайланган. Бул тууралуу Кыргызстандын мамлекеттик архивинде Жогорку Советтин 1990-жылдын 10-апрелиндеги тиешелүү токтому сакталган. 

* 1990-жылдын октябрында Кыргыз ССРинде президенттик кызматты киргизүү маселеси көтөрүлүп, президенттик шайлоо өткөн. Масалиев президенттикке талапкерлердин бири болгон. Шайлоонун жыйынтыгында [[Акаев Аскар Акаевич|Аскар Акаев]] Кыргыз ССРинин президенти болуп шайланган.

* 1991-жылдын 6-апрелинде КПСС БКнын идеологиялык аппаратына иштөөгө өткөндүгүнө байланыштуу [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы]] жана БК бюросунун мүчөсү кызматтарынан бошотулган. 1991-жылдын апрель–август айларында КПСС БКнын идеологиялык бөлүмүндө консультант болуп иштеген.

== Эгемендүү Кыргызстандагы ишмердиги ==
* Кыргызстан эгемендүүлүккө жетишкенден кийин Масалиев саясий жана коомдук ишмердигин уланткан.

* 1992–2004-жылдары Кыргызстан коммунисттеринин саясий уюмдарында жетекчилик кызматтарды аркалап, Коммунисттик партиялар Союзунун Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы, СКП–КПСС Кеңешинин аткаруу комитетинин мүчөсү жана анын төрагасынын орун басары болгон. 

* 1993-жылдын январынан 1996-жылдын июнуна чейин [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу өнөр жайдагы коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоо-кен көзөмөлү боюнча мамлекеттик инспекциясынын]] директору болуп иштеген. Кийин эмгек жана өндүрүш коопсуздугун, ошондой эле тоо-кен тармагындагы коопсуздукту көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик инспекцияны жетектеген.

* 1995–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты]] болгон.

* 1996–2000-жылдары Мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасы болуп иштеген.

* 2000–2004-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйынынын Мамлекеттик түзүлүш боюнча комитетин]] жетектеген. 

== Партиялык ишмердиги ==
Масалиев 1960-жылы КПССтин катарына өткөн.

1992-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргызстандагы коммунисттик кыймылдын жетекчилеринин бири болгон. 1993-жылы Коммунисттер партиясынын жетекчилик органдарына шайланган.

Ал ошондой эле Кыргызстандагы коммунисттик партиялардын биригүүсүнө байланыштуу түзүлгөн СКП–КПСС уюмдарында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

== Парламенттик ишмердиги ==

Абсамат Масалиев Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин бир нече чакырылышынын депутаты болгон. Ошондой эле СССР Жогорку Советинин депутаты жана СССРдин эл депутаты болуп шайланган.

Кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын жана Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп, парламенттин мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча иштерине катышкан.

== Үй-бүлөсү ==
Абсамат Масалиев Хайрыхон Колчак кызы Козубаева менен үй-бүлө курган. Төрт баласы болгон: Айсалкын, Айчүрөк, Исхак жана Муса.

== Көз караштары жана саясий мурасы ==
Масалиев Кыргызстандагы советтик доордун акыркы жылдарындагы жана эгемендүүлүктүн алгачкы мезгилиндеги көрүнүктүү саясий ишмерлердин бири катары бааланат.

Ал советтик мамлекеттик башкаруу системасында жогорку жетекчилик кызматтарда иштеп, Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийин да саясаттагы ишмердигин уланткан. Өзүнүн саясий карьерасынын кийинки мезгилинде коммунисттик кыймылдын идеяларын жактаган.

Кыргызстандын Архив кызматы Абсамат Масалиевдин өмүрүнө жана мамлекеттик-саясий ишмердигине арналган атайын виртуалдык көргөзмөдө анын кызматтык жана саясий жолуна байланыштуу архивдик документтерди жарыялаган. Көргөзмө 2023-жылы анын 90 жылдыгына карата даярдалган.

== Сыйлыктары ==
* «Кыргыз Республикасынын Баатыры» — 2005-жылдын 25-июнунда каза болгондон кийин берилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктар порталында тиешелүү жарлык №256 деп көрсөтүлгөн.
* III даражадагы «Манас» ордени — 1997-жылдын 4-февралында берилген. 
* Эмгек Кызыл Туу ордени — эки жолу;
* Октябрь революциясы ордени;
* «Шериктештик» ордени — КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын сыйлыгы;
* медалдар. 

== Соңку маек ==
Абсамат Масалиевден эң соңку ирет интервью алган маалымат булактарынын бири – «Азаттык» үналгысы болуп калды. 29-июлда, 2004-жылы, ал &quot;Азаттыктын&quot; кабарчысы Бекташ Шамшиев менен маек куруп, Кыргыз өкмөтүнүн жарым жылдагы экономикалык өсүштөр жана ийгиликтер тууралуу маалыматын так эмес деп сынга алган:

- Көмүр өнөр жайын алсак, жылына 4 млн тонна көмүр казып, биз Казакстан, [[Өзбекстан]] тарапка сатчубуз. Булардын баары токтоп турат, жылына 250-300 миң тонна көмүр гана казылып жатат. Ошондуктан азыр экономика катуу өсүп атат деген (билдирүү) туура эмес.

== Өлүмү ==
2004-жылдын 31-июлунда Бишкек шаарында каза болгон. Ал [[«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө|Ала-Арча көрүстөнүнө]] жерге берилген.

== Эстелиги жана эл эсиндеги орду ==
Масалиевдин өмүрү жана мамлекеттик ишмердиги Кыргызстанда эскерилип келет. 2022-жылдын 31-декабрында Кыргыз Республикасынын Президенти Абсамат Масалиевдин 90 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Анын 90 жылдыгына карата Кыргызстандын Архив кызматы тарабынан архивдик документтердин негизинде атайын виртуалдык көргөзмө уюштурулган.

== Замандаштардын эскерүүсүндө ==
Замандаштары А. Масалиевди чынчыл, ак жүрөк, паракордук, жемкордук сыяктуу одоно көрүнүштөрдөн өзүн пакиза туткан инсан катары билишет.

&quot;Эсимде, - деп эскерет тарыхчы жана журналист Т. Чоротегин, - 1995-жылы ал президенттикке талапкер катары чыккан чакта аны менен «Азаттык» үчүн маек курдум. Маектен соң, 1990-жылдын октябр айындагы окуяларга кайра кылчаюуга да мүмкүн болду. Мен ал кезде Жогорку Кеңештин төрагасы, Кыргызстан Коммунисттик партиясынын жетекчиси, консерватор саясатчы Абсамат Масалиевдин кызматтан кетишин талап кылган саясий өнөктүккө, саясий ачкачылыкка да катышкан элем. Алардын баарын Абсамат ага дурус билээр эле.

   Ал мыйыгынан күлүп: «Эгерде мен ыйманды, чынчыл болуу керектигин ойлобосом, ошол октябр күндөрү бир эле министрлик кызматты бир нече кишиге сунуш кылып, далай аткаминерди алдап бийлигимди сактап калмакмын. Андай иштерге мен эч качан барбас элем», деп айтканы эсимде&quot;, - дейт Т.Чоротегин.


Бир кезде бийликтеги Абсамат Масалиевге каршы чыгып, анын саясий оппоненти болгон «Эркиндик» партиясынын жетекчиси, мурдагы КДКнын негиздөөчүлөрүнүн бири Топчубек Тургуналы маркум саясатчы тууралуу 2004-жылы мындай деп эскерген:

  Апсамат аке жөнүндө эң оболу менин айтаарым – бул киши эски заманда дагы, жаңы заманда дагы элдин кызыкчылыгы үчүн жан дилин берип, күйүп-бышкан адам эле. Бул киши эл үчүн деп жанын сабап жүрүп (дүйнөдөн) өтүп кетти. &lt;br&gt;

== Чыгармалары  ==
А. Масалиев «Советтик доордон үзүндүлөр» (Бишкек - 1996) деген китептин автору.

== Ал тууралуу адабият  ==
Кыргызстан: Энциклопедия. - Бишкек, 2001. 

== Тышкы шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1227052.html &lt;br&gt;
{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]
[[Категория:Арип боюнча саясатчылар]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>o8uw9wh6ageubqum64g11ibp0lmbrzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651617</id>
      <parentid>651615</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23711" sha1="57o69bxfjgmtwyd3v1hgn5174yb6po5" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Абсамат Масали уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Абсамат Масалиевич
| сүрөтү            = Apsamat_Masaly.jpg 
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы]]
| катары            = 
| желек = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы       = 10-апрель 1990-жыл
| иш аяктоо убагы        = 10-декабрь 1990-жыл
| мурункандан мурунку инсан = [[Акматов Таштанбек|Акматов Таштанбек Акматович]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы; жогорку кызмат адамы)&lt;/small&gt;
| андан кийинки инсан = [[Медеткан Шеримкулов|Шеримкулов Медеткан Шеримкулович]];&lt;br&gt;
[[Акаев Аскар Акаевич]] ([[Кыргыз ССРи|Кыргыз ССРнин президенти]])''
| кызматы_2 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан КП БКнын 1-секретары]]
| желек_2 = Emblem of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1956–1991), Emblem of Kyrgyzstan (1991–1994).svg
| желек2_2 = Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg
| иш баштоо убагы_2 = 2 ноябрь 1985
| иш аяктоо убагы_2 = 6 апрель 1991
| андан мурунку инсан_2 = [[Усубалиев, Турдакун Усубалиевич|Турдакун Усубалиев]]
| андан кийинки инсан_2 = [[Жумгалбек Аманбаев|Аманбаев Джумгалбек Бексултанович]]''([[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]])
| кызматы_3 = [[Кыргыз ССР КП|Кыргыз ССР КП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү]]
| желек_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| желек2_3 = 
| иш баштоо убагы_3 = 14 июль 1990
| иш аяктоо убагы_3 = 25 апрель 1991
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| должность_4 = [[Кыргызстан коммунисттик партиясы (ККП)|Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы]]
| желек_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_4 = январь 1979
| иш аяктоо убагы_4 = июнь 1985
| андан мурунку инсан_4 = [[Арстанбек Дүйшеев|Дуйшеев Арстанбек Дуйшеевич]]
| андан кийинки инсан_4 = [[Жумагулов Апас Жумагулович|Жумагулов Апас Жумагулович]]
| кызматы_5 = [[Бишкек |Бишкек шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]]
| желек_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| иш баштоо убагы_5 = 1972
| иш аяктоо убагы_5 = 1974
| андан мурунку инсан_5 = [[Такырбашев Ава|Такырбашев Ава Такырбашевич]]
| андан кийинки инсан_5 = ''белгисиз''
| туулган жылы      = 10-апрель 1933 жылы
| туулган жери     = с. [[Алыш айылы]], [[Кадамжай району]], [[Баткен облусу]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 31-июль 2004-жылы (71 жаш) 
| каза болгон жери       = {{ӨЖ|Бишкек|Бишкекте}}, [[Ала-Арча көрүстөнү.|Ала-Арча мамлекеттик тарыхый-мемориалдык көрүстөнү]]
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = ССКП
| балдары = '''баласы:''' [[ Исхак Масалиев |Масалиев Исхак Абсаматович]]
| билими = 1. [[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыя тоо-техникалык колледжи]]&lt;br&gt;2. [[Москва мамлекеттик университети|Москва мамлекеттик тоо-кен университети]]&lt;br&gt; 3. [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы]]
| кесиби = [[Инженер технолог|инженер]]
| ишмердүүлүгү = 
|Сыйлыктары           = 
{{{!}}
{{!}}{{[[Файл:Ак-Шумкар.png|Ак-Шумкар.png]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{[[File:SU Order of the October Revolution ribbon.svg]]}}
{{!}}-
{{!}}{{[[File:SU Order of the Red Banner of Labour ribbon.svg]]}}
{{!}}}
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}
'''Абсамат Масалиев''' — Абсамат Масали уулу (10-апрель 1933 — 31-июль 2004, Алыш айылы, [[Баткен облусу]], [[Кыргыз АССРи]], СССР — 31-июль 2004-жыл, [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) — советтик жана кыргызстандык мамлекеттик, саясий жана партиялык ишмер. Кыргыз ССРинин Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы (1985–1991), Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы (1990). 1990–1991-жылдары КПСС БКнын Саясий бюросунун мүчөсү болгон. 2005-жылы каза болгондон кийин «Кыргыз Республикасынын Баатыры» жогорку артыкчылык даражасына татыган. (1933-2004) - [[Кыргызстан|Кыргызстандагы]] белгилүү мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Эл баатыры.

== Өмүр баяны == 
Абсамат Масалиев 1933-жылы 10-апрелде азыркы [[Баткен облусу|Баткен облусунун]] [[Кадамжай району|Кадамжай районундагы]] Алыш кыштагында туулган. 

Ал сегиз жылдык мектепти аяктагандан кийин 1953-жылы[[Кызыл-Кыя |Кызыл-Кыядагы тоо-кен окуу жайында]] [[Техникалык билим берүү|«тоо-техник»]] адистигин бүтүргөн.

1956-жылы [[Москва мамлекеттик университети|Москвадагы тоо-кен институтун]] аяктап, катмарлуу кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча тоо [[Инженер технолог|инженери]] адистигине ээ болгон. 1964-жылы [[Казакстан Республикасынын президенти|Казакстан Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясын]] бүтүргөн.

== Эмгек жолу ==
* Масалиев эмгек жолун 1956-жылы шахтада участок башчысынын жардамчысы болуп баштаган. Кийин шахтанын башкы инженеринин орун басары, [[Кыргыз көмүр|«Кыргызкөмүр» трестинин]] башкы инженеринин жардамчысы болуп иштеген.

* 1961-жылдан тартып партиялык-мамлекеттик кызматтарга өткөн. Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүндө инструктор, Кыргыз ССРинин партиялык-мамлекеттик көзөмөл органдарында инспектор, Ош облусунун элдик көзөмөл комитетинин төрагасынын орун басары сыяктуу кызматтарды аркалаган.

* 1966–1971-жылдары [[Ош уезди|Ош обкомунун өнөр жай-транспорт бөлүмүн]] жетектеп, кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин өнөр жай-транспорт бөлүмүндө жетекчилик кызматта иштеген. Ошондой эле Таш-Көмүр шаардык партия комитетинин биринчи катчысы болгон.

* 1972–1974-жылдары [[Бишкек|Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы]] болуп иштеген.

* 1974-1979-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин катчысы болуп дайындалып, эмгектенген.

* 1979–1985-жылдары Кыргызстандын Компартиясынын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл]] обкомунун биринчи катчысы болгон.

* Кыргызстан Компартиясынын жетекчиси

* 1985-жылы Масалиев КПСС БКнын инспектору болуп иштегенден кийин Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы болуп дайындалган.

* 1985–1991-жылдары ал [[Кыргыз ССР Жогорку Совети|Кыргыз ССРиндеги партиялык жетекчиликтин]] башында турган. Бул мезгилде Кыргызстан СССРдин курамындагы союздук республика болгон.

* 1986–1991-жылдары КПСС Борбордук Комитетинин мүчөсү болгон. 1990-жылы КПСС БКнын Саясий бюросунун курамына кирген. 

* 1990-жылдын 10-апрелинде Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы болуп шайланган. Бул тууралуу Кыргызстандын мамлекеттик архивинде Жогорку Советтин 1990-жылдын 10-апрелиндеги тиешелүү токтому сакталган. 

* 1990-жылдын октябрында Кыргыз ССРинде президенттик кызматты киргизүү маселеси көтөрүлүп, президенттик шайлоо өткөн. Масалиев президенттикке талапкерлердин бири болгон. Шайлоонун жыйынтыгында [[Акаев Аскар Акаевич|Аскар Акаев]] Кыргыз ССРинин президенти болуп шайланган.

* 1991-жылдын 6-апрелинде КПСС БКнын идеологиялык аппаратына иштөөгө өткөндүгүнө байланыштуу [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы]] жана БК бюросунун мүчөсү кызматтарынан бошотулган. 1991-жылдын апрель–август айларында КПСС БКнын идеологиялык бөлүмүндө консультант болуп иштеген.

== Эгемендүү Кыргызстандагы ишмердиги ==
* Кыргызстан эгемендүүлүккө жетишкенден кийин Масалиев саясий жана коомдук ишмердигин уланткан.

* 1992–2004-жылдары Кыргызстан коммунисттеринин саясий уюмдарында жетекчилик кызматтарды аркалап, Коммунисттик партиялар Союзунун Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы, СКП–КПСС Кеңешинин аткаруу комитетинин мүчөсү жана анын төрагасынын орун басары болгон. 

* 1993-жылдын январынан 1996-жылдын июнуна чейин [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу өнөр жайдагы коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоо-кен көзөмөлү боюнча мамлекеттик инспекциясынын]] директору болуп иштеген. Кийин эмгек жана өндүрүш коопсуздугун, ошондой эле тоо-кен тармагындагы коопсуздукту көзөмөлдөө боюнча мамлекеттик инспекцияны жетектеген.

* 1995–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын депутаты]] болгон.

* 1996–2000-жылдары Мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасы болуп иштеген.

* 2000–2004-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйынынын Мамлекеттик түзүлүш боюнча комитетин]] жетектеген. 

== Партиялык ишмердиги ==
Масалиев 1960-жылы КПССтин катарына өткөн.

1992-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Кыргызстандагы коммунисттик кыймылдын жетекчилеринин бири болгон. 1993-жылы Коммунисттер партиясынын жетекчилик органдарына шайланган.

Ал ошондой эле Кыргызстандагы коммунисттик партиялардын биригүүсүнө байланыштуу түзүлгөн СКП–КПСС уюмдарында жетекчилик кызматтарды ээлеген.

== Парламенттик ишмердиги ==

Абсамат Масалиев Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин бир нече чакырылышынын депутаты болгон. Ошондой эле СССР Жогорку Советинин депутаты жана СССРдин эл депутаты болуп шайланган.

Кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл өкүлдөр жыйынынын жана Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп, парламенттин мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча иштерине катышкан.

== Үй-бүлөсү ==
Абсамат Масалиев Хайрыхон Колчак кызы Козубаева менен үй-бүлө курган. Төрт баласы болгон: Айсалкын, Айчүрөк, Исхак жана Муса.

== Көз караштары жана саясий мурасы ==
Масалиев Кыргызстандагы советтик доордун акыркы жылдарындагы жана эгемендүүлүктүн алгачкы мезгилиндеги көрүнүктүү саясий ишмерлердин бири катары бааланат.

Ал советтик мамлекеттик башкаруу системасында жогорку жетекчилик кызматтарда иштеп, Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийин да саясаттагы ишмердигин уланткан. Өзүнүн саясий карьерасынын кийинки мезгилинде коммунисттик кыймылдын идеяларын жактаган.

Кыргызстандын Архив кызматы Абсамат Масалиевдин өмүрүнө жана мамлекеттик-саясий ишмердигине арналган атайын виртуалдык көргөзмөдө анын кызматтык жана саясий жолуна байланыштуу архивдик документтерди жарыялаган. Көргөзмө 2023-жылы анын 90 жылдыгына карата даярдалган.

== Сыйлыктары ==
* «Кыргыз Республикасынын Баатыры» — 2005-жылдын 25-июнунда каза болгондон кийин берилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктар порталында тиешелүү жарлык №256 деп көрсөтүлгөн.
* III даражадагы «Манас» ордени — 1997-жылдын 4-февралында берилген. 
* Эмгек Кызыл Туу ордени — эки жолу;
* Октябрь революциясы ордени;
* «Шериктештик» ордени — КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын сыйлыгы;
* медалдар. 

== Соңку маек ==
Абсамат Масалиевден эң соңку ирет интервью алган маалымат булактарынын бири – «Азаттык» үналгысы болуп калды. 29-июлда, 2004-жылы, ал &quot;Азаттыктын&quot; кабарчысы Бекташ Шамшиев менен маек куруп, Кыргыз өкмөтүнүн жарым жылдагы экономикалык өсүштөр жана ийгиликтер тууралуу маалыматын так эмес деп сынга алган:

- Көмүр өнөр жайын алсак, жылына 4 млн тонна көмүр казып, биз Казакстан, [[Өзбекстан]] тарапка сатчубуз. Булардын баары токтоп турат, жылына 250-300 миң тонна көмүр гана казылып жатат. Ошондуктан азыр экономика катуу өсүп атат деген (билдирүү) туура эмес.

== Өлүмү ==
2004-жылдын 31-июлунда Бишкек шаарында каза болгон. Ал [[«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө|Ала-Арча көрүстөнүнө]] жерге берилген.

== Эстелиги жана эл эсиндеги орду ==
Масалиевдин өмүрү жана мамлекеттик ишмердиги Кыргызстанда эскерилип келет. 2022-жылдын 31-декабрында Кыргыз Республикасынын Президенти Абсамат Масалиевдин 90 жылдыгын белгилөө жөнүндө жарлыкка кол койгон. Анын 90 жылдыгына карата Кыргызстандын Архив кызматы тарабынан архивдик документтердин негизинде атайын виртуалдык көргөзмө уюштурулган.

== Замандаштардын эскерүүсүндө ==
Замандаштары А. Масалиевди чынчыл, ак жүрөк, паракордук, жемкордук сыяктуу одоно көрүнүштөрдөн өзүн пакиза туткан инсан катары билишет.

&quot;Эсимде, - деп эскерет тарыхчы жана журналист Т. Чоротегин, - 1995-жылы ал президенттикке талапкер катары чыккан чакта аны менен «Азаттык» үчүн маек курдум. Маектен соң, 1990-жылдын октябр айындагы окуяларга кайра кылчаюуга да мүмкүн болду. Мен ал кезде Жогорку Кеңештин төрагасы, Кыргызстан Коммунисттик партиясынын жетекчиси, консерватор саясатчы Абсамат Масалиевдин кызматтан кетишин талап кылган саясий өнөктүккө, саясий ачкачылыкка да катышкан элем. Алардын баарын Абсамат ага дурус билээр эле.

   Ал мыйыгынан күлүп: «Эгерде мен ыйманды, чынчыл болуу керектигин ойлобосом, ошол октябр күндөрү бир эле министрлик кызматты бир нече кишиге сунуш кылып, далай аткаминерди алдап бийлигимди сактап калмакмын. Андай иштерге мен эч качан барбас элем», деп айтканы эсимде&quot;, - дейт Т.Чоротегин.


Бир кезде бийликтеги Абсамат Масалиевге каршы чыгып, анын саясий оппоненти болгон «Эркиндик» партиясынын жетекчиси, мурдагы КДКнын негиздөөчүлөрүнүн бири Топчубек Тургуналы маркум саясатчы тууралуу 2004-жылы мындай деп эскерген:

  Апсамат аке жөнүндө эң оболу менин айтаарым – бул киши эски заманда дагы, жаңы заманда дагы элдин кызыкчылыгы үчүн жан дилин берип, күйүп-бышкан адам эле. Бул киши эл үчүн деп жанын сабап жүрүп (дүйнөдөн) өтүп кетти. &lt;br&gt;

== Чыгармалары  ==
А. Масалиев «Советтик доордон үзүндүлөр» (Бишкек - 1996) деген китептин автору.

== Ал тууралуу адабият  ==
Кыргызстан: Энциклопедия. - Бишкек, 2001. 

== Тышкы шилтемелер  ==
* http://www.azattyk.org/content/article/1227052.html &lt;br&gt;
{{Кыргыз Республикасынын Баатырлары}}

[[Категория:Арип боюнча инсандар]]
[[Категория:Кыргыз Республикасынын Баатырлары]]
[[Категория:Арип боюнча саясатчылар]]
[[Категория:КПСС]]
[[Категория:Саясатчылар]]
[[Категория:Кыргызстан]]</text>
      <sha1>57o69bxfjgmtwyd3v1hgn5174yb6po5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыйканалиева Нургүл Эсенкуловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24840</id>
    <revision>
      <id>651612</id>
      <parentid>616727</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T04:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>130</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nurgul_Dyikanalieva_Prague_2006.jpg|Nurgul_Dyikanalieva_Prague_2006.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 18 August 2026.</comment>
      <origin>651612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25870" sha1="308uwlgbxwscwu57xi23vhjapq079ph" xml:space="preserve">'''Нургүл Эсенкуловна Дыйканалиева''' (1957-2012) – ала-тоолук кыргыз китепканачы жана библиограф айымдардын бири, агартуучу.

Ал эне тили - [[Кыргыз тили|кыргыз тилинен]] башка [[Казак тили|казак]], [[орус]], англис, чех тилдеринде эркин сүйлөгөн. 

== Кыскача өмүр таржымакалы  ==
Нургүл Эсенкуловна Дыйканалиева 1957-жылы (тоок жылы) бирдин айынын (февралдын) 13үндө [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусуна]] караштуу Аламүдүн районундагы [[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Кашка-Суу кыштагында]] туулган. 

Атасы – Эсенкул Дыйканалы уулу – чүйлүк [[моңолдор]] уруусунан болот. Энеси Күлайдын атасы - Чоң да моңолдор уруусунан чыккан жана Кашка-Суу айылындагы бай кишилерден болгон. Чоңдун байбичесинин теги – меркелик казак болгон. 

Эсенкул менен Күлай он бир баланы тарбиялап өстүрүштү. 

Нургүл өз айылында башталгыч мектепти, Таш-Дөбө (мурдагы Воронцовка) айылында орто мектепти аяктаган. 

Кыргызстанда [[кардиология]] тармагын негиздегендердин бири, айтылуу академик [[Ахунбаев, Иса Коноевич|Иса Ахунбаев]] 1973-жылы [[Бишкек (шаар)|Бишкекте]] (ал кездеги Фрунзе шаарында) Нургүлдүн жүрөгүнө ийгиликтүү операция жасаган. Профессор Ахунбаевдин жардамчылары – кийинчерээк залкар окумуштуулар болгон Сейтхан Жошибаев, Аспандияр Маралов, жана башка кардиологдор эле. 

Өзүнүн жүрөгүнө жасалма клапан ийгиликтүү орнотулган алиги операция тууралуу Нургүл өзү мындайча эскерген:

''“Мени 1973-жылдын күзүндө Охмадеттен [[Ахунбаев, Иса Коноевич|Ахунбаевдин]] клиникасына которушту. Мен Маралов Аскен Нисеновичтин палатасына түштүм. Ал жерден мен дароо эле хирургдардын орой эмес, чечкиндүү дарылаганын көрдүм. Адегенде оорулууну туш тарабынан карап, башы-көзүн, кулак-мурдун, ичин-тишин, өпкө-боорун бүт текшерип, дарылап, операциядан кийинки опурталдуу мезгилде кабылдап кетпесин деп бардык коркунучтун алдын алышаар эле.

Врачыбыз, Аскен Маралов &quot;Чыпалагыңардын учу ооруса да айткыла, биз билишибиз керек, операция алдында эч бир кынтык калбашы керек&quot;, - деп айтчу.

Ал клиникада дүйшөмбү, жума күндөрү профессордук кезүү (обход) болот. Ошол күндөрү таңдан тарта бүткүл клиникада кымгуут, палаталык врачтар оорулууларынын таржымалын, акыркы күндөрдөгү өзгөрүүлөрдү профессорго толук баяндоого даяр турушат.

Медсестралар оорулууларды обходго даярдап, ар биринин тумбочкасын текшерип, үстүнө рентген сүрөттөрүн коюп чыгышат, &quot;баарың тең, сөзсүз, койкаңарда болгула&quot; деп эскертип кетишет.

[[Ахунбаев, Иса Коноевич|Иса Коноевичтин]] обход маалындагы элеси менин эсимде артыкча калды. Демейде профессор коридордон көрүнө калса, апкаарый түшүп, четтей берет элек. Жаныбыздан өткөндө сүрдөп, учурашканга араң жарап калчубуз. Ал киши басып келатса, алп келаткандай, бүтүн коридор солкулдап тургандай туюлат эле.

Мага операция жасаган ошол алтымыш беш жаш курагында профессор Иса Ахунбаев элүүдөгүдөй тың, күч-кубаты толукшуп турганы бүткүл турпатынан, үнүнөн сезилип турган экен.''

''Операциядан кийин мени жүдөткөн кара ой өзү эле кетти, турмуш жаңыдан башталды”'' (Булак: “Кут билим” гезити, № 32, 26.09.2008-ж.).

[[Файл:Nurgul Dyikanalieva in Vienna, Austria. 09.11.2008..JPG|thumb|left|Нургүл Дыйканалиева Вена шаарында. Австрия. 2008-жылдын 9-ноябры.]]

Нургүл 1977-жылы Бишкек шаарындагы Кыргыз Кыз келиндер институтунун (азыркы Эшеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинин) филология факультетинин китепканачылык жана китеп таануу бөлүмүнө тапшырган. Аны 1982-жылы ийгиликтүү аяктаган.

1982-84-жылдары Кыргыз Улуттук китепканасынын Улуттук библиография бөлүмүндө библиограф болуп эмгектенген.

1984-85-жылдары Аламүдүн районундагы Аламүдүн совхозунда [[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Кашка-Суу айылында]] совхоз кеңсесинде катчы болуп эмгектенген.

1985-жылдан кийин үй кызматкери болгон.

1985-88-жылдары Өзбекстандын ордосу Ташкен шаарында, 1988-жылдын декабрынын соңунан 1998-жылдын май айына чейин Кыргызстандын ордо шаары Бишкек шаарында жашаган. 

1998-жылдын май айынан 2000-жылдын август айына чейин Лондон шаарында (Нью-Молден жана Саттон аймактарында) жашаган.

1998-жылдын август айынан 2012-жылдын февраль айынын башына чейин Чехиянын Прага шаарында жашаган.

2008-жылы ал “Кут билим” гезитине жарыялаган макаласында өзүнүн саламаттыгы жана профессор Иса Ахунбаев тууралуу мындайча эскерген:

''“...Былтыр (2007-жылы) ден соолугум саал начарлап, Прагадагы айтылуу Мотол ооруканасынын [[Кардиология|кардиология]] бөлүмүнө түшүп калдым, бирок бат эле айыгып чыктым. 

Оболу чех дарыгерлери мени көрүп эле, жүрөгүмө салынган клапанды тез арада алмаштыруу керек деп айтышты. Мындай клапандарды бул жерде 15-20 жыл мурун бүт жаңы түрүнө алмаштырышкан экен. Көптөгөн текшерүүлөрдөн кийин чех кардиологдору мендеги клапан жакшы иштеп жатканын ырасташты да, &quot;Мындайды биз күткөн эмеспиз&quot; деп айтышты. Мен аларга &quot;Бизде Ахунбаев деген улуу хирург болгон. Ал Дүйнөлүк дарыгер эле&quot; дедим. 

Мен ал кишини орустун улуу окумуштуусу Михайло Ломоносов менен салыштырам. Ал экөө бирдей прогрессивдүү болгон. Экөө тең элет жеринен чыгып, сабатка, илимге умтулуп, аралыктарды тоскоолдук көрбөй, билим чордонуна жөө жетишкен жана анын бийик сересин багындырышкан”.''  (Булак: “'''Кут билим'''” гезити, № 32, 26.09.2008-ж.).

[[Файл:Nurgul Dyikanalieva in Forbidden City, Beijing, China. 25.07.2009..JPG|thumb|left|Нургүл Дыйканалиева Бээжин шаарында. Кытай. 2009-жылдын 25-июлу.]]

Нургүл 2012-жылдын февраль айынын башында Прагадан Кыргызстандын борбору Бишкек шаарына биротоло көчүп келди. Август айында уулу Алмазды үйлөндүрдү.

2012-жылдын 16-сентябрында түштөн кийин Бишкектеги үйүндө капысынан инсульт болуп, эс-учун жоготуп, 17-сентябрда таңкы саат 4тө Бишкектеги жумурияттык оорукананын нейрохиругия бөлүмүндө 55 жашында дүйнөдөн кайткан. 

19-сентябрда (шаршемби күнү) туулуп-өскөн айылы [[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Кашка-Сууда]] күн чыгыштагы адырдагы мусулман көрүстөнүндө жерге берилген. Бул көрүстөнгө 1985-жылы январда чарчап калган тун кызы Мээрим да коюлган болчу. 

=== Чыгармачылыгы. Агартуучулугу  ===
Нургүл Эсенкуловна Дыйканалиева Кыргызстандын мезгилдүү басма сөз каражаттарында бир катар популярдуу макалалар, этюддар жарыялаган. Интернетте да анын кыргыз тили жана маданияты тууралуу айрым пикирлери жарыяланып турган. 

Нургүл Дыйканалиеванын айрым үналгы этюддары 1999-2000-жылдары Би-Би-Си Кыргыз кызматынын берүүлөрүндө обого чыккан.

Нургүл [[ПИАК|ПИАКтын]] (Эл аралык туруктуу алтаистика жыйынынын) Германия, Татарстан (Орусия), Ички Монголиядагы (Кытай) айрым жыйындарына байкоочу катары катышкан. 

Нургүл бир китепке редакторлук кылган. Күйөөсүнүн [[Кол жазма|кол жазмаларын]] даярдоого көмөк берип келген. 

[[Прага|Прагада]] турган жылдары айрым учурларда Чехиядагы кыргыз диаспорасынын айрым өкүлдөрүнүн балдарына кыргыз тилинен сабак берген. Бул өлкөдөгү кыргыз диаспорасынын маданий жыйындарына ырааттуу жана жандуу катышкан. 

Нургүл макалаларын кээде &quot;'''Айгүл Асан'''&quot; деген адабий ат менен да жарыялап турган. 

=== Үй-бүлөсү ===
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Tyntchtykbek Tchoroev in Sanji, China. 03.08.2009..JPG|thumb|right|Нургүл Дыйканалиева менен күйөөсү Тынчтыкбек Чоротегин Санжи (Шенцзи) шаарында.  ШУАР, Кытай. 2009-жылдын 3-августу.]]

Жубайы – кыргыз тарыхчысы жана журналисти [[Чоротегин, Тынчтыкбек Кадырмамбетович|Тынчтыкбек Чоротегин]] (алар 1982-жылы апрел айынын соңку күнү Нарын облусунун Нарын районуна караштуу Эчки-Башы айылында мусулманча [[Нике жана анын коомдук ролу|никеге]] туруп үйлөнүшкөн, ошол жылдын 15-майында расмий никелик каттоодон өтүшкөн). 

[[Файл:Nurgul Dyikanalieva and Almaz Tchoroev at LSE. 17.12.2009.JPG|thumb|left|Нургүл Дыйканалиева менен уулу Алмаз Чороев Лондон Экономика Мектебинде. Улуу Британия. 2009-жылдын 17-декабры.]]

Бир уулу (Алмаз), эки кызы (Бегимай, Айдина) бар. Уулу Алмаз Улуу Британиянын борборундагы Лондон Экономика Мектебинин магистрдигин эл аралык мамилелер адистигинде аяктаган. Кызы Бегимай Австриянын Виенер Нойштадт шаарындагы университеттин магистрдигин каржы адистигинде аяктаган. Айдина орто мектепте окуйт. 

Нургүлдүн бир туугандары - Дүйшөнаалы байкеси, Аписа эжеси, Абды, Жеңиш, Амангелди байкелери, Маданият (Макен), Айгүл (Сакен) эжелери жана өзүнөн кичүү Аалы иниси, Айнура сиңдиси жана ата-энесинин көкүрөк күчүгү - Кенже иниси.  Агалары Дүйшөнаалы менен Жеңиштин көзү өткөн.   &lt;br&gt;

== Кезген жерлери ==
[[Файл:Nurgul Dyikanalieva in Rome, Italy. 20.12.2010..JPG|thumb|right|Нургүл Дыйканалиева Рим шаарында. Италия. 2010-жылдын 20-декабры.]]

Бир катар чет мамлекеттерди жана шаарларды кезген. 

Алардын арасында мурда [[СССР|СССРдин]] курамында болгон [[Орусия]] (Татарстан, Тыва, Алтай, Хакасия, Шория, Түндүк Кавказ, шаарлардан – Казан, Ленинград, Москва, Сочи, ж.б.), Азербайжан, Грузия, Эстония, Казакстан жана Өзбекстан бар. 

Ал ошондой эле [[Австрия]], Белгия, [[Германия]], Испания, Италия, [[Кытай]] (Бээжин шаары, Улуу Кытай дубалы, Ички Монголия, Шинжаң-Уйгур автоном району), Словакия, [[Түркия]], Франция, Улуу Британия, [[Чехия]], Швейцария, ж.б. өлкөлөр бар. 

Кыргызстандын Чүй, Нарын, Жалал-Абат, Ош, Ысык-Көл облусунун бир далай жерлерин кыдырган.

Анын ичинде Арпа, [[Солтон-Сары]], Кара-Шоро, Шамшы, Суусамыр жайлоолорун, Арстанбап, Босого, Бугу-Төр, Кара-Тал-Жапырык сыяктуу жапайы токойлуу ажайып жайларды, Соң-Көл, Сары-Челек, Ысык-Көл көлдөрүн, Сулайман-Тоо, Жети-Өгүз, Жалал-Абат, Ысык-Ата курортторун, Падша-Ата, Апшыр-Ата сыяктуу саякат жайларды,  Тогуз-Торо, Ноокат, Ноокен, Аксы, Өзгөн, Ат-Башы, Теңир-Тоо, Ак-Талаа, Жумгал, Тоң, Түп, Кемин, Кара-Кулжа сыяктуу райондорду кезген.  

== Даңазалуу айылдаштары ==
Аламүдүн районундагы [[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Кашка-Суу айылынан]] бир катар чыгаан кишилер чыккан. 

Алардын арасында [[Актанов Тойчу Кулунтай уулу|Тойчу Кулунтай уулу Актанов]] (1910-1942) бар. 

Ал - совет доорундагы кыргыз окумуштуу-агартуучуларынын алгачкыларынын бири болгон.

Бул айылда туулуп-өскөн дагы бир чыгаан инсан - [[Мураталиев, Бейшенбай Тоголокович|Бейшенбай Тоголокович (Тоголок уулу) Мураталиев]] (1929-1973) болгон. 

Ал [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] совет мезгилиндеги коомдук жана мамлекеттик ишмери, экономика илимдеринин кандидаты эле.

[[Кашка-Суу кыштагы, Аламүдүн|Бул айылдан]] илимпоз географ Касымалы Жумашев, сүрөтчү А. Дайыров, генерал Алмаз Камчыбеков, боксчу Шайбек Карагазиев, жана башкалар чыккан.

== [[Ахунбаев, Иса Коноевич|Иса Ахунбаев]] тууралуу жазгандарынан  ==
1975-жылдын күзү болсо керек, Валентина Писарева деген кырктар чамалуу куруучу-прораб аял менен чогуу болдук. Анын жүрөгүнүн митрал клапаны стеноз болгон экен, операцияны Сейтхан Жошубаев жасап, айыгып чыкты.&lt;br&gt;
Бир күнү Валя Писарева жаш чагы тууралуу кызык кеп айтты.&lt;br&gt;
Ал он алты жашында ооруканада санитар болуп иштеген экен да, иште эле түнөп калчу болот.&lt;br&gt;
Таң ата ишке келип калган Иса Ахунбаевдин доошунан көзүн ушалап тура калчу экен.&lt;br&gt;
Аны байкаган дарыгер бир күнү кабинетине чакырып, иштин жайын сурайт.&lt;br&gt;
Валя: &lt;br&gt;
- Иса Коноевич, мен үйгө баргым келбейт. Өгөй атам мени жек көрөт, тилдейт. Ал мен үчүн апамды сабай берет.Уруксат берсеңиз, мен ушул жерде эле түнөп жүрөйүн, - дейт.&lt;br&gt;
Ахунбаев саам ойлонот да, айтат:&lt;br&gt;
- Сен мен турган жерди билесиңби?&lt;br&gt;
- Жок.&lt;br&gt;
- Анда, мына менин дарегим, жумуштан соң биздикине бар. Мындан ары меникинде турасың, - деп, бир баракка дарегин жазып карматат.&lt;br&gt;
Кечинде Валя профессор Ахунбаевдикине барат да, анда туруп калат.&lt;br&gt;
&quot;Мен ал үйгө барганда, Ахунбаевдин балдары жаш болчу, улуусу - Неля 7-класста окуса керек эле, кичинекей Медери төрт жашта болчу. Мен кыштакта өскөм, карап турбай, тартынбай билген ишимди жасап койчумун.&lt;br&gt;
Иса Коноевич Москвага командировкага барганда, үй-бүлөсүнө кошуп мага да белек апкелиптир. Жакшынакай жарашыктуу пальто жана бир чоң коробка боёк карандаш алганымда сүйүнгөнүмдү айтпагыла&quot;. ([http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm &quot;Кыргыз Туусу&quot; гезити] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722193035/http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm |date=2016-07-22 }}, 2008-жылдын 23-сентябры). &lt;br&gt;

== Эмгектеринин чакан тизмеси== 

* Мен Иса Ахунбаевдин колунан дарылангам    http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722193035/http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm |date=2016-07-22 }} 
* ИСА АХУНБАЕВ - ХХ КЫЛЫМДЫН УЛУКМАНЫ   http://presskg.com/kut/08/0926_6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617232938/http://presskg.com/kut/08/0926_6.htm |date=2017-06-17 }}  
* Муңайба Сайраш, же ар жылы Прагада өтүүчү эл аралык &quot;Бир дүйнө&quot; кинофестивалы тууралуу ([https://archive.is/20121225084305/newskg.narod.ru/kut/07/0330_10.htm 2007-жылкы макала]) &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;
*  &lt;br&gt;


== Анын редакторлугунда жарык көргөн китеп ==
* [[Акунов, Аалыбек|Акунов Аалыбек]]. Адам укуктары: Жогорку окуу  жайлары үчүн окуу куралы / Аалыбек Акунов, Венера С. Ибраева; Редакторлор: Нургүл Дыйканалиева, Нуржан Дүйшө кызы; рец. М. М. Малабаев [ж.б.]. - Бишкек: Элпек, 1998. - 256 с.  &lt;br&gt;

== Адабият  ==
* Халлы, Худайберди; Чоротегин, Тынчтыкбек. Өмүр – аккан суу: Нургүл Эсенкул кызы Дыйканалиеванын элесине арналат: Эссе, макалалар, эскерүүлөр, термелер / Жооптуу редактор, баш сөз жазган, эскерүүлөр топтомун, тиркемени, сүрөттөрдү даярдаган жана түркмөнчө тексттен кыргызчага которгон Т. Чоротегин. –  Бишкек: Жусуп Баласагын атындагы КУУнун «Университет» басмаканасы, 2013. - 204, XII б., сүрөттөр.  -  ISBN 978-9967-02-932-3.   http://bizdin.kg/static/media/pdf/Nurgul-Esenkul-kyzy-Dyikanalieva.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &lt;br&gt;
* Чүй облусу: Энциклопедия. – Бишкек: Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1994.  &lt;br&gt;
* Асанов У.А., Джуманазарова А.З., Чоротегин Т.К. Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002.  &lt;br&gt;
* Чоротегин Т.К. Махмуд Кашгари (Барскани) жана анын “Дивану лугати-т-турк” сөз жыйнагы: (1072-1077). Жооптуу редактор Өмүркул Караев. – Бишкек: Кыргызстан, 1997. – 169 бет, сүрөт, карта. - (ISBN 5-655-01222-7) &lt;br&gt;

== Интернеттеги шилтемелер ==

* Жароокер жан эле  http://www.azattyk.kg/content/kyrgyzstan_blog/24710852.html
* http://www.youtube.com/watch?v=XIQT2YgwIh0&amp;feature=youtube_gdata
* http://presskg.com/kut/08/0926_6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617232938/http://presskg.com/kut/08/0926_6.htm |date=2017-06-17 }} &lt;br&gt;
* http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722193035/http://www.presskg.com/tuusu/08/0923_16.htm |date=2016-07-22 }} &lt;br&gt;
* http://www.for.kg/news-182549-ru.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217152338/http://www.for.kg/news-182549-ru.html |date=2014-12-17 }}  &lt;br&gt;
* http://www.akipress.org/people/news:362/ &lt;br&gt;
* http://ky.wikipedia.org/wiki/Актанов_Тойчу_Кулунтай_уулу  
* http://jansherik.kat.kg/?page_id=201{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* http://www.azattyk.kg/content/kyrgyz_term_study_forum_soz_taanuu_sherinesi/2303052.html &lt;br&gt;
* http://www.facebook.com/nurgul.dykanalieva &lt;br&gt;
* http://yomi.mobi/egate/Tyntchtykbek_Tchoroev/a{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;br&gt;
* https://archive.is/20121225084305/newskg.narod.ru/kut/07/0330_10.htm
{{Интервикисиз}}

[[Категория:Алтай таануу]]
[[Категория:ПИАК]]
[[Категория:Кыргыз тили]]
[[Категория:Кыргыз таануу]]
[[Категория:Кыргызстан аялдары]]
[[Категория:Инсандар]]
[[Категория:Кыргызстан]]
[[Категория:Чүй облусу]]
[[Категория:Библиографтар]]
[[Категория:1957-жыл]]
[[Категория:2012-жыл]]
[[Категория:Китепканачылар]]</text>
      <sha1>308uwlgbxwscwu57xi23vhjapq079ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>651594</id>
      <parentid>651507</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T12:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24648" sha1="p6ze0lpd3t0uqvmkk7smsgiepoig7dd" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14081}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7970}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1457}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:702}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 78 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 79 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:355}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 80 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 81 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 82 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 83 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 84 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 85 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 86 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 88 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 89 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 90 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 91 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 92 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 93 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 94 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 96 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 97 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|Ulan A]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 115 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 116 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 117 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 118 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 119 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 120 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 121 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 122 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 123 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 124 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 125 || [[User:A.djan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;A.djan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 140 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 148 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>p6ze0lpd3t0uqvmkk7smsgiepoig7dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>651596</id>
      <parentid>651522</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T12:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="lsdidon1gpvdt2hf8v4i78hjx9jod31" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115257}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35827}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8513}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3201}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1234}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1139}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maintenance script&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>lsdidon1gpvdt2hf8v4i78hjx9jod31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>651595</id>
      <parentid>651521</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T12:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>651595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24221" sha1="5ixa902eq0lexddihc80uqbaxv53h2j" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115257}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35827}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bosogo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14081}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Абдырашит Сатылганов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8513}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7970}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3201}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1457}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 49 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 50 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 51 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 52 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1234}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1139}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 62 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:702}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 114 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 115 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 116 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:355}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 128 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 131 || [[User:Ziv|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ziv&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 140 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 141 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>5ixa902eq0lexddihc80uqbaxv53h2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үпү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137928</id>
    <revision>
      <id>651609</id>
      <parentid>642583</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T18:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46598-18</username>
        <id>48783</id>
      </contributor>
      <comment>/* Булактары */</comment>
      <origin>651609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45946" sha1="4dgf6kvxyuwxqnuz8e0eqvk60zp92jo" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үпү&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Үпү''' ({{Lang-ba|Өфө}}) же '''Уфа''' ({{Lang-ru|Уфа}}) — [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Үпү районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Үпү шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү]]

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Үпү окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Үпү шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Үпү мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Үпү мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Үпү шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Үпү шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Үпүнүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Үпү шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Үпү жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Үпү мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Үпү мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Үпү мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Үпү технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Үпү илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактары ==

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>4dgf6kvxyuwxqnuz8e0eqvk60zp92jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калып:Бүткүл дүйнөлүк мурас/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>151814</id>
    <revision>
      <id>651597</id>
      <parentid>644710</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T12:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>Blanked the page</comment>
      <origin>651597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бердибек Жамгырчиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152900</id>
    <revision>
      <id>651603</id>
      <parentid>649776</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T16:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jyldyz Tursunbekova</username>
        <id>6529</id>
      </contributor>
      <comment>Сүрөт жүктөө</comment>
      <origin>651603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5348" sha1="5auv47cwt5vm660lrqggslkqx01mb6j" xml:space="preserve">
'''Бердибек Шейшенбекович Жамгырчиев''' (12-июль 1987-жыл, Ак-Терек айылы, Жети-Өгүз району, Ысык-Көл облусу) — кыргыз акыны, жазуучусу жана коомдук ишмер. Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү (2016). Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын жана Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.

== Өмүр баяны ==
[[Файл:Бердибек_Жамгырчиев.jpg|thumb]]
Бердибек Жамгырчиев 1987-жылдын 12-июлунда Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районуна караштуу Ак-Терек айылында төрөлгөн.

2011-жылы Кусеин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин кыргыз филологиясы факультетин аяктаган.

2011–2014-жылдары «Түнкү Белес» радиосунда алып баруучу болуп иштеген. Кийин жеке ишкердик жана чыгармачылык ишмердүүлүк менен алектене баштаган.

== Чыгармачылыгы ==

Бердибек Жамгырчиевдин поэзияга болгон кызыгуусу мектеп курагында башталган. Студенттик жылдарынан тартып анын чыгармалары республикалык гезит-журналдарда жарыяланып келген.

Акындын чыгармалары лирикалык, kфилософиялык жана жарандык темаларды камтыйт. Ырлары казак, өзбек, түрк, азербайжан, кытай жана орус тилдерине которулган.

Анын сөзүнө жазылган белгилүү ырлардын катарына төмөнкүлөр кирет:

* «Түштүк кызына» — Султан Садыралиев;
* «Кереметим» — Нурила;
* «Мен кыргызмын» — Эрлан Андашев;
* «Сага күлгөн кандай жарашат» — Сыймык Бейшекеев;
* «Баары акча» — Нурила;
* «Көлдүгүм ай» — Нурила.

Мындан тышкары анын жүздөгөн ыр тексттерине обон жазылып, кыргыз эстрада ырчылары тарабынан аткарылып келет.

== Китептери ==

* ''Жүрөктө калган бир ысым'' — поэтикалык жыйнак (2013);
* ''Жүрөктө калган бир ысым'' — толукталган жана оңдолгон экинчи басылышы (2014);
* ''Романтика'' — ырлар жыйнагы (2021).

== Сыйлыктары жана наамдары ==

* 2011 — Кыргыз радиосунун «Таланттар таймашы» республикалык радиосынагынын Баш байгеси;
* 2013 — Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун «Жылдын мыкты жаш акыны» наамы жана «Алтын калем» диплому;
* 2013 — «Санжыра» радиосунун «Сөз бермети» сынагынын жеңүүчүсү;
* 2015 — Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты;
* 2015 — «Поэзия муундарды бириктирет» сынагында «Эң мыкты поэтикалык китеп» сыйлыгы;
* 2017 — «Менин энем» республикалык сынагынын Баш байгеси;
* 2017 — «Бейне-өнөр» коомдук фондунун «Сезим күүсү» номинациясы боюнча биринчи орун;
* 2018 — «Кыргыз тили» төш белгиси;
* 2019 — Эгемберди Эрматовдун жаркын элесине арналган республикалык фестивалдын лауреаты;
* 2021 — Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты;
* 2021 — «Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери» төш белгиси;
* 2021 — «Жаш толкун» республикалык поэзия сынагынын Баш байгеси;
* 2023 — Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы.

== Булактар ==

Азаттык. «Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын лауреаттары».

Super.kg. «Алыкул Осмонов сыйлыгынын лауреаттары».

Кыргыз маданият борбору. «Бердибек Жамгырчиев».

Вечерний Бишкек. «Жаш толкун» сынагынын жыйынтыгы.

Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сыйлоо жөнүндө жарлыгы</text>
      <sha1>5auv47cwt5vm660lrqggslkqx01mb6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ак Санат ансамбли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153759</id>
    <revision>
      <id>651598</id>
      <parentid>651593</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T12:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46154-55</username>
        <id>48778</id>
      </contributor>
      <origin>651598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="6nhaankohjr9q1a0zltt0gh41jhdcgw" xml:space="preserve">АК САНАТ АНСАМБЛИ 

Манас шаарында ыктыярдуу түрдө тилектеш маданият өкүлдөрүнөн «Ак Санат» музыкалык ансамбли 2025-жылдын 23-сентябрында түзүлүп, өз алдынча жекече чыгармачылыгын баштаган. Аталышынын мааниси “ак” (тазалык, ыйыктык) жана “санат” (өнөр, искусство) түшүнүктөрүн айкалыштырып, улуттук маданиятты таза, нукура формада даңазалоону билдирет.

Негизги өзгөчөлүктөрү:

Жанры - улуттук-фольклордук жана эстрадалык музыканы айкалыштырат;

Репертуары - кыргыз күүлөрү, элдик ырлар, заманбап обондор, лирикалык, атуулдук жана дүйнөлүк чыгармалар;

Аспаптары - комуз, кыл кыяк, флейта, чоор, добулбас, плектер, синтезатор, бас комуз, ооз комуз, бас гитара сыяктуу улуттук аспаптар менен катар заманбап инструменттер бар. 

Максаты - кыргыз маданиятын сактоо жана жайылтуу, жаш муунга жеткирүү. 

Ишмердүүлүгү - ансамбль концерттерге, маданий иш-чараларга, фестивалдарга активдүү катышууну, аймактарда жана эл аралык деңгээлде кыргыз өнөрүн таанытууну көздөйт.

Ансамблдин дирижёру тажырыйбалуу дасыккан музыкант Абдурасул Сабирбаев өзү сыбызгы, флейта, чогойно чоор, чопо чоор, темир комузда ойнойт. Ал эми топтун курамында профессионал музыканттар КР эмгек сиңирген артисти Дүйшөн Молдобаев плектер, бас комузда, ошондой эле өз кесибинин чеберлери Бакыт Сооронбаев бас гитарада, комузчулар Мирлан Өмүрзаков, Кызжибек Султанова, Талант Абдымаликовдор, аккордеон, синтезатордо Элдияр Уметов, прима кыяк, кыл-кыяк, комуз, темир комузда Назгүл Казакова, добулбас, урма аспапта Сыргабек Тилебай уулу, Таалайбек Маматов сыбызгы, кларнетте ойносо, солисттер Айжамал Абдулкеримова, Лунарбек Миңбаев, Айбийке Кудайбердиевалар эмгектенип жатышат. Ансамблдин режиссёру жана менеджери Курманбек Ниязбеков.

https://utrk.kg/s/92842 https://7tv.kg/manas-shaarynda-ak-sanat-muzykalyk-ansambli-t-z-ld/М</text>
      <sha1>6nhaankohjr9q1a0zltt0gh41jhdcgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-46154-55</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153760</id>
    <revision>
      <id>651599</id>
      <timestamp>2026-08-25T12:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="srlrzy37zzbxagywnys8kc89y5bez22" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:17, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>srlrzy37zzbxagywnys8kc89y5bez22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Wx27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153761</id>
    <revision>
      <id>651602</id>
      <timestamp>2026-08-25T15:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="2g5w5vnx8qg0s1d5de9djyb7pd6jgzi" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:18, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2g5w5vnx8qg0s1d5de9djyb7pd6jgzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Medic 132</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153762</id>
    <revision>
      <id>651605</id>
      <timestamp>2026-08-25T17:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="9v6vhowi8t2fyhf0n0alqn2sp1d04o5" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:18, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>9v6vhowi8t2fyhf0n0alqn2sp1d04o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:WolfBrian26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153763</id>
    <revision>
      <id>651606</id>
      <timestamp>2026-08-25T17:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="jidgu5j3lziptj3sz8h0zub1bzq5wpm" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:19, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jidgu5j3lziptj3sz8h0zub1bzq5wpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исхак Масалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153764</id>
    <revision>
      <id>651607</id>
      <timestamp>2026-08-25T17:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎{{Мамлекеттик ишмер | ысымы        = Исхак Абсамат уулу | расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович | сүрөтү            = [[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]] | туурасы    =  | сүрөттүн аталышы            =   |кызматы          = Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV...&quot;</comment>
      <origin>651607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12256" sha1="t8y2y9wwp5yebuh9msng7j7eqqx2l45" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            = [[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]]
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = с. [[Ош шаары]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>t8y2y9wwp5yebuh9msng7j7eqqx2l45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651608</id>
      <parentid>651607</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T17:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12255" sha1="sj6s0u9u4cbc3vpsnq4xcpm65tq7bde" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            =[[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]]
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = с. [[Ош шаары]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}


'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>sj6s0u9u4cbc3vpsnq4xcpm65tq7bde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651614</id>
      <parentid>651608</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12251" sha1="kazvgev45v3ty4kpey2liavepi7wtc7" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            =[[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]]
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = с. [[Ош шаары]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}
'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>kazvgev45v3ty4kpey2liavepi7wtc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651618</id>
      <parentid>651614</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12247" sha1="kzphnphvveqgcoimlhy5062i4yfreid" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            =[[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]]
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = [[Ош шаары]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}
'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>kzphnphvveqgcoimlhy5062i4yfreid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651619</id>
      <parentid>651618</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T07:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ханбийке Асанова</username>
        <id>38297</id>
      </contributor>
      <origin>651619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12273" sha1="196mil69kpq2rvnret8bc6klcb2ie2s" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            =[[File:Iskak Masaliev.jpg|thumb|Iskak Masaliev]]
| туурасы    = 
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = [[Ош шаары]], [[Кыргызстан]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}
'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>196mil69kpq2rvnret8bc6klcb2ie2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>651623</id>
      <parentid>651619</parentid>
      <timestamp>2026-08-26T08:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>651623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12248" sha1="2ubnouk04a0qezadxg4homu3xpmt56f" xml:space="preserve">{{Мамлекеттик ишмер
| ысымы        = Исхак Абсамат уулу
| расмий ысымы   = Масалиев Исхак Абсаматович
| сүрөтү            =Iskak Masaliev.jpg
| туурасы    = 280px
| сүрөттүн аталышы            = 
 |кызматы          = [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты]]
| катары            = 
| желек = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы       = 29-декабрь 2021-жыл
| иш аяктоо убагы        = 17-декабрь 2025-жыл
| президент        = [[Жапаров Садыр Нургожоевич|Садыр Жапаров]]''
| кызматы_2 = [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]]
| желек_2 = Flag of the United Kyrgyzstan.svg
| желек2_2 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_2 =  2024
| иш аяктоо убагы_2 = 2025
| андан мурунку инсан_2 = [[Адахан Мадумаров|Мадумаров Адахан Кимсанбаевич]]
| андан кийинки инсан_2 = 
| кызматы_3 = [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутаты]]
| желек_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif
| желек2_3 = Logo of the Jogorku Kenesh.png
| иш баштоо убагы_3 = 2015
| иш аяктоо убагы_3 = 2020
| андан мурунку инсан_3 = 
| андан кийинки инсан_3 = 
| кызматы_4 = [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети|Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]]
| желек_4 = Flag of the President of Kyrgyzstan.svg 
| желек2_4 = Emblem of Kyrgyzstan.svg
| иш баштоо убагы_4 = 2011
| иш аяктоо убагы_4 = 2012
| туулган жылы      = 21-май 1960 жылы
| туулган жери     = [[Ош шаары]], [[Кыргызстан]], [[СССР]] 
|каза болгон жылы         = 
| каза болгон жери       = 
|улуту = [[Кыргыздар|Кыргыз]]
| партиясы = 
| атасы = '''[[Масалиев Абсамат Масалиевич|Масалиев Абсамат Масалиевич]]''' 
| апасы = '''Хайрыхан Колчоковна Козубаева''' 
| балдары = '''Нурматова Атыргуль Тажиковна'''
| балдары = '''Адылбек&lt;br&gt; Каныкей&lt;br&gt; Мээрим''' 
| билими = 1. 1977-1982-жылдары [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]]&lt;br&gt; 
2. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасы&lt;br&gt; 
3. 1989-1994-жылдары [[Юриспруденция|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистиги
| кесиби = [[Юрист]], [[тарыхчы]]
| ишмердүүлүгү = саясий жана коомдук ишмер
| сайт = http://pkk.kg/index.php
| даражасы = полковник
|Сыйлыктары           = 
| колу = [[File:Signature of Absamat Masaliyev.png]]
}}
'''Исхак Абсаматович Масалиев''' (21-май 1960-жылы, Ош шаары, Кыргыз ССРи) — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер. Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин II, III, IV, VI жана VII чакырылыштарынын депутаты болгон. Партиялык жана мамлекеттик кызматтарда, анын ичинде [[ Кыргыз Республикасы|Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы]] кызматында иштеген. 

== Өмүр баяны ==
Исхак Масалиев 1960-жылы 21-майда Ош шаарында төрөлгөн. 1977-жылы Фрунзе шаарындагы №27 орто мектепти аяктаган. 1982-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинин]] [[Тарыхчы|тарых факультетин «тарыхчы, тарых мугалими» адистиги]] боюнча бүтүргөн. 1986–1989-жылдары аталган университеттин аспирантурасында окуган. 1994-жылы [[Юридикалык жактын органы|юридикалык факультетти]] сырттан аяктап, [[юрист]] адистигине ээ болгон. 

== Эмгек жолу ==
* 1982-жылы эмгек жолун [[Кыргыз мамлекеттик университети|Кыргыз мамлекеттик университетинде]] тарых сабагынын окутуучусу болуп баштаган. 
*1985–1986-жылдары советтик мезгилдин тарыхы кафедрасында иштеген. 
*1989–1993-жылдары ички иштер органдарында кызмат өтөгөн. Алгач [[Аламүдүн району|Аламүдүн райондук]] [[Ички иштер министрлиги (иим)|ички иштер бөлүмүндө кылмыш иликтөө бөлүмүнүн ыкчам кызматкери]] болуп иштеп, кийин [[Ош облусу|Ош облустук]] [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги|ички иштер башкармалыгында]] кызматын уланткан. 
* 1993–1994-жылдары [[Ош облусу|Ош облусунун]] [[Мамлекеттик бюджет|Мамлекеттик салык инспекциясынын салыктык иликтөөлөр боюнча бөлүмүндө]] иштеген. 
* 1994–1998-жылдары [[Бажы транзити (ички)|бажы органдарында]] эмгектенип, Ош бажысында башкы инспектор, жетекчинин орун басары жана жетекчи кызматтарын аркалаган. 
* 1998–1999-жылдары [[Ош шаары|Ош шаарындагы]] [[Югфармация|«Югфармация»]] ишканасынын укуктук маселелер боюнча менеджери болуп иштеген. 
* 1999–2000-жылдары «Талас-Ош» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору болгон. 

== Саясий ишмердиги ==
2000-жылы [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин]] [[депутат|II чакырылышына депутат]] болуп шайланган. 
* 2000–2001-жылдары коррупцияга, көмүскө экономикага жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөш маселелери боюнча комиссиянын төрагасы болуп иштеген. 
* 2001–2005-жылдары мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана конституциялык мыйзамдар боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон. 
* 2005-жылы Жогорку Кеңештин III чакырылышына депутат болуп кайра шайланган. Парламентте конституциялык мыйзамдар, мамлекеттик түзүлүш жана мыйзамдуулук боюнча комитетте жетекчилик кызматтарды аркалап,
* 2006-жылдын декабрынан тартып комитеттин төрагасы болгон. 
* 2007-жылы Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин IV чакырылышына депутат болуп шайланган.
* 2007–2010-жылдары парламентте иштеген. 
* 2011–2012-жылдары [[Коммунисттик партиялар|Кыргызстандын Коммунисттер партиясынын Борбордук комитетинин төрагасы]] болгон. 2012–2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы кызматын аркалаган. 
* 2015-жылы [[«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы|«Өнүгүү-Прогресс» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы депутаттык мандатын өз ыктыяры менен тапшырган. 
* 2021-жылы [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын]] тизмеси менен Жогорку Кеңештин VII чакырылышына депутат болуп шайланган. 
* 2024-жылдын май айында парламенттеги [[Бүтүн Кыргызстан|«Бүтүн Кыргызстан» фракциясынын лидери]] болуп шайланган. 

== Үй-бүлөсү ==
Исхак Масалиев — Кыргызстандын белгилүү мамлекеттик жана саясий ишмери [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиевдин]] уулу. [[Масалиев Абсамат Масалиевич|Абсамат Масалиев]] 1985–1991-жылдары [[Кеңештер Бирлиги|Кыргыз ССРинин Компартиясынын Борбордук комитетинин биринчи катчысы]] болуп иштеген. 
Исхак Масалиевдин жубайы — Атыркүл Тажиковна Нурматова. Үч баласы бар: Каныкей, Адылбек жана Мээрим. 

== Сыйлыктары жана наамдары ==
2005-жылы КМШнын Парламенттер аралык ассамблеясынын «Шериктештик» ордени менен сыйланган.
2008-жылы «Ардак» медалы менен сыйланган.
2009-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи» ардактуу наамына ээ болгон. 

== Коомдук ишмердиги ==
Исхак Масалиев Абсамат Масалиев атындагы коомдук фонддун уюштуруучуларынын бири жана директору катары да коомдук ишмердик жүргүзгөн. 

== Булактар ==
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты тууралуу маалымат — 
Sputnik Кыргызстан — Исхак Масалиевдин өмүр баяны. 
K-News — Исхак Масалиевдин өмүр баяны жана кызматтык жолу. 
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий материалдары.</text>
      <sha1>2ubnouk04a0qezadxg4homu3xpmt56f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:~2026-46598-18</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153765</id>
    <revision>
      <id>651610</id>
      <timestamp>2026-08-25T18:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="1q22jtltg3no4wuje4ubavd3w8jvtnk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:19, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1q22jtltg3no4wuje4ubavd3w8jvtnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колдонуучунун баарлашуулары:Misery slayer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>153766</id>
    <revision>
      <id>651611</id>
      <timestamp>2026-08-25T18:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>44081</id>
      </contributor>
      <comment>Кош келиңиз!</comment>
      <origin>651611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6810" sha1="1q22jtltg3no4wuje4ubavd3w8jvtnk" xml:space="preserve">== Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! ==
{| style=&quot;width:100%; background:transparent; font-size:90%&quot;
| style=&quot;background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]]
| style=&quot;background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%&quot; |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/span&gt;]]!&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]]
| rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em&quot; | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. 

Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]].

[[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;),  же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт.


Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз.
Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]].

Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{helpme}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет.

Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{subst:L}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  калтырыңыз.


Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:90%; font-style:italic&quot;&gt;Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]]
|-
| style=&quot;background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]]
|-
| style=&quot;background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]]
|-
| style=&quot;background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]]
|-
| style=&quot;background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em&quot; | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]]
|} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:19, 25 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1q22jtltg3no4wuje4ubavd3w8jvtnk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>