Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 1031 651701 651480 2026-08-28T05:52:32Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651701 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Тарыхы= 693-жылы <br> ([[Кыргыз кагандыгы]]) 14-октябрь 1924-жылы<br>([[Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]]) |Макамы = |Кыргызча аталышы= Кыргыз Республикасы |Расмий аталышы = |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]] |Герб =Emblem_of_Kyrgyzstan.svg |Желек =Flag of Kyrgyzstan.svg |Гимн аталышы=Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик гимни |Аудио=National_Anthem_of_Kyrgyzstan.ogg |Урааны= Алга Кыргызстан! |Башкаруу формасы = [[президенттик республика]] |Картада = Kyrgyzstan_(orthographic_projection).svg |lat_dir = 41|lat_deg = |lat_min = 13|lat_sec = N |lon_dir = 75 |lon_deg = |lon_min = 0 |lon_sec = E |region = KG |CoordScale = 10000000 |Тили = [[кыргыз тили]] – мамлекеттик тил<br>[[Орус тили|орус тили]] – расмий тил<ref>{{cite web |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202913|title=Биринчи бɵлүм. Конституциялык түзүлүштүн негиздери. 10-берене |website=Кыргыз Республикасынын Конституциясы}}</ref> |Эгемендүүлүк күнү = 31-август 1991-жылы |Эгемендүүлүгүн алды = [[Кеңештер Бирлиги|Кеңештер Бирлигинен]] |Борбор шаары= [[Файл:Flag of Bishkek.png|19px]] [[Бишкек]] |Ири шаарлар = Бишкек, [[Ош]], [[Манас]], [[Каракол]], [[Токмок]], [[Өзгөн]] |Башчыларынын милдеттери=[[Кыргыз Республикасынын президенти|Президент]]<br>[[Кыргыз Республикасынын Премьер-министри|Министрлер Кабинетинин<br>төрагасы]]<br>[[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин<br>төрагасы]] |Башчылары= [[Садыр Жапаров]]<br>[[Касымалиев Адылбек Алешович|Касымалиев Адылбек]]<br><br>[[Маматалиев Марлен Абдырахманович|Марлен Маматалиев]] |Аянты боюнча орду= 85-орун |Аянты= 199 951 |Суу пайызы = 4,4<ref>{{cite web|url=https://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2020-06-18|archivedate=2019-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402071952/http://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru}}</ref> |Калкы боюнча орду = 105-орун |Калкы={{өсүү}}7 413 600<ref name ="Калк">{{cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stat.gov.kg%2Fkg%2Fstatistics%2Fdownload%2Foperational%2F825%2F&wdOrigin=BROWSELINK|title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref> |Калкты каттоо жылы =1.02.2026 |Калктын жыштыгы=39 |ИДӨ (САМ)= 73,890 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2026 | ИДӨ (САМ) боюнча = 136-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 10,024<ref name="IMF"/> | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 143-орун | ИДӨ (номинал) = 23,600 млрд<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|lang=en|website=IMF|access-date=2023-09-04}}</ref> | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2026 | ИДӨ (номинал) боюнча = 154-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 3,200<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper//export/excel.php?indicator=NGDPDPC|title=World Economic Outlook Database-October 2021|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=2021-10-30|accessdate=2023-09-04|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211030072015/https://www.imf.org/external/datamapper//export/excel.php?indicator=NGDPDPC|archivedate=2021-10-30}}</ref> |Акча бирдиги=[[кыргыз сому|сом]] ([[Файл:Sign of som.svg|9px]])<br>([[ISO 4217|KGS, код 417]]) | АДӨИ = {{өсүү}}0,720<ref name=АДӨИ>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020_ru.pdf |lang=en |title=Доклад о человеческом развитии 2020: Следующий рубеж - Человеческое развитие и антропоцен |publisher=[[БУУнун Өнүктүрүү программасы]] |lang=ru}}</ref> | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#fc0;">'''орточо'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 120 |ЭОК = |Этнохороним = [[кыргызстандыктар|кыргызстандык, кыргызстандыктар]] |Домени = .kg |Телефон коду = 996 |Убакыт аралыгы = +6:00 |Штрих коду = }} '''Кыргызстан''', толук расмий түрдө – '''Кыргыз Республикасы''' ('''КР''') – [[Орто Азия|Борбор Азиядагы]] мамлекет. Түндүктө [[Казакстан]], батышта жана түштүк-батышта [[Өзбекстан]], түштүк-батышта [[Тажикстан]] жана чыгышта [[Кытай]] менен чектешет. Басымдуу аймагы тоолуу, деңизге чыга турчу жери жок өлкө. Кыргызстан – [[Унитардык мамлекет|унитардык]], [[Динден тышкары мамлекет|мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган]], президенттик мамлекет. Борбор шаары – [[Бишкек]], [[калк]] боюнча республиканын эң ири шаары. Туруктуу калкы 1 миллион адамдан ашат. Өлкөдөгү туруктуу калктын саны 2021-жылдын башына карата баалоо боюнча 6,7 миллион ашуун адам түзөт<ref name = Калк/>. Кыргызстан 2020-жылдын башына карата бааланган калкы боюнча дүйнө жүзүндө 110 орунду ээлеген<ref>https://gtmarket.ru/ratings/world-population</ref>. 2015-жылдын 25-ноябрында 6 миллиончу кыргызстандык туулган<ref>https://www.super.kg/kabar/news/130615/&pg=0</ref>. Кыргызстандын аянты 199 951 км² түзөт. Суу бетинин аянты өлкөнүн аянтынан 4,4 % түзөт. Социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча [[Өнүгүп жаткан өлкөлөр|өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн]] катарына кирет. Кыргызстандын [[адамдын өнүгүү индекси]] 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча 0,697 (орточо) түзүп, 138 изилденген өлкөлөрдүн арасынан 120 орунду ээлеген<ref name=АДӨИ/>. [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзу]] кулагандан бери (1991-жылы) өлкөдөн эмгек миграция калыптанган. Кыргызстандын 700 миң ашуун жараны эмгек мигрант болууда. Эмгек мигранттардын негизги агымы [[Орусия|Орусияга]] (2018-жылы 640 миң ашуун) кетет, ошондой эле Казакстанда, [[Түркия|Түркияда]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] иштегендер да көп. Алардын акча которуулары [[Ички дүң өндүрүм|ИДӨнүн]] үчтөн биринен ашуун түзөт. Бул көрсөткүч боюнча өлкө дүйнөдө алдыңкы орундарды ээлейт. Акча которуулар өлкөдөгү [[Жакырчылык|жакырчылыкты]] азайтууга маанилүү салым кошот<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://kyrgyzstan.iom.int/ru/news/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5 |accessdate=2021-08-15 |archivedate=2021-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815123544/https://kyrgyzstan.iom.int/ru/news/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5 }}</ref><ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://ssm.gov.kg/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ |accessdate=2021-08-15 |archivedate=2021-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815123535/http://ssm.gov.kg/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ }}</ref>. Кыргызстан 1992-жылдан тарта [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] мүчөсү. Ошондой эле [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги|КМШ]], [[ЕАЭБ]], [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму (ЖККУ)|ЖККУ]], [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУ]], [[Организация исламского сотрудничества|ИКУ]], [[Түрк кеңеши]], ТҮРКСОЙ сыяктуу бир катар эл аралык уюмдардын мүчөсү. == Этимология == "Кыргызстан" ― өлкөнүн аталышы "кыргыз жери" дегенди билдирет. Ал "кыргыз" этнониме [[Фарс тили|перс (фарс) тилинен]] алынган "стан" суффиксин кошуусу менен жаралган<ref>https://inosmi.ru/sngbaltia/20141118/224333439.html</ref>. Кыргызстан өлкөнүн аталышы катары азыркы чек арадагы 1924-жылы негизделген чөйрөсү тууралу айтылат. Андан тышкары азыркы учурдагы анын чөйрөсүндөгү болуп турган жана социалдык, маданий, саясий орун басуучулук менен 1991-жылы түптөлгөн мамлекетти ― Кыргыз Республикасын да билдирген кыскача, расмий аталыш. == Тарых == {{Негизги макала|Кыргызстан тарыхы}} Кыргыздардын тарыхы XXII кылымдан (2200-жыл) ашуун убакыттан бери ар түрдүү маданияттарды жана [[империя|дөөлөттөрдү]] камтыйт. Байыркы маданиятын сактоого жардам берип келип жаткан, анын бийик тоолуу жерде алыста жайгашканына карабастан, өлкө [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек жолунда]] жана башка соода жана маданий каттамдардын алкагында бир нече улуу маданияттардын кесилишинде турган. Жайгашкан чөлкөмүндөгү аймактык ар кандай саясий, социалдык-экономикалык, аскердик жашоодо активдүү катышкан. === Байыркы мезгил === Кыргызстандын аймагында адамзаттын ишкердигинин алгачкы издери баштапкы же төмөнкү [[Палеолит доору|палеолит дооруна]] барып такалат. Бул учур жөнүндө  А. П. Окладников 1953-жылы Борбордук Тянь-Шандан, [[Он-Арча|Он-Арча суусунун]] сол жээгинен тапкан таш куралы далилдеп турат. Бул таш куралын иштетүү техникасы анын даярдалган убактысын буга чейин 300 миң жыл мурда деп эсептөөгө мүмкүндүк берет. Ушуга окшоп жасалган курал Кыргызстандын түштүгүндө Кожо-Бакырган-Сайда табылган. [[Энеолит доору]] Саймалы-Таш капчыгайындагы таштарга чегилип тартылган сүрөттөрдүн байыркы бөлүгүнөн көрүнөт. Бул орто кылымдарга чейинки энеолит жана  коло доорунун ыйык саналган зор борбору. Булактарга ылайык Борбор Азиянын мал баккан элдери биздин эрага чейинки I миң жылдыкта “сактар” деп аталган. Алар биздин эрага чейинки I миң жылдыкта Борбор Азиянын саясый окуяларында жигердүү роль ойногон жоокер уруулары болгон. Биздин эрага чейинки  III кылымда Борбор Азиянын территориясында гунндардын империясы өкүмдарлык кылып турган. Б. э. ч. 201-жылы Модэ (Маодунь) ал кезде Чыгыш Тянь-Шанда жайгашкан Гэгунь (Кыргыз) ээлигин баш ийдирген. Маодундун башкаруусу кыргыз элинин тарыхында баштапкы маанилүү окуя болгон: кытай жылнаамасында 201-жылы биринчи жолу “кыргыз” этноними эскертилет. Сактардын жолун улоочулар усундар болушкан. Жети-Сууну, Жунгарияны жана Борбордук Тянь-Шанды ээлеп, алар мында байыркы мамлекеттердин бирин түптөшкөн. Усундун төбөлү Күнбаг (ккэ бир булактарда Күнбий) б. э. ч. 71-жылы Хан империясы менен бирдикте гунндарга кыйратуучу сокку урган. Ал убакта Кыргызстандын бир бөлүгү Фергана өрөөнүндөгү Даван мамлекетинин курамына кирген. Даван (байыркы перси булактары боюнча – Паркана) калкы жыш жайгашкан өлкө болгон. Өзгөчө Фергана жылкыларынын атагы алыска угулган. Кытай аларды өз атчандар аскери үчүн алганга умтулган. Б. э. ч. 104–99-жылдарда Давань Хан империясы менен күрөштө көз карандысыздыгын сактап калган. VI кылымдын ортосунда Алтайда Түрк каганаты түзүлгөн (551–744). VI кылымдын 70-жылдарында ал күч-кубатка толуп турган. Ал Хингандан Түндүк Кавказдын түздүктөрүнө чейин, Енисейдин жогору жагынан Аму-Дарыясынын жогору жагына чейин созулуп жаткан аймакты ээлеген. 603-жылы Түрк державасын расмий түрдө Чыгыш жана Батыш каганаттарына бөлүү болгон. Батыш Түрк каганаты (603–704) [[Чыгыш Түркстан|Чыгыш Түркстандан]], Тянь-Шань тоолорунан жана Жети-Суудан тартып,  Түндүк Кавказга чейинки кеңири аймакты ээлеген. Администрациялык-саясий жана башкы соода борбору Суяб шаары (Токмок шаарына жакын Ак-Бешимдин урандылары) болгон. Батыш Түрк каганаты кулагандан кийин Кыргызстандын аймагында Түргөш каганаты (704–746) өмүр сүргөн. 746-жылы ага карлуктар кол салат. Карлуктар мамлекети көчмөн уруулардын күчтүү союзунан турган. VIII– IX кылымдарда Карлук каганаты Жети-Суу менен Тянь-Шанда өкүмдарлык кылган. Ушул учурда Түштүк Сибирде Енисейлик кыргыздардын мамлекети көтөрүлө баштаган. Уйгурлар менен 20 жылдык согуштун натыйжасында (820–841) кыргыздар аларды талкалаган. Уйгур каганатын талкалоо жана Борбор Азиянын кеңири аймактарын жеңип алуу Улуу Кыргыз каганатын түзүүгө алып келген. Карахан каганатынын түзүлүүсү менен (X кылымдын башы XIII кылымдар) Кыргызстандын аймагында ислам маданияты жайыла баштайт. Бул болсо шаар маданиятынын, жазуунун, адабият менен тарыхтын дүркүрөп өсүүсүн шарттаган. Улуу ойчулдар Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари өздөрүнүн  улуу чыгармаларын жаратышкан. Борбор Азияны Чыңгыз хан жеңип алуусу менен Чагатай улусу түзүлгөн. Алардын артынан Хайду жана Моголистан мамлекеттери пайда болгон. Моголистандын тушунда тарыхый аренага кыргыздар чыгышкан. Моголистандык тарыхчы Мухаммед Хайдар аларды “Моголистандын жапайы арстандары” деп атаган. Бул алардын аталган региондогу саясый артыкчылыгын күбөлөп турат. XV–XVI кылымдардын экинчи жарымында кыргыздар өздөрүнүн азыркы этникалык кебетесине келишкен жана негизинен Тянь-Шань менен Памир-Алай аймактарын ээлеп турушкан. XVII кылымдын ортосунан баштап, XVIII кылымдын ортосуна чейин кыргыздар Жунгар хандыгынын басып кирүүсүнөн өз көз карандысыздыгын коргошкон.   XVIII кылымдын 60-жылдарында түштүк кыргыздар, андан кийин XIX кылымдын 20-30-жылдары түндүк кыргыздар Кокон хандыгынын таасиринде калат. === Орусия империясы === {{Негизги макала|Орусия империясы}} [[Файл:Борбордук Азия (XX кылымдын башында).svg|thumb|XX кылымдын башында азыркы учурда Кыргызстанга таандык аймактар [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] 4 облусуна кирген: Сыр-Дарыя, Жети-Суу, Фергана, Самарканд]]XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында түндүк кыргыз уруулары Орусия менен өз алдынча мамиле түзө баштаган. 1785-жылы сарыбагыш бийи ― [[Атаке баатыр]] биринчи өкүлдөрүн Орусияга жөнөткөн. 1855-жылы бугу уруусу Орусиянын букаралыгын алган. Бул кыргыздардын Орусияга кошулуу процессинин башталышы эле. 1868-жылы кыргыздардын түндүк уруулары Орусияга биротоло кошулган, ал эми түштүгү [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгына]] каршы көтөрүлүштү баскандан кийин 1876-жылы жеңип алынган. 1867-жылы Кыргызстанда Орусиянын административдик-аймактык башкаруусу иштей баштаган. Падышалыктын журт котортуучулук жана салык саясаты улуттук жана экономикалык эзүүнү күчөтүп жиберген. [[Анжиян көтөрүлүшү|Орто Азия элдеринин биринчи антиколониялык козголоңу]] Фергана өрөөнүндө 1898-жылы Анжиян шаарында болгон. Кошулуу процесси кыргыздардын экономикалык жана чарбалык көнүмүш турмушунун акырындап өзгөрүүсүнө алып келген. Кыргыз элинин географиясын, табиятын, тарыхы менен маданиятын окуп-үйрөнүү башталган. Бул прогрессивдүү көрүнүш эле. ==== Үркүн ==== {{Негизги макала|Үркүн}} Бирок падышалыктын колониялык саясаты 1916-жылкы көтөрүлүшкө алып келгендиги, ал болсо [[Үркүн]] менен аяктагандыгы белгилүү. === Орус падышалыгынын кулашы жана үч бийликтүү мезгил === {{Кошумча караңыз|Февраль революциясы}} <gallery mode="packed" caption="Петроград"> Файл:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|Революциячылар Файл:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|Знаменская аянтында Файл:CañonesDominandoLitainaiProspektYSuPuenteMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|Литейный проспектиндеги баррикада Файл:Torn down portraits of the Tsars of Russia during the revolution.jpg|Орус падышаларынын жулунган портреттери </gallery> Эски стиль (юлиан календары) менен 1917-жылдын февраль айындагы, [[Григориан календары|жаңы стиль (григориан календары)]] менен март айында [[Санкт-Петербург|Петроград]] жумушчуларынын жана Петроград гарнизонунун аскерлеринин бийликке каршы массалык нааразылык акциялары орус падышалыгынын кулашына жана [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттүн]] менен Петроград Советинин (Петросовет) кош бийлигине алып келет. Жумушчу депутаттардын Советинин Убактылуу аткаруу комитети жана [[Мамлекеттик думанын Убактылуу комитети]] менен биргелеште түзүлгөн Убактылуу өкмөт Уюштуруучу жыйын өз ишин баштагыча иштеш керек эле. Уюштуруучу жыйынга шайлоо 17-сентябрга дайындалып, кийин 25-ноябрга жылдырылган<ref>https://www.prlib.ru/history/619088</ref>. Ал эми Кыргызстандын азыркы аймагында аталган окуялар үч бийликтин орношуна алып келген, ага карабастан колониалдык саясат улана берген. Февраль революциясы жөнүндө кабар угуп, [[Үркүн|1916-жылы Кытайга качкан]] кыргыздар кайтып башташат. Азык-түлүк аздыгы менен татаалдашкан учурда Үркүндө дүнүйөсүн жоготкон кыргыздын өлүмү чоң болгон. Андан тышкары кайткандарды орустар тарабынан өлтүрүү учурлары да болгон. Ошентип 20 миң кайткан кыргыз мерт кеткен. Марттын узагында Түркстандагы падышалык бийликтин өкүлдөрүн кызматтарынан бошотушкан. Ошол эле учурда советтер түзүлө баштаган. Жумушчу депутаттрадын советтери Пишпекте, Токмокто, Пржевальскта жана Ошто пайда болгон. Бул тунгуч советтерде жергиликтүү калктын өкүлдөрү аябай аз же такыр эле болгон эмес. Орусиянын борбордук аймактарында болгондой эле бул советтердин көпчүлүгүн меньшевиктер жана эссерлер (марксисттик эмес социалисттик партия) түзгөн. Ошол эле маалда Убактылуу өкмөттүн комитеттери түзүлгөн. Түркстан комитетинин башында Кадеттер партиясынын мүчөсү Щепкин туруп калган. Бул комитет 1916-жылдын улуттук боштондук көтөрүлүшүн канда басуу менен айырмалангандарды Пишпек, Ош жана Пражевальск уезддеринин комиссарлары катары дайындаган. Ошондой эле жергиликтүү калктын [[Өз алдынча башкаруу|өз алдынча башкаруу органдары]] түзүлө баштаган. 1917-жылдын апрелинде Пишпекте Кыргыз коомдук комитети түзүлгөн, кийинчерээк андай комитеттер Кыргызстандын азыркы аймагынын түндүк шаарларында пайда болгон. Ош шаарында августта Мусулман эмгектенгендердин жана чайрыкер депутаттардын совети түзүлгөн. Ошентип үч бийликтин тутуму түзүлгөн<ref>https://kstu.kg/fileadmin/user_upload/istorija_kyrgyzstana_9_kl.pdf</ref>. Февраль революциясы Түркстандын жергиликтүү калктын саясий активдүүлүгү жандандырды: коомдук-саясий уюмдарды жана партияларды түзүлө баштады. Май айында Пишпек уездинде [[«Букара» биримдиги|"Букара"]] кыймылы түзүлөт. Июль айында Пишпекте [[Абдыкерим Сыдыков|Абдыкерим Сыдыковдун]] жетекчилиги астында "Алаш" партиясынын жергиликтүү бөлүмү уюштурулган. Партия буржуазиялык, демократиялык көз караштагы кыргыз жана казак интеллигенцияны бириктирген. Партияны Мамлекеттик думанын депутаты ― Ахмат Байтурсунов башкарган. Анын максаттарынын бири кыргыздар менен казактардын көз карандысыз мамлекетке биригүүсү болгон. Кыргызстандын түштүгүндө кыргыз жана өзбек байларды, интиллегенциянын өкүлдөрүн жана ислам диниятчыларды бириктирген [[Шура-и Ислам|"Шура-и-Ислам"]] партиясынын жергиликтүү бөлүмү түзүлгөн. Аны Таш Кудайбергенов башкарган. Уюмдун негизги саясий талаптарынын бири Орусиянын ичинде Түркстандын улуттук-диний автономиясын түзүү болгон. Уюм [[Жеке менчик|жеке менчиктин]] (анын ичинде жерге) сакталышын жактаган. Ошондой эле "Туран" партиясы Кыргызстандын азыркы аймагында жергиликтүү уюмдарын түзүп баштаган<ref>https://kstu.kg/fileadmin/user_upload/istorija_kyrgyzstana_9_kl.pdf</ref>. === Кеңештер мезгили (Совет мезгили) === {{Негизги макала|Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз автономиялуу облусу|Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы}} ==== Совет бийлигинин орношу ==== {{Негизги макала|Орусиядагы жарандык согуш|Кокон автономиясы|Басмачылык}} 1917-жылдын 7-ноябрында (эски стиль менен 25-октябрь) [[Санкт-Петербург|Петроградда]] [[Кызыл гвардия|кызыл гвардиячылар]], Петроград гарнизонунун жоокерлери жана Балтика флотунун матростору [[Октябрь революциясы|куралдуу көтөрүлүшүп]] [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] кулатышкан. Ошол күнү II Бүткүл орусиялык жумушчу жана жоокердик депутаттардын Советтеринин съезди өз ишин баштаган. "Жумушчуларга, жоокерлерге жана дыйканчыларга!" деген кайрылуусунда жерлерде бүт бийлик Жумушчу, жоокердик жана дыйканчы депутаттарга (Советтерге) өтүүсү жөнүндө жарыялашкан<ref>{{cite web|url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/IIsiezd.htm|title=Рабочим, солдатам и крестьянам|publisher=www.hist.msu.ru|accessdate=2019-07-04}}</ref>. Советтерде ар түрдүү партиялардын өкүлдөрү турушкан ([[большевиктер]], [[Меньшевиктер|меньшивиктер]], эссерлер ж.б.), бирок алардын тирешесинин жыйынтыгында [[Владимир Ленин|В.И. Лениндин]] [[РКП(б)|большивисттик партиясы]] толугу менен бийликти ээлеп калган. Петрограддагы бийликти басып алуу менен [[Орусиядагы жарандык согуш|Орусияда 1923-жылга чейин созулган жарандык согуш]] башталат. Кыргызстандын аймагында 1917-жылдын ноябрында [[Сүлүктү|Сүлүктүнүн]] шахтёрлору биринчилер болуп совет бийлигин жарыялашкан. Ушул эле айында ал [[Кызыл-Кыя|Кызыл-Кыяда]], [[Талас (шаар)|Дмитриевкада]] (1944-жылдан Талас) орнойт. 1918-жылдын январь айында [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|жаңы Орусиянын]] мамлекеттик түзүлүшүн аныктоо үчүн Уюштуруучу жыйыны (1917-жылдын ноябрында шайланган) чакырылган. Ал жыйындагы көпчүлүктү түзгөн большевиктерге каршы депутаттар большевиктер сунуштаган ''Эмгектенген жана эксплуатацияланган элдин укуктарынын декларациясын'' кароодон баш тартышкан. Анда большевиктердин тарабынан жыйын таркатылып, 1918-жылдын 18-январында III Бүткүл орусиялык Советтердин съездинде жогоруда айталган Декларация ― Орусиянын жаңы мамлекеттик түзүлүшүнүн негиздерин мыйзамдуу түрдө бекиткен, Октябрь социалисттик революциясынын жетишкендиктерин бекемдеген жана совет бийлигинин милдеттерин аныктаган конституциялык акт бекитилген. Декларацияда Советтик Орусия Республикасы эркин улуттардын эркин биримдигинин негизинде, советтик улуттук республикалардын федерациясы катары түзүлүп, ар бир улуттун жумушчулары менен дыйкандарына өз советтик съездинде өз алдынча чечим кабыл алууга: алар федералдык өкмөткө катышууну каалашатбы жана кандай негизинде федералдык өкмөттө жана калган федералдык советтик мекемелерине катышканга даяр экенин укуктуу деп айтылат<ref>{{cite web|url=http://kuznetsov.ucoz.org/books/sovetskie_konstitucii_1.pdf|title=Советские конституции. Хрестоматия. В 4 частях. Часть 1. Первые советские республики, 1918-1922 гг.|accessdate=2019-07-14}}</ref>. <gallery mode="packed"> Файл:Congress of Soviets (1917).jpg|II Бүткүл орусиялык жумушчу жана жоокердик депутаттардын Советтеринин съезди. Петроград. 7-ноябрь 1917-жылы Файл:19180118-lenin sitzung konstituante taurisches palais petrograd.jpg|Уюштурчу жыйын. Петроград. 18-январь 1918-жылы Файл:Negotiations with basmachs Fergana, 1921.jpg|Басмачылар менен сүйлөшүү. Фергана. 1921-жылы </gallery> 1918-жылдын 14-январында [[Бишкек|Пишпектин]] Советинде большевиктер жеңип Петроград жана Ташкенттин борбордук бийлигине кошулушуна токтом кабыл алышкан. Советтин төрагасы катары большевик [[Швец-Базарный, Григорий Иванович|Г.И. Швец-Базарный]] шайланат<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Советский Киргизстан в документах. 1917–1967|ответственный=|издание=|место=Фрунзе|издательство=|год=1983|страницы=30–31|страниц=460|isbn=|isbn2=}}</ref>. Январь айында Ошто. Май айында [[Каракол|Пржевальскка]] [[Алмата|Верный]] шаарынан келген кызыл гвардиячылардын колдосуу менен Совет бийлиги орногон, июнь айында Нарында. Ошентип, 1918-жылдын жайына карата азыркы Кыргызстандын аймагында кан төгүлбөй совет бийлиги орногон<ref>{{Книга|автор=Чотонов Усеналы, Досбол Нур уулу|заглавие=История Отечества|ответственный=|издание=|место=Бишкек|издательство=|год=2009|страницы=154|страниц=344|isbn=978-9967-428-81-2|isbn2=}}</ref>. 1918-жылдын 30-апрелинде V Түркстандык Советтердин съездинде мурдагы Түркстан крайында (1886-жылына чейин Түркстан генерал-губернаторлугу) ОСФСРдин курамында [[Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Түркстан Советтик Республикасы]] жарыяланган. 1918-жылдын 7-декабрында калкы негизинен бай орус дыйкандарынан турган [[Беловодское (Москва району)|Беловодское айылында]] Петроградтын бийлигине каршы козголоң көтөрүшөт. Козголоңду сол эсерлердин партиясынын өкүлү башкарган. Козголоңду басыш үчүн Жети-Суу облусунун аскердик комиссары Л.П. Емелев 1-чи Пишпектин советтик полкун ([[Логвиненко Яков Никифорович|Я.Н. Логвиненконун]] буйрук астыгында) жөнөтөт. 26-декабрында Беловодское айылы басылган. ==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнө жол ==== [[Файл:БорбордукАзия1922.svg|thumb|Борбор Азия 1920-жылдан 1924-жылдын октябрына чейин (улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүүгө чейин).Чек аралары өзгөрбөстөн 1923-жылы Хорезм Элдик Советтик Республикасы (Хорезм ЭСР) Хорезм ССРине, 1924-жылдын 19-сентябрында Бухара ЭСРи Бухара ССРине айланат. Кыргыз АССР – Казак АССРдин 1920-1925-жылдардагы аталышы. Кыргыздардын автономиясы (1924-1925-жылдары "Кара-Кыргыз" деп аталган]] Түркстан АССРдин партиялык жана советтик уюмдарында Орто Азиянын улуттук-аймактык бөлүштүрүшү маселеси 1920-жылдан тарта көтөрүлө баштаган. 1921-жылы Түркстан АССРдин курамында ''Тоолуу Кыргыз облусун'' түзүү жөнүндө маселе көтөрүлгөн, бирок бул маселе чечилген эмес. 1922-жылдын мартында [[Жусуп Абдрахманов]], [[Ишеналы Арабаев|Ишеналы Арабаев,]] [[Абдыкерим Сыдыков|Абдыкерим Сыдыковдун]] жүзүндөгү кыргыз интеллигенция кыргыз калкы бар уезддерди Тоолуу Кыргыз облусуна бөлүп чыгарууну кайрадан сунуштады. 25-мартта Түркстан компартиясынын Борбордук комитетинин (БК) секретариаты Түркстан Республикасынын курамында ушундай аталыштагы аймакты түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Эртеси күнү Түркстан АССРдин Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) Кичи президиуму Пишпек, Каракол, Нарын жана Аулие-Ата уездинин тоолу аймактарынын курамында, административдик борбору [[Кочкор (айыл)|Кочкор кыштагында]] түзүү жөнүндө токтомду бекитти. Түштүктө жашаган кыргыздар тууралу маселе ачык бойдон калды. Бирок, улутчулдук жана уруулук мүнөздөгү ар кандай топторунун ортосундагы пикир келишпестиктер 1922-жылдын 4-июнунда Пишпекте чогула турган уюштуруу съезддин [[Иосиф Сталин|Сталиндин]] түз буйругу менен тарашына алып келген. 1922-жылдын декабрында большевиктердин Орусия комунисттик партиясынын ((б)ОКП) БКсы Тоолуу Кыргыз облусун түзүү боюнча мурда кабыл алынган бардык документтерди мыйзамсыз деп таанып, съезддин демилгечилерин буржуазиялык улутчулдукка жана контрреволюциялык ишмердүүлүккө айыптаган<ref>{{cite web|url=http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:1689|title=На пути возрождения кыргызской государственности|author=akipress|publisher=http://kghistory.akipress.org|lang=ru|accessdate=2019-08-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cyberpedia.su/6x9bae.html|title=Попытка создания Горной Кыргызской области. – КиберПедия|publisher=cyberpedia.su|accessdate=2019-08-02}}</ref>. 1924-жылдын январында XII Бүткүл түркстандык советтердин съездинде кыргыз (ал учурда кара-кыргыз) делегаттары (б)ОКП БКсына жана СССР БАКтын Улуттар советине Түркстандын партиясынын жана өкмөтүнүн башкаруу аппараты жалпы саны бир миллионго чейин болгон дагы бир улуттун ― кара-кыргыздардын өзгөчөлүктөрүн билбейт жана эске албайт деген кат менен кайрылшат. Кара-кыргыз менен кайсак-кыргыздын (казактын) тили, чарба жүргүзүү жана жашоосу окшош болгондуктан, европалыктар аларды бир улут катары эсептешет жана Түркстандын кээ бир башкаруучулары аларды бир улутка бириктирүүгө аракет кылышат деп катта айтылат. Ал катты төмөнкү талаптар менен аякташат: # кара-кыргыздарды башка улуттар (өзбектер, түркмөндөр, тажиктер, кайсак-кыргыздар) менен бир катарда эгемендүү улут катары таануу; # Түркстандын партиялык жана мамлекеттик бийлигинин органдарында кара-кыргыз жумушчуларынын өкүлдөрүнүн жоктугун эске алуу менен аларды социалдык-класстык таандыктыгын эске алуу менен жогоруда аталган органдарына өткөрүү; # кара-кыргыздардын арасында алардын эне тилинде маданий-агартуу иштери үчүн мамлекеттик каражаттарды биринчи кезекте окуу китептерин жана окуу куралдарын чыгарууга бөлүү. Ошол эле жылдын 24-апрелинде (б)ОКП БКтын Ортоазиялык бюросу "Орто Азия республикаларынын (Түркстан, Бухара, Хорезм) улуттук бөлүштүрүшү жөнүндө" токтом кабыл алган. Белгилеп кеткенде ал учурда планданган Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун кайсы республикасынын курамына кириши маселеси ачык турган<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/prosvetiteli-i-sozdanie-avtonomnoy-oblasti-kyrgyzov</ref>. Даярдык иштери сентябрь айында аяктады. 1924-жылдын 16-сентябрында [[Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Түркстан АССРнин]] Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) кезексиз сессиясы Орто Азияны улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүшү жөнүндө токтом кабыл алган. Бул токтом 1924-жылдын 14-октябрында Бүткүл орусиялык борбордук аткаруу комитетинин (БОБАК) 2-сессиясында бекитилген. Ошону менен Кара-Кыргыз автономиялуу облусу (1925-жылдын майында Кыргыз автономиялуу облусуна аталышы өзгөртүлөт) ОСФСРдин курамында түзүлгөн<ref name="bse">{{книга|автор=|заглавие=Большая советская энциклопедия|издание=2-е изд|место=М.|издательство=БСЭ|год=1949–1960|том=29|страницы=293|ответственный=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="200" heights="200" caption="Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башында турган адамдардын бирлери"> Файл:Иманалы Айдарбеков.jpg|[[Иманалы Айдарбеков]] (1884―1938) Файл:Portrait of Abdykerim Sydykov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|[[Абдыкерим Сыдыков]] (1889– 1938) Файл:Ишеналы Арабаев.jpg|[[Ишеналы Арабаев]] (1882―1933) Файл:Portrait of Abdukadyr Urazbekov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|[[Абдыкадыр Орозбеков]] (1889―1938) Файл:J abdrahmanov.jpg|[[Жусуп Абдрахманов]] (1901―1938) Файл:Баялы Исакеев.jpg|[[Баялы Исакеев]] (1897―1938) </gallery> Орусиядагы [[Октябрь революциясы]], социалисттик түзүлүштү орнотуу, элдердин өзүн өзү аныктоо укугу жана СССРдин түзүлүшү Кыргызстандын тарыхындагы тарыхый бурулуш тап болгон. [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун]] түзүлүүсү менен советтик түрүндөгү кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүүсү башталган, бул болсо саясый татаалдашуусуз 1991-жылы толук эгемендик алууга мүмкүндүк берди. ==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн кийинки өнүгүүсү ==== [[Файл:Кыргыз АССР (аймактар 1926-1928).png|thumb|Кыргыз АССРдин 1926-1928 жж. болгон кантондорго бөлүнүшү. 1930-жылда кантондорго бөлүнүү жоюлган.]] ==== Кыргыз ССР ==== Социализм доору Кыргызстанды кайра жаратып, аны индустриалдык-агрардык өлкөгө айландырды. Көп тармактуу өнөр жайы, курулуш индустриясы жана курулуш, транспорт, байланыш, техникалык жабдылган айыл чарбасы, соода-сатык жана кызмат көрсөтүүнүн башка түрлөрү республиканын бирдиктүү эл чарба комплексинин органикалык курамдык бөлүктөрү болуп калды. Эмгек ресурстарын жайгаштыруу көйгөйү жалпысынан ийгиликтүү чечилип, элдин жашоо-турмушунун материалдык деңгээли жогорулаган.     Өзгөчө отун-энергетика комплекси өнүккөн, 80-жылдарда көмүр өнөр жайынын үлүшүнө Орто Азияда өндүрүлгөн көмүрдүн 40%ына чейини туура келген. Энергетика комплекси, түстүү металлургия ийгиликтүү өнүккөн. Анда негизги орунду сурьма, сымап, чанда кездешүүчү жана башка түстүү металлдар ээлеген. Кадамжай комбинатынын сурьмасы эл аралык базарда сапаттын үлгүсү болгон. Хайдаркан сымап комбинатынын өндүрүмдөрү дүйнөнүн 40тан ашык өлкөсүнө жөнөтүлүп турган. Айыл чарбасында жетектөөчү ролду мал чарбасы ойногон. Кыргызстан кой чарбасынын азык-түлүктөрүн өндүрүүнүн абсолюттук көрсөткүчтөрү боюнча СССРде үчүнчү орунда турган, алдыда ОСФСР менен Казакстан гана болгон. Өндүрүлгөн улуттук кирешенин өнүгүү темпи боюнча Кыргызстан Украина, Казакстан, Литва, Молдова, Түркмөнстан жана Эстония сыяктуу союздук республикалардан алдыга кеткен. Шаарлар жана калктуу пункттар пайда болуп жана көрктөндүрүлүп турган, ал эми илимий-техникалык революция индустриалдык өнүгүүнүн гана эмес, ошондой эле социалдык маанидеги да элемент болуп калган. Улуу Ата мекендик согушта Кыргызстандын эли да өзүнүн татыктуу салымын кошкондугун белгилей кетүү керек, кан майданга 360 миң кыргызстандык жөнөтүлгөн. Алар баатырларча салгылашкан, 73ү Советтер Союзунун Баатыры наамына татыктуу болуп, 21и үчүнчү даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Кыргызстан өлкөнүн бирдиктүү аскердик-чарбалык организминин ишенимдүү бастиону болуп калды. Эвакуацияланган ишканалар калыбына гана келтирилбестен, ошондой эле өзүнүн өндүрүштүк кубатын кеңейтишкен. Маданий курулуштун башкы багыттарынын бири сабатсыздыкты жоюу, билим берүүнүн жаңы системасын түзүү болуп калды, квалификациялуу кадрларды даярдаган жождор жана орто-атайын окуу жайлары ийгиликтүү иштеп жатты. Илимдин калыптануусунда жана өнүгүүсүндө СССР ИАсынын Кыргыз филиалы (1943) чоң роль ойноду, ал 1954-жылдын декабрында республиканын Илимдер академиясы деген статус алган. Улуттук кесипкөй адабият кыргыз тилинде жазуунун түзүлүшү менен башталган. Улуттук жана дүйнөлүк адабиятта өзгөчө орун Чыңгыз Айтматовго таандык, анын чыгармалары дүйнө элдеринин 80ден ашык тилдерине которулган. Профессионал кыргыз искусствосу: театр, музыка, көркөм сүрөт жана кинематография да ийгиликтүү өнүктү. Талашсыз жакшы жактары менен бирге совет мезгили тоталитардык режимдин көптөгөн адам тагдырларын трагедияга кептеген терс көрүнүштөрү менен да тарыхта калды. 1990-ж. Жалган Куран айында СССР Эл депутаттарынын 3-съезди өлкөдө [[Президенттик бийлик|Президенттик бийликти]] белгилеген. Президенттик бийлик өлкөдө өкмөттүн ишмердигин аныктаган жана анын ишин көзөмөлдөгөн. [[Мыйзам чыгаруу бийлиги|Мыйзам чыгаруучу]] жана [[Сот бийлиги|сот бийликтеринин]] иштерин эл чарбасын башкарууну, бюджеттик-финансылык системаны, эмгекке акы төлөө жана баалардын аныкталышын, мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөгөн. СССРде президенттик башкаруунун киргизилиши менен [[Казакстан|Казакстанда]], [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] ж. б. бир катар союздук республикаларда президенттик башкаруу киргизилген. 1990-ж. 27 Тогуз айда [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] Жогорку Советинин сессиясында альтернативалуу негизде [[Аскар Акаев]] Кыргыз Республикасынын тунгуч Президенти болуп шайланган.1990-ж. 15 Бештин айында Кыргыз ССР Жогорку Советинде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” Декларация кабыл алынып, Кыргызстан Советтер Союзунун курамындагы эгемен өлкө катары жарыяланган. 1991-ж. 22 Үчтүн айында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 3-сессиясында “Кыргыз Республикасынын Министрлер кабинети жөнүндө” мыйзам иштелип чыккан. Мыйзам боюнча биринчи жолу Президенттин, вице-президенттин кызматтары киргизилип, жергиликтүү бийлик органдарынын милдеттери, укуктук негиздери такталган. 1991-ж. 5 Бирдин айында республиканын борбор шаарынын тарыхый аты кабылына келтирилип, [[Бишкек (түшүнүк)|Фрунзе шаарына]] кайрадан [[Бишкек (шаар)|Бишкек]] деген баштапкы аты берилген. 1991-ж. 8 Бугу айда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети республиканын жаңы [[Конституция]]сынын долбоорун иштеп чыгуу боюнча комиссиянын курамын бекиткен. 1991-ж. 19 Чын Куран айда “Жер реформасы жөнүндө” мыйзам кабыл алган. === Эгемендүү Кыргызстан === Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 1991-жылдын 31-августунда "Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө" декларация кабыл алынып, Кыргыз Республикасы көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет катары салтанаттуу жарыяланган. Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12 Тогуз айда Аскар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен 1991-ж. 20 Тогуз айда Мамлекеттик коопсуздук жоюлуп, анын ордуна Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, ал эми 3 Бештин айында Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы түзүлгөн. 1991-ж. 8 Бештин айында Минск шаарына жакын Беловеж токоюндагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь, Орусия жана Украина Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештигин түзүү жөнүндөгү келишимге кол коюшат. 1991-ж. 21 Бештин айында [[Алматы|Алматыда]] [[Беларусия|Беларусь]], [[Орусия]], [[Украина]], [[Азербайжан]], [[Армения]], [[Казакстан]], Кыргызстан, [[Молдавия]], [[Тажикстан]], [[Түркстан]] жана [[Өзбекстан]] [[КМШ]] түзүү келишимине кол коюшкан. 25 Бештин айында [[М. С. Горбачев]] СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Президентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген. 1991-жылдан баштап, СССР кыйрагандан кийин кыргыз элинин көп кылымдык тарыхында жаңы барак ачылган. 31-августта Кыргызстан өзүн эгемен мамлекет деп жарыялады жана реформалоо этабы башталды. КПССтин мурдагы тоталитардык-авторитардык режими авторитардык-демократиялык режим менен алмаштырылды. Демократиялык башкаруу принциптери киргизилип, жалпы элдик (мамлекеттик) деп аталган менчиктин ордуна жеке менчикке артыкчылык берилүү менен менчиктин ар түрдүү формалары киргизилди. Пландык экономика базар экономикасына алмашты, мурда социалдык бир түрдүү коом тез эле дифференциялашып калды. Коммунисттик идеология буржуазиялык-либералдык идеологияга жол берип, жамааттык аң-сезим жекече индивидуалдуулук менен четке сүрүлдү. Коомдук-саясый жагынан республика мамлекеттүүлүктүн бардык атрибуттарына ээ болду, дүйнөлүк коомчулуктун тең укуктуу мүчөсү болуп калды. Бирок мурдагы СССРдин чарбалык байланыштарынын үзүлүп калышы республиканын социалдык-экономикалык абалына терс таасирин тийгизди. Инфляциялык процесстин күчөп кеткендигине байланыштуу 1993-жылы улуттук валюта (сом) киргизилген. Бул өлкөгө өз алдынча каржылык жана акча-насыя саясатын жүргүзүүгө мүмкүндүк берди. Ошол эле жылы эгемен Кыргызстандын биринчи Конституциясы кабыл алынат. Бирок базар экономикасынын реформаларынын чийкилиги мамлекеттик бюджеттин өтө таңсыктыгына алып келди да, республика агрардык-индустриалдык өлкө болуп калды, ал эми калктын жарымына жакыны өтө жакырданып кетти. Коррупциянын өтө күчөп кетиши, коомдун тез дифференциялашуусу, криминалдашуу, бийликтин авторитаризми Кыргызстанды иштеп жаткан режимди эки ирет кулатууга (2005-жылдын 24-мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде) алып келди. Өткөөл убактылуу өкмөттөн кийин Кыргызстанда парламенттик республика орнотулуп, Жогорку Кеңешке кеңири ыйгарым укуктар берилген. [[Файл:Supranational PostSoviet Bodies-ky.svg|thumb|Кыргызстан постсоветтик мейкиндиктеги уюмдарда]] Татаал социалдык-экономикалык кырдаалдын айынан Кыргызстан көп вектордуу саясат жүргүзгөнгө аргасыз. Ал республикага инвестицияларды алып келүү максатында зарыл карым-катыштарды түзүп келет. Ал Бириккен Улуттар Уюмуна (БУУ), Дүйнөлүк Соода Уюмуна (ДСУ), Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык боюнча Уюмуна (ЕККУ), ЮНЕСКОго, Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине (КМШ), Жамааттык Коопсуздук жөнүндө Келишим Уюмуна (ЖККУ), Шанхай Кызматташтык Уюмуна (ШКУ), Ислам Кызматташуу Уюмуна (ИКУ), Экономикалык Кызматташтык Уюмуна (ЭКУ), Түрк  тилдүү мамлекеттердин Кызматташтыгынын Кеңешине (ТМКК) мүчө болду, Бажы союзуна, Евразиялык экономикалык коомдоштукка интеграцияланууга кадам таштап, жакынкы эле эмес, алыскы да чет өлкөлөр менен байланыштарды жөнгө салууда.    Демократиялашуу процессинин аркасында эгемен Кыргызстандын руханий турмушунда да маанилүү өзгөрүүлөр болуп өттү. Ушуга байланыштуу аны базар мамилелерине ыңгайлаштыруу үчүн билим берүү чөйрөсүндө бир катар мыйзамдар кабыл алынууда. Экономикалык кризистин кесепеттери илимий мекемелердин иштерине да терс таасирин тийгизди. Бирок, алар, анын ичинде Илимдер академиясы да ушул татаал шарттарга ыңгайлашууга жана илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттарын илгерилетүүгө аракетин аяган жок. Коомдун руханий кайра жаралуусу үчүн маданий мураска, атап айтсак, оозеки эл чыгармачылыгынын шедеври – “Манас” эпосуна аяр мамиле жасоо зор мааниге ээ.    Бирок терс көрүнүштөр дээрлик эл аралык уюмдардын демөөрчүлүгүнүн эсебинен жансактап жаткан маданият чөйрөсүнө өзгөчө залакасын тийгизгенин белгилебей коюуга болбойт. Бирок белгилүү кыйынчылыктарга карабастан, мамлекет анын ченемдик-укуктук базасын түзүү боюнча бир катар чараларды көрдү. == География == {{Негизги макала|Кыргызстандын географиясы}} [[Файл:Kyrgyzstan Topography.png|thumb|left|Кыргызстандын топографиясы]] === Жайгашкан жери === Кыргызстандын деңизге чыга турчу жери жок. Толугу менен Түндүк жана Чыгыш [[Жарым шарлар|жарым шарларында]] жайгашкан, түндук кеңдигинин 39°11′–43°16′ жана чыгыш узундугунун 69°15′–80°18′ аралыгында<ref>{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/prirodno-geograficheskie-i-bioklimaticheskie-osobennosti-gornyh-territoriy-kyrgyzstana|title=Кыргызстандын тоолу аймактарынын табигый-географиялык жана биоклиматикалык өзгөчүлүктөрү{{oq|ru|Природно-географические и биоклиматические особенности горных территорий Кыргызстана}}|lang=ru|website=|date=2011|publisher=Ульяновсктогу медико-биологиялык журнал|pages=60 б|author=Шаназаров А.С., Айсаева Ш.Ю., Глушкова М.Ю.}}</ref>. Өлкөнүн чыгышттан батышка карай 900 км, түндүктөн түштүккө карай 410 км созулат<ref>Смирнов Ю. Н. Архитектурное формирование природно-антропогенной среды Киргизии // Аналитика культурологии. – 2015. – № 2 (32). – С. 144.</ref>. Түндүктө [[Казакстан]], батышта жана түштүк-батышта [[Өзбекстан]], түштүк-батышта [[Тажикстан]] жана чыгышта [[Кытай]] менен чектешет. === Мамлекеттик чек ара === Мамлекеттик чек аранын жалпы узундугу 4690,66 км түзөт: Казакстан менен – 1257,07 км<ref>[https://cbd.minjust.gov.kg/12079/edition/862587/kg?anchor=p2 Астана шаарында 2017-жылдын 25-декабрында кол коюлган Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосундагы Кыргыз-казакстан мамлекеттик чек арасын демаркациялоо жөнүндө келишимге Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн корутундусу]</ref>, Кытай менен – 1084,35 км, Өзбекстан менен – 1378,44 км, Тажикстан менен – 970,8 км. Аны менен чек аранын 823,04 км аныкталган эмес: Өзбекстан менен ― 371,34 км жана Тажикстан менен – 451,7 км. Ошентип, Өзбекстан менен чек аранын жалпы узундугунан 1007,1 км такталган же 73,1 %, Тажикстан менен – 519,1 км же 53,4 %<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennye-granitsy-kyrgyzstana/viewer</ref>. Мамлекеттик чек ара негизи [[Тоо кыры|тоолордун кырларынан]] жана [[Дарыя|дарыялар]] менен өтөт. Кыргызстанда Өзбекстандын [[Сох]], Шахимардан, Чоң Кара-Калча, Таш-Дөбө жана Тажикстандын Ворух, Батыш Калача<ref>https://ru.sputnik.kg/columnists/20180221/1037847693/moskvich-uzbekskoe-selo-kyrgyzstan.html</ref> деген анклавтары бар. Ошондой эле [[Фергана өрөөнү|Фергана өрөөнүндө]] Өзбекстандын аймагы менен курчалган Кыргызстандын эксклавы ― [[Барак айылы]] бар<ref>https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_uzbekstan_barak/29434656.html</ref>. Талаш тилкелеринде улам чыр-чатактар болууда, алар кээ бир учурларда куралдуу кагылышууга да алып келет<ref>https://sputnik.kg/politics/20190828/1045547323/kyrgyzstanda-kancha-talash-tilke-bar.html</ref>. Акыркы эң ири куралдуу жаңжал ― [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен Тажикстан ортосунда]] болгон<ref>[https://www.super.kg/kabar/news/419309 Тажикстандын кол салуусу: Каза болгондордун саны 63кө жетти (super.kg)]</ref>. === Рельеф === {{Негизги макала|Теңир-Тоо|Памир-Алай}} Кыргызстандын аймагынын 3/4 бөлүгүн [[Тоо|тоолор]] ээлейт. Өлкөүн аймагы эки тоо системаларынын айланасында жайгашкан. Түндүк-чыгыш бөлүгү Ала-Тоого (башка аталышы Теңир-Тоо) кирет, түштүк-батыш тарабы ― [[Алай кырка тоосу|Памир-Алай]] тоолоруна карайт. Республиканын бардык аймагы деңиз деңгээлинен 401 м жогору бийиктикте жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2750 м. Кыргызстандын жарымынан көбүрөөгү 1000 метрден 3000 метрге чейин жана болжол менен үчтөн бири – 3000 метрден 4000 метрге чейинки бийиктикте жайгашкан. Бийиктиги 7439 м түзгөн [[Жеңиш чокусу]] Кыргызстандын эң бийик жери, ошондой эле дүйнөнүн эң эле түндүк тарабындагы жети миң метрге жеткен чоку. Чыгышта Теңир-Тоонун негизги тоо кырлары басымдуу тоо кырын түзүп, Меридиандык тоо кырынын районунда жакындашып кетет. Кытай жана Казакстан менен чектешкен жерде Жеңиш чокусу (7439 м) жана [[Хан-Теңири]] (7010 м же муз катмарын эсептебегенде 6995 м) көтөрүлүп турат<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын географиясы - Kyrgyzstan Review|url=http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/|website=Kyrgyzstan Review|accessdate=2018-01-30|lang=ru|archivedate=2018-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180130204516/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/}}</ref>. Кыргызстандын батыш тарабы Батыш Теңир-Тоодо жатат. Анын маанилүү [[Орография|орографиялык]] элементтери: * [[Талас өрөөнү]]; * [[Талас Ала-Тоосу|Талас Ала-Тоо]]; * [[Чаткал кырка тоосу|Чаткал тоо кыркасы]]. Түштүктө [[Түркстан кырка тоосу|Түркстан тоо кыркасынын]] түндүк жантаймасы, [[Алай тоо кыркасы]], [[Алай өрөөнү]] жана [[Памир|Памирдин]] түндүк чети болгон [[Чоң-Алай тоо кыркасы|Чоң-Алай тоо кыркасынын]] түндүк жантаймасы Кыргызстанга карайт. Чоң-Алай тоо кыркасынын эң бийик жери ошондой эле Кыргызстандын бийиктиги боюнча экинчи жери ― [[Ленин чокусу]] (7134 м). Түштүк-батышта Фергана өрөөнүнүн түндүк, чыгыш жана түштүк чет жактары Кыргызстанга карайт. Кыргызстандын башкы орографикалык элементтери: * [[Ак-Шыйрак тоо кыркасы]]; * [[Какшаал-Тоо системасы|Какшаал-Тоо]]; * [[Күңгөй Ала-Тоо]]; * [[Тескей Ала-Тоо]]; * [[Кыргыз Ала-Тоо]]; * [[Баргана тоо кыркасы|Фергана тоо кыркасы]]. Республиканын эң жапыз жери – 401 метр [[Кулунду, Лейлек району|Кулунду айылына]] жакын жерде жайгашкан. === Климат === {{Негизги макала|Кыргызстандын климаты}} [[Файл:Paraskliima.svg|thumb|Кескин континенттик климат [[Мелүүн климат|мелүүн климатынын]] бир түрү (картада жашыл түс менен белгиленген). Б.П. Алисовдун классификациясы боюнча]]Кыргызстанда кескин континенттик, кургакчылыкка учурай турган [[климат]], аны бийик тоолу рельефинен булут каптыгандык менен [[жаан-чачын]] артыганы бир аз жумшартат. Мындай болушуна үч фактор себеп: Тундүк жарым шарында, [[Евразия|Евразиянын]] борборунда жайгашкандыгы, олуттуу суу жайларынан алыстыгы жана [[Чөл|чөлдөрдүн]] жакындыгы<ref>{{cite web|url=https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html|title=Кыргыз Республикасынын климаттык профили|publisher=Кыргыз Республикасындагы БУУнун Өнүктүрүү программасы|lang=ru|accessdate=|archivedate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127204005/http://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html}}</ref>. === Суу ресурстары === ==== Мөңгүлөр ==== Кыргызстандын [[Мөңгү|мөңгүлөрү]] жалаң эле республиканын тузсуз суунун кампсасы эмес, жалпы Борбордук Азиянын кампасы. Мөңгүлөрдүн эриген суулары дырыялардын башкы булагы. Өлкө аймагынын 4 % (8 миң км² жакын) жайгашкан 8 миңге жакын мөңгү бар, кар эрибей жаткан жерлер менен өлкө аймагынын 40,5 % (81 миң км² жакын) түзүшөт. Бул Кавказ менен Альп тоолордун мөңгүлөрүнүн чогу эсептелген аянтынан ашат. Мөңгүлөрдө 650 км³ суу муз түрүндө сакталып турат<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын мөңгүлөрү|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/mountains-and-glaciers/glaciers/1404-ledniki-kyrgyzstana.html|website = Кыргызстан тууралу маалымат порталы, Кыргызстандын жана саякатчылыктын кабарлары}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html|title=Кыргызстандын мөңгүлөрү, Кыргызстандын табияты, Кыргызстан тууралу кызыктуу фактылар|author=Anur Tour Uzbekistan|publisher=www.tourstokyrgyzstan.com|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180205184614/http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html}}</ref>. Андан тышкары мөңгүлөр Кыргызстандын электроэнергетикалык коопсуздугунун башаты ― 2019-жылда электроэнергиясынын 92 % ГЭСтерде өндүрүлгөн<ref>http://www.stat.kg/kg/news/osnovnye-pokazateli-raboty-elektroenergetiki-kyrgyzskoj-respubliki-v-2019-godu/</ref>. ==== Дарыялар ==== [[Файл:Aral Sea watershed.png|thumb|Арал деңизи жана анын бассейни. Сары түс менен Сыр-Дарыянын бассейни белгиленген]]Кыргызстанда 30 миңге жакын [[дарыя]] бар<ref name= ККСМ>{{cite web|url=http://stat.kg/media/publicationarchive/6845b0b4-f860-468e-aa05-b5d47d4f6ac4.pdf|title="Кыргызстан" кыскача статистикалык маалымдамасы|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|year=2018}}</ref>. Алардын жалпы узундугу болжол менен 150 миң км, башка булактар боюнча – 35 миң км. Бардык ири дарыялар тоолордо башталып, негизи мөңгүлөрдүн жана карлардын эриген суулары менен азыгышат. Республиканын рельефи үчүн дарыянын тоолу жана түзөң бөлүктөрү бар. Дарыя тутумдарынын көпчүлүгү [[Арал деңизи|Арал бассейнине]] башкача айтканда Борбордук Азиянын ири дарыяларынын бирине – Сыр-Дарыяга ([[Аму-Дарыя]] менен Арал деңизине агат) таандык. [[Чүй]] жана [[Талас дарыя|Талас]] дарыяларынын бассейндери Арал бассейнине таандык болгону менен, өз сууларын негизги суу артерияларына жеткизбей, [[Моюн-Кум|Моюн-Кум чөлүндө]] жоготот. Республиканын түштүк-чыгышында Батыш Кытайга агуучу Тарим дарыясынын агымы пайда болот. [[Каркыра дарыясы|Каркыра дарыясынын]] бассейни [[Балкаш|Балкаш көлүнүн]] бассейнине таандык. [[Чоң Нарын|Чоң]] жана [[Кичи Нарын|Кичи Нарындын]] биригүүсү менен республиканын эң ири дарыясы – [[Нарын дарыясы|Нарын]] жаралат. Сыр-Дарыянын негизги түзүүчүсү, ошондуктан Аралдын бассейнине таандык. Республиканын аймагындагы узундугу 535 км түзөт, бассейндин аянты – 53 700 км². [[Файл:Karakol Valley.jpg|left|thumb|Каракол капчыгайы. 2008-жылдын август айы]] Кыргызстанда эки гидрологиялык чөйрө: агымдын пайда болуш чөйрөсү жана агымдын таралыш чөйрөсү. Агымдын пайда болуш чөйрөсү республиканын 87 % камтыйт, агымдын таралыш чөйрөсү – 13 %. Ири дарыялардын таралыш чөйрөсүнүн чоң бөлүгү Кыргызстандын тышында жайгашкан. Таралыш чөйрөсү тоо жантаймаларына караганда жаан-чачындын бир кыйла аздыгы жана тез [[буулануу]] менен мүнөздөлөт. Ошондуктан жердин үстундөгү агымдар пайда болушу чектелген, кээ жерлерде жок. Андан тышкары тоолордо жаралган агымдар бул жерлерден өтүп жерге сиңип кетет жана сугарууга алынат. Тоо астындагы түзөң жерлерде [[Жер астындагы суулар|жер астындагы суу]] чыккан аймагы пайда болот, ошондой суулар көптөгөн дарыяларды кошумча толтуршат. Жер астындагы суулардын чыгышы майда агымдарын негиздешет, аларды тунук суусу үчүн "''кара суу''" деп аташат. Агым режими боюнча Кыргызстандын дарыялары тянь-шань жана алтай типтерине таандык. Биринчи типтеги дарыялар негизи кар жана мөңгүнүн эриген суулары менен азыгышат. Мындай дарыялардын суу көлөмү жайында катуу эрүү башталганда өсөт, максимумду июль-август айлырында жетет. Алтай тибиндеги дарыялар негизи орточо толуу аймактардын мезгилдик кары эриши менен азыгышат. Мындай дарыялардын көлөмү жазында көбөйөт, ар кандай бийиктиктерде кар өз маалында эригендиктен суу ташкыны чоюлат. Жайында бул дарыялардын агымы азаят<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын дарыялары|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/water-resources/river/1401-reki-kyrgyzstana.html|website = Кыргызстан тууралу маалымат порталы, Кыргызстандын жана саякатчылыктын кабарлары}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyrgyzstan.orexca.com/rus/rivers_lakes_kyrgyzstan.shtml|title=Кыргызстандагы дарыялар жана көлдөр:: Кыргызстандагы аба ырайы. Кыргызстандагы жыл мезгилдери|publisher=kyrgyzstan.orexca.com|lang=ru|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203005726/https://kyrgyzstan.orexca.com/rus/rivers_lakes_kyrgyzstan.shtml}}</ref><ref>{{cite web|title=Кыргызстандын дарыялары - Kyrgyzstan Review|url=http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/reki-kyrgyzstana/|website=Kyrgyzstan Review|lang=ru|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203064149/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/reki-kyrgyzstana/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/nature/rivers.htm|title=Кыргызстандын дарыялары|publisher=www.advantour.com|lang=ru}}</ref>. ==== Көлдөр ==== [[Файл:Сары-Челек5.jpg|thumb|[[Сары-Челек]]]]Кыргызстанда 1923гө жакын көл<ref name= ККСМ/>, алардын жалпы аянты 6836 км² түзөт. Көлдөрдун көпчүлүгү бийик тоолу, деңиздин деңгээлинен 2500 метрден 4000 метрге чейин жайгашкан. Көлдөрдүн пайда болушунун негизги себеби ― мөңгүңгүлөрдүн эриши. Өлкөдө үч ири көл: [[Ысык-Көл]], [[Соң-Көл]], [[Чатыр–Көл (көл)|Чатыр-Көл]]. Деңиздин деңгээлинен 1609 м жайгашкан Ысык-Көл – дүйнөнүн тереңдиги боюнча жетинчи орунда. Ысык-Көл Күңгөй Ала-Тоо (түндүк жагынан) жана Тескей Ала-Тоонун (түштүк жагынан) аралыгында жайгашкан. Көлдүн түндүк жагында көптөгөн пансионаттар, санаторийлер жана саякаттык базалар бар<ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/nature/lakes.htm|title=Кыргызстандын көлдөрү|publisher=www.advantour.com|lang=ru}}</ref>. Ысык-Көлдөн чыгыш тарапка 105 км алыстыгында бийик тоолу [[Мерцбахер көлү]] жайгашкан. [[Түндүк Эңилчек мөңгүсү|Түндүк Эңилчек]] менен [[Түштүк Эңилчек мөңгүсү|Түштүк Эңилчектин]] мөңгүлөрүнүн бириккен жеринде тапса болот. ==== Суу сактагычтар ==== [[Суу сактагыч|Суу сактагычтар]] Кыргызстандын рельефине чоң таасир эткен. Өлкөдө 34 суу сактагыч саналат. Кыргызстандын алгачкы болгон [[Орто-Токой суу сактагычы]] 1956-жылы Чүй дарыясында курулган. [[Токтогул суу сактагычы]] – республиканын эң ири суу сактагычы, 1974-жылдан бери колдонулат<ref>https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/water-resources/reservoir/1403-obschaya-informaciya-o-vodohranilischah-kyrgyzstana.html</ref>. === Флора жана фауна === [[Файл:Uncia uncia.jpg|left|thumb|Илбирс]] 2017-жылдын башына карата [[Токой|токойлор]] өлкөнүн аянтынан 3,5% түзүшөт (7041 км²)<ref name="Ежегодник">{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/837df7b9-aa2c-41ad-acce-792c04cfd9d1.pdf|title=Кыргыз Республикасынын статистикалык жылдыгы 2012-2016|author=Ч. Турдубаева, Н. Власова|website=|date=2017|pages=30 б.|publisher=|editor=А. Султанованын редакциясында}}</ref>. Кыргызстанда түтүкчө [[Өсүмдүк|өсүмдүктөрдүн]] 4 миңден ашык түрү бар. 2000–2500 м бийиктигиндеги сейрек токойлордо ар түрлүү өсүмдүктөр өсүшөт. Жаныбар дүйнөсүсүндө [[Омурткалуулар|омурткалуу жаныбарлардын]] түрлөрү 500 ашат (анын ичинде [[Куш|канаттуулардын]] 335 түрү жана [[Балык|балыктардын]] 49 түрү) жана [[Курт-кумурска|курт-кумурскалардын]] 3 миң түрү, көбү сейрек болгондуктан [[Кызыл китеп|Кызыл китебине]] киргизилген. Тоо өрөөндөрүндө [[түлкүлөр]], [[Карышкыр|бөрүлөр]], жана сары чычкан (суслик) сыяктуу майда [[Сүт эмүүчү|сүт эмчүүлөр]] бар. Тоо дарыялары жилингирге (форель) мол. Негизи бийик тоолу аймактарда жашаган [[илбирс]], мурда өлкөнүн көпчүлүк аймагында болгон, эми популяциясы чектелген. [[Айгүл гүлү]] – Кыргызстандын түштүк аймагынын эндемиги. Алгачкы жолу Кыргызстандын жоголуп бараткан жаныбарларын жана өсүмдүктөрүн СССРдин Кызыл китибине 1978-жылы киргизишкен. Эмки жылдары тизме кеңейип жана кырылуу коркунучу бар болгон түрлөрү тууралу маалымат көбөйүп жаткан. Ошондо, 1985-жылы Кыргыз ССРдин Кызыл китеби жарыкка чыккан. Андан кийин 2006-жылы ал [[Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби]] катары кайрадан жарык көргөн. === Өзгөчө корголучуу жаратылыш аймактар === {{Негизги макала|Кыргызстандын өзгөчө корголучуу жаратылыш аймактары}} [[Файл:View to Son-Kol lake, Kyrgyzstan - panoramio.jpg|thumb|[[Соң-Көл]]]]Кыргызстанда ар кандай статустагы 88 [[Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймагы|өзгөчө корголучуу жаратылыш аймак]] (ӨКЖА): [[Корук|жаратылыш коруктар]], жаратылыш сейил бактар, өзгөчө коруктар, [[Биочөйрөлүк аймак|биочөйрөлүк аймактар]] жана башкалар. ӨКЖАнын жалпы аянты 1 476 121,6 га, же 14 761,21 км² (республиканын аянтынан 7,38 %) түзөт. Бүгүнкү күнгө карата Кыргызстанда: 10 жаратылыш корук; 13 жаратылыш сейил бак; 64 өзгөчө корук; 1 биочөйрөлүк аймак. 1959-жылы түзүлгөн [[Сары-Челек биочөйрөлүк коругу|Сары-Челек мамлекеттик биочөйрөлүк коругу]] 1979-жылы жана 1998-жылы түзүлгөн Ысык-Көл биочөйрөлүк аймагы 2001-жылы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]] чечими менен дүйнөнүн [[Биочөйрөлүк резерваты|биочөйрөлүк резерваттардын]] катарына киришкен. Ошондой эле өлкөнүн дүйнөлүк маанидеги корук аймактары бар: 1976-жылы [[Ысык-Көл мамлекеттик коругу|Ысык-Көл жаратылыш коругу]] жана Ысык-Көл, [[Каратал–Жапырык коругу|Каратал-Жапырык коругуна]] таандык Чатыр-Көл (2005-жылы) менен Соң-Көл (2011-жылы) Рамсар конвенциясынын суу-саз жерлердин эл аралык тизмесине киришкен<ref>{{cite web|url=http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201|title=Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактар|publisher=www.ecology.gov.kg|lang=ru|access-date=2021-05-12|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512202424/http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201|dead-url=yes|accessdate=2021-05-12|archivedate=2021-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512202424/http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201}}</ref>. == Мамлекеттик түзүлүш == {{Негизги макала|Кыргызстандын мамлекеттик түзүлүшү}} 2021-жылдын 11-апрелинде кабыл алынган конституцияга ылыйык Кыргыз Республикасы ― эгемендүү, суверендүү, демократиялык, укуктук, мамлектеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет. Конституцияда башкаруу формасы жазылган эмес, бирок ченемдерине ылайык – президенттик болуп саналат. === Мыйзам чыгаруу бийлиги === {{Жаңыртуу}} [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңеш]] ― Кыргыз Республикасынын парламенти – мыйзам чыгаруу бийлигинин жана өз ыйгарым укуктарынын чегинде көзөмөл милдеттерин жүзөгө ашыруучу өкүлчүлүктүү жогорку орган. Кыргызстандын 2010-жылкы конституциясы боюнча Жогорку Кеңеш пропорциялуу система боюнча 5 жылдык мөөнөткө шайлануучу 120 депутаттан турат. Шайлоонун жыйынтыктары боюнча саясий партияга парламентте 65тен көп эмес депутаттык мандат берилиши мүмкүн<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202913|title=Төртүнчү бөлүм. Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруу бийлиги. 70-берене|author=|website=Кыргыз Республикасынын Конституциясы|date=|publisher=}}</ref>. Азыркы учурда 2015-жылы 4-октябрда шайланган Жогорку Кеңештин VI чыкырылышы ишин жүргүзүп жатат. Бул чакырылыштын ыйгарым укуктары 2020-жылдын 4-октябрнда шайланган жаңы чыкырылыштын депутаттарынын ант берүүсү менен бүтмөк. Бирок, [[Кыргызстандагы төңкөрүш (2020)|октябрь айындагы массалык нааразылык акциялар]] үчүн ал кездеги президенттин ― [[Сооронбай Жээнбеков|Сооронбай Жээнбековдун]] отставкага кетиши Жогорку Кеңештин VII чакырылышынын шайлоосун 2021-жылдын күзүнө жылганына алып келген. Ошентип, Жогорку Кеңештин VI чакырылышы конституция менен каралган иштөө мөөнөтүн ашып кеткен. === Президент === [[Президент]] ― мамлекет башчысы, жогорку кызмат адамы жана [[Аткаруу бийлиги|аткаруу бийлигин]] жетектейт. Президент мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын негизги багыттарын аныктайт. Мамлекеттик бийликтин биримдигин, мамлекеттик органдарды координациялоону жана өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылат, ички жана эл аралык мамилелерде Кыргыз Республикасынын атынан чыгат. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Бир эле адам эки мөөнөттөн ашык президент болуп шайлана албайт. Президент катары 35 жашка толгон, мамлекеттик тилди билген жана республикада жалпысынан 15 жылдан кем эмес жашаган Кыргызстандын жараны шайлана алат. Президенттин кызмат ордуна талапкерлердин саны чектелбейт. Жалпы мамлекеттик өнүгүү программасын сунуштаган жана 30 миңден кем эмес шайлоочунун кол тамгасын топтогон адам президенттикке талапкер болуп каттала алат. Президентти шайлоо тартиби конституциялык мыйзам менен аныкталат. Президент кызматына киришерде Кыргызстандын элине ант берет, өзүнүн саясий партияга мүчөлүгүн токтото турат жана саясий партиялардын иштерине байланыштуу ар кандай аракеттерин токтотот<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|title=Кыргыз Республикасынын Конституциясы. 66–69-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. 2021-жылдын 10-январында акыркы өткөн президенттик шайлоосунда [[Садыр Жапаров]] президент болуп шайланган. Мурдагы ― [[Сооронбай Жээнбеков]], [[Кыргызстандагы төңкөрүш (2020)|2020-жылы болгон нааразылык толкундар]] айынан отставкага кеткен. === Административдик-аймактык түзүлүш === {{Негизги макала|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү}}{{Жаңыртуу}}[[Файл:Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү.svg|thumb|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшүнүн схемасы]] Административдик-аймактык бирдиктердин катарына шаар, район, облус жана айыл аймагы (бир же бир нече айылдан турган административдик-аймактык бирдик) киришет. Кыргызстан административдик-аймактык карашында 7 облус жана 2 республикалык маанидеги шаарга ([[Бишкек]], [[Ош]]) бөлүнөт. Республикалык маанидеги шаарлардын райондору өз алдынча административдик-аймактык бирдиктер катары эсептелинбейт. Кыргызстанда 531 административдик-аймактык бирдик: *7 облус; *40 район; *32 шаар (алардын ичинен 2 республикалык маанидеги шаар, 12 облустук маанидеги шаар, 18 райондук маанидеги шаар); *452 айыл аймагы<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/5b9a991d-7133-4f31-85b5-84ba6c206e3e.pdf|title=Кыргыз Республикасынын статистикалык жылдыгы|website=|date=2016|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|editor=А. Осмоналиевдин редакциясында|pages=474 б}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202276|title=2008-жылдын 25-апрелиндеги № 65 "Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык түзүлүшү тууралу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги|accessdate=2018-01-21}}</ref>. {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:95%; border-collapse: collapse;" |-style="background: #eaecf0" ! class="unsortable" | Желек ! class="unsortable" | Аталыш ! class="unsortable" | Административдик<br>борбору ! align="center"| Аянты<br>(км²) ! align="center"| Туруктуу калк* (1.01.2019 карата) !Туруктуу калк* (1.01.2020 карата)<ref name="ДЖ">{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/b87b13d4-7bc2-43bf-b4cc-6d1f12619db8.rar|title=Кыргыз Республикасынын демографиялык жылдыгы|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref> !Туруктуу калк* (1.01.2021 карата)<ref name = Калк/> |- | align="center" | [[Файл:Flag of Bishkek.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Бишкек]] | align="center"| – | align="center"| 160<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/ru/gorod-bishkek |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Бишкек шаары |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 027 200 | align="center"| 1 053 915 | align="center"| 1 074 075 |- | align="center" | [[Файл:Flag of Osh.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Ош]] | align="center"| – | align="center"| 182<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/gorod-osh |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ош шаары |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 299 500 | align="center"| 312 530 | align="center"| 322 164 |- | align="center"| [[Файл:Flag of Chuy Province.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Чүй облусу]] | align="center"| Бишкек<ref>{{Cite web |title=Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сайты. Административдик-аймактык бөлүшү |url=http://www.president.kg/ru/kyrgyzstan/administrativno_territorialnoe_delenie/ |accessdate=2016-01-23 |archivedate=2015-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208163055/http://www.president.kg/ru/kyrgyzstan/administrativno_territorialnoe_delenie/ }}</ref> | align="center"| 20 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/chujskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Чүй облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 941 100 | align="center"| 959 884 | align="center"| 974 984 |- | align="center"|[[Файл:Flag of Issyk-Kul Region.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Ысык-Көл облусу]] | align="center"| [[Каракол]] | align="center"| 43 100<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/issyk-kulskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ысык-Көл облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 499 800 | align="center"| 496 050 | align="center"| 501 933 |- | align="center"| [[Файл:Flag of Talas Province Kyrgyzstan.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Талас облусу]] | align="center"| [[Талас]] | align="center"| 11 400<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/talasskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Талас облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 263 500 | align="center"| 267 360 | align="center"| 270 994 |- | align="center"|[[Файл:Naryn obl flag.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Нарын облусу]] | align="center"| [[Нарын]] | align="center"| 45 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/narynskaya-oblast1 |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Нарын облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 287 000 | align="center"| 289 621 | align="center"| 292 140 |- | align="center"|[[Файл:Flag of Jalal-Abad region.png|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Жалал-Абад облусу]] | align="center"| [[Манас]] | align="center"| 33 700<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/dzhalal-abadskaya-oblast |publisher=Кыргыз Репсубликасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Жалал-Абад облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 214 400 | align="center"| 1 238 750 | align="center"| 1 260 617 |- | align="center"|Желеги<br>жок<ref name="vb">{{cite web|accessdate=2015-12-26|title=Кыргызстандагы геральдика и символика. 3-март 2015|url=http://www.vb.kg/doc/305199_geraldika_i_simvolika_v_kyrgyzstane.html|publisher="[[Вечерний Бишкек]]" гезити}}</ref> | align="center"| [[Ош облусу]] | align="center"| [[Ош]] | align="center"| 29 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/oshskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ош облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 341 900 | align="center"| 1 368 054 | align="center"| 1 391 649 |- | align="center"| [[Файл:Batken obl flag.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Баткен облусу]] | align="center"| [[Баткен]] | align="center"| 17 000<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/batkenskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Баткен облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 525 100 | align="center"| 537 365 | align="center"| 548 247 |- | colspan="7" |*Туруктуу калк ― каттоо учурунда убактылуу жок болгондорду кошкондо ушул аймакта туруктуу жашаган калк. |} === Куралдуу күчтөр === {{Негизги макала|Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү}} Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү – мамлекеттик эгемендигин, аймактык бүтүндүгүн, конституциялык түзүлүшүн, коомду жана жарандарды ишенимдүү коргоону камсыздоо жана эл аралык келишимдерге ылайык милдеттенмелерди аткаруу үчүн арналган мамлекеттик аскердик уюм. Кыргызстандын Куралдуу Күчтөрү анын аймагында жайгашкан мурдагы Советтер Союзунун Түркстан аскердик аймагына таандык аскер бөлүктөрүнүн 1992-жылдын 29-майында [[Юрисдикция|юрисдикциясына]] өтүшү менен негизделген<ref>https://www.calend.ru/holidays/0/0/1961/</ref>. Кыргызстандын конституциясына ылайык Кыргызстандын куралдуу күчтөрү өзүн-өзү коргоо жана жетиштүү коргоно алуу принциптерине ылайык куралат. Кыргызстанга жана биргелешип коргонуу милдеттенмелери менен байланышкан башка мамлекеттерге каршы жасалган [[баскынчылык]] учурларын кошпогондо, согуш жүргүзүү укугу таанылбайт. Куралдуу күчтөрдүн бөлүктөрүн Кыргызстандын аймагынан тышкары жактарга жиберүүнүн ар бир учуру боюнча уруксат Жогорку Кеңештин депутаттарынын жалпы санынын 2/3 кем эмес көпчүлүк добушу менен кабыл алынат. Аскерди мамлекеттик ички саясий маселелерди чечүү үчүн пайдаланууга тыюу салынган<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|title=Кыргыз Республикасынын Конституциясы. 11-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. [[Файл:Аскердик_машыгуу.jpg|thumb|Кыргыз жоокерлери "Борбор-2019" аскердик машыгуусунда.]] Куралдуу күчтөр төмөнкүлөрдөн турат: * аскердик башкаруу органдарынан; * жөө аскерлер бирикмелеринен, бөлүктөрдөн жана мекемелерден (уюмдардан); * Абадан кол салуудан коргоо күчтөрүнөн; * Улуттук гвардиядан; * Чек ара кызматынан<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202668?cl=ky-kg|title=2009-жылдын 24-июлдагы № 242 "Коргоо жана Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. 6, 10-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. == Калк == {{bar box |title=Туруктуу калктын улуттук курамасы (1.01.2021 карата)<ref name="Улуттук курам"/> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|кыргыздар|yellowgreen|73.7}} {{bar percent|[[өзбектер]]|green|14.8}} {{bar percent|[[орустар]]|blue|5.1}} {{bar percent|[[дунгандар]]|pink|1.1}} {{bar percent|[[уйгурлар]]|purple|0.9}} {{bar percent|[[тажиктер]]|purple|0.8}} {{bar percent|башкалар|red|3.4}} }}{{Негизги макала|Кыргызстандын калкы}} [[Файл:Кыргызстандын калкы (1950-жылдан баштап).svg|left|thumb|300x300px|Кыргызстандын калкы (1950―2018)]] Кыргызстандын калкы 6,7 миллиондон ашат<ref name = Калк/>. Бул өлкөдө 1959-жылда (2 065 000), 1970-жылда (2 935 000), 1979-жылда (3 523 000), 1989-жылда (4 258 000), 1999-жылда (4 823 000), 2009-жылда (5 362 793) жашагандардан караганда бир кыйла көбүрөөк. 2015-жылдын 25-ноябрнда Кыргызстандын калкы 6 миллион адамга жетти. Туруктуу калктын көпчүлүгү республиканын түштүк аймактарында турат – Ош, Жалал-Абад, Баткен облустары жана Ош шаары ( 3,4 млн жашоочу же республиканын калкынан 53 %), алардын тургундары негизи Фергананын кыргыз бөлүгүндө турушат. Дагы калктын бир кыйла бөлүгү Чүй өрөөнүндө жашайт (Чүй облусу жана Бишкек шаары; 1,9 млн жашоочу же республикасынын калкынан 31 %). 2019-жылы турукту калктын 34 % шаарларда, 66 % айыл аймактарда жашаган. 2021-жылдын башына карата туруктуу калктын 34,6 % эмгекке жөндөмдүү жашка чейинкилер түзгөн, 57 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылар, 8,2 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылардан улуулар<ref>http://www.stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/315/</ref>. Калктын орточо курагы аз-аздан өсүп жатат, 2020-жылдын башына карата 27,8 жаш түзгөн, эркектер үчүн ― 26,8 жаш, аялдар үчүн ― 28,7 жаш<ref name = ДЖ/>. Өлкөнүн калктын негизи – 4,89 млн ашуун адам бул кыргыздар, республикасынын бардык аймактарында жашашат. Саны боюнча экинчилер болгондор бул өзбектер – 0,98 млн ашуун адам, көпчүлүгү Өзбекстан менен чектешкен аймактарында жашашат. Үчүнчү орунду орустар ээлешет – 0,34 млн адам, негизи өлкөнүн түндүк аймактарында турушат. Башка улуттардын саны 100 миң кишиден ашпайт<ref name="Улуттук курам">{{cite web |url=http://www.stat.kg/kg/opendata/category/312/|title=Калктын улуттук курамы|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref>. === Тилдер === Кыргызстандын мамлекеттик тили ― кыргыз тили, расмий ― орус тили. [[Кыргызстандын Конституциясы|Кыргызстандын конституциясында]] кыргыз тилине карата "мамлекеттик тил", орус тилине карата "расмий тил" түшүнүктөрүн колдонушу Конституциялык палатасынын (2021-жылдан Конституциялык сот) чечиминде ачыкталган:{{Цитатанын башы}}Кыргызстандын калкынын этникалык көп түрдүүлүгүн жана тарыхый түзүлгөн жагдайларды эске алуу менен, Конституция расмий тил катары орус тилин алдын ала караган. «Мамлекеттик тил» жана «расмий тил» түшүнүктөрү Конституциянын маанисинен алып караганда, жакын милдеттерди аткарышат, бирок окшош болуп саналбайт. «Мамлекеттик тил» жана «расмий тил» түшүнүктөрүнүн терминологиялык кесилиштери, ушул эки тил тең мамлекеттик расмий баарлашуу, иш кагаздарын жүргүзүү, мыйзам чыгаруу жана сот өндүрүш тармактарында керектөөлөрдү камсыз кылгандыгы менен шартталган. Бирок, мамлекеттик жана расмий тилдер тарабынан аткарылып жаткан иш-милдеттердин көлөмү жана аларды колдонуу чөйрөлөрү айырмаланышы мүмкүн. Мыйзам чыгаруучу расмий тилдин макамын аныктоодо, анын коомдук турмушта, мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иш чөйрөлөрүндө колдонулушу, маанилүү себептер боюнча мамлекеттик тилди колдонуу татаалдыкты туудурган учурларда жүзөгө ашырылат деп белгилейт.{{Цитатанын аягы|булак=2013-жылдын 28-ноябрындагы № 12-р Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын чечиминен үзүндү<ref>{{cite web|url= http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/9620/10?cl=ky-kg&mode=tekst|title =2013-жылдын 28-ноябрындагы № 12-р Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын чечими|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>}}[[Файл:Орус тилдин макамы бар мамлекеттер жана аймактар.png|thumb|Кыргызстан ― орус тилге макам берген мамлекеттердин бири]] 2020-жылдын Пушкин атындагы орус тилдин институтунун постсоветтик өлкөлөрдөгү (СССРдин мурдагы 15 республикасы) орус тилдин туруктуулук индекси изилдөөсүндө Кыргызстан [[Беларусь|Беларустан]] кийин экинчи орунду ээлеген. Индекс үч көрсөткүчтүн натыйжасында түзүлгөн, алар өз кезегинде башка көрсөткөчтүрдү камтышат: * орус тили мамлекеттик-коомдук чөйрөсүндө (орус тилдин конституциядагы макамы, мамлекеттик сайттардын орус тилиндеги версиясы, мамлекеттик кызмат көрсөтүү порталы орус тилинде болушу); * орус тили билим берүү чөйрөсүндө (2018-жылында орус тилинде билим алган мектеп окуучулардын %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар мектептердин %, 2018-жылында башталгыч жана орто кесиптик билим берүү жайларынын студенттердин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар орто кесиптик билим берүү жайлардын %, 2018-жылында жогорку окуу жайлардын студенттеринин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар жогорку окуу жайлардын %); * орус тили илимий катнаштарда (Scopus cайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%), Web of Science сайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%))<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.pushkin.institute/news/index1.pdf |accessdate=2021-05-27 |archivedate=2021-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527131852/https://www.pushkin.institute/news/index1.pdf }}</ref>. СССРдин кулаганынан бери Кыргызстанда Борбордук Азиянын өлкөлөрүнө караганда орус тилдин пайдалануу чөйрөсү кеңейип жатканы белгиленет. Башка факторлорду эсептебегинде бул көрүнүшкө Кыргызстандын Орусияга экономика жагынан көз карандыгы себептүү<ref>https://cabar.asia/ru/polozhenie-russkogo-yazyka-v-stranah-tsentralnoj-azii#_ftn38</ref>. == Билим берүү== {{Негизги макала|Кыргызстандын билим берүүсү}}{{Section-stub}} === Жогорку окуу жайлар === * Кыргыз авиациялык институту * [[Махмуд Кашгари атындагы Чыгыш университети (Кыргыз-Кувейт университети)|Чыгыш университети]] * [["Ала-Тоо" Эл аралык университети|"Ала-Тоо" эл аралык университети]] *[[Борбордук Азиядагы Америка университети]] * [[Жалал-Абад эл аралык университети]] * Бишкек каржы-экономикалык академиясы * [[Бишкек гуманитардык университети]] * Кыргыз экономикалык университети * Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы * [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]] *[[Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясы (КМДТСА)|Кыргыз мамлекеттик дене-тарбия жана спорт академиясы]] * [[Кыргыз улуттук агрардык университети]] * [[Ысык-Көл мамлекеттик университети]] * [[Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети]] * [[Нарын мамлекеттик университети]] * [[Ош мамлекеттик университети]] * [[Ош технологиялык университети|Ош технологиялык универститети]] * Ош педагогикалык институту * Ош мамлекеттик социалдык университети * Ош Борбордук Азия университети * [[Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы]] * [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]] * [[Кыргыз улуттук университети]] * [[Кыргыз-Россия славян университети Б. Ельцин атындагы (КРСУ)|Кыргыз-Россия славян университети]] * [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]] * Борбордук Азиядагы эл аралык университети * [[Кыргызстан эл аралык университети]] * [[Кыргыз-Түрк "Манас" университети]] * [[Жалал-Абад мамлекеттик университети]] * Т.Садыков атындагы Көркөм сүрөт академиясы == Маданият == {{Негизги макала|Кыргызстандын маданияты}} {{Section-stub}} === Майрам күндөрү === {| class="wikitable" |+'''Майрам күндөрү'''<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1505/310?cl=ky-kg|title=11-Глава. Эс алуу убактысы. 113-берене|author=|website=Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси|date=|publisher=}}</ref> !Датасы !Майрам |- |1-январь |[[Жаңы жыл]] |- |7-январь |Иса пайгамбардын туулган күнү |- |23-февраль |Ата-Журтту коргоочунун күнү |- |8-март |[[Аялдардын эл аралык майрамы|Аялдардын эл аралык күнү]] |- |21-март |[[Нооруз]] |- |7-апрель |[[Апрель революциясы|Элдик Апрель революциясы күнү]] |- |1-май |[[Биринчи май|Эмгек майрамы]] |- |5-май |Кыргыз Республикасынын Конституциясы күнү |- |9-май |[[Жеңиш күнү]] |- |31-август |Кыргыз Республикасынын көз карандысыздыгы күнү |- | rowspan="2" |[[Ай календары]] менен аныкталат |[[Орозо айт]] |- |[[Курман Айт|Курман айт]] |- |7 жана 8-ноябрь |Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү |} == Транспорт == === Аба майдандар === Кеңештер мезгилинин аягында Кыргызстанда 50гө жакын абабекет жана учуу-конуу тилкелери бар болчу, алардын көпчүлүгү негизинен Кытайга жакын жайгашкан чек ара аймагындагы аскердик максаттар үчүн курулган{{Булагы жок}}. === Темир жол байланышы === Коңшу өлкөлөр менен темир жол байланышы: * [[Казакстан]] менен бар – Бишкек бутагы; * [[Өзбекстан]] менен бар – Ош бутагы; * [[Тажикстан]] менен жок; * [[Кытай]] менен жок. === Жолдор === Азия өнүктүрүү банкынын колдоосу менен жакында түндүктү жана түштүк-батышты байланыштырган [[Бишкек|Бишкектен]] [[Ош|Ошко]] маанилүү жол аяктап калды. Бул өлкөнүн эки негизги калктуу пункттарынын – түндүктөгү [[Чүй өрөөнү|Чүй өрөөнүнүн]] жана түштүктөгү [[Фергана өрөөнү|Фергана өрөөнүнүн]] ортосундагы байланышты кыйла жеңилдетет. Бул жолдун кесиндиси узундугу 3500 метр болгон [[Ашуу|ашуудан]] кийин түндүк-батышта [[Талас өрөөнү|Талас өрөөнүнө]] бөлүнүп чыгат{{Булагы жок}}. == Булактар == {{булактар}} == Тышкы шилтемелер == === Мамлекеттик сайттар === * [http://kenesh.kg/ Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ |date=2020-11-29 }} *[http://www.president.kg/kg/ Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304083107/http://president.kg/kg/ |date=2020-03-04 }} * [https://www.gov.kg/ky Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222125830/http://www.gov.kg/?page_id=263 |date=2012-12-22 }} * [http://sot.kg Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402083616/http://www.sot.kg/ |date=2022-04-02 }} *[http://www.stat.kg/kg/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин расмий сайты] {{Түркий мамлекеттер}} {{Азия өлкөлөрү}} {{Түрк кеңеши}} {{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}} [[Категория:Кыргызстан| ]] [[Категория:Евразия]] [[Категория:Азия өлкөлөрү]] [[Категория:Борбордук Азия]] [[Категория:Унитардык республикалар]] [[Категория:Кыргыздар]] [[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекеттери]] cixg4g53x612cbvnxm0eebgatcfjwr2 0 8510 651696 651297 2026-08-28T01:48:56Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651696 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |аты = Дастан Бекешев |жарандыгы = {{Флагификация|Кыргызстан}} |билими = Борис Ельцин атындагы Кыргыз-Орус Славян университети |илимий даражасы = юриспруденция бакалавры |кесиби = юрист |иш чөйрөсү = саясий ишмер, Жогорку Кеңештин депутаты |балдары = кыздары Алсу, Эмилия жана Эвия |партия = [[Ар-Намыс]] (2010—2014); «Ак-Ниет» (2014-жылдан бери; 2024-жылдан бери — «Дастан Бекешевдин партиясы») |сыйлыктары = Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы |сайты = https://bekeshev.kg/ |сүрөтү = }} '''Дастан Далабайевич Бекешев''' — кыргызстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, юрист, Жогорку Кеңештин V, VI, VII жана VIII чакырылыштарынын депутаты. «Дастан Бекешевдин партиясы» саясий партиясынын негиздөөчүсү. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Финансы, бюджет, ишкердик жана атаандаштыкты өнүктүрүү боюнча комитетинин мүчөсү<ref>{{cite web|url=https://cbd.minjust.gov.kg/230042447/edition/49079/ru|title=Постановление Жогорку Кенеша Кыргызской Республики от 18 декабря 2025 года|publisher=Централизованный банк данных правовой информации Кыргызской Республики|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2026-жылдын февраль айынан бери Кыргызстандын [[Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясы|Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясындагы]] өкүлү<ref>{{cite web|url=https://pace.coe.int/en/members/9225/bekeshev|title=Mr Dastan Bekeshev (Kyrgyzstan)|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|access-date=2026-07-17|lang=en}}</ref>. == Өмүр баяны == 1983-жылдын 22-ноябрында Фрунзе шаарында туулган. Алты жашында көрүү жөндөмүнөн толугу менен ажыраган<ref>{{cite web|url=https://bulak.kg/2022/02/26/dastan-bekeshev-rasskazal-kak-poteryal-zrenie/|title=Дастан Бекешев рассказал, как потерял зрение|date=2022-02-26|publisher=Bulak.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. Бишкектеги сокур жана начар көргөн балдар үчүн республикалык атайын интернат-мектебин бүтүргөн<ref>{{cite web|url=https://24.kg/archive/ru/reportaji/130475-doroga-vedushhaya-v-alma-mater.html/|title=Дорога, ведущая в альма-матер|date=2012-06-05|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2001—2006-жылдары Борис Ельцин атындагы Кыргыз-Орус Славян университетинин юридика факультетинде окуп, юриспруденция бакалавры даражасын алган. Университетти кызыл диплом менен бүтүрүп, Ельциндик стипендиат болгон<ref>{{cite web|url=https://www.krsu.kg/universitet/novosti/vypuskniki-krsu-dastan-bekeshev/|title=Выпускники КРСУ — Дастан Бекешев|publisher=КРСУ|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2006-жылы Бишкек шаарынын Биринчи май району боюнча Мамлекеттик салык кызматынын башкармалыгында, 2007—2010-жылдары Кыргызстандын Экономика министрлигинде иштеген. Үй-бүлөлүү, үч кыздын атасы — Алсу, Эмилия жана Эвия<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DaUqsA8CuEa/|title=Үч кыздын атасы Дастан Бекешев кенже кыздарынын сүрөтүн жарыялады|publisher=СЕРЕП МЕДИА|access-date=2026-07-18|lang=ky}}</ref>. == Саясий ишмердиги == 2010-жылы «Ар-Намыс» партиясына кирип, ошол партиянын тизмеси боюнча Жогорку Кеңештин V чакырылышынын депутаты болуп шайланган. 2014-жылы депутаттык мандатын сактап калуу менен «Ар-Намыс» партиясынан чыгып, пикирлештери менен бирге «Ак-Ниет» партиясын түзгөн<ref>{{cite web|url=https://24.kg/archive/ru/politic/174843-v-kyrgyzstane-poyavilas-ocherednaya.html/|title=В Кыргызстане появилась очередная политическая партия, созданная депутатом Дастаном Бекешевым|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2024-жылы партия «Дастан Бекешевдин партиясы» деген аталышта кайра каттоодон өткөн<ref>{{cite web|url=https://online.minjust.gov.kg/|title=Реестр юридических лиц: политическая партия «Партия Дастана Бекешева», ИНН 03010202010060|publisher=Министерство юстиции Кыргызской Республики|access-date=2026-07-18|accessdate=2026-08-17|archivedate=2026-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260608143457/https://online.minjust.gov.kg/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://analyt-kg.com/kg/03010202010060|title=«Дастан Бекешевдин партиясы» саясий партиясы: регистрационные сведения|publisher=Центр развития предпринимательства и аналитики|access-date=2026-07-18|lang=ky}}</ref>. 2015-жылы Бекешев Кыргызстан Социал-демократиялык партиясынын тизмеси боюнча VI чакырылыштын депутаты болуп шайланган<ref>{{cite web|url=https://24.kg/vybory/15959_dastan_bekeshev_reshil_idti_na_parlamentskie_vyiboryi_s_partiey_vlasti_-_sdpk/|title=Дастан Бекешев решил идти на парламентские выборы с партией власти — СДПК|date=2015-07-10|publisher=24.kg|access-date=2026-07-18}}</ref>. 2021-жылдын 28-ноябрында өткөн парламенттик шайлоодо Бишкектеги № 28 Октябрь бир мандаттуу шайлоо округу боюнча талапкерлигин көрсөтүп, VII чакырылыштын депутаты болуп шайланган. Добуш берүүнүн жыйынтыгы боюнча 17 474 добуш (47,55 %) алып, борбор калаанын бардык төрт округу боюнча эң жогорку көрсөткүчкө ээ болгон<ref>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/215872_vyiboryi-2021_izvestnyi_rezultatyi_golosovaniya_povsem_odnomandatnyim_okrugam/|title=Выборы-2021. Известны результаты голосования по всем одномандатным округам|date=2021-12-03|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2025-жылдын 30-ноябрында өткөн мөөнөтүнөн мурда парламенттик шайлоодо № 22 көп мандаттуу шайлоо округу боюнча талапкер болгон. Ал 17 378 добуш (43,08 %) алып, округда биринчи орунду ээлеген жана эки жолу катары менен Бишкектеги талапкерлердин арасынан эң жогорку көрсөткүчтү көрсөткөн<ref>{{cite web|url=https://ru.kabar.kg/news/cik-priznala-itogi-vyborov-po-okrugu-22-v-zhk-proshli-bekeshev-ibragimov-i-kozhokulova/|title=Итоги выборов по округу №22: в ЖК прошли Бекешев, Ибрагимов и Кожокулова|date=2025-12-08|publisher=Кабар|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/352645_vyibor_bishkekchan_kto_izkandidatov_nabral_bolshe_vsego_golosov_vstolitse/|title=Выбор бишкекчан: кто из кандидатов набрал больше всего голосов в столице|date=2025-11-30|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2026-жылдын 10-февралынан бери — Кыргызстандын Европа Кеңешинин Парламенттик Ассамблеясындагы өкүлү. Жогорку Кеңештин ПАСЕдеги делегациясын жетектейт<ref>{{cite web|url=https://kant.kg/2026-06-08/glava-delegaczii-zhogorku-kenesha-v-pase-dastan-bekeshev-vstretilsya-s-dokladchikom-pase-po-kr-deputatom-naczionalnogo-sobraniya-franczii-mariettoj-karamanli-2/|title=Глава делегации Жогорку Кенеша в ПАСЕ Дастан Бекешев встретился с докладчиком ПАСЕ по КР|date=2026-06-08|publisher=Kant.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. == 2021 жана 2025-жылдардагы шайлоо кампаниялары == 2021-жылдагы кампания өзалдынча кайрымдуулук каражаттарын чогултууга жана социалдык тармактарды активдүү колдонууга негизделген. 2021-жылдын март айында Бекешев краудфандинг жарыялап, кампаниянын чыгашаларын коомчулукка ачык кылуу ниетин билдирген<ref>{{cite web|url=https://kloop.kg/blog/2021/03/16/dastan-bekeshev-zapustil-kraudfanding-na-svoyu-izbiratelnuyu-kampaniyu-on-hochet-uchastvovat-v-vyborah-v-parlament/|title=Дастан Бекешев запустил краудфандинг на свою избирательную кампанию|author=Мундузбек Калыков|date=2021-03-16|publisher=Kloop|access-date=2026-07-17}}</ref>. Үгүттү каржылоо үчүн акы төлөнүүчү лекцияларды өткөрүп, чай жана печенье саткан<ref>{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/438083_dastan_bekeshev_idet_na_vybory._radi_etogo_prodaet_chay_i_pechene.html|title=Дастан Бекешев идет на выборы. Ради этого продает чай и печенье|publisher=Kaktus.media|access-date=2026-07-17}}</ref>. Кампанияда талапкердин көрүүсү чектелгендигин чагылдырган «Мен чындыкты көрөм» деген ураан колдонулган. Краудфандинг, жеке социалдык тармактар, ачык бюджет жана каражат чогултуунун өзгөчө ыкмаларынын айкалышы кампанияга көрүнүктүү жана креативдүү мүнөз берген. Анын жыйынтыгы 47,55 % добуш менен жеңиш болуп, Бишкектеги талапкерлердин арасынан эң жогорку көрсөткүч катары катталган. 2021-жылдын ноябрь айында Бекешев шайлоо кампаниясынын каражаттарын мыйзамсыз пайдалануу жана үгүт иштерине жашы жете электерди тартуу боюнча шектенүүлөргө байланыштуу УКМКга чакырылган. Бекешев мыйзам бузууларды четке кагып, болуп жаткан окуяны административдик ресурсту колдонуу жана шайлоо кампаниясына кийлигишүү катары баалаган<ref>{{cite web|url=https://kloop.kg/blog/2021/11/16/dopros-bekesheva-v-gknb-nesovershennoletnie-agitatory-i-kritika-sadyra-zhaparova-chto-proishodit/|title=Допрос Бекешева в ГКНБ, несовершеннолетние агитаторы и критика Садыра Жапарова. Что происходит?|date=2021-11-16|publisher=Kloop|access-date=2026-07-17}}</ref>. УКМКнын материалдары Борбордук шайлоо жана референдум өткөрүү комиссиясына жиберилген. 19-ноябрда БШК УКМКнын маалыматын эске алып, талапкердин ыйгарым укуктуу өкүлүнүн жоопкерчилиги жөнүндөгү маселени кароону чечкен<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20211119/kyrgyzstan-bekeshev-kandidat-reshenie-1054662696.html|title=ЦИК вынесла решение по Дастану Бекешеву|date=2021-11-19|publisher=Sputnik Кыргызстан|access-date=2026-07-17}}</ref>. Бекешевдин ыйгарым укуктуу өкүлүнө жашы жете электерди үгүткө тартуу айыбы менен айып пул салынган. Бишкек административдик соту арызды канааттандыруудан баш тарткандан кийин талапкер жана анын өкүлү Жогорку сотко кайрылышкан. 28-ноябрда, добуш берүү күнү, Жогорку сот Административдик соттун чечимин жокко чыгарып, иш боюнча өндүрүштү токтоткон, натыйжада БШКнын айып пулу күчүн жоготкон<ref>{{cite web|url=https://www.azattyqasia.org/a/verhovnyy-sud-otmenil-reshenie-tsik-o-nalozhenii-shtrafa-na-upolnomochennogo-predstavitelya-bekesheva/31583515.html|title=Верховный суд отменил решение ЦИК о штрафе представителя Бекешева|date=2021-11-28|publisher=Азаттык Азия|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2025-жылдагы кампания «Эч нерсеге карабай!» деген ураан астында өткөн. Үгүт иштеринде социалдык тармактар, округдун тургундары менен түз баарлашуу жана көз карандысыз талапкердин образы жигердүү колдонулган. Алынган 17 378 добуш 2025-жылдагы шайлоодо борбордогу талапкерлердин арасындагы эң мыкты көрсөткүч болгон. Эки катар кампаниянын жыйынтыгы — 2021 жана 2025-жылдары Бишкекте добуштун саны боюнча биринчи орунду ээлөө — кампаниялардын жогорку таанымалдыгын жана Октябрь районунун шайлоочуларынын Бекешевди туруктуу колдоорун көрсөткөн. == Мыйзам чыгаруу жана коомдук ишмердиги == Бекешевдин депутаттык ишинин негизги багыттарына майыптыгы бар адамдардын укуктарын коргоо, маалыматтын жана шаардык чөйрөнүн жеткиликтүүлүгү, мамлекеттик органдардын ачыктыгы, жол кыймылын жөнгө салуу жана жарандардын мамлекет менен электрондук өз ара аракеттенүүсүн өнүктүрүү кирет. 2011-жылы анын катышуусу менен телевидение жана радиоуктуруу жөнүндөгү мыйзамга маалыматтык берүүлөрдү субтитрлер же жаңсоо тили менен коштоону караштырган өзгөртүүлөр киргизилген. Ал майыптыгы бар абитуриенттер үчүн квоталарды, шайлоо тилкелерин ыңгайлаштырууну, Брайль шрифти менен окуу китептерин чыгарууну жана майыптыгы бар адамдарды жумушка орноштуруу үчүн социалдык жана салыктык жеңилдиктерди көбөйтүүнү жактап чыккан. Бекешев Кыргызстандын БУУнун Майыптардын укуктары жөнүндөгү конвенциясына жана көрүүсү чектелген адамдардын басылып чыккан чыгармаларга жеткиликтүүлүгүн жеңилдеткен Марракеш келишимине кошулушун жигердүү колдогон<ref>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/70058_pravitelstvu_poruchili_ratifitsirovat_konventsiyu_oon_opravah_invalidov/|title=Правительству поручили ратифицировать Конвенцию ООН о правах инвалидов|date=2017-12-06|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2025-жылы Бекешев Винера Раимбачаева, Динара Ашимова жана башка депутаттар менен биргеликте «Майыптыгы бар адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө» Мыйзамдын жаңы редакциясынын демилгечилеринин бири болгон. 18-июнда Жогорку Кеңеш кабыл алган жана 2025-жылдын 11-августунда президент кол койгон мыйзам терминологияны жана кепилдиктер системасын БУУнун Майыптардын укуктары жөнүндөгү конвенциясына ылайык келтирген. Документте майыптыгы бар адамдардын электрондук реестрин түзүү каралган, абилитация түшүнүгү киргизилген, өзүнчө жолдомолордун ордуна акчалай компенсация алуу мүмкүнчүлүгү бекитилген жана саламаттыкты сактоо, билим берүү, эмгек, маданият, санариптик кызматтар жана инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү тармактарында кепилдиктер кеңейтилген<ref>{{cite web|url=https://kenesh.kg/sed/docs/accompdoc/149400|title=Проект Закона Кыргызской Республики «О правах и гарантиях лиц с инвалидностью»|publisher=Жогорку Кенеш Кыргызской Республики|access-date=2026-07-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/320175_dastan_bekeshev_predlagaet_sozdat_reestr_lits_snbspinvalidnostyu/|title=Дастан Бекешев предлагает создать реестр лиц с инвалидностью|author=Наргиза Токоева|date=2025-02-17|publisher=24.kg|access-date=2026-07-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/529273_podpisan_zakon_o_pravah_i_garantiiah_lic_s_invalidnostu._kommentariy_bekesheva.html|title=Подписан Закон «О правах и гарантиях лиц с инвалидностью». Комментарий Бекешева|date=2025-08-11|publisher=Kaktus.media|access-date=2026-07-18}}</ref>. Бекешевдин катышуусу менен салык мыйзамдарына майыптыгы бар адамдардын ишке орношуусун стимулдаштырууга багытталган жеңилдиктер киргизилген. 2024-жылдын 1-июлунан тартып I жана II топтогу майыптыгы бар, ошондой эле угуусу боюнча III топтогу майыптыгы бар кызматкерлер үчүн киреше салыгынын ставкасы 10дон 5 %ке чейин төмөндөтүлгөн. Мындай кызматкерлер үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн жалпы ставкасы (банк иши, уюлдук байланыш жана интернет-провайдерлердин кызматтары сыяктуу айрым тармактарды эске албаганда) 12,25тен 3,25 %ке чейин азайтылган<ref>{{cite web|url=https://mlsp.gov.kg/ru/2025/03/18/v-bishkeke-proshel-kruglyj-stol-posvyashhennyj-voprosam-trudoustrojstva-licz-s-invalidnostyu/|title=В Бишкеке прошел круглый стол, посвященный вопросам трудоустройства лиц с инвалидностью|date=2025-03-18|publisher=Министерство труда, социального обеспечения и миграции Кыргызской Республики|access-date=2026-07-17}}</ref>. Бекешев 2024-жылы кабыл алынган «Тынчтык жөнүндө» Мыйзамдын автору болуп саналат. Мыйзам уруксат берилген ызы-чуу деңгээлинен ашууга тыюу салынган мезгилдерди белгилеген: жумуш күндөрү саат 22:00дөн 7:00гө чейин жана дем алыш дагы, майрам күндөрү саат 22:00дөн 9:00го чейин. Бузууларды каттап, айып пул салуу укугу милицияга берилген; ички иштер органдарынын аймактык бөлүмдөрү ызы-чуу деңгээлин өлчөөчү приборлор менен жабдылышы керек<ref>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/313471_sadyir_japarov_podpisal_zakon_laquoonbsptishineraquo/|title=Садыр Жапаров подписал Закон «О тишине»|date=2024-12-07|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2020-жылы курамында канты бар алкоголсуз суусундуктарга акциз киргизүү демилгеси менен чыккан. 2022-жылдын 11-июлунан тартып мындай продукцияны Кыргызстанда өндүрүү жана импорттоо акциздик салыкка тартылат; 2024-жылдан тартып курамында канты бар суулар үчүн акциздик маркалар менен милдеттүү маркировкалоо киргизилген<ref>{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/507325_v_kyrgyzstane_rezko_vyrosli_postypleniia_v_budjet_ot_odnogo_vida_akciznogo_naloga.html|title=В Кыргызстане резко выросли поступления в бюджет от одного вида акцизного налога|date=2024-08-15|publisher=Kaktus.media|access-date=2026-07-18}}</ref>. 2011-жылы автоунаалар үчүн ээси тамга-сан айкалышын тандай ала турган акы төлөнүүчү жеке мамлекеттик каттоо белгилерин киргизүүнү сунуштаган. Атайын номер белгилерин сатуу тартиби өкмөт тарабынан бекитилген; аларды сатуудан түшкөн каражат республикалык бюджетке түшөт<ref>{{cite web|url=https://www.mk.kg/news/2014/04/15/1014210-otnyine-kyirgyizstantsyi-smogut-priobretat-tekstovyie-gosnomera-dlya-svoih-avto.html|title=Отныне кыргызстанцы смогут приобретать текстовые госномера для своих авто|date=2014-04-15|publisher=МК-Киргизия|access-date=2026-07-17}}</ref>. Башка демилгелеринин катарында — өкмөт отурумдарынын видеожазууларын жарыялоо, сот чечимдеринин жеткиликтүүлүгүн ачуу, калктуу конуштардын башкы пландарынын жашырындуулугун алып салуу, жарандардын электрондук кайрылуулары, айрым административдик укук бузуулар үчүн коомдук иштер жана жол кыймылынын эрежелерин бузгандыгы үчүн айып пулдарды өз убагында төлөгөндө берилүүчү жеңилдиктер бар.{{Нет АИ|4|08|2026}} Бекешевдин демилгеси менен 2011-жылдан тартып Жогорку Кеңеште мектеп окуучулары жана студенттер үчүн экскурсиялар өткөрүлүп келет. Ал ошондой эле үн светофорлорун орнотуу долбоорлоруна катышкан<ref>{{cite web|url=https://24.kg/obschestvo/134271_vbishkeke_proekt_svetoforyi_dlya_nezryachih_planiruyut_zavershit_kkontsu_2013_goda/|title=В Бишкеке проект «Светофоры для незрячих» планируют завершить к концу 2013 года|author=Анастасия Бенгард|date=2013-08-14|publisher=24.kg|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2025-жылы Бекешевдин колдоосу жана демөөрчүлүк каражаттардын эсебинен Бишкектин 10-кичи районундагы сквер көрктөндүрүлгөн<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DI6TYXINC9X/|title=Жителям 10-го микрорайона нужно заботиться о сквере и следить за его состоянием|publisher=Instagram|access-date=2026-07-18}}</ref>. Мурдараак, 2024-жылы, 6-кичи райондогу № 16 китепкана оңдоодон кийин ачылган<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/C3HjrzPrGke/|title=В 6-м микрорайоне открыли отремонтированную библиотеку № 16|date=2024-02-09|publisher=Instagram|access-date=2026-07-18}}</ref>; 2025-жылдын февраль айында Бекешев ага пенсионерлер үчүн акысыз компьютердик курстарды уюштурууга ноутбуктарды тапшырган<ref>{{cite web|url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/136198-v-6-m-mikrorajone-dlya-pensionerov-organizuyut-kompyuternye-kursy.html|title=В 6-м микрорайоне для пенсионеров организуют компьютерные курсы|date=2025-02-28|publisher=Vesti.kg|access-date=2026-07-18}}</ref>. [[Файл:Дастан Бекешев активно занимается посадкой деревьев и ведет экологически осознанный образ жизни.jpg|мини|250px|справа|Дастан Бекешев дарак отургузуу учурунда]] === Брайль шрифтиндеги окуу китептери === [[Файл:Дастан Бекешев недавно посетил уникальную выставку скульптур, специально созданную для слабовидящих и незрячих людей.jpg|мини|250px|справа|Бекешев көрүүсү чектелген жана сокур адамдар үчүн атайын уюштурулган тактилдүү скульптуралар көргөзмөсүндө]] Бекешевдин ишмердигинин багыттарынын бири — сокур жана начар көргөн окуучуларды кыргыз тилиндеги окуу адабияты менен камсыз кылуу. Анын демилгеси жана бюджеттен тышкаркы каражаттарды тартуу менен 2015-жылы Кыргызстанда биринчи жолу «Кыргыз тили» предмети боюнча 1—11-класстар үчүн атайын окуу китептери чыгарылган: сокурлар үчүн Брайлдын рельефтүү-чекиттик шрифти жана начар көргөндөр үчүн ирилетилген шрифт менен<ref>{{cite web|url=https://www.stanradar.com/news/full/16699-dlja-slepyh-shkolnikov-izdali-uchebniki-po-kyrgyzskomu-jazyku.html?page=4|title=Для слепых школьников издали учебники по кыргызскому языку|date=2015-06-16|publisher=StanRadar|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{cite web|url=https://knews.kg/2015/09/01/dastan-bekeshev-pozdravil-uchaschihsya-bishkekskih-shkol-s-dnem-znaniy/|title=Дастан Бекешев поздравил учащихся бишкекских школ с Днем знаний|date=2015-09-01|publisher=K-News|access-date=2026-07-17}}</ref>. Долбоор ишке ашырылганга чейин Кыргызстандын адистештирилген мектептери болжол менен чейрек кылым бою жаңы ыңгайлаштырылган окуу китептерин алган эмес. Чыгарылган комплекттер Бишкек жана Ош шаарларындагы сокур жана начар көргөн балдар үчүн интернат-мектептерге тапшырылган. Окуу китептерин чыгаруу мамлекеттик тилде ыңгайлаштырылган окуу адабиятын кайра чыгарууну жана анын көлөмүн кеңейтүүнү баштап берген<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/20150615/1016060007.html|title=Впервые за четверть века в Кыргызстане издали учебники для слепых детей|publisher=Sputnik Кыргызстан|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Спорт жана саякаттар == [[Файл:Дастан Бекешев показал, что физические ограничения не могут стать преградой для интеллектуальных достижений.jpg|мини|250px|справа|Дастан Бекешев шахмат тактасынын артында]] Бекешев шахмат боюнча спорт чеберлигине талапкер наамына ээ жана мектептерде шахмат билимин өнүктүрүүнү жактайт. 2023-жылдын май айында Кыргызстандын Альпинизм жана аскага чыгуу спорту федерациясынын курамында Непалдагы Эвересттин базалык лагерине жеткен. Бекешевдин айтымында, экспедициянын максаттарынын бири — майыптыгы бар адамдарды өздөрүнө татаал максаттарды коюп, аларга жетишүүгө шыктандыруу болгон<ref>{{cite web|url=https://kaktus.media/doc/480465_nameren_motivirovat_ludey_s_invalidnostu._dastan_bekeshev_na_baze_everesta_video.html|title=«Намерен мотивировать людей с инвалидностью». Дастан Бекешев на базе Эвереста|date=2023-05-11|publisher=Kaktus.media|access-date=2026-07-17}}</ref>. 2023-жылдын август айында Япониядагы Фудзи тоосуна чыккан<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/CwLE1OEsf7T/|title=Ну как не сходить на гору Фудзи, когда ты в Японии?|date=2023-08-20|publisher=Instagram|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Сыйлыктары == * Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы (2012). * КМШ Парламенттер аралык ассамблеясынын Кеңешинин Ардак грамотасы (2014)<ref>{{cite web|url=https://iacis.ru/baza_dokumentov/postanovleniya_soveta_mpa_sng/180719/|title=Постановление Совета МПА СНГ от 17 апреля 2014 года № 27|publisher=МПА СНГ|access-date=2026-07-17}}</ref>. * Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы (2016). == Эскертүүлөр == {{примечания}} == Шилтемелер == * [https://bekeshev.kg/ Расмий сайты] * [https://pace.coe.int/en/members/9225/bekeshev ПАСЕ сайтындагы профили] {{Викиберүүлөр}} [[Категория:Жогорку Кеңештин депутаттары]] [[Категория:Кыргызстандын юристтери]] [[Категория:Кыргыз-Орус Славян университетинин бүтүрүүчүлөрү]] [[Категория:Көзү азиз саясатчылар]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйлангандар]] p574s9nrlb2rzhxofeqkd4h6l6e5art 0 12900 651713 475074 2026-08-28T11:57:27Z Amherst99 2259 /* */ 651713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Crystal128-antivirus.svg|thumb|Антивирустук программа.]] '''Антивирустук программа''' ({{lang-en|antivirus software}}) - [[Компьютердик вирус|Компьютерди вирустан]] коргоо үчүн иштелип чыккан антивирус програмдары айтылат. Антивирус програмдарында баштапкы жүктөө програмын, иштетүү системдерин жана башка програмдарды өзгөртүүгө аракеттенген програмдарды издөө иши програмдалат. Антивирус програмдары вирустун белгиси деп аталган белгилүү вирустун кодун аныктаган моделди издейт жана аны файлда сакталган вирус белгиси менен салыштырат. Вирус белгиси файлы дайыма өзгөртүлүп турат, себеби жаңы табылган вирустар белгиси улам кошулуп турат. Мындай өзгөртүлүп турган файл менен антивирус програмдары үчүн көпморфтуу (полиморфтуу) вирустардын белгиси табуу кыйындыкты түзөт. Көп морфтуу вирустар башка програмдарга же файлдарга өзүн кыстарып, алардын кодун өзгөртүү үчүн иштелип чыгат. Коддорду текшерүүгө болбогондуктан полиморфтуу вирусту вирустун белгиси боюнча табууга болбойт. Антивирустук программалардын милдеттерине вирустарды жоюу үчүн програмдык файлдарга эмдөөнү аткаруу кирет. Програмдык файлга эмдөө жүргүзүлгөндө файлдын өлчөмү жана файл түзүлгөн дата сыяктуу маалыматтар өзүнчө эмдөө файлына катталган болот. Бул маалыматтарды колдонуп, эмдөө програмы вирус жуккан програмдык файлдар жөнүндө кабарлайт. Айрым татаал вирус програмдары табылбаганга аракеттенет. Эгерде вирус биздин програмга жукса баштапкы жукпаган файлдын өлчөмүн жана түзүлгөн датасын эмдөө файлына кабарлап коeт. Табылбаганга аракеттенген методдорду колдонгон вирустар жашырынган вирустар деп аталат.<ref>{{Cite web |title=Кандай анти – вирус программасы жакшы-Билды же др.Web |url=https://dr-web-cureit-free.ru/chto-luchshe-avast-ili-dr-web/ |accessdate=2020-11-14 |archivedate=2020-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124060510/https://dr-web-cureit-free.ru/chto-luchshe-avast-ili-dr-web/ }}</ref><ref>[https://softlist.com.ua/articles/obzor-sentinelone-luchshie-ant/ SentinelOne - жасалма интеллекттүү антивирус]</ref> == Колдонулган адабияттар == * [[Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы]]. [[Бримкулов, Улан Нургазиевич|У.Н. Бримкулов]], А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3 * “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 [[Категория:Програмдар‎]] [[Категория:Копмүтердик коопсуздук]] 9yuqcsrtxuulvagqffvv1wqzm3c54xs 0 13513 651705 651159 2026-08-28T07:55:30Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651705 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Науру Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-na|Ripublik Naoero}}<br>{{lang-en|Republic of Nauru}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Nauru.svg |Желек = Flag of Nauru.svg |Гимн аталышы = «Nauru Bwiema»<br>(«Науру ыры»)<br> |Аудио = Nauru Bwiema.ogg |Урааны = God’s Will First (Кудайдын эрки — баарынан артык) |Башкаруу формасы = [[Парламенттик республика]] |Картада = NRU orthographic.svg | lat_dir = S | lat_deg = 0 | lat_min = 31 | lat_sec = 41 | lon_dir = E | lon_deg = 166 | lon_min = 56 | lon_sec = 13 | region = NR | CoordScale = 25000 |Тили = [[Науру тили]], [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = 31-январь 1968-жыл |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]], [[Австралия|Австралиядан]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиядан]] |Борбор шаары = Жок (де-юре)<br>[[Ярен]] (де-факто) |Ири шаарлар = [[Ярен]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Парламенттин төрагасы]] |Башчылары = Дэвид Аданг<br>Маркус Стивен |Аянты = 21,3 |Суу пайызы = 0,57 |Аянты боюнча орду = 193-орун |Калкы = 11 065 |Калкы боюнча орду = 227-орун |Калкты каттоо жылы = 2023 |Калктын жыштыгы = 480 |ИДӨ (САМ) = 132 млн. | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2021 | ИДӨ (САМ) боюнча = 192-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 9995 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 94-орун | ИДӨ (номинал) = 133 млн. | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2021 | ИДӨ (номинал) боюнча = 76-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 10 125 |Акча бирдиги = [[Австралия доллары]] (AUD) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,696 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#fc0;">'''орточо'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 122-орун |ЭОК = |Этнохороним = наурулук, наурулуктар |Домени = [[.nr]] |Телефон коду = 674 |Убакыт аралыгы = [[UTC+12:00|+12:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Nauru|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Науру''' ({{Lang-na|Naoero}}, {{lang-en|Nauru}}), расмий аталышы '''Науру Республикасы''' ({{lang-na|Ripublik Naoero}}, {{lang-en|Republic of Nauru}}), мурунку аталышы '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) — [[Тынч океан|Тынч океандын]] батышындагы Науру аралындагы мамлекет. 2026-жылы Наурунун парламенти конституциялык мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизип, мамлекеттин расмий аталышын '''Наоэро Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Naoero}} {{IPA|[rɪˈpʌblɪk əv nʌɔːˈɛːroː]}}) деп өзгөрткөн<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|title=Nauru parliament signs off on country's name change, referendum to come|newspaper=Radio New Zealand|date=2026-05-13|access-date=2026-05-17|archive-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606231612/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|url-status=live}}</ref>. Аянты 21,3 км². Калкы 11 065 адам (2023-жыл)<ref>[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306213755/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=2023-03-06 }} ''(Дүйнөлүк калк 2022: өлкөлөр боюнча демографиялык көрсөткүчтөр (1950-2100 жылдарга карата))''{{ref-en}}</ref><ref>[https://population.un.org/wpp/ Department of Economic and Social Affairs Population Division] ''(БУУ. Экономикалык жана социалдык иштер департаментинин калктар боюнча бөлүмү)''{{ref-en}}</ref>, алардын 60 %ы науру. Расмий тилдери — науру жана [[Англис тили|англис]]. Өкмөт жана мамлекет башчысы — президент. Науру — жер жүзүндөгү эң кичинекей көз карандысыз республика, эң кичинекей арал мамлекети, Европадан тышкаркы жайгашкан эң кичинекей мамлекет жана расмий борбору жок дүйнөнүн эки гана өлкөсүнүн ([[Швейцария]] менен бирге) бири. == Этимология == [[Файл:Young nauruan people.jpg|thumb|left|Наурулар (1914-жылы)]] «Науру» сөзүнүн келип чыгышы жөнүндөгү так маалыматтар жок. 1909-1910-жылдары аралга келген немис профессору Пол Хамбрух бул сөздүн этимологиясына төмөдөгүдөй түшүндүрмө берген: «''Naoero''» атылышы анын пикири боюнча «''a-nuau-a-a-ororo''» (азыркы эрежелер менен жазылышы «''A nuaw ea arourõ''») сөзүнүн кыскартуусу болуп саналат, кыргыз тилине которгондо «мен деңиз жээгине барам» деген маанини билдирет<ref>Paul Hambruch. Nauru // Ergebnisse der Südsee-Expedition. — Hamburg: Friedrichsen, 1914 {{ref-de}}</ref>. Бирок, Науру аралында 30 жылдан ашык жашаган жана науру тилин терең изилдеген немис католик миссионери Алоиз Кайзер бул чечмелөөнү туура эмес деп санаган, анткени жергиликтүү тилде негизги этиш менен колдонулган «деңиз жээги» деген сөздөн кийин «ылдый» деп которулган кошумча «rodu» сөзү колдонулушу керек<ref>Hermann Joseph Hiery. Die deutsche Südsee 1884–1914. Ein Handbuch. — Schöningh, Paderborn u. a., 2002. — С. 22. — ISBN <nowiki>ISBN 3-506-73912-3</nowiki>{{ref-de}}</ref>. Наурулуктар өздөрү «деңиз жээги» деп аралдын эң жапыз жерин түшүнүшөт, бул сөз кургактыкка да, деңизге да карата колдонула берет. Хамбрухтун «rodu» деген сөздү, этимологиянын маанисин түшүндүрүүдө эске албагандыгы анын божомолдорунун негизсиз экендиги жөнүндө айтууга мүмкүндүк берет<ref>Die Eingeborenen von Nauru (Südsee). — Anthropos. Bd. 12/13, 1917/18. — 315–316. {{ref-de}}</ref>. Аралдын башка аталыштары да бар: англиялык колонизаторлор 1888-жылга чейин Науруну '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}})<ref>Honor C. Maude. The String Figures of Nauru Island. — The University of the South Pacifiv Centre in Nauru and Institute of Pacific Studies, 2001. — С. 11. — 199 с. — <nowiki>ISBN 9789820201484</nowiki>.{{ref-en}}</ref>, немистер «Nawodo» или «Onawero» деп аташкан<ref>Carl Eduard Meinicke. Die Inseln des stillen Oceans, eine geographische Monographie. — Leipzig: Verlag von P. Frohberg, 1876. — Bd. 2. — 324.{{ref-de}}</ref>. Кийинчерээк европалыктар өлкөнүн атын туура жазуу жана окуу максатында «''Nauru''» сөзүнүн жазылышын «''Naoero''» деп өзгөртүшкөн. == Тарых == [[Файл:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|thumb|left|upright|1880-жылдардагы жарандык согушка катышкан Науру жоокеринин сүрөтү]] Науру аралына болжол менен 3 миң жыл мурун микронезиялыктар жана полинезиялыктар келип отурукташышкан. Бир версияга ылайык, Науруга биринчи көчүп келгендер [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк]] аралдарынан келишкен жана меланезиялыктар, микронезиялыктар жана полинезиялыктар болуп бөлүнгөнгө чейин эле океандык этностун өкүлдөрү болушкан<ref>Беликов В. И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). // Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. — М.: Наука, 1981. — 243—254. ''(Полинезиялыктардын келип чыгышы жана миграциясы)''{{ref-ru}}</ref>. Салты боюнча, аралдыктар өздөрүнүн ата-тегин эне тарабы боюнча эсептешкен. Европалыктар келгенге чейин Науру аралынын калкы 12 уруудан турган<ref name=":0">[https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html Энциклопедия Кругосвет. Науру.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521044320/https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/NAURU.html |date=2024-05-21 }} ''(Дүйнө жүзү энциклопедиясы. Науру)''{{ref-ru}}</ref>. Бул тарыхый уруулар Науру Республикасынын азыркы желегинде жана гербинде он эки бурчтуу жылдыз катары чагылдырылат. Европалыктардын арасында биринчи болуп Науруну 1798-жылы 8-ноябрда Жаңы Зеландиядан Кытайга сүзүп бара жаткан англиялык капитан Жон Фирн ачкан жана кийинки 90 жыл бою колдонулган '''Жагымдуу арал''' ({{lang-en|Pleasant Island}}) деген аталыш менен атаган<ref name=":13">[https://www.ucpress.edu/book/9780520222298/paradise-for-sale Наурунун тарыхы] {{ref-ru}}</ref>. Ошол мезгилде Науруда орто деңгээлдеги стратификацияланган социалдык системалардын калыптанышын байкалган. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү - кокос пальмасы жана панданус болгон. Наурулуктар, океан [[Риф|рифинде]], каноэ жана атайын үйрөтүлгөн чоң фрегат куштарынын жардамы менен балык уулашкан. Ошондой эле, науру калкы Буада көлүндө ханос балыктарын (лат. Chanos chanos) кармоо менен өздөрүн кошумча тамак-аш булагы менен камсыз кылышкан. Балык уулоо эркектердин гана жумушу деп эсептелген. XIX кылымда аралга биринчи европалыктар отурукташа баштаган. Отурукташкан европлыктар качкындар, кылмышкерлер, соттолгондор, кит кармоочу кемелерден качкандар, кылмышкерлер жана айрымдары соодагерлер болгон. Аралга [[жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар]] биринчи отурукташкан европалыктар менен келген. Оорулар менен бирге Науру аралына алкоголдук ичимдиктер, ок атуучу куралдар жана ок-дарылар да жеткен. Организми алкоголдук ичимдиктерге көнбөгөн жергиликтүү калкка алкоголдук ичимдиктерди ичүүнү үйрөтүү, ок атуучу куралдар менен камсыз кылуу менен - европалыктар Наурудагы уруулар арасындагы жарандык согуштун чыгышынын себеби болушкан<ref name=":13" />. [[Файл:Nauru_Annexation_Germany_1888.jpg|left|thumb|1888-жылы Науру аралын Германия басып алган.]] [[1888-жыл|1888-жылы]] [[16-апрель|16-апрелде]] Науру аралы [[Германия]] тарабынан басып алынган жана Жалуит компаниясынын башкаруусу астында [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынын]] протекторатынын курамына киргизилген<ref>[[c:File:Übersicht_Der_Deutschen_Besitzungen_im_Stillen_Ozean-Nauru.png|Океаниядагы Германия ээлик кылган жерлердин картасы. 1920-жыл]]{{ref-de}}</ref>. Аралдын калкына салык салынган, бирок бир нече жылдар бою аралдын тургундары көндүм болгон жашоосун уланткан. Бул аралдын аймагынан ири фосфорит кендери табылгандан кийин абал толугу менен өзгөргөн. 1906-жылы австралиялык «Пасифик фосфейт компани» компаниясы ({{lang-en|Pacific Phosphate Company}}) фосфорит кендерин казуу жана иштетүүгө уруксут алган<ref name=":13" />. Фосфорит кендерин иштетүү Наурунун бүткүл тарыхында терең жана терс изин калтырды. 1914-жылы 17-августа [[Биринчи дүйнөлүк согуш]] учурунда Науру аралын  «Пасифик фосфейт компани» мекемесине тийиштүү кемелер менен келген австралиялык аскерлер басып алган<ref>Вильсон X. [https://dl.libcats.org/genesis/152000/527b96d146221485b21f5eef54292eb5/_as/&#x5B;H.R._Vilson&#x5D;_Linkorue_v_boyu._1914-1918_gg(libcats.org).pdf Линкоры в бою]. 1914—1918 гг. — М.: Изографус; Эксмо, 2002.{{ref-ru}}</ref>. Австралиялыктардын бул аралды басып алуусунун бир нече себеби болгон: биринчиден, Жапония аскерлерине фосфориттерге бай аралды ээлөөгө буйрук берген; экинчиден, Германиянын кемелери менен байланыш түзүү радиостанциялар тармагына кирген, аралда жайгашкан «Etappendienst» радио станциясынын ишмердүүгүн токтоту; үчүнчүдөн, Австралия Шериктештигинин Өкмөтү Жапониянын бул аймакта болгон аскердик жана саясий иш-чараларын токтотуу болгон<ref>[https://web.archive.org/web/20070806063436/http://www.uboat.net/articles/index.html?article=60 Secret Naval Supply System of the German Imperial Navy in WW1] ''(I дүйнөлүк согушта Германиянын Императордук Деңиз Флотунун жашыруун системасы)'' {{ref-en}}</ref>. [[1923-жыл|1923-жылы]] согуштун жыйынтыгы менен Науру [[Улуттар лигасы|Улуттар Лигасынын]] мандаттуу аймагы макамын алып, [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна берилген, бирок административдик башкарууну Австралия жүргүзүп турган<ref name=":14">[http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1923/11.html Mandate for the Administration of the former German Island of Nauru (Pleasant Island), conferred upon His Britannic Majesty, confirmed and defined by the Council of the League of Nations] ''(Улуттар Лигасынын Кеңеши тарабынан тастыкталган жана аныкталган, Германиянын мурунку Науру аралын башкаруу боюнча мандат)''{{ref-en}}</ref>. Бул өлкөлөр, жеке компаниядан фосфорит кендерине болгон бардык укуктарын сатып алышкан жана кендерди өздөштүрүү, иштетүү жана сатуу үчүн биргелешкен «Бритиш фосфейт комишн» ({{lang-en|British Phosphate Commission}}) компаниясын түзүшкөн. Фосфат тектерин интенсивдүү сатуу [[Экинчи дүйнөлүк согуш|II дүйнөлүк согушка]] чейин жүргүзүлгөн, кендерди казып алууда аралдын жаратылышына жана калкына чоң зыян келгенине карабастан, басып алган мамлекеттер жергиликтүү калка өтө аз суммадагы компенсация төлөшкөн<ref name=":7" /><ref name=":13" />. [[Файл:Nauru-WWIIrelic.jpg|thumb|220px|Жапониянын зениттик замбиреги]] [[Файл:Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|220px|АКШнын жетинчи аба күчтөрүнүн B-24 Liberator учагы менен Науру аралына чабуулу. 1943-жыл]] [[1940-жыл|1940-жылдын]] декабрь айынын башында Германиянын «Комет» жана «Орион»<ref>[https://web.archive.org/web/20140810224100/http://www.bismarck-class.dk/hilfskreuzer/orion.html «Орион» крейсери]{{ref-en}}</ref> жардамчы крейсерлери Науруга жакын аймакта бир норвегиялык жана бир нече британиялык соода кемелерине чабуул жасап чөктүрүшкөн<ref>[https://web.archive.org/web/20070927200537/http://argo.net.au/andre/raiderKOMET.html Рейдер «Комет»] {{ref-ru}}</ref>. Чабуулга дуушар болгон кемелердин бир бөлүгү аралдын жээгинде фосфат тектерин жүктөөнү күтүп турушкан. «Триадика» фосфат ташуучу кеменин күйүп жаткандагы түтүнү Науру жээгинен да көрүнүп турган. Аралда жайгашкан радиостанция «Комата» кемеси жиберген айгай сигналдарын кабыл алган. Кабыл алынган маалыматтар Австралиянын деңиз флотунун штабына радиограмма аркылуу берилген. Чөгүп кеткен кемелердин сыныктары Науру аралынын жээгине толкундар аркылуу агып келинген, немистерге тутканга түшкөн экипаж мүчөлөрү жана кемелередеги жүргүнчүлөрүнүн дээрлик баардыгы [[Бисмарк архипелагы|Бисмарк архипелагынын]] курамындагы [[Эмирау аралы|Эмирау аралына]] жеткирилишкен. Эмирау аралына жеткирилген туткундардын айрымдары Кавиенг шаарындагы Австралиянын өкүлдөрүнө Науру аралына кол салуу болуп жаткандыгын кабарлашкан, бирок бул аймакта согушка жөндөмдүү Австралия деңиз флотунун кемелери болгон эмес. [[1940-жыл|1940-жылдын]] [[27-декабрь|27-декабрында]]  «Комет» крейсери Наурунун портунда жайгашкан стратегиялык курулмаларды бомбалоо үчүн аралга кайтып келген<ref>[https://web.archive.org/web/20070208211855/http://www.scharnhorst-class.dk/hilfskreuzer/komet.html «Комет» крейсери]{{ref-en}}</ref>. «Комет» крейсери аралга траверз багытынды токтоп, кригсмарине согуш желегин көтөрүп, аралдын жашоочуларына радио аркылуу кеме токтоочу жайларды жана мунай сактоочу кампаны бошотуу жөнүндө буйрук берилген. Бирок аралдыктар жогору аталган жайларды эскертүү катары аткылоолордон кийин гана бошотушкан. Аткылоодон кийин порт менен талкаланып, урандыларга айланган, ал эми чыккан өрт жапондор сатып алып, ташып кетүүгө камдап койгон фосфориттерди жок кылган. 1942-жылы 25-августа Науру аралын [[Жапония]] басып алган жана арал 1945-жылдын 13-сентябрына чейин Жапониянын башкаруу алдында болгон. Жапон оккупациясы учурунда 1200 наурулуктар [[Каролина аралдары|Каролина архипелагынын]] Трук аралына депортацияланган, алардын 463 каза болушкан. 1946-жылы январда тирүү калган наурулуктар мекенине кайтып келишкен<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Gilberts/USA-P-Gilberts-4.html Жапониянын Микронезия аралдарын басып алуусу]{{ref-en}}</ref>. 1947-жылдан баштап Науру БУУнун [[Улуу Британия]], [[Австралия]] жана [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] биргелешкен башкаруусуна астындагы калкаланган аймактарынын бирине айланган, бирок административдик башкарууну кайрадан эле Австралия жүргүзүп турган<ref name=":14" />. 1927-жылы эл тарабынан шайланган, чектелген ыйгарым укуктары бар Жол башчылар кеңеши түзүлөт. 1940-1950-жылдары аралда көз карандысыздык кыймылы калыптанган. 1951-жылы Жол башчылар кеңеши колониялык администрациянын алдындагы Наурунун жергиликтүү башкаруу кеңешине айланган. 1960-жылдардын аягында жана 1970-жылдардын башында АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы тарабынан, Микронезиянын жана Полинезиянын аралдарынын бир бөлүгүндө бирдиктүү мамлекет түзүү боюнча сунуштар киргизилген, анын курамына Науру да кириши керек болчу. Бирок, бул пландар ишке ашмак эмес жана АКШнын Тынч океандагы калкаланган аймактагы өзү төрт мамлекетке бөлүнгөн — [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]], [[Палау]], [[Түндүк Мариана аралдары]] жана [[Микронезия Федеративдик Штаттары]]. 1966-жылга чейин Науруда ички өз алдынча башкарууну камсыз кылган жергиликтүү мыйзам чыгаруу жана аткаруу кеңештерин түзүүгө жетишкен. Наурунун эгемендүүлүгү 1968-жылы 1-январда жарыяланган<ref name=":7" />. 1970-жылдардын ортосунда жыл сайын баасы 24 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] түзгөн 2 миллион тонна фосфорит казылып алынsg жана экспорттолуп турган<ref name=":7" />. == География == === Географиялык абалы === [[Файл:Nauru map kyrgyz.png|thumb|320px|Наурунун картасы]] Науру аралы [[Тынч океан|Тынч океанынын]] батыш тарабында [[Экватор|экватордон]] 42 км алыстыкта жайгашкан. Жакынкы арал Банаба (Ошен) — Наурудан 288 чакырым алыстыкта, чыгыш тарабында жайгашкан жана [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] таандык. Өзгөчө экономикалык жээк аймагынын аянты — 308,480 км²<ref name=":1"/>, анын 570 км² аянты аймактык сууларга туура келет. [[Кирибати]] жана [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдары]] менен чектешет — өлкөнүн чек аралары өзгөчө экономикалык аймактардын чектери менен өтөт<ref>[http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/520?chart=catch-chart&dimension=taxon&measure=tonnage&limit=10 Catches by Taxon in the waters of Nauru] ''(Өзгөчө экономикалык жээк аймагы)''{{ref-en}}</ref>. Науру аралы — [[Жанартоо аралдары|жанар тоонун]] чокусунан көтөрүлгөн [[Атолл|шуру (коралл) атоллу]] болуп саналат. Аралдын формасы сүйрү, чыгыш жээги аралдын ичин көздөй ийри келип [[Анибар булуңу|Анибар булуңунун]] суулары менен чулганып турат. Аралды курчап турган коралл рифи аркылуу жээкке оңой сүзүп өтүү үчүн бир нече каналдар жасалган. Аралдын жалпы аянты — 21,3 км²<ref name=":1" />, узундугу — 6 км, туурасы — 4 км. Жээк тилкесинин узундугу — 18 км<ref name=":0" />. 65 метрге (кээ бир маалыматтар боюнча, 61-71 метр) жеткен эң бийик жери — Айво жана Буада округдарынын чек арасында жайгашкан<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Океандын тереңдиги аралдын жээгинен бир чакырым алыстыкта 1000 метрден ашат. Бул жерде суу астында жайгашкан тик жарлар орун алышкан. Аралдын бети — борбордук бөлүгүндө бийиктиги 30 метрге чейин жеткен акиташ дөңсөлөрү жана аны курчап турган кууш, туурасы 100-300 метрге жеткен дениз жээгинде жайгашкан түздүктөн турат. Дөңсөлөрдүн курамы, деңиз канаттууларынын экскременттеринен пайда болгон фосфориттерден (науриттерден) турган. Арал туурасы болжол менен 120-300 метр болгон кууш шурулуу рифтер менен курчалган. Бул рифтер аркылуу кичинекей кайыктарга аралдын жээгине түз жетүүгө мүмкүндүк берген 16 канал казылган<ref name=":1" />. Науру Тынч океанындагы үч чоң фосфариттерге бай [[Атолл|шуру (коралл) атоллдорунун]] бири болгон. Азыркы учурда Наурудагы фосфариттердин запастары дээрлик толугу менен казылып алынган жана борбордук бөлүгүндө фосфариттерди казуу иштеринин натыйжасында 15 м бийиктиктеги акиташ чокулары калган. Кен казуу Наурунун жер аянтынын 80% жашоо үчүн жараксыз кылган жана жаратылышка орду толгуз зыян алып келген<ref>[https://english.kyodonews.net/news/2018/09/0fdc626a0cdb-feature-nauru-from-economic-goldmine-to-refugee-hell.html Nauru: From economic goldmine to refugee "hell"] ''(Наурунун экономикалык «бейиштен» «тозокко» чейин баскан жолу)''{{ref-en}}</ref>. Фосфориттердин жана аны казып алуудан чыккан калдыктардын океанга түшүсүнүн себебинен, аралдын айланысында жашаган деңиз жандыктарынын 40% толугу менен жок болуп кеткен деп божомолдонууда<ref>[http://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf First National Communication. United Nations Framework Convention] ''(БУУ алкактык конвенциясы)''{{ref-en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121017054843/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/16447.htm State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs.] ''(Чыгыш Азия жана Тынч океан маселелери боюнча АКШ бюросу)''{{ref-en}}</ref>. === Климат === Наурунун климаты экватордук муссондук, ысык жана нымдуу. Абанын орточо температурасы болжол менен +27,5 °С. Күндүзү абанын температурасы +26 °C — +35 °С чейин өзгөрүлүп турат, ал эми түнкүсүн +22 °C — +28 °С тегерегинде<ref name=":3" />. Күндүзгү абанын температурасы +38-41 °С чейин житиши ыктымал. Жылдык орточо жаан-чачындын өлчөмү - 2060 мм. Кээде кургакчыл жылдар да болуп турат, ал эми кээ бир жылдары жаан-чачын 4500 ммге жетет<ref name=":1" />. Жаан-чачындуу мезгил ноябрдан февралга чейин созулат. Марттан октябрга чейин түндүк-чыгыш шамалы басымдуулук кылат. Жыл сайын аралга болжол менен 30 миллион м³ суу жаан-чачын түрүндө жаап турат, бирок жаан-чачындарга карабастан жер үстүндөгү агын суу жок. Науру Өкмөтү [[Глобалдык жылуулук|глобалдык жылуулуктан]] кооптонууда, арал дүйнөлүк океандын деңгээлинин көтөрүлүшүнүн фонунда суу каптоо коркунучунда турат. Ошондуктан республика биринчи кезекте БУУ аркылуу дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн ушул көйгөйгө бурууга аракет кылуу менен алек<ref name=":2" />. {{Шаардын аба ырайы | Туурасы = | Абалы = | Жер_илик = Ярен шаарынын | Булак = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=542049&refer=&cityname=Yaren-District-Yaren-Nauru&units=metric] | Үчт_ор = | Үчт_ор_ж-ш = 280 | Бир_ор = | Бир_ор_ж-ш = 250 | Жал_ор = | Жал_ор_ж-ш = 190 | Чын_ор = | Чын_ор_ж-ш = 190 | Буг_ор = | Буг_ор_ж-ш = 120 | Кул_ор = | Кул_ор_ж-ш = 110 | Тек_ор = | Тек_ор_ж-ш = 150 | Баш_ор = | Баш_ор_ж-ш = 130 | Аяк_ор = | Аяк_ор_ж-ш = 120 | Тог_ор = | Тог_ор_ж-ш = 100 | Жет_ор = | Жет_ор_ж-ш = 120 | Беш_ор = | Беш_ор_ж-ш = 280 | Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 2080 | Үчт_ор_мин = 25 | Үчт_ор_макс = 30 | Бир_ор_мин = 25 | Бир_ор_макс = 30 | Жал_ор_мин = 25 | Жал_ор_макс = 30 | Чын_ор_мин = 25 | Чын_ор_макс = 30 | Буг_ор_мин = 25 | Буг_ор_макс = 30 | Кул_ор_мин = 25 | Кул_ор_макс = 30 | Тек_ор_мин = 25 | Тек_ор_макс = 30 | Баш_ор_мин = 25 | Баш_ор_макс = 30 | Аяк_ор_мин = 25 | Аяк_ор_макс = 30 | Тог_ор_мин = 25 | Тог_ор_макс = 31 | Жет_ор_мин = 25 | Жет_ор_макс = 31 | Беш_ор_мин = 25 | Беш_ор_макс = 31 | Жыл_ор_мин = 25 | Жыл_ор_макс = 30 | Үчт_а_мин = 21 | Үчт_а_макс = 34 | Бир_а_мин = 21 | Бир_а_макс = 37 | Жал_а_мин = 21 | Жал_а_макс = 35 | Чын_а_мин = 21 | Чын_а_макс = 35 | Буг_а_мин = 20 | Буг_а_макс = 32 | Кул_а_мин = 21 | Кул_а_макс = 32 | Тек_а_мин = 20 | Тек_а_макс = 35 | Баш_а_мин = 21 | Баш_а_макс = 33 | Аяк_а_мин = 20 | Аяк_а_макс = 35 | Тог_а_мин = 21 | Тог_а_макс = 34 | Жет_а_мин = 21 | Жет_а_макс = 36 | Беш_а_мин = 21 | Беш_а_макс = 35 | Жыл_а_мин = 20 | Жыл_а_макс = 37 }} === Геология === Аралдын ички аймагында фосфат тоо тектерин казып алуудан кийин калган ири акиташ калдыктары жана арсактары жайгашкан. Бул калдыктардын бийиктиги айрым жерлерде 10 метрден ашат, ал эми карьердин өзү көптөгөн чуңкурлары жана ойдуңдары бар чоң лабиринт сымал. Казылып алынган фосфат тектерин аралдын портуна жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн атайын тар темир жолу курулган. Акиташ калдыктары төгүлгөн аянтчаларда топурактын жок болгондугунун себебинен, жааган жаа-чачын тоо тектерге сиңип кетет. === Суу ресурстары (гидрология) === Науру аралында дарыялар жок. Аралдын түштүк-батыш бөлүгүндө жамгыр суулары аркылуу толуктанып турган кичинекей, аз туздуу Буада көлү жайгашкан. Анын деңгээли Науруну курчап турган океандан 5 метр жогору. Аралдын тургундарынын көйгөйлөрүнүн бири — таза суунун жетишсиздиги. Өлкөнүн калкынын санынын өсүшүнүн фонунда бул маселе жыл сайын курчуп баратат. Аралда бир гана океан суусун тузсуздандыруучу завод бар, ал Наурудагы жалгыз электр станциясы иштеп чыккан электр энергиясы менен иштейт. Бирок, электр энергиясынын баасы өтө жогору болгондуктан, тузсуздандыруучу завод көп учурда өз ишин токтотот<ref name=":3">[https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf Republic of Nauru. National Assessment Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103756/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf |date=2007-10-11 }} ''(Науру Республикасы. Улуттук баалоо отчету)''{{ref-en}}</ref>. Жаан-чачын учурунда калк сууну атайын идиштерге чогултуп, андан ары аны турмуш-тиричилик муктаждыктарына, бакчаларды сугарууга жана малдарына пайдаланышат. Кургакчылык мезгилинде Австралиядан атайын кемелер менен ичүүчү суу алынып келинет<ref name=":3" />. Ярен округунда Мокуа үңкүр системасы менен байланышкан кичинекей жер астындагы Мокуа-Вел көлү жайгашкан. Океан жээгинен алыс эмес, Июв жана Анабар округдарынын чек арасында, бардык тараптарынан кургактык менен курчалган жана океан менен туташкан кичинекей көлдөрдүн тобу бар. === Топурак === Науру аралынын жээгиндеги топурак катмары өтө жука — болгону 25 сантиметр, топурактын курамы коралл жана шагыл калдыктарынан турат. Борбордук дөңсөлөрү негизинен, органикалык, кумдан же аз фосфаттуу доломиттен турган акиташтан турат<ref name=":2">[https://unfccc.int/resource/docs/natc/naunc1.pdf Науру Республикасынын климаттын өзгөрүүсү боюнча баяндамасы]{{ref-en}}</ref>. Айдоого ылайык жер катмарынын калыңдыгы болжол менен 10-30 см гана түзөт<ref name=":2" />. === Флора и фауна === [[Файл:Nauru satellite.jpg|thumb|Наурунун спутниктик 2002-жылы тартылган сүрөтү]]Аралдын аянты өтө кичинекей, континенттик кургактыктан жана ири архипелагдардан обочо жайгашкандыгына байланыштуу Науруда жергиликтүү Tracheophyta өсүмдүктөрүнүн 60 гана түрү бар, алардын бири да эндемик эмес<ref name=":7" />. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийинки катуу кыйроолор, кокос пальмасынын монокультуралык таралышы жана фосфорит кендеринин иштетүү Наурунун көпчүлүк бөлүгүндө өсүмдүктөрдү жок кылган. Азыркы учурда аймактын өсүмдүктөр катмарынын 63% калыбына келтирилди. Аралда кокос пальмасы, панданус, фикус, лавр жана башка жалбырактуу дарактар көп кездешет. Ошондой эле ар түрдү бадалдар да таралган. Эң жыш өсүмдүктөр аралдын жээк тилкесинен аралдын борборун көздөй 150-300 метр аралыгында жана Буада көлүнүн айланасында өсөт. Наурунун ички бөлүгүндө гибискус, ошондой эле алча, бадам жана манго дарактары отургузуулган бакчалар кездешет. Аралдын жапыз келген ойдуңдуу жерлерин жапыз жана жыш болуп өскөн болуп жыш өсүмдүктөр ээлейт, ал эми бийик бөксөлөрүндө жыгач өсүмдүктөрү басымдуулук кылат. Наурунун жаныбарлар дүйнө байлыгы жакыр. Бардык сүт эмүүчүлөрдү адамдар алып келишкен: келемиштер, мышыктар, иттер, чочколор жана тооктор. Сойлоп жүрүүчүлөр негизинен [[Кескелдирик|кескелдириктерден]] турат. Бакша жаныбарлардын түрлөрүнө салыштырмалуу, [[Куш|канаттуулардын]] түрлөрү көбүрөөк — болгону 6 түр ([[чабакчылдар]], бороончулар, чулдуктар, фрегаттар, көгүчкөндөр). Науруну сайраган куштардын бир гана түрү байырлайт - науру кашкалдагы (''Acrocephalus rehsei''). Бул куш эндемик болуп саналат. Көптөгөн [[Курт-кумурска|курт-кумурскалардын]] жана башка [[Омурткасыздар|омурткасыздардын]] түрлөрү бар. Аралдын айланасындагы сууларда ар кандай [[Акула|акулалардын]], [[Деңиз кирписи|деңиз кирпилеринин]], [[Моллюск|моллюскалардын]], [[Крабдар|крабдардын]] жана көптөгөн уулуу деңиз жаныбарларын кездештирүүгө болот<ref>[https://guide.travel.ru/nauru/geo/nature/ Природа Науру] ''(Науру табияты)''{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Nauru banner 2.jpg|thumb|center|900px|Науру аралынын жээгинин панорамасы]] == Саясий түзүлүшү == === Мамлекеттик символика === {{Негизги макала|Наурунун туусу|Наурунун герби|Наурунун гимни}} Науру Республикасынын мамлекеттик желеги, герби, гимни жана конституциясы 1968-жылы кабыл алынган жана бекитилген<ref name=":6">[http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx The Constitution of Nauru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304002511/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru/constitution-of-nauru.aspx |date=2024-03-04 }} ''(Наурунун Конституциясы)'' {{ref-en}}</ref>. === Мамлекеттик түзүлүш === Науру — көз карандысыз [[республика]]<ref name=":7">[https://web.archive.org/web/20090604055625/http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Науру Республикасы]</ref>. Башкаруу формасын 1968-жылдын 28-январында (толуктоолор 1968-жылдын 17-майында киргизилген) кабыл алынган Конституциясы президенттик башкаруу формасынын айрым өзгөчөлүктөрүн камтыган [[парламентаризм]] деп аныктайт<ref name=":4">[https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Науру Республикасынын Конституциясы]</ref>. ==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ==== [[Файл:Nauru-parliament.jpg|thumb|280px|Наурунун Парламентинин имараты]] Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы — 3 жылдык мөөнөткө шайланган 19 депутаттан турган бир палаталуу парламент. 2013-жылга чейин депутаттардын саны 18 болгон. Парламент мүчөлөрүн шайлоо тартиби Наурунун Конституциясы менен аныкталат<ref name=":4" />. Депуттарды шайлоо жалпы элдик шайлоо болуп саналат жана жашы 20 жеткен Наурунун жараны гана депутат боло алат. Парламент депутаттары кызматын ант берүү аземи менен баштайт. Спикер мөөнөтү бүткөнгө чейин өлкөнүн президенти менен кеңешип, парламентти таркаткан учурда депутаттардын ыйгарым укуктары токтотулушу мүмкүн<ref name=":4" />. Биринчи жыйында парламент мүчөлөрү парламенттин спикерин жана анын орун басарын шайлашат, андан кийин 19 депутаттын арасынан өлкөнүн президентин шайлоого өтүшөт<ref name=":4" />. ==== Аткаруу бийлиги ==== [[Файл:NRU-Gadabu-DeRoburt-1968.jpg|thumb|300x300px|Наурунун биринчи президенти Хаммер Де-Робурт (ортодо)]] Президент — Наурунун мамлекет жана өкмөт башчысы болуп саналат. 2023-жылдын 11-июнунан тартып өлкөнүн парламенти эксперимент катары президент менен премьер-министрдин кызматтарын бөлүү чечимин кабыл алган<ref>[http://www.nauru.gov.nr/government/the-president's-office.aspx Науру Республикасынын президенти]{{ref-en}}</ref>. Президентти жана премьер-министрди шайлоонун тартиби Наурунун Конституциясынын беренелеринин талаптары менен аныкталат. Парламенттин мүчөсү гана президент болуп шайлана алат. Шайлоо парламенттик шайлоодон кийин дароо парламенттин жыйынында өтөт. Президенттикке талапкер добуштардын жөнөкөй көпчүлүгүн алган учурда шайланды деп эсептелет. Президенттин мөөнөтү 3 жыл, бир адам бир эле учурда Президенттин жана парламенттин мүчөсүнүн кызматын ээлей албайт. Президенттин ыйгарым укуктар мөөнөтү бүткөнгө чейин кийинки себептерден улам токтолушу мүмкүн: өз калоосу менен кызматтан кеткенде, ден-соолугуна байланыштуу өз милдеттерин аткара албай калганда же кызматтан четтетилгенде (импичмент жарыяланганда). Президентти кызматтан четтетүү үчүн парламенттин бардык депутаттарынын жарымынан кем эмеси добуш берүүгө тийиш. Президентке импичмент жарыялангандан кийин президенттик шайлоо дайындалат. Эгерде парламент президентти кызматтан кетирүү чечимин кабыл алгандан кийин жети күндүн ичинде президент шайланбаса, парламент автоматтык түрдө таркатылат<ref name=":6" />. Президент парламенттин курамынан 6дан ашпаган жана 5тен кем эмес министрлерден (президентти кошкондо) турган Министрлер Кабинетин дайындайт. Министрлер кабинети — бул өлкөнүн парламентинин алдында жамааттык жоопкерчиликти алган аткаруучу орган. Мыйзамда белгиленген тартипте президент өзгөчө абалды киргизет, жаза алгандарга ырайым кылуу маселелерин чечет, Жогорку соттун төрөгасын жана мүчөлөрүн дайындайт. Ошондой эле, Жогорку соттун макулдугу менен райондук соттордун дайындайт<ref name=":6" />. ==== Сот бийлиги ==== Науруда сот бийлиги толугу менен көз карандысыз. Республикада жалпы укук — укуктук система иштейт, анда укуктун булагы катары соттук прецедент таанылат. Жалпы укук мыйзамдардын жана 1971-жылы кабыл алынган мыйзамдардын актысына ылайык ({{lang-en|Adopted Laws Act 1971}}), науру элинин каада-салттары наурунун укуктук системасын түзөт<ref name=":6" />. Наурунун сот тутумуна — Жогорку сот, апелляциялык сот, райондук соттор жана үй-бүлө маселелери боюнча соттор кирет. Наурунун жер комитетинин жарлыгына ылайык ({{lang-en|Nauru Lands Committee Ordinance}}), өлкөдөгү жерге болгон талаш-тартыштарды чечкен жана ал иштерди Жогорку сотко өткөрүп берүү укугуна ээ болгон жер комитети бар. Наурунун Конституциясынын 48-беренесинин талаптарына ылайык, жогорку соттон жана соттордун тобунан турган Жогорку сот түзүлгөн. . Жогорку соттун төрөгасы жана мүчөлөрү Наурунун Президенти тарабынан дайындалат. Науру Республикасынын Жогорку сотунун төрөгасы жана мүчөлөрү болуп өлкөнүн аймагында 5 жылдан кем эмес адвокат же ушул багытта иштеген жана жашы 65 жаштан ашпаган Науру Республикасынын жарандары гана шайлана алынашат<ref name=":6" />. Көпчүлүк сот менен байланышкан маселелерде Австралиянын Жогорку соту карайт жана чечет<ref name=":7" />. ==== Шайлоо округу ==== Науру Республикасынын аймагы 8 шайлоо округуна бөлүнөт. {| class="standard" align="center" !Шайлоо округу !Шайлоо округун түзгөн административдик аймактар !Парламенттеги округдардын өкүлдөрдүн саны |- |Айво |Айво |2 |- |Анабар |Анабар, Анибар, Июв |2 |- |Анетан |Анетан, Ева |2 |- |Боэ |Боэ |2 |- |Буада |Буада |2 |- |Мененг |Мененг |2 |- |Убенид |Баити, Денигомоду, Нибок, Уабо |4 |- |Ярен |Ярен |2 |} Наурунун 20 жаштан жогорку бардык жарандары шайлоо укугуна ээ. Баардык жарандар добуш берүүгө милдеттүү жана добуш берүү күнү шайлоо участогуна келбей калган жарандар айып салуу менен жазаланышат<ref>[https://web.archive.org/web/20111017012221/https://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf Коррупция маселелери боюнча эл аралык баяндама. Науру 2004]{{ref-en}}</ref>. === Саясий партиялар === Науруда 3 [[саясий партия]] каталаган: * Демократиялык партиясы * Наоэро Амо партисы * Борбордук партиясы Бирок жергиликтүү парламенттин депутаттарынын көпчүлүгү көз карандысыз жана саясий партиялардын мүчөлөрү эмес. === Куралдуу күчтөр жана полиция === [[Файл:Nauru_cadet_police_on_training_exercise_(2).jpg|right|thumb|300pxПолиция кадеттик корпусунун окуучуларынын машыгуусу. 2007-жыл.]] Бейрасмий макулдашуу боюнча, аралдын коопсуздугун Австралия камсыз кылат. Наурунун туруктуу аскердик жана куралдуу күчтөрү жок. Аралдагы жалгыз куралдуу түзүм — Наурунун Полиция күчтөрү. Полиция кызматкерлеринин саны 60 адам жана алар ок атуучу куралдар менен куралданышкан<ref name=":5">[http://www.nauru.gov.nr/government/departments/nauru-police-force.aspx The Nauru Police Force] ''(Наурунун полиция күчтөрү)''{{ref-en}}</ref>. Науруда эң кеңири таралган укук бузуулар — ылдамдык режимин бузуу, жеке менчиктин кол тийбестиги, жеке жана коомдук менчиктин кол тийбестигин бузуу жана велосипед уурдоо болуп саналат<ref name=":5" />. === Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер === Науру Республикасы Улуттар Шериктештигинде өзгөчө статуска ээ, ал 1968-жылы көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин бул уюмга мүчө болгон. 1999-жылдын майынан 2006-жылдын январына чейин Науру Улуттар Шериктештигинин толук укуктуу мүчөсү болгон<ref name=":6" />. 1999-жылдын 14-сентябрынан тартып [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]] 187-мүчөсү болуп кирген<ref>[https://www.un.org/ru/about-us/member-states#gotoН Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрү]{{ref-en}}</ref>. Тынч океан аралдарынын форуму, Африка, Кариб деңизи жана Тынч океан өлкөлөрү ж.б. уюмдардын мүчө болгон. Науру Республикасы дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрү менен дипломатиялык мамилелерин түзгөн. Негизги өнөктөштөрү — [[Австралия]], [[Улуу Британия]], [[Индия]], [[Тайвань]], [[Түштүк Корея|Корея Республикасы]], [[Жаңы Зеландия]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Тайланд|Таиланд]], [[Филиппин]] жана [[Жапония]]. 2009-жылы 15-16-декабрында Науру Республикасы Россия, Никарагуа жана Венесуэладан кийин Абхазия менен Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныган дүйнөдөгү төртүнчү өлкө болуп калды<ref>[https://lenta.ru/news/2009/12/16/nauru/ Науру Республикасы Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.interfax.ru/russia/114961 Науру Республикасы Абхазиянын көз карандысыздыгын тааныды]{{ref-ru}}</ref>. ==== Кыргызстан менен саясий мамилери ==== 2020-жылдын 31-январында Кыргызстан менен Науру Республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлгөн. Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министирлигинин маалыматка ылайык, дипломатиялык мамилелерди орнотуу жөнүндө биргелешкен коммюникеге Кыргыз Республикасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Миргүл Молдоисаева жана Науру Руспубликасынын Бириккен Улуттар Уюмундагы туруктуу өкүлү Марлен Мозес кол коюшкан. Биргелешкен коммюникенин текстинде тараптар Бириккен Улуттар Уюмунун уставын жана эл аралык укуктун принциптерин жана максаттарын, атап айтканда, эл аралык тынчтыкты жана коопсуздукту урматтоону жана чыңдоону, мамлекеттер ортосундагы теңдикти, улуттук эгемендүүлүктү жана мамлекеттин аймактык бүтүндүгүн, көз карандысыздыкты тийиштүү түрдө урматтоону, эл аралык келишимдерди сактоону жана мамлекеттердин ички ишине кийлигишпөөнү жетекчиликке алып дипломатиялык мамилелерди орноту каралган. Кол коюу аземинен кийин тараптар БУУнун жана башка эл аралык уюмдардын алкагында достук мамилелерди жана кызматташтыкты өнүктүрүү, ошондой эле БУУнун линиясы боюнча эл аралык уюмдарга бири-биринин талапкерлерине колдоо көрсөтүү боюнча ниеттерин билдиришкен<ref>{{Cite web |title=Кыргызстан менен Науру республикасынын ортосунда дипломатиялык мамиле түзүлдү |url=https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ |accessdate=2024-05-07 |archivedate=2024-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240507195143/https://kg.kabar.kg/news/kyrgyzstan-menen-nauru-respublikasynyn-ortosundagy-diplomatiialyk-mamile-t-z-ld/ }}</ref>. ==== Кытай Эл Республикасы жана Кытай Республикасы менен саясий мамилелери ==== 2002-жылы 21-июлда Науру Республикасы 1980-жылы түзүлгөн жарым-жартылай таанылган Кытай Республикасы менен дипломатиялык мамилелерин үзүп, Кытай Эл Республикасы менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Науруанын президенти Рене Харрис Гонконгдо Кытай Эл Республикасы менен болгон келишимге кол коюп, расмий түрдө бир гана Кытай өкмөтүн тааныган (Кытай Эл Республикасынын). Кытай Эл Республикасы болсо Науруга 60 млн АКШ долларын түзгө каржылык жардам берүүнү, ошондой эле «General Electric» компаниясы алдындагы 77 млн АКШ доллар өлчөмүндөгү карызын төлөө милдеттемесин алган<ref>[https://web.archive.org/web/20071011140232/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-23-07.htm Кытай менен Науру дипломатиялык мамилелери]{{ref-en}}</ref>. Кытай Республикасынын реакциясы дароо болуп: Кытай Республикасынын өкмөтү КЭР долларлык дипломатияны жүргүзүп жатат деп айыптаган жана Науру Өкмөтүнөн Мененгде курулган мейманканага сарпталган 12,1 миллион АКШ доллар төлөөнү талап кылуу маселесин көтөргөн<ref>[https://web.archive.org/web/20110901072908/http://archives.pireport.org/archive/2002/july/07-25-11.htm Наурунун Тайванга болгон карызы 12 миллион АКШ долларынан ашты]{{ref-en}}</ref>. 2005-жылы 9-майда Мажуродо Наурунун президенти Людвиг Скотти менен Кытай Республикасынын Президенти Чэн Шуйбяндын ортосунда жолугушуу болгон. Бул жолугушудан көп өтпөй 14-майда, Кытай Республикасы менен Наурунун дипломатиялык мамилелери расмий түрдө жанданып, Кытай Эл Республикасы менен мамилелерди татаалдашкан. 31-майда Кытай Эл Республикасы Науру менен саясий мамилесин толугу менен үзгөн<ref>[https://web.archive.org/web/20071007164656/http://archives.pireport.org/archive/2005/may/05-16-06.htm Кытайдын Наурудагы элчилигинин маалыматы]{{ref-en}}</ref>. Тайвань Науруга айыл чарба, балык уулоо, туризм жаатында олуттуу жардам көрсөтөт. ==== Австралия менен саясий мамилери ==== Науру соода жана инвестиция тармагында негизги ролду ойногон Австралия менен тыгыз мамиледе. Австралиянын Науру Республикасында башкы консулу, вице-консулу жана Австралиянын иммиграция департаментинин эки өкүлү иш алып барышат<ref>[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Nauru country brief] ''(Науру өлкөсүнүн кыскача отчету)''{{ref-ru}}</ref>. Науру Республикасынын иштерин Мельбурндагы башкы консулу алып барат<ref>[https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html Науру эл аралык мамилелери]{{ref-ru}}</ref>. 1993-жылы августта эки өлкөнүн өкмөттөрү мамлекеттер орточундагы мамилелерди Жөнгө салуу келишимине ({{lang-en|Compact of Settlement}}) кол коюшкан, бул келишимдин негизинде Науру көз карандысыздыгын алганга чейин фосфорит кендерин казып алуудан жабыркаган жерлерди калыбына келтирүү боюнча БУУнун Эл аралык сотундагы Наурунун Австралияга каршы сот иши аяктаган. Натыйжада Австралия Науруга 57 миллион австралиялык доллар төлөп, дагы 50 жылдын ичинде 20 миллион доллар төлөп берүүгө убада берген. Науру аймактагы контрабандага каршы күрөшүү боюнча Австралия менен кызматташат. Наурунун аймагында, Австралияга деңизге аркылуу мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган башка өлкөлөрдүн жарандары үчүн Австралиянын иммиграция борбору жайгашкан. 2016-жылга карата маалыматтарга ылайык бул борбордо 400дөн ашык адам кармалган. Наурудагы качкындарга карата зомбулук, кемсинтүү жана кордоо фактыларын, анын ичинде балдарга карата сексуалдык зомбулукту чагылдырган көптөгөн документтер бар. Наурудагы качкындар лагерлериндеги адам чыдагыз шарттар тууралуу Бириккен Улуттар Уюмунун Качкындар боюнча агенттиги жана башка эл аралык уюмдар да билдиришкен<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2016-10-17-nauru/ Австралиянын качкындарга карата катаал саясаты Науруну ачык асман алдындагы түрмөгө айландырды]{{ref-ru}}</ref>. ==== ЕБ өлкөлөрү менен саясий мамилери ==== 1995-жылы августта [[Француз Полинезиясы|Француз Полинезиясындагы]] Моруроа жана Фангатауфа атоллдорунда [[Франция]] атомдук куралын сынагандан кийин, Науру, [[Кирибати]] сыяктуу, Франция менен дипломатиялык мамилесин үзгөн. Бирок, 1997-жылы 15-декабрда Франция Өкмөтүнүн аймактагы атомдук куралды сыноону токтотуу жөнүндөгү жарлыгынан кийин Франция менен дипломатиялык мамилелер калыбына келген. Өз кезегинде, Науру Президенти Кинза Клодумар Франциянын Борбордук жана Түштүк Тынч океанындагы чакан мамлекеттердин элдерине берген олуттуу жардамын баалаган<ref>[https://web.archive.org/web/20111226055638/http://archives.pireport.org/archive/1997/december/12-16-07.html Науру менен Франция дипломатиялык мамилелерди калыбына келтиришти]{{ref-en}}</ref>. Тактап айтканда Науру Республикасы Европа Бирлиги менен достук мамиледе. Европа өлкөлөрү бул Тынч океанында жайгашкан мамлекетке энергетика жаатында жардам берип келүүдө<ref>[https://web.archive.org/web/20071018073632/https://ec.europa.eu/development/Geographical/RegionsCountries/Countries/Nauru.htm Европа Бирлигинин Науру менен болгон мамилеси]{{ref-en}}</ref>. ==== СССР жана Россия менен саясий мамилери ==== Науру менен СССРдин ортосундагы дипломатиялык мамилелер 1987-жылы 30-декабрда түзүлгөн. Учурда Россиянын Австралия Шериктештигиндеги элчиси, Науру Республикасындагы элчисинин дагы милдетин аткарат<ref>[https://web.archive.org/web/20071025034834/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=032729 Россия Федерациясынын Науру Республикасындагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси]{{ref-ru}}</ref>. == Административдик-аймактык түзүлүшү == [[Файл:Nauru-districts-ru.svg|thumb|upright=1.3|300px|Наурунун округдарынын картасы]] {{Негизги макала|Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}} Административдик-аймактык жактан 14 округга бөлүнөт<ref>[http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтү]{{ref-en}}</ref>: * [[Айво]]; * [[Анабар]]; * [[Анетан]]; * [[Анибар]]; * [[Баити]]; * [[Боэ]]; * [[Буада]]; * [[Денигомоду]]; * [[Ева]]; * [[Июв]]; * [[Мененг]]; * [[Нибок]]; * [[Уабо]]; * [[Ярен]]. {{Калып:Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}} == Калкы == [[Файл:Population pyramid of Nauru 2015.png|450px|center]] === Калктын өсүү динамикасы === {| class="standard sortable" !<small>№</small> !<small>Округ</small> !<small>17.04.1992</small> !<small>23.09.2022</small> !<small>30.10.2011</small> |- |1 |[[Айво]] | align="right" |874 | align="right" |1051 | align="right" |1220 |- |2 |[[Анабар]] | align="right" |320 | align="right" |378 | align="right" |452 |- |3 |[[Анетан]] | align="right" |427 | align="right" |498 | align="right" |587 |- |4 |[[Анибар]] | align="right" |165 | align="right" |232 | align="right" |226 |- |5 |[[Баити]] | align="right" |450 | align="right" |443 | align="right" |513 |- |6 |[[Боэ]] | align="right" |750 | align="right" |731 | align="right" |851 |- |7 |[[Буада]] | align="right" |661 | align="right" |673 | align="right" |739 |- |8 |[[Денигомоду]] | align="right" |325 | align="right" |292 | align="right" |307 |- |9 |[[Ева]] | align="right" |355 | align="right" |397 | align="right" |446 |- |10 |[[Июв]] | align="right" |206 | align="right" |169 | align="right" |178 |- |11 |[[Мененг]] | align="right" |1389 | align="right" |1323 | align="right" |1380 |- |12 |[[Нибок]] | align="right" |577 | align="right" |479 | align="right" |484 |- |13 |[[Уабо]] | align="right" |447 | align="right" |386 | align="right" |318 |- |14 |[[Ярен]] | align="right" |672 | align="right" |632 | align="right" |747 |- | |'''Науру''' | align="right" |'''9919''' | align="right" |'''10065''' | align="right" |'''10084''' |} === Төрөлүү коэффициенти === 2011-жылдагы эл каттоонун негизинде аралдын калкы жаш жана тез өсүп жатат деген жыйынтык чыгарса болот. Эл каттоо учурунда жалпы калктын саны 10 084 адамды (5105 эркек жана 4979 аял) түзгөн бул 2006-жылга салыштырмалуу 9233 адамга көп. 2006-жылдан бери калктын саны 9,22% га же 851 адамга өскөн. Калктын санынын орточо жылдык өсүш темпи 1,844% же башкача айтканда калктын өсүшү жылына 170 адамдын чегинде. Бирок, азыркы учурда калктын өсүү көрсөткүчү 1,8% бир топ жогору жана калктын саны жылына болжол менен 300 адамга өсөт<ref name=":8">[https://web.archive.org/web/20140502032457/http://www.spc.int/nmdi/nmdi_documents/2011_NAURU_CENSUS_REPORT.pdf Наурунун калк жана турак жай жөнүндө улуттук отчету]{{ref-en}}</ref>. {| class="standard" style="text-align: center;" ! colspan="10" |Төрөлүүнүн жалпы коэффициенти |- class="bright" !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 |- |3,025 |{{Азайуу}}2,515 |{{Көбөйүү}}3,050 |{{Азайуу}}2,430 |{{Азайуу}}2,340 |{{Азайуу}}2,115 |{{Көбөйүү}}2,520 |{{Көбөйүү}}3,240 |{{Көбөйүү}}3,725 |{{Көбөйүү}}4,225 |} Өспүрүмдөрдүн арасындагы төрөт көрсөткүчү өтө жогору, 15-19 жаштагы төрөгөндөрдүн көрсөткүчү боюнча 81 аялга 1000 балага туура келет. {| class="standard" !Жыл !Төрөлгөндөр !Өлгөндөр !Калктын табигый өсүшү |- |2002 |255 |91 |164 |- |2003 |212 |76 |136 |- |2004 |253 |75 |178 |- |2005 |194 |80 |114 |- |2006 |190 |88 |102 |- |2007 |171 |74 |97 |- |2008 |206 |84 |122 |- |2009 |273 |57 |216 |- |2010 |322 |69 |253 |- |2011 |370 |75 |295 |} === Жашоо узактыгы === [[Файл:Общая продолжительности жизни.png|thumb|280px|Жашоо узактыгы]] 2007-2011-жылдар аралыгында жашоонун узактыгы эркектер үчүн 57,5 жашты жана аялдар үчүн 63,2 жашты түзгөн. Эркектер үчүн жашоо узактыгы өзгөргөн жок, ал эми аялдар үчүн жашоо узактыгы 5 жылга узарды<ref name=":8" />. === Саны жана жайгашуусу === [[Файл:Scene_at_Arenibek.jpg|left|thumb|150x150px|Наурудагы айыл. 1986-жыл]] Калктын жыштыгы — 473,43 адам/км². Аралдын аймагында Австралияга мыйзамсыз кирүүгө аракет кылган качкындар лагери жайгашкан, 2016-жылдын июнь айынын аягында бул лагерге 442 адам (анын ичинде 338 эркек, 55 аял жана 49 жаш бала) жайгаштырылган. Качкындардын көпчүлүгү [[Ооганстан]], [[Иран]] жана [[Ирак|Ирактын]] жарандары<ref>[https://www.tagesanzeiger.ch/australiens-schreckensinsel-fuer-fluechtlinge-824011182734 Australiens Schreckensinsel für Flüchtlinge] ''(Качкындар үчүн Австралиянын коркунучтуу аралы)''{{ref-de}}</ref>. 1968-жылы, Науру эгемендүүлүгүн жарыяланда калкынын саны 6 миңден ашык (1966-жылы калкынын саны 6057) адам болгон. Науруда төрөлүү 1000 адамга - 24,47, өлүү 1000 адамга - 6,65, ал эми калктын табигый өсүшү 1,781% деп бааланат<ref name=":9">[https://web.archive.org/web/20080917160201/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html Central Intelligence Agency. Nauru. The World Factbook] ''(БЧА. Науру)''{{ref-en}}</ref>. 2007-жылы ымыркайлардын өлүмү 1000 адамга 9,6 ымыркай деп көрсөтүлгөн. 2007-жылы 15 жашка чейинки балдардын саны калктын - 37,8% (3813 адам), 15 тен 60 жашка чейинки курактагы адамдардын саны калктын - 59,3% (5983 адам), 60 жаштан өткөндөрдүн саны калктын - 2,9% (287 адам) түзгөн. 2011-жылы эркектердин орточо жашоо узактыгы 65 жашты, аялдардыкы 75 жашты түзгөн<ref name=":8" />. [[Файл:Nauru_Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|250x250px|[[Денигомоду]] жана [[Нибок]] округдарындагы элдин отурукташышы]] Аралдын расмий борбору жана шаарлары жок. Президенттин резиденциясы [[Мененг]] округунда, ал эми мамлекеттик органдар жана парламент [[Ярен]] округунда орун алышкан. Аралдын калкы океан жээгинде жага Буада көлүнүн айланасында орун алышкан. {| class="standard" style="text-align: center;" ! colspan="10" |Калктын саны (адам)<ref name=":7" /><ref name=":9" /><ref name=":8" /> |- class="bright" !1921 !1933 !1947 !1954 !1961 !1966 !1977 !1983 !1992 !2000 |- |2066 |{{Көбөйүү}}2641 |{{Көбөйүү}}2855 |{{Көбөйүү}}3473 |{{Көбөйүү}}4613 |{{Көбөйүү}}6057 |{{Көбөйүү}}6966 |{{Көбөйүү}}7674 |{{Көбөйүү}}9919 |{{Көбөйүү}}10123 |- !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 |- |{{Азайуу}}10106 |{{Азайуу}}10064 |{{Азайуу}}9871 |{{Азайуу}}9668 |{{Азайуу}}9456 |{{Азайуу}} 9233 |{{Көбөйүү}}9373 |{{Көбөйүү}}9570 |{{Көбөйүү}}9771 |{{Көбөйүү}}9976 |- !2011 !2013 !2015 !2016 !2019 ! ! ! ! ! |- |{{Көбөйүү}}10084 |{{Көбөйүү}}10500 |{{Көбөйүү}}10900 |{{Азайуу}}10800 |{{Көбөйүү}}11550 | | | | | |} === Жыныстык жана курактык түзүм === [[Файл:Половозрастная пирамида Науру 2011.png|thumb|280px|2011-жылга карата Наурунун жыныстык жана курактык түзүмү]] 2011-жылы катталган туруктуу калктын саны 5105 эркек жана 4979 аялдан турган. Эркектер аялдардан 126 адамга көп болушкан, башкача айтканда 100 аялга 103 эркек туура келген<ref name=":8" />. {| class="standard" ! rowspan="2" |Жыл ! colspan="4" |Курак (%) ! rowspan="2" |Орточо курак ! rowspan="2" |100 аялга туура келген эркектердин саны |- !0-14 !15-24 !25-59 !60+ |- |1992 |43 |17 |38 |3 |19,4 |105 |- |2002 |39 |20 |39 |3 |20,7 |104 |- |2011 |38 |19 |40 |3 |21,5 |103 |} === Этникалык курам === Науру калкынын курамы негизинен тоо-кен өнөр жайынын ишмердилүүгүнө байланышкан. 1930-жылдары шахталарда иштөө үчүн жумушчулар дүйнөнүн ар кайсы бурчунан келишкен. Алгачкы билдирүүлөргө караганда, 1939-жылы чет элдик жарандардын саны жергиликтүү калктын санына барабар. 1977-жылы калкынын 60% чет элдиктер жана 40% жергиликтүү калк болгон. Чет элдиктердин санынын көрсөткүчү 1992-жылы жалпы калктын санынын 70% чейин көбөйгөн. 2006-жылы фосфат казып алуу тармагынын кыйрашынан улам эмгек мигранттарынын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн массалык чыгуусунун натыйжасында, жалпы калкытын санындагы чет элдиктердин үлүшү 6% га чейин кыскарган. Наурунун фосфат өнөр жайы, соода жана тышкы экономиканы стимулдаштырууну улантууда жана келечекте калктын этникалык курамына түздөн-түз таасирин тийгизиши мүмкүн<ref name=":8" />. Науру калкынын болжол менен 91% же 9031 адам республиканын түпкү эли - наурулуктар. Науру калкынын жалпы санынын — 4% Тынч океандын башка аралдарынан келгендер (негизинен фижиликтер жана тунгаруандар), 1,6% (161 адам), 1,5% (151 адам) кытайлар түзөт. Өлкөнүн калкынынын курамында чет өлкөлүк жарандардын үлүшү жогору. Тилдин негизинде наурулуктар микронезия элдеринин тобуна кирет, бирок бул улуттун түптөлүшүнө микронезиялыктар гана эмес, полинезиялыктар жана меланезиялыктар да таасирлеринин тийгизишкен<ref>Игнатьев Г. М. [https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 Тропические острова Тихого океана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502082849/https://www.livelib.ru/book/1001154915-tropicheskie-ostrova-tihogo-okeana-grigorij-ignatev?ysclid=lvozgva97n234896754 |date=2024-05-02 }} ''(Тынч океанынын тропикалык аралдары)''{{ref-ru}}</ref>. === Тил === Наурулуктар микронезия тилдеринин бири болгон науру тилинде сүйлөшөт. 1968-жылга чейин Науру Республикасы Австралия, Улуу Британия жана Жаңы Зеландиянын биргелешип башкарган аймагы болгондугуна байланыштуу англис тили, науру тили менен бирге мамлекеттик тил болуп саналат. Кытай соодагерлери менен карым-катнаш жүргүзүүдө, жергиликтүү калк тарабынан наурулук англис пижини күн сайын колдонулунат<ref>[https://books.google.kg/books?id=iEj8LLguLwUC&pg=PA18&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Pacific Pidgins and Creoles: Origins, Growth and Development] ''(Тынч океандагы пижиндер жана креолдордун келип чыгышы жана өнүгүшү)''{{ref-ru}}</ref>. Науру тилинин алфавити латын алфавитинин негизинде түзүлүп жана 17 тамгадан турган. Кийин, башка тилдердин, айрыкча немис, ток-писин жана кирибати тилдеринин таасиринен улам, алфавит 28 тамгага чейин кеңейтилген. Науру тилинин окуу китебин жазган католик миссионери Алоис Кайзер, ошондой эле Германиядан чыккан америкалык протестант миссионери Филипп Делапорт бул тилдин өнүгүүсүнө ири салымдарын кошушкан. === Дин === [[Файл:Nauru(09).jpg|thumb|left|Наурудагы чиркөө]] Наурунун калкы негизинен [[Христиан дини|христиан]] диндерин карманышат. Наурулуктардын көбү (60,5% же 6098 адам) протестанттык чиркөөлөрдүн мүчөлөрү, анын ичинен 35,2% (3552 адам) [[Мененг]], [[Буада]], [[Анабар]] жана [[Нибок]] округдарында чиркөөлөрү бар Науру конгрегационалистик чиркөөсүнүн жолдоочулары. Бул агымдын негизги чүркөөсү Айво округунда жайгашкан. Кудай Ассамблеясы агымынын жолдоочулары — 12,8% же 1291 адам), Науру көз карандысыз чиркөөсүнүн өкүлдөрү — 9,4% же 945 адам. Өлкөдө [[Адвентизм|адвентисттер]], [[Баптизм|баптисттер]] жана жахабанын күбөлөрү да бар<ref name=":8" />. Наурунун тургундарынын болжол менен 32,5%  же 3278 адамы католик чиркөөсүнүн жолдоочулары, алардын [[Ярен]] округунда өзүнүн чиркөөсү, ошондой эле [[Ева]] округундагы мектеби (Кайзер колледжи) бар. Наурунун жашоочуларынын болжол менен 5% [[буддизм]] жана [[даосизм]], 2% [[бахаизм]] диний агымдарын карманышат. Наурулуктардын чакан тобу Эижебонг (Eijebong) пирине жана Буитани (Buitani) аттуу аралдын рухуна сыйынууну камтыган салттуу ишенимдерди карманышат<ref name=":8" />. Өкмөт айрым диний конфессиялардын ишин чектейт, мисалы Иса Машаяктын азыркы чиркөөсү жана жахабанын күбөлөрү. 1979-жылы Науруга [[Маршалл Аралдары|Маршалл аралдарынан]] жахабанын күбөлөрүнүн миссионери барган соң дароо эле депортацияланган<ref name=":10">[https://guide.travel.ru/nauru/people/religion/ Наурудагы дин]{{ref-en}}</ref>. 1995-жылы диндерге болгон чектөөлөрдүн бир бөлүгү алынып салынган<ref name=":10" />. == Экономикасы == [[Файл:The site of secondary mining of Phosphate rock in Nauru, 2007. Photo- Lorrie Graham (10729889683).jpg|left|thumb|Наурудагы фосфорит кендерин казып алгандан кийин калган, акиташтан турган калдыктар]] Экономиканын негизи - фосфориттерди казуу жана экспортоо. Убагында Науру дүйнөдө эң бай өлкөлөрдүн катарына кирген. Фосфориттерди казып алган жерлерди карадан калыбына келтирүү үчүн атайын каржы фонд ачылган. Акча бирдиги - [[австралия доллары]]. === Акча жана каржы системасы === Наурунун акча бирдиги болуп [[австралия доллары]] саналат. 2001-жылы аралдагы инфляциянын деңгээли 4% жекен (бул негизинен дүйнөлүк рынокто мунайдын баасынын жана аны ташууга кеткен чыгымдардын жогорулашына байланыштуу). 2000-жылы мамлекеттик бюджеттинин тартыштыгы 10 миллион [[Австралия доллары|австралия долларын]] же өлкөнүн ИДП болжол менен 18% түзгөн. 2000-жылга карата мамлекеттик карызы 280 миллион австралия долларын түзгөн<ref name=":1" />. XXI кылымдын башында Науру Өкмөтү фосфориттердин экспортунун төмөндөшүнөн улам каржы жаатында көптөгөн көйгөйлөргө туш болгон. Бул кризистин натыйжада, 2002-жылы өлкө айрым кредиторлорго болгон карызын убагында төлөй албай калган. Өкмөт бюджеттин тартыштыгын жана [[роялти]] төлөмдөрүн жабууда Науру банкынын каржы булактарына таянууну улантып келет. Науруда сатуудан салык алынбайт, бирок бир катар товарлардан бажы төлөмдөрү алынып турат, бажы төлөмдөрүнүн эрежелери жана суммасы мезгил-мезгили менен өзгөрүп турат. Тамекиге жана алкоголго салык салынбайт<ref name=":11">[https://guide.travel.ru/nauru/money/ Наурудагы баалар]{{ref-ru}}</ref>. === Айыл чарба === Жергиликтүү калкты жемиштер менен камсыз кылуу максатында, аралдын жээк тилкесинде [[банан]], [[ананас]], [[папайя]], [[Манго (жемиш)|манго]], нан багы, кокос пальмалары өстүрүлөт. ==== Балык уулоо ==== Наурунун балык уулоо тармагы дагы эле жакшы онүкпөгөн боюнча калууда, өлкөдө негизинен ички колдонуучулар үчүн балык кармаган эки гана кичинекей балык уулоочу кеме бар. Кармалган тонбалыктарынын бир бөлүгү Австралияга жана Жапонияга экспорттолот, бирок кирешелүүлүгү дагы деле өтө төмөн, мисалы, 2001-жылы жумасына 600 кг гана тонбалыктары экспорттолгон. 2000-жылы Науруда биринчи балык базары пайда болуп, ал өлкөнүн калкынын бир бөлүгүн жумуш менен камсыз кылган. Акыркы мезгилде өлкөнүн өзгөчө экономикалык аймагындагы балык уулоо укугуна лицензия берүүдөн түшкөн кирешелер жергиликтүү бюджетти толуктоонун олуттуу булагы болуп калды. Мисалга алсак, 2000-жылы балык улоого лицензия сатуудан түшкөн киреше 8,5 миллион австралия долларын түзгөн. Бул чөйрөдөгү негизги өнөктөштөрү - Кытай, Түштүк Корея, Тайвань, АКШ жана Жапониянын балык уулоо компаниялары<ref name=":3" />. Науруда аквакультура да өнүгүп жатат, аралдагы кичинекей жасалма көлмөлөрүндө, негизинен ички колдонуу үчүн ханос балыктары өстүрүлөт<ref>[https://aquaculture.spc.int/site/publications/documents/Nauru_Portal.pdf Науруда 2005-2010-жылдар аралыгындагы аквакультураны өнүктүрүү планы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}</ref>. === Өнөр жай === 1980-жылдары фосфот өндүрүүнүн деңгээли кыйла төмөндөгөн (1985-1986 жылдары 1,67 млн тоннадан 2001-2002 жылдары 162 миң тоннага чейин) жана 2003-жылы фосфоттарды казып алуу толугу менен токтотулган<ref name=":12">[https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Австралия Өкмөтү. Тышкы иштер жана соода департаменти. Науру Республикасы]{{ref-en}}</ref>. Кийинчереек Австралиянын, фосфат казуу багытында иш алып барган «Incitex Pivot» компаниясынын инвестициясынын жардамы менен кен казуу инфраструктурасы кайрадан калыбына келтирилип, 2006-жылдын сентябрында фосфат тектерин экспорттоо жанданган. Фосфориттердин кору 2009-2010-жылдары толугу менен казылып алынган, азыркы учурка аз гана фосфориттердин кору калды<ref name=":12" />. Өлкөгө азык-түлүк, күйүүчү май, унаалар жана тетиктер, жабдуулар, курулуш материалдары, керектөө товарлары алынып импорттолуп турат<ref name=":7" /><ref name=":11" />. [[Файл:Nauru House.jpg|thumb|220px|Мельбурндагы Науру-Хауз имараты (ортосунда). Мурда бул имарат Науру фосфат компаниясына таандык болгон, бирок 2004-жылы мамлекеттик карыздарды төлөө үчүн сатылган]] === Туризм === Аралдагы туризм фосфат казып алуудан кийин калган экологиялык булгануудан улам көп өнүккөн эмес. Наурунун визасын Кыргызстандын жарандагы аралга барганда же учак менен конгондо ала алышат<ref>Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министрлиги. [https://mfa.gov.kg/kg/dks-mid-kr-ru/konsulskie-uslugi/dlya-vyezzhayushchih-za-rubezh/vizovye-i-bezvizovye-rezhimy-dlya-grazhdan-kr/spisok-stran-imeyushchih-s-kr-soglasheniya-o-bezvizovom-rezhime-po-nacionalnym-pasportam-kr КРнын жарандары үчүн визалык жана визасыз режим]</ref>. Өлкөнүн аймагынан чыккан бардык жүргүнчүлөрдөн 25 австралиялык доллар аэропорт акысы алынат. 2019-жылы республиканын парламентинин чечими менен негизги максаты өлкөдө туризмди өнүктүрүүгө багытталган Науру туристтик корпорациясы түзүлгөн<ref>[http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/acts/dbdd723f4ca321e9a6b718091edbae72.pdf Науру Республикасынын «Науру туризм корпорациясы» жөнүндөгү мыйзамы. 2019-жыл.]{{ref-en}}</ref>. === Транспорт === [[Файл:View of Nauru airport.jpg|left|thumb|Науру эл аралык аэропорту]] Науру автожолдорунун узундугу болжол менен 40 чакырымды түзөт. Асфальтталган жолдордун узундугу 29 км, анын 17 км жээкти бойлой өтөт. Фосфариттердин кендерин океан жээгине жеткирүүнү жеңилдетүү үчүн 12 чакырымдык, асфальтталбаган жол курулган. Аралдын түштүгүндө Науру эл аралык аэропорту жайгашкан. Наурунун улуттук авиакомпаниясы болуп «Nauru Airlines» саналат жана бул компаниянын карамагында Боинг-737 төрт учагы бар. Науруда, аралдын борборундагы фосфат кендерин түштүк-батышындагы порт менен байланыштырган 3,9 км арылыка созулган темир жол бар. Науру мамлекети боюнча коомдук транспорт жок болгондугуна байланыштуу көпчүлүк тургундар жеке транспорт каражаттарын колдонушат. Аймактагы башка мамлекеттер менен болгон деңиз байланышы бар. === Байланыш === Науруда биринчи почта маркалары 1916-жылы чыгарылган. Алар «NAURU» деген жазуусу бар Улуу Британиянын маркалары болгон. 1998-жылдын сентябрынан тартып науруда интернет байланышы пайда болгон<ref>[https://web.archive.org/web/20070927015139/http://www.sidsnet.org/archives/other-newswire/9809/0004.html Науруда интернет байланышы пайда болду]{{ref-en}}</ref>. Интернет менен колдонуучулардын саны болжол менен Наурунун калкынын жалпы санынын жарымын гана түзөт<ref>[https://www.cenpac.net.nr/ CenpacNet Inc компаниясынын сайты]{{ref-en}}</ref>. Аралдын телекоммуникация системасы жакшы өнүккөн. Көптөгөн коомдук телефондор IDD эл аралык тутумга түз чыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ, бирок, телекоммуникация кызматтары австралиялык компаниялардын тармактары аркылуу жүргүзүлгөндүктөн, эл аралык чалуулар операторлор аркылуу жүргүзүлөт. AMPS стандартындагы уюлдук байланыш дээрлик бүт аралдын аймагын камтыйт<ref>[https://guide.travel.ru/nauru/communications/ Коммуникации и связь в Науру] ''(Наурудагы байланыш жана телекоммуникация)''{{ref-ru}}</ref>. Акыркы мезгилде байланыш кызматтарынын үзгүлтүккө учурашы байкалууда, анткени бул тармакты тейлеген чет элдик компаниялар алдын-ала төлөө системасында өз кызматтарын көрсөтөт. 2003-жылдын башында Рене Харрис жана Бернард Довийого президенттин кызматына талапкер болушкан жана Науру эң курч саясий кризиске кабылып, жарандардын кагылышуусунда президенттин резиденциясы өрттөнүп кеткен жана, телефон байланышы толугу менен үзүлгөн<ref>[https://web.archive.org/web/20070926231528/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 Политический кризис на Науру] ''(Наурудагы саясий кризис)''{{ref-ru}}</ref>. Аралдан тышкары жайгашкан аймактар менен байланышуу бир нече жума бою портко келген кемелердеги спутник телефондору аркылуу жүргүзүлгөн<ref>[https://web.archive.org/web/20070926231500/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_02_03_w4_n1.htm#n6 Прервана связь с Науру] ''(Науру менен байланыш үзүлдү)''{{ref-ru}}</ref>. === Тышкы соода === 2017-жылы экспорт 24,7 млн АКШ долларын, ал эми импорт - 35,6 млн АКШ долларын түзгөн<ref>[https://web.archive.org/web/20190823105240/https://oec.world/ru/profile/country/nru/ Науру на справочнике международной торговли oec.world] ''(Науру эл аралык oec.world соода каталогунда)''{{ref-ru}}</ref>. Экспорттук кирешенин дээрлик 70% фосфаттарды сатуудан түшөт. Негизги соода өнөктөштөрү Австралия жана Жапония (бул өлкөлөрдүн ар биринин үлүшү 24%), андан кийин Түштүк Корея (16%). Негизинен унаалар, жабдуулар, азык-түлүк жана химиялык товарлар импорттолот. Негизги керектелүүчү товарлар менен жабдып туруучу мамлекеттер - Австралия (63%), Фижи (12%) жана Индия (11%). == Маданияты == Науру аралынын алгачкы маданияты жөнүндө маалыматтар өтө эле аз. Батыштын таасири күчтүү болгондуктан, жергиликтүү тургундар тарабынан көптөгөн үрп-адаттар жана каада-салттар унутулуп калган. Байыркы науруандыктардын жазуусунун жоктугу өлкөнүн маданий байлыгын изилдөөнү татаалдаштырат. === Науру аралынын колония айланганга чейинки тургундарынын социалдык уюму === [[Файл:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|thumb|250px|Наурулуктар (1890-жыл)]] Науруалуктардын алгачкы маданияты аралда жашаган 12 уруунун маданиятынан негизделген. Науруда жалпы башчы болгон эмес жана ар бир уруунун өз тарыхы болгон. Салт боюнча, ири уруулар майда урууларга бөлүнгөн жана айда уруулардагы ар бир адам белгилүү бир топторго таандык болгон: * ''темонибе'' ({{lang-na|Temonibe}}), * ''эмо'' ({{lang-na|Emo}}), * ''амененгаме'' ({{lang-na|Amenengame}}) * ''энгаме'' ({{lang-na|Engame}}). Колунда жок, кедейлердин эки классы төмөндөгүдөй аталган: * ''итсио'' ({{lang-na|Itsio}}), * ''итиора'' ({{lang-na|Itiora}}) Адамдын тигил же бул класска таандык экендигин аныктоодо негизги фактору болуп энесинин теги болгон. Темонибе уруусу өзгөчө орунду ээлеген, аларга балык уулоого уруксат берилген жана алар деңиздеги айрым аймактага ээлик кылышкан. Ошол кездеги калктуу конуштардын көпчүлүгү деңиз жээгинде жайгашышкан, айрымдары гана Буада көлүнүн айланасында орун алган. Аралдыктар эки-үч үйдөн турган кичинекей, короо-жайлуу үйлөрдө жашап жана айылдарга биригишкен. Жалпысынан Науруда 168 айыл жайгашып, алар 14 облуска биригишкен. Бул тарыхый облустардын негизинде, азыркы учурдагы аралдын 14 административдик округу түзүлгөн. === Массалык маалымат каражаттар === Науруда дайыма иштеген басма сөз кызматтары жок. Анда-санда англис жана науру тилинде басылган ''Nauru Bulletin'' жана «Наоэро Амо» оппозициялык саясий партиясынын ''The Visionary'' гезиттери чыгып турат. Эки жумада бир жолу Central Star News жана Nauru Chronicle гезиттери басмадан чыгат<ref name=":15">BBC News Services. [https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15433616 Науру өлкөсүнүн профили]{{ref-en}}</ref>. Наурунун жалгыз радиостанциясы жана телеканалы өкмөткө таандык жана негизинен «Австралия радиосу» жана «BBC» программаларын чагылдырат (ретрансляция).<ref name=":15" /> === Спорт === [[Файл:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|thumb|250px|1999-жылы «Линкбелт Овал» стадионунда өткөн австралиялык футбол боюнча беттеш]] Наурунун улуттук спорттук оюну - австралия футболу. Футбол боюнча улуттук курама командасы дагы бар, бирок ал өлкөдө кесипкөй оюнчулардын жана ири стадиондордун жактугуна байланыштуу ФИФА же Океания футбол конфедерациясы тарабынан таанылган эмес. Футбол оюнчуларынын формасынын түсү - көк жана ортосунан сары тилке сызылган. Футбол боюнча улуттук курама тобу башка өлкөнүн командасы менен биринчи беттешүүсү 1994-жылдын 2-октябрында болгон. Анда Наурунун курама тобу Соломон аралдарынын курама тобун 2:1 эсебинде утуп алган. Бул наурулуктар үчүн чоң жеңиш болуп калган. Аралда бир нече спорт аянтчалары жана стадиондор бар: «Линкбелт Овал« (Айво округунда жайгашкан, бирок ал кыйла эскирген жана эл аралык стандарттарга жооп бербейт), Мененг стадиону (3500 орундуу, 2006-жылы курулган) жана Дениг стадиону. [[Оор атлетика]], софтбол, [[баскетбол]] жана [[теннис]] абдан популярдуу. Өлкөнүн Өкмөтү тарабынан оор атлетика колдого алынган, дал ушул багыт боюнча Науру эң көп спорттук ийгиликтерге жетишкен. Шериктештик оюндарында оор атлетчи Маркус Стивендин сенсациялуу жеңишинен кийин 1990-жылы бул республикада Науру Улуттук Олимпиада Комитети түзүлгөн. 1992-жылы Маркус Барселонада өткөн Олимпиада оюундарына катышкан биринчи наурулук спортчу болуп тарыхта калды. Науру расмий түрдө 1996-жылы олимпиадалык кыймылга кабыл алынган. Наурунун биринчи расмий атлеттери Маркус Стивен, Жеррард Гарабван жана Куинси Музаламо болушкан. Наурунун эң чебер теннисчилери — Дэвид Детудамо жана Анжелита Детудамо. === Майрамдар === {| class="standard" align="center" |+ !Дата !Аталышы !Англисче аталышы |- |[[1-январь]] |[[Жаңы жыл]] |New Year’s Day |- |[[31-январь]] |Эгемендүүлүк күнү |Independence Day |- | rowspan="3" |датасы кошумча аныкталат |Жагымдуу жума |Good Friday |- |Жаркын дүйшөмбү |Easter Monday |- |Жаркын шейшенби |Easter Tuesday |- |[[17-май]] |Конституция күнү |Constitution Day |- |[[25-сентябрь]] |Жаштар күнү |National Youth Day |- |[[26 Октябрь (Тогуздун айы)|26-октябрь]] |Ангам күнү |Angam Day |- |[[25-декабрь]] |Рождество |Christmas Day |- |[[26-декабрь]] |Белектер күнү |Boxing Day |+ |} == Социалдык тармак == === Саламаттыкты сактоо === [[Файл:Participants of a walk against Diabetes and for general fitness around Nauru airport.jpg|thumb|Наурунун калкы дүйнөдөгү эң ашык салмактуу адамдардын катарына кирет]] Аралдагы калкты таза суу менен камсыздоону жакшыртуу жана үзгүлтүксүз санитардык-профилактикалык иш-чараларды жүргүзүүгө багытталган эффективдүү мамлекеттик программасынын натыйжасында акыркы жылдары аралда жугуштуу оорулардын жайылышына жол бербөө мүмкүн болду. Бирок [[кант диабети]], [[Гипертония оорусу|гипертония]], жүрөк-кан тамыр оорулары жана рак сыяктуу жугуштуу эмес оорулар, ошондой эле респиратордук оорулар Наурунун калкынын өлүмүнүн негизги себептери болуп калууда<ref name=":16">[https://www.who.int/westernpacific/ Науру. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун отчету]{{ref-en}}</ref>. Науру калкы ашыкча салмактан (семирүүдөн) катуу жабыркайт жана семиз адамдардын саны боюнча дүйнөдө бешинчи орунда турат<ref>[https://www.who.int/ru/news/item/01-03-2024-one-in-eight-people-are-now-living-with-obesity Учурда ар бир сегизинчи адам ашыкча салмактан жабыркайт]{{ref-ru}}</ref>. 2003-жылы Наурудагы диабеттин таралышы (30,2%) дүйнөдө эң жогору көрсөткүчкө жеткен. Наурудагы калктын семирүүсүнүн себептери, башка аймактардагыдай эле, арзан калориялуу тамак-аштын, биринчи кезекте эт консерваларынын көп колдонулушу менен байланыштуу<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1578329/Spam-at-heart-of-South-Pacific-obesity-crisis.html Spam at heart of South Pacific obesity crisis] ''(Түштүк Тынч океандагы семирүү кризиси)''{{ref-en}}</ref>. Наурунун саламаттыкты сактоодогу негизги көйгөйлөрдүн бири — кадрлар маселеси, ошондуктан өлкөнүн өкмөтү бул тармакка мүмкүн болушунча көп адистерди тартууга аракет кылып жатат. Аралда медициналык жардам акысыз. 1999-жылы июлда Наурунун жалпы типтеги ооруканасы ({{lang-en|Nauru General Hospital}}) менен Улуттук фосфат корпорациясынын ооруканасы ({{lang-en|National Phosphate Corporation Hospital}}) Науру Республикасынын ооруканасы ({{lang-en|Republic of Nauru Hospital}}) деген ат менен бириктирилген, анда беш гана дарыгер иштейт. Оор дартка чалдыккан адамдар Австралияга дарыланууга жөнөтүлөт. 1995-1996-жылдары саламаттыкты сактоого кеткен чыгымдар 8,9 миллион австралия долларын же өлкөнүн жалпы бюджетинин 8,9% түзгөн. Дарыгерлердин көпчүлүгү чет элдиктер<ref name=":16" />. === Билим берүү === [[Файл:Nauru College (15406372672).jpg|thumb|Науру колледжи]] Билим алуу толугу менен акысыз. 6 жаштан 15 жашка чейинки балдар үчүн милдеттүү (1-10-класстар). Билим берүү тутуму 2 этапты камтыйт: мектепке чейинки дардоо жана даярдоо баскычы. Башталгыч билим берүү окуу мезгилинин биринчи 6 жылында, башкача айтканда, 6 жаштан 11 жашка чейинки окуучулар үчүн берилет. Окуучулар алгачкы эки жыл Ярен округунун башталгыч мектебинде, үчүнчү жана төртүнчү жылдары Айво округунун башталгыч мектебинде жана бешинчи жылдан тартып Науру колледжинде окушат. Башталгыч мектепти аяктагандан кийин, башталгыч билим жөнүндө сертификат алуу үчүн сынактар тапшырылат. Кийинки баскыч — орто мектеп (7-10-класстар үчүн милдеттүү жана 11-12-класстарды окуучулар өз калоосу окуса болот. 10-класстан кийин орто билими туралуу сертификат алуу үчүн сынактан өтүшөт. 12-класска чейин окууну уланткан учурда, толук орто билими туралуу сертификатка ээ болуу үчүн сынактартардан өтүү зарыл. Аралдын жашоочулары жогорку билимди чет өлкөлөрдөн, негизинен Австралиядан алышат. Науруда Түштүк Тынч океан университетинин сырттан окуу бөлүмү жайгашкан. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтүнүн расмий сайты]{{ref-en}} * [http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx Науру парламентинин расмий баракчасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524110900/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx |date=2024-05-24 }}{{ref-en}} {{Калып:Океания өлкөлөрү}} [[Категория:Дүйнө өлкөлөрү]] [[Категория:Австралия жана Океания өлкөлөрү]] [[Категория:Науру]] 8pr0b4ugyik6bpmx1zo0xd1xyxvux86 0 26817 651688 560328 2026-08-27T20:00:49Z George Chernilevsky 21332 иллюстрация 651688 wikitext text/x-wiki [[Файл:Xanthium strumarium 2026 G1.jpg|thumb|''Xanthium strumarium''.]] '''Манкоо''' ({{lang-la|Xanthium}}, [[L.]] 1753) – [[өсүмдүктөр|өсүмдүктөрдүн]] татаал гүлдүүлөр тукумундагы [[Уруу (биология)|уруу]]. Бийикт. 20й100 ''см''ге жеткен бир жылдык жана бир үйлүү чөп. Көп бутактуу сабагы катуу түктүү. Жалбырактары тегиз жээктүү тегерек, үч бурчтуу же жүрөк сымал. Топ гүлү сапсыз, жалбырак колтугунда жайгашкан. Аталык гүлдөрү – топ гүлдүн жогору жагында, энелик гүлү төмөн жагында орношкон – анын ороочтору сыртынан илмекей катуу тикендүү. Уругу бышканда анын катуу тикенектүү ороочтор чоңоюп, мөмөсүнүн сыртын каптап турат. Мененун жер жүзүндө [[Түндүк Америка|Түндүк]], [[Түштүк Америка|Түштүк Америкада]], [[Европа|Европада]], Кичи жана [[Чыгыш Азия|Чыгыш Азияда]] 70 [[Түр|түрү]], [[Кыргызстан|Кыргызстанда]] 2 түрү кездешет. Алар негизинен жол боюнда, айдоодо, таштанды жерде, аңызда, мал сарайга, огороддо жакын жерде өсөт да эң зыяндуу отоо чөп. Майда мал жүнүнө жабышып, анын сапатын төмөндөтөт. Жалбырагы менен тамырын сары жана жашыл боёк алууга пайдаланат, өсүмдүктүн бардык органында иод, алколоиддер бар. Элдик [[медицина|медицинада]] богокко, тери ооруларына, дизентерияга, лимфа түйүндөрүнүн кургак учугуна дарылоого колдонулат. Уругунда 40 %ке жакын бат кургоочу май бар. == Колдонулган адабияттар == * [[Биология: Энциклопедиялык окуу куралы]]/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4 [[Категория:өсүмдүктөр]] dymu4ys2rxbt6ep8fz21ot4htl7u1vc 0 28989 651704 561923 2026-08-28T07:11:34Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651704 wikitext text/x-wiki '''Медералиев Жумабек''' - кыргыздын заманбап жазуучусу, котормочу жана редактор. <br> == Кыскача өмүр таржымакалы == Ал Нарын облусуна караштуу Жумгал районунун Доскулу айылында 1957-жылы 24-январда туулган. 1974-жылы Жумгал орто мектебин, 1979-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн. <br> Эмгек жолун 1978-жылы «Ленинчил жаш» гезитинде корректор болуп иштөө менен баштаган. <br> 1979–1985-жж. «Ленинчил жашта» кабарчы, бөлүм башчы, 1985–1987-жж. Кыргыз ССРинин Мамлекеттик басма комитетинде улук редактор, 1987–1988-жж. «Мектеп» басмасында Өспүрүмдөр жана жаштар көркөм адабияты редакциясынын улук редактору, бөлүм башчысы болгон. <br> 1988–1992-жж. «Адабият» басмасында Балдар жана жаштар көркөм адабияты редакциясынын бөлүм башчысы болуп иштеген. <br> 1992–1998-жж. «Акыл» Мамконцернинде башкы редактор, Басмалар жана китеп соода башкармалыгынын начальниги, тармактын «Нуска» гезитинин башкы редактору кызматтарын аркалаган. <br> 1998–2000-жж. «Акыл» АКнын «Ала-Тоо» басмасынын башкы редактору болгон. <br> 2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл Өкүлдөр жыйынынын Басма сөз кызматынын улук консультанты болгон. <br> 2001–2002-жж. «Асаба» гезитинин башкы редактору болгон. <br> 2002–2005-жж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл Өкүлдөр жыйынынын Редакциялык-басма иштер бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. <br> 2005-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин аталган бөлүмүнүн эксперти болуп эмгектенип келет. <br> 1970-жылдан ырлары, аңгемелери республикалык гезит-журналдарда жарыяланып келет. <br> Ал орус, белорус, кытай, жапан, фин жазуучуларынын аңгемелерин, орус эл жомокторун которуп жарыкка чыгарган. <br> Түстүү сүрөттүү «Кыргыз оймолору» («Акыл», 2000-ж.), «Эл өкүлү» («Учкун», 2004-ж.), «Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү» (USAID – «Учкун», 2006-ж) китептеринин авторлорунун бири. <br> == Сыйлыктары жана наамдары == Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, «Манас – 1000» эстелик медалы менен сыйланган.<br> 1990-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. <br> == Жарык көргөн китептери == === Кыргыз тилинде === * Боор толгоо. Аңгемелер: – Ф.: Адабият, 1989. – 120 б. * Бышмана. Повесттер, аңгемелер жана новеллалар: – Б.: Акыл, 1998. – 284 б. === Котормолору === * Алексеев С. Маршал Жуков жөнүндө аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1987. – 36 б. * Лехтонен Й. Табышмактуу сепил. – Ф.: Адабият, 1990. – 120 б. * Силердин укугуңар: Аңгемелер. – Б.: «Сорос – Кыргызстан» фонду, 1995. – 64 б. * Блаватская. Е.П. Чыгыш берметтери. – Б.: Кыргызстан, 2004. – 400 б. * Милитонян Э. Арег балакай менен Чипонун укмуштуу жоруктары: Аңгемелер. – Б.: Учкун, 2007. – 66 б. == Редакторлук кылган китептер == * [[Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович|Чороев К.К.]] Жылдыздар кайтып келишет / Жооптуу редактор Жумабек Медералиев. - Бишкек: Турар, 2014. ISBN 978-9967-15-367-7. - 278 бет, сүрөттөр. * [[Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович|Чороев К.К.]] Дөөлөт таңы: Повесть, аңгеме, новеллалар, эскерүүлөр / Редактор Жумабек Медералиев. - Бишкек: Турар, 2015. - ISBN 978-9967-15-497-1. - 304 бет, сүрөттөр. == Колдонулган адабияттар == * *Кыргыз Республикасынын жазуучулары /Кыргызпатент.Түз.: М. Ааматов, А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: 2011. – 456 б. ISBN 978-9967-26-379-6 <br> == Интернеттеги шилтемелер == * https://www.turmush.kg/news:235194 * https://24.kg/ofitsialno/174294_obrazovana_lingvisticheskaya_gruppa_dlya_provedeniya_ekspertizyi_proekta_zakona/ * https://kmborboru.su/2014/10/02/zhumabek-mederaliev-bizde-myjzamdy-kyrgyzcha-zhazgan-adister-zhok-eken/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605155252/https://kmborboru.su/2014/10/02/zhumabek-mederaliev-bizde-myjzamdy-kyrgyzcha-zhazgan-adister-zhok-eken/ |date=2024-06-05 }} <br> * https://www.elibrary.ru/item.asp?id=45670974 * https://www.azattyk.org/a/egemendikti-tuu-tutkan-daryger-atuul-ele/31732238.html * https://mnenie.akipress.org/unews/un_post:39065 * https://cbd.minjust.gov.kg/57-14991/edition/710253/kg [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Борбордук Азия]] [[Категория:Кыргыз таануу]] [[Категория:Кыргыз адабияты]] [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Кыргыз журналисттери]] [[Категория:Котормочулар]] [[Категория:XXI кылым]] [[Категория:Кыргыз жазуучулары]] [[Категория:Манас таануу]] [[Категория:1957-жыл]] [[Категория:Нарын облусу]] [[Категория:Жумгал районунда төрөлгөндөр]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын жазуучулары]] q4jpede697jbkj996f8srrx47cm058p 0 32481 651699 649576 2026-08-28T05:32:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651699 wikitext text/x-wiki [[Файл:Isaev Kusein.jpg|thumb|Кусейин Исаев (1937--2023).]] '''Кусейин Исаев''' (07.09.1937, [[Ысык-Көл району]], [[Бостери, Ысык-Көл району|Бостери айылы]]--31.3.2023, Бишкек) - кыргызстандык таанымал социолог, саясат таануучу, философ. <br> Кыргыз Республикасынын эл мугалими, философия илимдеринин доктору, профессор, Орусия Федерациясынын Социалдык академиясынын жана Гуманитардык илимдер академиясынын академиги, Кыргыз Республикасынын билимге эмгек сиңирген кызматкери, Кыргызстан жаштар уюмунун сыйлыгынын ээси. <br> == Кыскача өмүрү == Кусейин Исаев 1937-жылы Кыргызстандын [[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусуна]] караштуу [[Ысык-Көл району|Ысык-Көл районундагы]] [[Бостери]] айылында туулган. Теги - кыргыз, уруусу - көлдүк саяктардан.<br> Атасы Иса ошол чөлкөмдөн чыккан алгачкы ветеринардык адис эле, бирок ал [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согушта]] курман болгон. Атасынын элеси эсинде анча-мынча эле калыптыр, жада калса сүрөтү жок артында. <br> Апасы Болду балтыр эти ката элек беш бала менен жесир калып, Исанын үй-бүлөсү замандын запкысын, жокчулуктун жонун катуу тартат.<br> К.Исаевдин тунгуч макаласы окуучу кезде 1952-жылы “Кыргызстан пионери” гезитине жарыяланган. Кийин студент кезинен баштап ал “Ленинчил жаш” гезитинин туруктуу авторуна айланган. <br> Кусейин айылдагы толук эмес орто мектепти биринчилерден болуп алтын медал менен аяктады. Ошентип кыл муруту чыгып, кыялы учуп турган Кусеин айылдан алган билимин алыска барып улантам деп апасынын батасын алып, түйүп берген жол азыгын артынып, андагы Фрунзедеги №5-мектепке жол тартат. Ал 1953-жылдын жайы болучу. <br> Кусеин Исаев 1956-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы КУУнун) экономика факультетине кирет. <br> Шаарга келгенде орус тилинен кыйналгандыктан, күнү-түнү ушул тилди окуду. Орустун улуу адамдарынын, жазуучуларынын чыгармаларын жаттаган учурлары көп болгон. <br> Ал университеттин (КУУнун) олуттуу иштерине жигердүү катышып, илимге кызыккан көрөңгөсү, келечектүү дарамети бар экени билинип, ал учурдагы профессорлордун оозуна алынган. <br> К.Исаев 1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика факультетин артыкчылык менен аяктаган соң, өзү окуган факультетине окутуучу болуп иштөөгө жолдомо алат. <br> Кусейин Исаев 1964-1967-жылдары [[Москва|Москва шаарында]] СССР Илимдер Академиясынын Экономика институтунда күндүзгү аспирантурада окуган. <br> Ал Кыргызстандын айыл-чарба экономикасы боюнча кандидаттык диссертациясын иаяктаган. Экономика боюнча бул кандидаттык диссертациясын жактап жатканда москвалык 20 профессор, академиктер 30 жаштагы Кусеинди беш саат “эзишкен”. Мына ошондой оор сыноодон да татыктуу чыгып, анын илимий иши мыкты деп деп бааланат. <br> 1983-жылы ал СССР Илимдер Академиясынын Философия институтунда Кыргызстан айылдарынын өнүгүүсү боюнча докторлук диссертациясын коргогон. <br> 1983-жылдан тартып Кусейин Исаев дүйнөлүк социологияны өз мекенинде институционалдаштыруу максатында жан үрөп эмгектенип келди. <br> Ар түрдүү саясий күчтөрдүн, режимдердин социология илимин “саясий сойкуга” айландыргысы келген аракеттерин таш каптырып, анын академиялык илимий статусун сактап кала алды. <br> Бүгүнкү күндө социология Кыргызстандын дээрлик бардык жогорку окуу жайларында окутулуп, илим, кесип катары өз ордун тапты. <br> К.Исаев буркан-шаркан коомдук жашоого да жуурулушуп, Кыргызстандын азаттык жылдарынын ирегесиндеги КДКнын, эгемендиктин алгачкы маалындагы Адам укугун коргоо комитетинин мүчөсү болгон. <br> Ал эгемендик доорунда Президенттин алдындагы улуттук тил комиссиясынын мүчөсү, “ЭлТР” коомдук телекомпаниясынын байкоочулар кеңешинин төрагасы, өлкөбүздүн тарыхындагы бурулуш окуялар – 2005-жылдын 24-мартындагы, 2010-жылдын 7-апрелиндеги элдик ыңкылаптардын илимий теоретиги, чындыктын айныгыс жарчысы болуп калды. <br> К.Исаев 2023-жылы 31-мартта [[Бишкек|Бишкек шаарында]] оорунун айынан каза болду. Анны сөөгү 1-апрелде Бишкектеги "Ала-Арча" көрүстөнүндө жерге берилмекчи. <ref>https://www.azattyk.org/a/kusein-isaev---kyrgyz-sotsiologiyasynyn-atasy-mekenchil-mudaris-ele/32343489.html</ref> <br> Аалымдын жасаган иштери, илимий көрөңгөсү, орошон ойлору өз доору үчүн гана эмес, келечек муундун да акыл азыгы болору шексиз. <br> == Илимий жана айдыңдык ишмердиги == Кусейин Исаев 20дан ашык китеп болуп басылып чыккан олуттуу илимий эмгектерди, 250дөн ашуун илимий, курч публицистикалык макалаларды жарыялаган. <br> Ал элүү жылдан ашык өмүрүн Кыргызстандагы билим берүү системасына арнап, кафедра башчысы, доцент, профессор кызматтарын аркалап, илим менен эриш-аркак коомдук турмуштун да жигердүү катышуучусу болгон. Атап айтканда Кыргыз мамлекеттик университети менен 13 жылдык өмүр жолун байлап, мугалим, ага мугалим, ошондой эле университеттин комсомол комитетинин катчысы (1959-1963-жж.), партиялык комитеттин катчысы (1968-ж.) кызматтарында эмгектенген. <br> Билимге, илимге болгон көксөөсү суубай төрт жыл ичинде М.Ломоносов атындагы Москва университетинде 5 айдан 5 жолу кесиптик адистигин жогорулатканга жетишкен (1970-1990-жж.). <br> Ал СССРдин Европа-Азия мейкиндигинде жайгашкан ири 20 шаарларында илимий теориялык конференцияларда баяндамаларды (докладдарды) жасаган. <br> Ал демография илиминин да көрүнүктүү адиси болуу менен [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] жана облустарынын энциклопедияларында калкка арналган атайын макалаларды жазган. СССРде айыл социологиясын түптөгөндөрдүн көрүнүктүү өкүлү болуп эсептелет. <br> Ал Фрунзе политехникалык институтунда (азыркы Техникалык университетте) 25 жыл өмүрүн кечирип кафедра башчысы, доцент, процессор, коомдук башталыштагы парткомдун катчысынын туруктуу орун басары болгон. Бул жогорку окуу жайында социологиялык илимий-изилдөө лабораториясын (1983-ж.), “Социология жана инженердик психология” кафедрасын уюштурган. <br> Ал көчмөн кыргыздардын заманбап мууну инженердик ойлонууга, инженердик кесипке толук жөндөмдүүлүгүн теориялык жана тажрыйбалык жактан ырастап, жаштарды ар дайым намыстуулукка, мекенчилдикке тарбиялап келди. Ал эми айылдык кыргыз жаштарынын шаардын шартына адаптацияланып, индустриалдык эмгекке көнүшү тууралуу олуттуу социологиялык изилдөөнүн жыйынтыктары Кыргызстан жаштар уюмунун сыйлыгына татыган (1991-ж.). <br> Кусейин Исаев Кыргызстанда “Коммунист” журналынын редакция мүчөсү (1978-жылдан баштап), Борбордогу коомдук илим мугалимдеринин туруктуу семинарынын жетекчиси, Билим берүү министрлигинин редакциялык басма кеңешинин башчысы, республиканын “Билим коомунун” президиум мүчөсү, СССРдин Жогорку жана орто билим министрлигинин коомдук илимдер башкармасынын президиумунун мүчөсү, Бүткүл союздук “Билим коомунун” башкарма мүчөсү сыяктуу милдеттерди аткарган. <br> Ал советтик социология ассоциациясынын бир нече жолу башкарма мүчөсү болуп шайланган (1987-1991-жж.). <br> Ал СССР Министрлер Советинде социалдык эксперт милдетин аткарган. <br> Ал Казакстанда (Алма-Ата, 1988-1991-жж.), Түркстанда (1991-1993-жж.), Орто Азия боюнча социологиядан докторлук, кандидаттык диссертацияларды коргоо кеңешинде мүчө болуп, Борбордук Азия республикалары үчүн илимий кадрларды даярдоого орчундуу салымын кошкон. <br> Мударис Кусейин Исаев 1993-жылдан тартып Бишкек гуманитардык университетиндеги жемиштүү эмгегинин натыйжасында “Социология жана башкаруу” (Москва, Санкт-Петербург университеттеринин мыкты окуу программаларынын негизинде), аны менен катар мезгил өзү талап эткен “Саясат таануу”, “Социалдык кызмат”, “Мамлекеттик кызмат” факультеттерин, аспирантура, докторантура түзүмдөрүн ачты. Декандык кызматты ак дили менен аткарды. Студенттерге социологиялык атайын адабияттын жетишсиздигин эске алып, университеттин китепканасына жеке китепканасынан 1500дөн ашуун китептерди, журналдарды белекке тартуу кылды. <br> 1999-2002-жылдары ал Орто Азия Америка университетинде профессорлук кызматта болду. Ушул жана башка бир далай аракеттердин жыйынтыгында Кыргызстанда социология илим жана перспективалуу кесип катары калыптанып, учурда алга карай ишенимдүү кадамын шилтөөдө. <br> == Эл аралык илимий алакалары == Мударис Кусейин Исаев бир нече жылдардан бери кыргыз социологиялык дүйнө таанымын эл аралык аренада татыктуу көрсөтүп келди. <br> 1997-жылдан бери ал Бүткүл Дүйнөлүк Социология Ассоциациясынын, Евразия, КМШ, Түрк мамлекеттеринин социология коомдорунун толук кандуу мүчөсү болду. <br> Ал илимий баяндамалары менен Социологиялык дүйнөлүк конгресстерде: 1997-жылы Сеулда (Түштүк Корея), 1998-жылы Монреалда (Канада), 2002-жылы Брисбенде (Австралия), 2004-жылы Пекинде (Кытай), 2006-жылы Дурбанда (Түштүк Африка Республикасы), ошондой эле Европа мамлекеттеринде, Орусияда, Түркияда өткөн эл аралык илимий конференцияларда чыгып сүйлөп, ааламдашуу, цивилизациялардын баарлашуу, өз ара ширелишүү заманындагы Кыргызстандын орду, социалдык өнүгүү маселелери тууралуу дүйнө мамлекеттерине жар салып келди. <br> Ал эми 2005-жылы Кожоэли шаарында ([[Түркия]]) Түрк дүйнөсүнүн социология бирикмеси түзүлүп, анын жигердүү демилгечисинин бири Кусейин Исаев болду. <br> Ошол эле жылы планетанын батышы менен чыгышынан 9 мамлекеттин өкүлдөрү менен бирдикте ал “Европа стратегиялык сурамжылоо борборунун” түзүүчүсү болду. Анын штабы Улуу Британиянын Аберден университетинде жайгашкан. <br> Ал эми социологиянын дүйнөлүк борбору болгон Америка Кошмо Штаттарынын Биография институту профессор Кусейин Исаевди бир нече жолу – 2001-жылы, 2004-жылы жана 2006-жылы “Жылдын адамы” деп жарыялашы анын дүйнөлүк деңгээлдеги кадыр-баркынын айкын далили болгон. <br> == Социология устатынын мектеби == Кусейин Исаев элдик билим берүү системасына жарым кылымдан ашык өмүрүн арнап келди. <br> Ал чейрек кылым ичинде 30дан ашык илимдин кандидаттарын, 6 илимдин докторун даярдап, илимдин даңгыр жолуна чыгарды.<br> Алар анын ишин татыктуу улантып, кыргыз илиминин пайдубалын бекемдешүүдө. <br> Мударис Кусейин Исаев 2002-жылдан бери Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде эмгектенип, өзү түптөгөн “Социология” бөлүмүнө өмүрүнүн акырына чейин башчылык кылды. <br> Ал дүйнөлүк социология илимин кыргызча сүйлөтүп, кыргыз жаштарынын кыртышына сиңирип, кыргыз коомунун бүгүнкүсүн, эртеңкисин иликтеген чебер талдоочу, өз элин, жерин, тилин сүйгөн мекенчи, кыргызчы мударис, устат деген жогорку даражага толук татыктуу болду. <br> == Айрым шакирттери == * Сыргабаев Самарбек Бердибекович, социология илимдеринин кандидаты, Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин окутуучусу; * Сейитбаев Бакыт Турарович, саясий илимдердин кандидаты, БГУнун Саясат таануу кафедрасынын башчысы; * Малтабаров Бакыт Амирович, социология илимдеринин кандидаты, БГУнун Социология кафедрасынын башчысы; * Шаршембиева Таалай Султановна, социология илимдеринин кандидаты, “Манас” КТУнун ага окутуучусу. * [[Орунбеков Бакытбек|Орунбеков Бакыт]], саясат таануу илимдеринин кандидаты == Колдонулган адабият == * [[Асанов, Үсөн|Асанов У.А.]], Джуманазарова А.З., [[Тынчтыкбек Чоротегин|Чоротегин Т.К.]] Кыргызская наука в лицах. - Бишкек: Главная редакция Кыргызской энциклопедии, 2002. (Asanov U.A., Jumanazarova A.Z., Chorotegin T. Kyrgyzskaya nauka v litsakh (The Kyrgyz Science In Faces). - Bishkek, Main Editorial Board of the Kyrgyz Encyclopedy, 2002.) - ISBN 5-89750-142-4. <br> * Ысык-Көл облусу: энциклопедия. Бишкек? 1994. <br> * [[Акунов, Аалыбек]]. Кыргызстан эгемендик доорунда (1991–2021) / Жооптуу ред. проф. Т.К.Чоротегин. – 2-бас, тол. ж-а оңд. – Бишкек, “Калем” басмасы, 2021. – 1040 бет, жадыбал., сүрөт., карталар. – ISBN 978-9967-9308-7-2. <br> == Интернеттеги шилтемелер == * https://www.azattyk.org/a/kusein-isaev---kyrgyz-sotsiologiyasynyn-atasy-mekenchil-mudaris-ele/32343489.html <br> * https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_kusein_isaev_about_situation/2344536.html <br> * https://www.azattyk.org/a/1363894.html <br> * https://kg.akipress.org/news:1892197 <br> * https://who.ca-news.org/people:13931?embed&pack=109 <br> * https://www.youtube.com/watch?v=NxjVGR2hD24 <br> * https://kstu.kg/fakultety/ehnergeticheskii-fakultet/filosofija-i-socialnye-nauki/istorija-kafedry-reiting-kafedr <br> * https://kmborboru.su/tag/kisaev/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331223752/https://kmborboru.su/tag/kisaev/ |date=2023-03-31 }} <br> * https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/scientists-kyrgyzstan/33489-isaev-akybay.html <br> * https://2gis.kg/bishkek/geo/70030076200357916 <br> * https://tyup.net/page/isaev-akybaj{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <br> * https://search.rsl.ru/ru/record/01001452797 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331213514/https://search.rsl.ru/ru/record/01001452797 |date=2023-03-31 }} <br> * https://kaktus.media/doc/478237_skonchalsia_ychenyy_i_obshestvennyy_deiatel_professor_sociologii_kysein_isaev._nekrolog.html <br> == Ички шилтемелер == [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Илим]] [[Категория:Социология]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ысык-Көл облусу]] [[Категория:КУУ]] [[Категория:КТМУ]] [[Категория:XXI кылым]] [[Категория:Окумуштуулар]] [[Категория:Саясат таануу]] [[Категория:Кыргыз таануу]] mb9ur5062su0jno43upuh75eloam2jt 0 49624 651693 642124 2026-08-27T22:44:13Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651693 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{түс|Өзбекистан}} |Кыргызча аталышы = {{lang-ky|Анжиян облусу}} |Расмий аталышы = {{lang-uz|Andijon viloyati}} |Герб = |Желек = |Гербдин көлөмү = |Желектин көлөмү = |гербдин чечмелениши = |Желектин чечмелениши = |Өлкө = Өзбекстан |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 45 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 10 |lon_sec = |region = |type = |деңгээл = |CoordScale = |Гимн = |Статус = [[Вилояты Узбекистана|область]] |Курамына кирет = 14 район |Курамына алат = |Борбору = [[Анжиян]] |Чоң шаар = |Ири шаарлары = [[Асака]], [[Ханабат]], [[Карасу]] |Негизделиши = |Жоюлушу = |Башчысы = Шухратбек Абдурахманов |Башчысынын аталышы = Облус акими |Башчы2 = |аталышы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Тили = [[өзбек тили]] |Тилдери = |Калкы = 2 672 300 |Перепис жылы = 2011 |Процент = |Оруну = 4 |Жыштыгы = 636,26 |Оруну = 2 |улуттук курамы = өзбектер, кыргыздар |Конфессиональный состав = |Аянты = 4 240 |Процент = |Аянт боюнча орду = 13 |Максималдык бийиктиги = |Орточо бийиктиги = |Минималдык бийиктиги = |Кеңдиги = |Узактыгы = |Карта = Andijon Viloyati in Uzbekistan.svg |Картанын көлөмү = |Адм. бирдиктин картасы = |Адм. б-тин картасынын көлөмү = |Убакыт аралыгы = [[UTC+5]] |Аббревиатурасы = UZ-AN |ISO = UZ-AN |FIPS = |Телефон коду = |Почталык индекстери = |Интернет-домен = |Автоунаа номурунун коду = 17 (эски үлгүсү 1998—2008),<br /> 60 — 69 (жаңы үлгүсү 2008) |Сайты = http://www.andijan.uz/ |Commonsтогу түрмөк = |Эскертүү = }} '''Анжыян облусу''' ({{lang-uz|Andijon viloyati}}) — [[Өзбекстан|Өзбекстандын]] эң чыгыштагы облусу болуп саналат Административдик борбору — [[Анжиян (шаар)|Анжыян шаары]]. Облустун батышы кыр-адырлардан турат, чыгышы тоо кыркаларына туташкан. Күчтүү жер титирөөлөр болуп турат. Облустун эгин аянттарынын саны менен курамы көз карандысыздыктан кийин өзгөрдү. Дың жерлер жокко эсе. Пахтанын дүң түшүмү түшүмдүүлүк эсебинен гана жогорулатылат. [[Жашылча]], [[картөшкө]] жана бакча эгиндери негизинен шаарлардын айланасында өстүрүлөт. Облуста дан эгиндери аянттарынын үлүшү да аз. Айыл чарбасында багдарчылык салмактуу орун ээлейт. Бактар жана жүзүмзарлар адырлардын эсебинен гана кеңейүүдө. Адистештирилген багдарчылык чарбалары бар. Мал чарбасында кой менен эчкилердин үлүшү чоң. Бодо мал негизинен эт жана сүт үчүн асыралат. [[Жибекчилик]] облустун чарбасында чоң мааниге ээ. Облуста [[өнөр жай]] да жогору деңгээлде өнүккөн. 160-тан ашуун өнөр жай ишканалары бар. Ишканалардын арасынан Анжиян автомобиль отургучтары заводу, ирригациялык машина куруу заводу жана «Семург» трикотаждык акционердик бирикмеси ири ишканалар эсептелет. Алар негизинен Анжиян өнөр жай түйүнүндө жайлашкан, облус электр энергиясын экономикалык географиялык райондун бириккен энергетика системасынан алат. Кемпир-Абад суу сактагычында кубаттуулугу 100 миң киловаттуу ГЭС курулган. Анжиян — алгачкы мунайзат алынган борборлордон бири. Мунайзат ноо аркъшуу Ферганадагы мунайзатты кайра иштөө заводуна жиберилет. [[Кожоабад]] газы Анжиян менен [[Асаке]]ге жеткирип берилет. == Административдик бөлүнүшү == [[Файл:Andijan districts.png|thumb|450px|right|Андижан облусунун административдик бөлүнүшү]] Област 14 административдик районго бөлүнөт. * [[Алтынкөл району|Алтынкөл]] (11) — борбору [[Алтынкөл (Андижан облусу)|Алтынкөл]] * [[Андижан району|Андижан]] (1) — борбору [[Куйганяр]] * [[Асаке району|Асаке]] (2) — борбору [[Асаке (Өзбекстан)|Асаке]] * [[Балыкчы району|Балыкчы]] (3) — борбору [[Балыкчы (Өзбекстан)|Балыкчы]] * [[Боз району|Боз]] (4) — борбору [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] * [[Булакбашы району|Булакбашы]] (5) — борбору [[Булакбашы]] * [[Жалакудук району|Жалакудук]] (7) — борбору [[Ахунбабаев (Өзбекстан)|Ахунбабаев]] * [[Ызбаскан району|Ызбаскан]] (6) — борбору [[Пайтуг]] * [[Коргондөбө району|Коргондөбө]] (9) — борбору [[Коргондөбө]] * [[Мархамат району|Мархамат]] (10) — борбору [[Мархамат]] * [[Пахтабад району|Пахтабад]] (12) — борбору [[Пахтабад]] * [[Улугнор району|Улугнор]] (14) — борбору [[Акалтин]] * [[Кожо-Абат району|Кожо-Абат]] (8) — борбору [[Кожо-Абад]] === Шаарлары === * [[Анжиян (шаар)|Анжиян]] * [[Асаке (Өзбекстан)|Асаке]] * [[Ахунбабаев (Өзбекстан)|Ахунбабаев]] * [[Карасуу (Өзбекстан)|Карасуу]] * [[Коргондөбө]] * [[Мархамат]] * [[Пахтаабад]] * [[Пайтуг]] * [[Ханабад (Өзбекстан)|Канабад]] * [[Кожо-Абад]] * [[Шахрихан]] === Шаар тибиндеги кыштактары === * [[Анжиян (кыштак)|Анжиян]] * [[Боз (Өзбекстан)|Боз]] * [[Куйганяр]] * [[Палванташ]] * [[Жанубий-Аламышык]] == Булактар == * [http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/151 Хокимият Андижанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011154304/http://www.gov.uz/ru/regional_authorities/151 |date=2009-10-11 }} * [http://www.orexca.com/rus/province_uzbekistan.shtml Области Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221180033/http://orexca.com/rus/province_uzbekistan.shtml |date=2010-12-21 }} * {{Из БСЭ|http://www.oval.ru/enc/3177.html}} * [http://www.avtonomer.net/content/view/20/45/ Автомобильные номера Андижанской области СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108180641/http://www.avtonomer.net/content/view/20/45/ |date=2022-11-08 }} {{Өзбекстан областтары}} [[категория:Өзбекстан областтары]] alaediykg9kd9fjkhuxud1810zj60vl 0 84200 651698 602429 2026-08-28T04:24:40Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651698 wikitext text/x-wiki '''Касаболотов Жыргалбек''' Жыргалбек Касаболотов (1971-жылы 9-июлда) [[Бишкек]] шаарында туулган. Кыргыз акыны, журналисти, котормочу жана коомдук ишмер. Кыргыз маданиятына жана басма сөзүнө кошкон салымы менен белгилүү. Ал поэзия, публицистика жана котормо тармактарында иш алып барып келет. '''Өмүр баяны''' 1971-жылы Бишкек шаарында туулган. 1988-жылы Бишкектеги № 5 орто мектепти бүтүргөн. 1996-жылы КМУнун кыргыз филологиясы факультетинин журналистика бөлүмүн аяктаган. '''Эмгек жолу''' 1991-жылдан тартып [[«Асаба» улуттук кайра жаралуу партиясы|«Асаба»,]] «Заман Кыргызстан» гезиттеринде кабарчы, «Ата журт» гезитинде башкыредактор, [[Де-Факто (гезит)|«Де-факто»]] гезитинде башкы редактордун орун басары, [https://mfa.gov.kg/kg ТИМ]дин басма сөз кызматтарында жооптуу кызматкер, [[КТРК|КТР]]де, «Кыргыз жер» телекомпанияларында редактор, 2012-жылдын 13 февралынан 2014-жылдын 8-апрелине чейин «Кабар» маалымат агенттигинде маалымат -аналитикалык бөлүмүнүн башчысы, 2012-2014-жылдары маалымат агенттигинин директорунун биринчи орун  басары болгон. 2017-2020 «[[Азаттык Медиа|Азаттык]]» радиосунда интернет -редактор, «Журналисттер» коомдук бирикме долбоорунда жооптуу редактор болуп иштеген. Ошондой эле  «Журналист» коомдук бирикмесинин башкармалыгынын мүчөсү. '''Чыгармачылыгы'''   2007-жылы [https://multiurok.ru/files/kasa-bolotov-samurai-kylych-zhurogum.html “Самурай кылыч – жүрөгүм”] ыр китеби жарык көргөн. Касаболотов поэзия, проза, публицистика жана сын жанрларында жазат. Анын «Сын китеп» аттуу жыйнагында поэзия, макалалар жана адабий анализдер камтылган.Ал [[Ли Бо|ЛиБо]], [[Ду Фу]], Бо Цзюйи , [[Есенин Сергей Александрович|Сергей Есенин]] , Булат Окуджава , Расул Гамзатов жана [[Михаил Лермонтов|Михаил Лермантов]] сыяктуу дүйнөлүк акындардын чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Кыргыз жана орус тилдеринде эркин сүйлөйт. Анын чыгармачылыгы улуттук иденттүлүк, тил жана коомдукаң-сезим темаларына арналган. '''Жеке жашоосу''' Акыркы жылдары [[Түркия]]да жашап, чыгармачылык менен алектенүүдө. '''Коомдук ишмердүүлүгү  ''' Кыргыз тилинин жана маданиятын активдүү жактоочусу. Жергиликтүү медиа, тил саясаты жана коомдук маселелер боюнча ачык пикирин билдирип келет. 1999-жылы КР Президентинин «Алтын калем» сыйлыгынын жана «Ардак баракчасынын» ээси болгон. Жаш акындардын Табылды Муканов атындагы сынактын жеңүүчүсү. '''''Ж.Касаболтовдун макалалары''''' [https://ky.kloop.asia/2017/09/04/ajtyshtan-chykkan-tartysh/ Айтыштан чыккан тартыш] https://ky.kloop.asia/2017/09/04/ajtyshtan-chykkan-tartysh/ [http://jyrgalbek.hostenko.net/author/jyrgalbek/ Чыладан чыгарбаган чыгармачылык ж.б. макалалары] [https://pk.kg/news/inner/21887/ Жаңы дипломатиянын зарылдыгы]https://pk.kg/news/inner/21887/ YouTube — Касаболотовдун маеги (видео) Башта-Дүйнөнү кыргызча таанышыбыз керек [https://who.ca-news.org/people%3A13561 CA-News — Ким бул адам?]https://who.ca-news.org/people%3A13561 [https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290 Centrasia.org — Персона: Жыргалбек Касаболотов]https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290 [https://centrasia.org/person2.php?st=1329127290 Интерньюс Кыргызстан — Кыргызские журналистикасынын өткөнү, бүгүнү, келечеги] [https://kmborboru.su/2025/03/01/zhyrgalbek-kasabolotov-estetikalyk-tabiti-zhok-adamdyn-syn-zhazgany-zyyan Кыргыз маданияты борбору ( kmborboru.su ) — «Эстетикалык табити жок адамдын сын жазганы зыян»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250714070806/https://kmborboru.su/2025/03/01/zhyrgalbek-kasabolotov-estetikalyk-tabiti-zhok-adamdyn-syn-zhazgany-zyyan/ |date=2025-07-14 }} [https://kmborboru.wordpress.com/2023/09/30/akyn-kasabolotov-ozgorush-kerek-bolup-turat-bugun kmborboru.wordpress.com — «Өзгөрүш керек болуп туратбүгүн» (маек)] == Колдонулган адабияттар == Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4 [[Категория:Журналистика]] j873sk00cwp5ch9o9dlrh6tkmdtrrnj 0 121487 651709 609193 2026-08-28T11:08:31Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651709 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tajik_dastarkhan_meal.jpg|right|thumb|250x250px| Тажиктердин тою ]] '''Тажик ашканасы''' ({{lang-tg|Ошпазии тоҷикӣ}}) — [[Тажикстан|Тажик элинин]] улуттук ашканасы. Көбүн эсе [[Өзбек ашканасы|өзбек]], иран жана ооган ашканаларынын улуттук тамак-аштары окшош. Мисалы: (''[[Палоо]]'') ( {{Lang-tg|палав}} , {{Lang-uz|palov}} ), Ошондой "ош" - деп да аталат ( {{Lang-tg|ош}}), Тажик эли улуттук тамак-аш катары эсептешет, бирок айрым аймактарда көп жасалбайт. == Жалпы тамактар жана идиш-аяктар == [[Файл:Kurutob_eating_with_hands.jpg|left|thumb|250x250px| ''Курутоб'' жээнүн салттуу ыкмасы: бир колу менен ]] Palav же ''палоо, "ош" - деген аталышы кеңири'' белгилүү ( [[Палоо|Pilaf]] ). Табак столдун ортосуна коюлган чоң табактан, көбүнчө салттуу түрдө колу менен жешет. ''Коомдук'' табактан кол менен жеген дагы бир салттуу тамак - бул ''курутоб'' ( {{Lang-tg|қурутоб}} аты, даярдоо ыкмасын сүрөттөйт: ''[[Курут|qurut]]'' ( {{Lang-tg|қурут}} , туздуу сырдын кургатылган шарлары сууда эрийт ( {{Lang-tg|об}} , ob'')'' жана суюктук ичке бүктөлгөн нандын катарларына куюлат ''(Патыр'' же Фатир'','' {{Lang-tg|фатир}} , же тагыраак айтканда ''фатир'' равғанӣ, ''фатир равгани'', б.а. май же май менен жасалган фатир), майга куурулган пияз менен толтурулган жана башка куурулган жашылчаларга чейин. Эт кошулган эмес. ''Курутоб'' улуттук тамак деп эсептелет. [[Файл:Taj_Lepeshki.jpg|right|thumb|400x400px| Базардагы салттуу ''эмес'' тандоо. ]] [[Файл:Tajik_plov.jpg|right|thumb|275x275px| Тажик жигит палоо жасап жатат. ]] Тамак-ашты дээрлик нан ( {{Lang-tg|нон}} ) менен жешет, бирок бардык учурда эмес <ref>{{Cite web|title=Cuisine of Tajikistan|url=https://tajikistan.orexca.com/cuisine.shtml|accessdate=2020-06-28|archivedate=2018-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181024232043/https://tajikistan.orexca.com/cuisine.shtml}}</ref> Улуттук тажик шорпо негизинен эт жана жашылча шорпо (мисал катары шорпо жана Пити кирет ), жана эт шорпо менен кесме (мисалы, [[Лагман|laghmon]] жана ugro ). Башка тамактар аймактык катары ''[[манты]]'' Советтик ашкананын таасири тажик ашканасына да таасир эткен. <ref>{{Cite web|url=http://roadsandkingdoms.com/2016/everyone-loves-lenin/|title=Everyone Loves Lenin|date=|publisher=|quote=}}</ref> === Жайкы азыктар === Жайкысын Тажикстанда түшүмгө жана [[Мөмө|жемишке]] толгон дасторкон болот; мисалы: [[жүзүм]] менен коондор мурдагы [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзунда]] эле белгилүү болгон. [[Базар|Базарда]] анар, өрүк, [[Кайналы|кара өрүк]], [[шабдалы]], [[алма]], [[алмурут]], анжир жана курма сатылат . == Суусундуктар == [[Чай|Чай,]] адатта, бардык тамак-аш менен коштолот жана конокторго ошондой эле келген конокторго меймандостуктун деми катары тамактын ортосунда көп сунушталат. Көбүнчөсү көк-ала чайнектерге, же улуттук оймо-чиймелер бар чайнектерге демделет. Чайды сөзсүз пиала ( ''[[Чыны|Piola]]'' ) менен ичишет. Чай ичүү кеңири таралгандыктан, [[Чайхана|''чойхона'']] же [[Чайхана|''чайкана'']] Тажикстандагы эң көп чогулган жай жана Батыш стилиндеги кофе үйүнө окшош . == Дагы караңыз == * [[Өзбек ашканасы]] == шилтемелер == {{Булактар}} * (in Russian) ''Tajik Cooking'', Irfon Publ. House, Dushanbe, 1991 * (in Russian) Vahob Khojiev, ''Traditional and Modern Tajik Cooking'', Irfon Publ. House, Dushanbe, 1990 == Тышкы шилтемелер == {{Улуттук ашкана}} {{Тажиктер}} [[Категория:Тажик ашканасы]] kvz3vy4c35ampf7dcdt77n5v53w8smw 0 127852 651707 649229 2026-08-28T10:22:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651707 wikitext text/x-wiki '''Сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук жана укуктар''' ('''СРДУ''') ― бул репродукцияга жана сексуалдуулукка карата колдонгон адам укуктарынын бир бөлүгү. Бул өзүнө төрт тармакты (теманы) камтыйт: сексуалдык ден соолук, сексуалдык укуктар, репродуктивдик ден соолук жана репродуктивдик укуктар. Бул төрт тармактын ортосундагы айырмачылыктар дайыма эле байкалбайт. Сексуалдык ден соолук жана репродуктивдик ден соолук кээде сексуалдык укуктар жана репродуктивдик укуктар сыяктуу бири-бирине синоним катары каралат. Кээ бир учурларда сексуалдык укуктар сексуалдык ден соолук деген терминге кирет же тескерисинче<ref>"IPPF Charter on Sexual and Reproductive Rights Guidelines". https://www.ippf.org/sites/default/files/ippf_charter_on_sexual_and_reproductive_rights_guidlines.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англ.) Кирүү күнү: бугу айынын 7, 2022.</ref>. == Аныктамасы == === Сексуалдык ден соолук === Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму<ref>[https://www.who.int/health-topics/sexual-health#tab=tab_1 "Sexual health"]. (англ.). ''World Health Organization''.</ref> сексуалдык ден соолукту мындай аныктайт: "Сексуалдык ден соолук - бул сексуалдык мамилеге карата физикалык, психикалык жана социалдык жыргалчылыктын абалы. Ал сексуалдуулук жана сексуалдык мамилелерге позитивдүү жана урматтуу мамилени, ошондой эле мажбурлоо, басмырлоо жана зомбулуксуз жагымдуу жана коопсуз сексуалдык тажрыйбага ээ болуу мүмкүнчүлүгүн талап кылат". === Сексуалдык укуктар === СРДСУдын башка үч аспектисинен айырмаланып, сексуалдык укуктар үчүн күрөш сексуалдык ырахат алууну жана эмоционалдык сексуалдык экспрессияны камтыйт. Бул күрөштүн платформаларынын бири {{iw|Дүйнөлүк сексуалдык ден соолук ассоциациясы|Дүйнөлүк сексуалдык ден соолук ассоциациясы|en|World Association for Sexual Health}} WAS болуп саналат. WAS 1978-жылы сексология чөйрөсүн жайылтуу үчүн бейөкмөт уюмдардын мультидисциплинардык, дүйнөлүк тобу тарабынан түзүлгөн. 1995-жылдагы [[Пекин иш-аракеттер платформасы|Пекин Иш-аракеттер Платформасы]] адам укуктары аялдардын эркин жана эч кандай мажбурлоосуз, зордук-зомбулуксуз же басмырлоосуз, өзүнүн сексуалдык жана репродуктивдик ден соолугуна байланыштуу чечимдерди кабыл алуу жана көзөмөлдөө укугун камтыйт деп белгилеген<ref>[https://www.un.org/womenwatch/daw/beijing/platform/ "Beijing Platform for Action, paragraphs 92, 93 and 96"]. United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women. September 1995. // Кирүү күңү: бугу айынын 7, 2022.</ref>. Бул пункт айрым өлкөлөр тарабынан аялдардын сексуалдык укуктарынын колдонулуучу аныктамасы катары чечмеленди. 1997-жылы Бүткүл дүйнөлүк сексология конгресси Сексуалдык укуктардын Валенсия Декларациясын чыгарганда, Ассоциациянын тарыхында олуттуу өзгөрүү болгон. Бул декларация адам укуктары катары сексуалдык укуктардын маанилүүлүгүн таанууга бүткүл дүйнөлүк таасирин тийгизди. Кийинчерээк, Валенсия Декларациясына айрым оңдоолорду киргизип, WAS {{iw|Сексуалдык Укуктардын Декларациясы|Сексуалдык Укуктардын Декларациясы|en|Declaration of Sexual Rights}} сунуш кылган, ал 14-Бүткүл дүйнөлүк сексология конгрессинде Башкы Ассамблея тарабынан жактырылган (Гонконг, 1999). WAS башында 11 сексуалдык укукту камтыган Сексуалдык укуктардын Декларациясын кабыл алган. Ал 2014-жылдын март айында WAS Консультативдик Кеңеши тарабынан кайра каралып, 16 сексуалдык укукка чейин кеңейтилген<ref>[https://worldsexualhealth.net/wp-content/uploads/2013/08/Declaration-of-Sexual-Rights-2014-plain-text.pdf "Declaration of sexual rights'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315022406/https://worldsexualhealth.net/wp-content/uploads/2013/08/Declaration-of-Sexual-Rights-2014-plain-text.pdf |date=2022-03-15 }}. Worldsexology.org. 2014-03-01. (англ.)</ref>. # Теңчиликке жана дискриминацияга жол бербөө укугу # Жашоо укугу, адамдын эркиндиги жана коопсуздугу # Автономияга жана дене бүтүндүгүнө укук # Кыйноодон жана ырайымсыз, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты басмырлаган мамиледен же жазадан эркин болуу укугу # зордук-зомбулуктун жана мажбурлоонун бардык түрлөрүнөн эркин болуу укугу # Жеке жашоого укук # Ден соолуктун, анын ичинде сексуалдык ден соолуктун жетишүүгө мүмкүн болгон эң жогорку стандартына укук; жагымдуу, канааттандырарлык жана коопсуз сексуалдык тажрыйбага ээ болуу мүмкүнчүлүгү менен # Илимий прогресстин жана аны колдонуунун артыкчылыктарынан пайдалануу укугу # Маалымат алуу укугу # билим алуу укугу жана ар тараптуу сексуалдык билим алуу укугу # Тең укуктуулукка, толук жана эркин макулдукка негизделген никеге жана ушул сыяктуу мамилелерге кирүү, түзүү жана бузуу укугу # Балалуу болууну, балдардын санын жана аралыкты аныктоо, ошондой эле бул үчүн маалыматка жана каражатка ээ болуу укугу # ой, пикир жана сөз эркиндигине укук # Биригүү эркиндигине жана тынч чогулуштарга укугу # коомдук жана саясий турмушка катышуу укугу # Сот адилеттигине, коргоого жана коргоого жетүү укугу Бул Декларация {{iw|Йогьякарта принциптери|Йогьякарта принциптери|en|Yogyakarta Principles}}, өзгөчө ар бир адамдын бүтүндүгү, сексуалдык жана репродуктивдик ден соолукка укук идеясына таасирин тийгизген<ref>[http://yogyakartaprinciples.org/wp-content/uploads/2017/11/A5_yogyakartaWEB-2.pdf "The Application of International Human Rights Law in relation to Sexual Orientation and Gender Identity"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429035023/http://yogyakartaprinciples.org/wp-content/uploads/2017/11/A5_yogyakartaWEB-2.pdf |date=2019-04-29 }}. ''Yogyakartaprinciples.org''. 10 November 2017.</ref>. === Репродуктивдик ден соолук === Репродуктивдик ден соолук адамдардын жоопкерчиликтүү, канааттандырарлык жана коопсуз жыныстык жашоого ээ болушун жана алар тукум улоо мүмкүнчүлүгүнө ээ экендигин жана муну качан, качан жана канчалык көп жасоону чече алышын билдирет.<ref>WHO. Reproductive health (англ.). https://www.who.int/teams/sexual-and-reproductive-health-and-research-(srh)/overview</ref> Мунун бир чечмелөөсү эркектер менен аялдардын төрөттү көзөмөлдөөнүн коопсуз, эффективдүү, жеткиликтүү жана алгылыктуу ыкмалары жөнүндө маалыматка ээ болушу керек дегенди билдирет; ошондой эле сексуалдык, репродуктивдик медицинанын тийиштүү медициналык кызматтарына жетүү жана аялдардын кош бойлуулук жана төрөт аркылуу коопсуз өтүшүнүн маанилүүлүгүн баса белгилөө үчүн саламаттыкты репродуктивдик боюнча билим берүү программаларын ишке ашыруу жубайларга дени сак балалуу болуу мүмкүнчүлүгүн камсыздай алат. Башка жагынан алганда, адамдар репродуктивдик ден соолук кызматтарында теңсиздикке туш болушат. Теңсиздиктер социалдык-экономикалык абалга, билим деңгээлине, жаш курагына, этникалык таандыгына, динине жана чөйрөсүндөгү ресурстарга жараша өзгөрөт. Мисалы, аз камсыз болгон адамдарда репродуктивдик ден соолукту сактоо үчүн эмне ылайыктуу экенин билүү үчүн тийиштүү медициналык кызмат көрсөтүүлөр үчүн ресурстар жана билимдер жетишсиз болушу мүмкүн<ref>Hall KS, Moreau C, Trussell J (2012). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3483992/ "Determinants of and disparities in reproductive health service use among adolescent and young adult women in the United States, 2002-2008"]. (англ.) ''American Journal of Public Health''. '''102''' (2): 359–67.</ref>. === Репродуктивдик укуктар === {{Негизги макала|Репродуктивдик укуктар}} Репродуктивдик укуктар – репродуктивдик ден соолук жана репродуктивдик ден соолук менен байланышкан мыйзамдуу укуктар жана эркиндиктер. Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму репродуктивдик укуктарды төмөнкүдөй аныктайт: Репродуктивдик укуктар бардык жубайлардын жана жеке адамдардын өз балдарынын санын, арасындагы аралыкты жана убактысын эркин жана жоопкерчиликтүү түрдө чечүүгө жана бул үчүн маалыматка жана каражатка ээ болуу укугун, ошондой эле сексуалдык жана репродуктивдик ден соолуктун эң жогорку стандартына жетүү укугун таанууга негизделет. Алар ошондой эле ар кимдин басмырлоосуз, мажбурлоосуз жана зомбулуксуз репродукцияга байланыштуу чечимдерди кабыл алуу укугун камтыйт. Сексуалдык жана репродуктивдик укуктар чөйрөсүнө контексттик маданий жана социалдык нормалар, социалдык-экономикалык факторлор жана колдонуудагы мыйзамдар жана ченемдер таасир этет. Социалдык-структуралык климат сексуалдык жана репродуктивдик ден соолукту сактоонун жана кийлигишүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүнө да, сапатына да таасирин тийгизиши мүмкүн.<ref>[https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/258738/9789241512886-eng.pdf "Sexual health and its linkages to reproductive health: an operational approach"] (англ.). WHO. 2017.</ref> == Калкты жайгаштыруу жана өнүктүрүү боюнча эл аралык конференция == 1994-жылы Египеттин Каир шаарында өткөн Калкты жайгаштыруу жана өнүктүрүү боюнча эл аралык конференция ({{iw|International Conference on Population and Development|International Conference on Population and Development|en|International Conference on Population and Development}} ICPD) репродуктивдик ден соолукка карата мамиледе чоң өзгөрүү болгонун белгиледи. Ошондой эле конференция заманбап СРДСУ кыймылынын жаралышы болуп саналат<ref>Glasier A, Gülmezoglu AM, Schmid GP, Moreno CG, Van Look PF (November 2006). "Sexual and reproductive health: a matter of life and death". (англ.)https://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_1.pdf </ref>. Конференциянын жүрүшүндө үй-бүлөнү пландаштыруунун тегерегиндеги талаш-тартыштар экономикадан коомдук саламаттыкты сактоо жана адам укуктарына өттү<ref name=":0">Fincher RA (1994). [https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/envpola24&id=309 "International Conference on Population and Development"]. Environmental Policy and Law. 24 (6).</ref>. Иш-аракеттер программасы ICPD аягында иштелип чыккан жана 179 өлкө тарабынан жактырылып кабыл алынган<ref name=":1">[https://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/programme_of_action_Web%20ENGLISH.pdf "Programme of Action"] (PDF). International Conference on Population and Development. Cairo. September 1994. </ref>. Иш-аракеттер программасы сексуалдык жана репродуктивдик ден соолукту адамдын универсалдуу укугу катары тастыктады. Ошондой эле эркин тандоо, аялдардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү, сексуалдык жана репродуктивдик ден соолукту физикалык жана эмоционалдык жактан кароонун негизги темаларына негизделген репродуктивдик ден соолукту жакшыртуу боюнча глобалдык максаттарды, милдеттерди белгиледи<ref name=":0" />. Иш-аракеттер программасы дүйнө жүзү боюнча репродуктивдик ден соолукка универсалдуу  жеткиликтүүлүккө жетүү боюнча борбордук миссияга негизделген, 2015-жылга чейин аткарыла турган бир катар максаттарды белгиледи<ref>Abrejo FG, Shaikh BT, Saleem S (September 2008). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2546384/ "ICPD to MDGs: Missing links and common grounds"]. Reproductive Health. 5: 4.</ref>. 2000-жылы Миң жылдыктын өнүктүрүү максаттары иштелип чыккан, анда репродуктивдик ден соолук максаттардын бири катары ачык айтылбаганы менен, ал 3, 4 жана 5-максаттардын маанилүү компоненти болуп калды<ref>Glasier A, Gülmezoglu AM, Schmid GP, Moreno CG, Van Look PF (November 2006). [https://www.academia.edu/13969869/Sexual_and_reproductive_health_a_matter_of_life_and_death "Sexual and reproductive health: a matter of life and death".] <small>(англ.).</small> Lancet. 368 </ref>. 2010-жылы баштапкы иш-аракеттер программасы Бириккен Улуттар Уюму тарабынан кайра каралып чыккан жана 2015-жылга карата универсалдуу репродуктивдик ден соолукту сактоого жетишүү максатын чагылдыруу үчүн жаңыртылган<ref name=":1" />. 2015-жылы Миң жылдыктын өнүктүрүү максаттары жана ICPD иш-аракеттер программасы жоюлганда, SRHRдин кийинки максаттары 2030-жылга чейин жакырчылык менен күрөшүү максаттарын белгилеген Миң жылдыктын өнүктүрүү максаттарынын кийинки итерациясы Туруктуу өнүгүү максаттарына бириктирилген<ref>Tangcharoensathien V, Mills A, Palu T (April 2015). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4415234/ "Accelerating health equity: the key role of universal health coverage in the Sustainable Development Goals"]. <small>(англ.)</small> BMC Medicine. 13: 101.</ref>. === Максаты === ICPDде биринчи жолу айтылгандай, эң башкы максат – бул универсалдуу репродуктивдик ден соолукту сактоо<ref>Tangcharoensathien V, Mills A, Palu T (2015). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4415234/ "Accelerating health equity: the key role of universal health coverage in the Sustainable Development Goals"]. (англ.) BMC Medicine. 13: 101. </ref>. Баштапкы ICPD Иш-аракет программасында негизги чакырык репродуктивдик саламаттыкты сактоо, үй-бүлөнү пландаштыруу жана сексуалдык ден соолукту камтыган саламаттыкты сактоонун универсалдуу жеткиликтүүлүгүнө багытталган. Убакыттын өтүшү менен булар сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук боюнча билим алуу укугун, аялдарды cүннөткө отургузуу практикасын токтотууну жана аялдардын социалдык, саясий жана маданий чөйрөлөрдөгү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнү камтыган.<ref>Glasier A, Gülmezoglu AM, Schmid GP, Moreno CG, Van Look PF (November 2006). "Sexual and reproductive health: a matter of life and death". Lancet. 368. (англ.)</ref> Ошондой эле өспүрүмдөрдүн сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук муктаждыктарын чечүү үчүн атайын максаттар түзүлгөн. Өспүрүмдөр көбүнчө обочолонуу, жашы жете элек никеге туруу жана стигматизация сыяктуу жеке жана социалдык маселелерден улам сексуалдык активдүүлүк менен байланышкан тобокелдиктерге эң аялуу болушат<ref>Hindin MJ, Fatusi AO (2009). [https://www.guttmacher.org/sites/default/files/pdfs/pubs/journals/3505809.pdf "Adolescent sexual and reproductive health in developing countries: an overview of trends and interventions"]. (англ.) International Perspectives on Sexual and Reproductive Health. 35 (2): 58–62.</ref>. Натыйжада Калкты жайгаштыруу жана өнүктүрүү боюнча комиссия өспүрүмдөр үчүн бир катар негизги укуктарды иштеп чыккан. Анын ичинде ар тараптуу сексуалдык билим алуу укугу, өздөрүнүн сексуалдык жашоосуна байланыштуу бардык маселелерди чечүү укугу, ошондой эле дискриминациясыз сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук кызматтарына жеткиликтүүлүк бар<ref>Chandra-Mouli V, Svanemyr J, Amin A, Fogstad H, Say L, Girard F, Temmerman M (2015). [https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(14)00428-5/fulltext "Twenty years after International Conference on Population and Development: where are we with adolescent sexual and reproductive health and rights?"]. The Journal of Adolescent Health. 56 (англ.)</ref>. Сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук – бул репродуктивдик жана сексуалдык укуктун бир бөлүгү. Репродуктивдик системага, анын функцияларына жана процесстерине байланышы бар бардык нерсеге физикалык, психикалык жана социалдык жактан толук канааттануу абалы. Башкача айтканда, жаран коопсуз жана канааттануу алган жыныстык жашоо сүрүүгө, тукум улоого акылуу, балалуу болууну каалайбы же каалабайбы, кааласа качан жана канча балалуу болууну эркин, өз алдынча аныктайт деген идея – сексуалдык ден соолуктун негизин түзөт<ref>WHO: Reproductive health. https://www.who.int/westernpacific/health-topics/reproductive-health Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref>. Жаран сексуалдык ден соолук маселесинде мажбурлоого, дискриминацияга жана зомбулукка кабылбай эркин чечим кабыл алуу укугуна ээ. Сексуалдык ден соолуктун дагы бир принциби – эркек менен аялга коопсуз, эффективдүү жана өздөрү туура деп санаган ыкмалар менен балалуу болуу мүмкүнчүлүгү болушу кажет, ошондой эле бул тармакта маалыматтар жеткиликтүү болушу керек. БУУнун Калкты жайгаштыруу фонду репродуктивдик ден соолук гендердик теңдиктин ажырагыс бутагы деп эсептейт<ref>WHO. <small>(англ.)</small> https://www.euro.who.int/en/health-topics/Life-stages/sexual-and-reproductive-health/news/news/2011/06/sexual-health-throughout-life/definition {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507111026/https://www.euro.who.int/en/health-topics/Life-stages/sexual-and-reproductive-health/news/news/2011/06/sexual-health-throughout-life/definition |date=2022-05-07 }} Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref>. Сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук – алдына бир катар максаттарды коёт<ref>Сексуальные права: [https://www.ippf.org/sites/default/files/ippf_sexual_rights_declaration_russian.pdf Декларация международной федерации планирования семьи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119005516/https://www.ippf.org/sites/default/files/ippf_sexual_rights_declaration_russian.pdf |date=2022-01-19 }} (орус.). Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref><ref>Sexual Rights Initiatives. https://sexualrightsinitiative.com/ru/seksualnye-prava (орус.) Кирүү күнү: бугу айынын 6, 2022.</ref>. '''Алардын негизгилери:'''   * Сексуалдык жана репродуктивдик функцияларга байланыштуу адам укугунун бузулушу жаатында көйгөйлөрдү чечүү * Жыныстык мамилелердин коопсуз болушу жана канааттануу алып келүүсү үчүн көмөктөшүү * ВИЧ жана жыныстык жол аркылуу жугуучу оорулардын алдын алуу * Күтүүсүз кош бойлуулуктун алдын алуу. Үй-бүлөнү пландоо, бойго бүтүүдөн сактооочу каражаттар боюнча консультация берүү жана аборт маселесин ичине камтыйт. * Тукумсуздуктун алдын алуу * Сексуалдык ден соолук менен байланышкан психикалык көйгөйлөрдүн алдын алуу Сексуалдык жана репродуктивдик укуктар [[Адам укуктары|адам укуктарынын]] ажырагыс бөлүгү болуп саналат. Ар бир адам өзүнүн жеке жашоосунун негизги аспектилерин – денесин, сексуалдуулугун, ден соолугун, мамилелерин, ким менен жана качан никеге турууга жана балалуу болууга – ар кандай формада толук көзөмөл жүргүзүү боюнча эркин, негизделген жана жоопкерчиликтүү чечимдерди кабыл алууга укуктуу. Бул сексуалдык жана репродуктивдик маселелерге байланыштуу жеке чечимдерди кабыл алууда ар кандай кийлигишүүдөн эркин болуу менен бирге сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук боюнча маалыматка, билимге жана кызматтарга жетүү мүмкүнчүлүгүн камтыйт. БУУнун Калкты жайгаштыруу фондунун маалыматы боюнча сексуалдык жана репродуктивдик укуктар деп булар таанылат: • Сексуалдык ден соолукка болгон укук, медициналык сексологиялык жардам алуунун жеткиликтүүлүгү • Сексуалдуулукка байланышкан маалымат алууга болгон укук • Жыныстык жетилүүгө болгон укук • Физикалык кол тийбестикке болгон укук • Жыныстык өнөктөштү тандоо укугу • Жыныстык жашоонун башталышы тууралуу өз алдынча чечим кабыл алууга болгон укук • Ыктыярдуу жыныстык жана нике – үй-бүлөлүк мамилелерге болгон укук • Наристени жаратуу жана балдардын төрөлүшү тууралуу өз алдынча чечим кабыл алууга болгон укук • Жыныстык жашоону коопсуз өткөрүүгө жана канааттанууга шарт түзгөн жыныстык потенциалды ишке ашырууга болгон укук Жарандар кээде сексуалдык жана репродуктивдик ден соолук боюнча кызмат көрсөтүүдөн пайдаланууда теңсиз мамилеге кабылышат. Мисалы, адам социалдык жана экономикалык статусу, билим деңгээли, жашы, улуту боюнча теңсиздикке кабылышы ыктымал<ref>[https://kazakhstan.unfpa.org/ru/publications/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D0%B2-2017-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5 А. Эркен. Доклад о народонаселении мира в 2017 году "Жизнь в разных мирах: репродуктивное здоровье и соответствующие права в эпоху неравенства".] 2017 (орус.)</ref>. Жакыр үй-бүлөдө жашагандар талапка ылайык медициналык кызмат көрсөтүү ала албаганы теңсиздиктин үлгүсү. Эксперттер Борбордук Азияда, анын ичинде Кыргызстан менен Казакстанда сексуалдык ден соолук боюнча кызмат көрсөтүү кол жетерлик болуп баратканын белгилешет. Бирок бул тенденция аягына чыга элек, жакыр жашагандар, иммигранттар дагы деле көп тоскоолдуктарга кабылып жатат дешет. Кыргызстанда эрте жыныстык катнашка баруу маселеси жабык жана уят көрүнүш катары каралгандыктан өспүрүм кыздардын репродуктивдик ден соолук жаатында маалымат алуусу да кыйын бойдон калууда дешет адистер<ref>[https://www.caa-network.org/archives/13938 “Будь здоровой, не стыдись!” О сексуальном здоровье и половом просвещении в Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308125627/https://www.caa-network.org/archives/13938 |date=2022-03-08 }} 2018 (орус.) // Кирген күнү: бугу айынын 7, 2022.</ref>. == Булактар == <references responsive="" /> [[Категория:Аял укуктары]] [[Категория:Ден соолук]] [[Категория:Жыныстык билим берүү]] [[Категория:Балдар укуктары]] [[Категория:Адам укуктары]] [[Категория:Билим берүү]] nf1parj4c9qr3ph2ta18kxk7o8dnmrs 0 129823 651703 650855 2026-08-28T06:08:46Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651703 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gay_Pride_Flag.svg|thumb|Гей жана лесбиянкалардын бирдей укуктары үчүн күрөштүн символу катары колдонулган 6 түстүү асан-үсөн желеги.|300x300px]] ЛГБТ укуктары өлкөгө жараша абдан айырмаланат — кээ бирилеринде бир жыныстуу [[нике]] мыйзамдуу түрдө таанылган болсо, кээ бирилеринде [[гомосексуалдуулук]] үчүн [[өлүм жазасы]] каралган. 2023-жылдын башына карата дүйнө жүзү боюнча 35 мамлекет бир жыныстуу никени тааныган; мамлекеттик эмес субьекттерди жана сотсуз өлтүрүүлөрдү эсепке албаганда, алты өлкөдө бир жыныстуу сексуалдык аракеттеринде өлүм жазасы каралган. Алардын ичинде экөөсү — [[Иран]] жана [[Ооганстан]], өлүм жазасын ишке ашырып келген<ref>[https://www.hrw.org/report/2022/01/26/even-if-you-go-skies-well-find-you/lgbt-people-afghanistan-after-taliban-takeover LGBT People in Afghanistan After the Taliban Takeover.] ''(анг.)'' ''Human Rights Watch''. 26 January 2022. <small>Зиярат күнү: 03.01.2023.</small></ref>. [[Мавритания|Мавританияда]], [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясында]], [[Сомали|Сомалиде]] (Жубаланд автономиялуу штатында) жана [[Бириккен Араб Эмирликтери|Бириккен Араб Эмирликтеринде]] [[өлүм жазасы]] расмий түрдө мыйзамдуу, бирок колдонулбайт. [[Орусия|Орусиянын]] [[Чеченстан]] аймагында ЛГБТ өкүлдөрү сотсуз өлтүрүүлөргө дуушар болуп келишет. ЛГБТ ― лесбиянка, гей, бисексуал жана трансгендерди билдирген аббревиатура. Бул лесбиянка, гей, бисексуал же трансгендерлерге гана эмес, гетеросексуалдык эмес же [[цисгендер]] эмес болгондорго тиешелүү колчатыр термин катары дагы колдонулушу мүмкүн<ref>Shankle, Michael D. (2006). [https://books.google.kg/books?id=pUUyLSKD5voC&redir_esc=y ''The Handbook of Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Public Health: A Practitioner's Guide To Service''.] Haworth Press. ISBN <bdi>978-1-56023-496-8</bdi>. </ref>. == ЛГБТ кыймылы == ЛГБТ кыймылынын максаттары жана идеялары өлкөгө жана заманга жараша өтө ар-түрдүү, жада калса карама-каршы болушат<ref name=":2" />. Ошентип, 70-жылдардын башында [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] активисттер солчул радикалдык көз караштарды карманып, никени жана аскердик кызматты четке кагышкан, ал эми 21-кылымда ЛГБТ кыймылы консервативдешип, ЛГБТ адамдарга аскердик кызматка тыюу салууну жоюуну жана бир жыныстуу никени мыйзамдаштырууну көздөйт.<ref>''Антон Сазонов.'' «Гей — не квир и не фаггот!». Соль. </ref> == Тарыхы == ЛГБТ (Лесбиян, гей, бисексуал жана трансгендер) кыймылы коомдогу ЛГБТ адамдардын укуктарын коргогон коомдук-саясий кыймыл. Анын максаты – жарандык [[теңчилик]], [[Адам укуктары|адам укуктарын]] урматтоо, [[Дискриминация|дискриминацияны]] жана [[Ксенофобия|ксенофобияны]] жок кылуу, сексуалдык эркиндик жана [[толеранттуулук]]. ЛГБТ кыймылынын ар кандай аспектилери өлкөгө жана тарыхый мезгилге жараша бири-биринен олуттуу түрдө айырмаланышы мүмкүн<ref name=":2">''Кон И. С.'' [https://de.slideshare.net/chronozaur/ss Лики и маски однополой любви: Лунный свет на заре.] ''(орус.)'' — 2-е изд., перераб. и доп. — <abbr>М.</abbr> : ACT, 2003. — 576 с. — <nowiki>ISBN 5-17-015194-2</nowiki>.</ref>. Алардын кээ бирлери бир жыныстуу нике сыяктуу тең укуктарга көңүл бурушса, башкалары 1960-1970-жылдардагы гейлердин боштондук кыймылындагыдай боштондукка басым жасашат. Алгачкы кыймылдар 1950-жылдардагы гомофилдик кыймыл сыяктуу өзүн-өзүнө жардам көрсөтүүгө жана өзүн-өзү кабыл алууга багытталган. ЛГБТ укуктарын колдогон эң алгачкы уюмдар 20-кылымдын башында түзүлгөн<ref>Library, C. N. N. (June 19, 2015). [https://edition.cnn.com/2015/06/19/us/lgbt-rights-milestones-fast-facts/index.html "LGBT Rights Milestones Fast Facts"]. ''(анг.)'' ''CNN''. <small>Зиярат күнү: 03.01.2023.</small></ref>. Бүгүнкү күндө уюштурулган ЛГБТ кыймылдары саясий жана маданий активдүүлүктүн кеңири спектрин камтыйт, анын ичинде лобби, көчө жүрүштөрү, социалдык топтор, медиа, искусство жана изилдөө. === Гомофилдик кыймыл (1945–1969) === [[Экинчи дүйнөлүк согуш|Экинчи дүйнөлүк согуштан]] кийин дароо эле батыш дүйнөсүндө, [[Улуу Британия|Улуу Британияда]], [[Франция|Францияда]], [[Германия|Германияда]], [[Нидерланддар|Нидерланддарда]], [[Скандинавия жарым аралы|Скандинавия]] өлкөлөрүндө жана [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] бир катар [[Гомосексуалдуулук|гомосексуалдык]] укук коргоочу топтор пайда болгон же кайра жанданган. Бул топтор, секске эмес, сүйүүгө басым жасап, гомосексуал терминине гомофилдер деген терминди артык көрүшчү. Гомофилдик кыймыл 1940-жылдардын аягында [[Нидерланддар]] жана [[Дания|Данияда]] башталып, 1950-1960-жылдары [[Швеция]], [[Норвегия]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Франция]], [[Улуу Британия]] жана башка жерлердеги топтор менен уланган. 1969-жылга карата [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] ондогон гомофилдик уюмдар жана басылмалар<ref>Percy, 2005, "Before Stonewall: Activists for Gay and Lesbian Rights http://williamapercy.com/wiki/images/Revision_by_WAP.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103150412/http://williamapercy.com/wiki/images/Revision_by_WAP.pdf |date=2023-01-03 }}</ref> жана улуттук уюм түзүлдү. 1965-жылы Филадельфиядагы Индепенденс-холл имаратынын алдында өткөн гейлердин жүрүшү, азыркы ЛГБТ кыймылынын башталышы болгон. === Боштондук кыймылы (1969–1974) === [[Файл:Stonewall_Inn_5_pride_weekend_2016.jpg|thumb|Стоунвол Улуттук эстелиги. 25.07.2016, президент Барак Обама аны улуттук эстелик деп жарыялаган күндүн эртеси.|350x350px]] 60-жылдардагы жаңы коомдук кыймылдар, ЛГБТ активисттерин радикалдуу кадамдарга шыктандырды<ref name=":0">Matzner, 2004, [http://www.glbtqarchive.com/ssh/stonewall_riots_S.pdf "Stonewall Riots"] ''(анг.)'' <small>Зиярат күнү: 03.01.2023.</small></ref>. Бул радикализм 1969-жылдагы Стоунволл тополоңу менен түшүндүрүлөт<ref name=":0" />. Стоунвол тополоңдору - 1969-жылдын 28-июнуна караган түнү Стоунволл-Инн гей-барында башталган полициянын рейдине каршы бир канча күнгө уланган каршылык акциялары. Стоунволлдогу тополоңунан бир айдан кийин Гейлерди боштондукка чыгаруу фронту (Gay Liberation Front, GLF) түзүлгөн. Лесбияндар жана гейлер жөнүндө ЖМК-ларда басылмалардын саны кескин өсүп, алардын коомдошуу сезимин күчөттү. Америка Кошмо Штаттарынын коомунда гомосексуалдар сыртка чыгып, өлкөнүн бардык шаарларында өздөрүнүн жамааттарын тездик менен өнүктүрө башташты. 1970-жылдан баштап [[Нью-Йорк|Нью-Йоркто]] (ошондой эле дүйнө жүзү боюнча көптөгөн шаарларда) жыл сайын Стоунволл тополоңдорунун күнүнө карата жүрүштөр болуп келет. 2000-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] өкмөтү Стоунвол-Инн улуттук тарыхый эстелик катары жарыялаган. === 21-кылым === [[Файл:Amsterdam_Gay_Pride_2013_boat_no32_12,5_yaer_married_pic2.JPG|left|thumb|300x300px|[[Нидерланд]] бир жыныстуу никеге уруксат берген биринчи өлкө.]] [[Нидерланд]] 2001-жылы бир жыныстуу никеге уруксат берген биринчи өлкө болгон. 2023-жылга карата 35 мамлекет: [[Нидерланд]], [[Бельгия]], [[Испания]], [[Канада]], [[Түштүк-Африка Республикасы|Түштүк Африка]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Португалия]], [[Исландия]], [[Аргентина]], [[Дания]], [[Бразилия]], [[Франция]], [[Уругвай]], [[Жаңы Зеландия]], [[Люксембург]], [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Ирландия]], [[Колумбия]], [[Финляндия]], [[Мальта]], [[Германия]], [[Австралия]], [[Австрия]], [[Тайвань]], [[Эквадор]], [[Улуу Британия]], [[Коста-Рика]], [[Чили]], [[Швейцария]], [[Словения]], [[Куба]], [[Мексика]], [[Андорра]] жана [[Эстония]] бир жыныстуу никелерди таанышат<ref>https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/</ref>. 2003-жылы Лоуренс Техаска каршы сот иши боюнча, [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] Жогорку Соту он төрт штатта содомиялык мыйзамдарды жокко чыгарып, бардык 50 штатта макулдашылган [[Гомосексуалдуулук|гомосексуалдык]] сексти мыйзамдуу кылды<ref>Cordova, Jeanne, ''When We Were Outlaws'' (2011) p 51-56.</ref>. БУУнун сексуалдык ориентация жана [[Гендер|гендердик]] иденттүүлүк боюнча декларациясы 2008-жылдын 13-декабрында [[Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясынын 68/262 чечими|Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясында]] 66 кол топтогон<ref>[https://www.reuters.com/article/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 "U.N. divided over gay rights declaration"]. ''Reuters''. December 18, 2008. </ref>. 2020-жылдын июнь айында Америка Кошмо Штаттарынын Жогорку Соту 1964-жылкы Жарандык укуктар жөнүндө мыйзам гомосексуал, бисексуал жана трансгендер адамдарды жумуш ордунда басмырлоодон коргой алат деп чечкен. [[Орусия|Орусия Федерациясында]] 2013-жылдын 1-июлунда “салттуу эмес сексуалдык мамилелерди пропагандалоого” тыюу салган мыйзам күчүнө кирген. Орус саясатчылары мындай мыйзамдардын зарылдыгын балдардын адеп-ахлагын коргоо менен акташат. 2022-жылдын 24-ноябрында [[Орусия|Орусиянын]] парламенти балдар арасында ЛГБТ пропагандасына учурдагы тыюуну кеңейтип, бардык курактагы адамдарга тыюу салган мыйзамды кабыл алган. Жаңы мыйзамга ылайык, гомосексуалдуулукту пропагандалоо аракети деп эсептелген иш-аракеттер чоң айып пул менен жазаланат. == Кыргызстандагы ЛГБТ укуктары == [[Файл:Кыргызстанда ЛГБТ укуктары.jpg|thumb|2019-жылы ЛГБТ желеги менен сүрөткө түшкөн активист]] Кыргызстанда 1998-жылдан бери, совет мыйзамдарынан мурас калган гомосексуалдык мамилелер үчүн кылмыш беренеси жокко чыгарылган. 2014-жылдын 29-январында жарыяланган баяндамасында Human Rights Watch гомосексуалдар менен бисексуалдар кыргыз милициясы тарабынан опузалап, коркутуп-үркүтүүгө, негизсиз камоого, ур-токмокко жана сексуалдык зордук-зомбулукка дуушар болуп жатканын билдирген. Доклад жарыяланган күндүн эртеси Кыргызстандын убактылуу муфтийи Максат ажы Токтомушев гомосексуалдуулукка каршы өлүм жазасына чакырган фатва чыгарды<ref name=":1">Дебаты вокруг фетвы против геев в Кыргызстане ''(орус.)''https://web.archive.org/web/20140529213510/http://rus.azattyq.org/content/fetva-protiv-geev-kyrgyzstan/25261350.html</ref>. Кыргызстандын мурдагы юстиция министри Марат Кайыпов диний лидерлер өз пикирин айтууга укугу бар болгону менен, алардын сөздөрүнүн коомго тийгизген таасирин эске алуусу керектигин айтты. Укук коргоочу Төлөкан Исмаилова бул фатва ЛГБТ өкүлдөрүнө карата зордук-зомбулукка түртүшү мүмкүн деген тынчсыздануусун билдирип, Кыргызстандын Башкы прокуратурасын иликтөө жүргүзүүгө чакырды. Соңунда [[фатва]] [[Дин]] башкармалыгынын сайтынан алынып салынып, Токтомушев фатванын тексти элди кимдир-бирөөнү өлтүрүүгө чакырык эместигин айтты<ref name=":1" />. == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == "Before Stonewall: Activists for Gay and Lesbian Rights in Historical Context" https://transreads.org/wp-content/uploads/2022/01/2022-01-13_61e06edb3dc7e_BeforeStonewallActivistsforGayandLesbianRightsinHistoricalContextbyVernL.Bulloughed.z-lib.org_.pdf{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Yogyakarta Principles https://yogyakartaprinciples.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103181303/https://yogyakartaprinciples.org/ |date=2023-01-03 }} Адам укуктары боюнча кеңештин резолюциясы - Адам укуктары, сексуалдык ориентация жана гендердик иденттүүлүк (2011-жылдын 17-июнунда кабыл алынган) - A/HRC/RES/17/19 https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2FHRC%2FRES%2F17%2F19&Language=E&DeviceType=Desktop&LangRequested=False f95hfere3sdyknyrxn8hew5bax88pcu 0 131620 651695 588555 2026-08-28T01:36:19Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651695 wikitext text/x-wiki {{Жазуучу |Ысымы = Гүлзыя Валий |Нукура ысымы = |Сүрөт = |Туурасы = |Туулган датасы = 27.2.1976 |Туулган жери = [[Шаты (Кытай)|Шаты]], [[Моңгул-Күрө ооданы]], [[Иле Казак автоном облусу]] |Өлгөн датасы = |Өлгөн жери = |Чыгармаларынын тилдери = [[кыргыз тили|кыргыз]] |Ишмердүүлүгү = }} '''Гүлзыя Валий''' (же ''Гулзя Уалый''<ref name="sabirova" />) — акын, жазуучу, журналист<ref>{{Cite news|url=https://www.azattyk.org/a/24571162.html|title=Кытайда кыргыз жазуучунун романы жарык көрдү|publisher=Азаттык Үналгысы|date=6.5.2012|accessdate=06.10.2023}}</ref>. Ал 1976-жылы 27-фервалда [[Иле Казак автоном облусу|Иле казак автоном облусунун]] [[Моңгул-Күрө ооданы|Моңгул-Күрө]] ооданын [[Шаты (Кытай)|Шаты кыргыз улуттук айылында]] төрөлгөн<ref>{{Cite news|url=https://www.azattyk.org/a/24382456.html|title=Кытайлык кыргыз айым жазган алгачкы роман жарык көрдү|date=5.11.2011|publisher=Азаттык Үналгысы|accessdate=06.10.2023}}</ref>. 1995-жылы «[[Шинжаң кыргыз адабияты (журнал)|Шинжаң кыргыз адабийаты]]» журналында жарык көргөн «Тагдырдын тартуусу» аттуу аңгемеси менен чыгармачылыктын босогосун аттаган<ref>{{Cite web|url=https://kmborboru.su/2013/03/25/g-lziya-valij-ky-zy/|publisher=Кыргыз Маданият Борбору|date=25.03.2013|title=Гүлзия Валий кызы|accessdate=2023-09-24|archivedate=2023-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231002083522/https://kmborboru.su/2013/03/25/g-lziya-valij-ky-zy/}}</ref><ref name="sabirova">{{Cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/priznaki-etnoidentichnosti-v-poezii-kyrgyzskogo-zarubezhya-kyrgyz-chet-lk-luktun-poeziyasynda-etnoidentichnosttun-belgileri|last1=Сабирова|first1= В.К.|last2=Эрназарова|first2=Г.Б.|title=Кыргыз четөлкөлүктүн поэзиясында этноидентичносттун белгилери|journal=Экономика и социум|date=2016|number=6-2|volume=25}}'' (кирүү датасы: 09/24/2023)''</ref>. Ал 2008-жылы «Баатыр Манас» (53 сериядан турган) радиодрамасын [[Турсун Жумалы]] менен жазган. Андан «Өчпөс эмгек, өчпөс от» (13 сериядан) жана «Герме тоонун кызы» (12 сериядан) жазган<ref>{{Cite thesis|url=https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/disser%20Sabirovoi%20V.K.pdf|last=Сабирова|first=Венера Кубатовна|title=Специфика Публицистической Литературы Кыргызского Зарубежья Как Части Общего Социально-культурного Контекста Кыргызстана|location=Душанбе|date=2015|publisher=ОшГУ|access-date=2023-09-27|archive-date=2023-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927165209/https://arch.kyrlibnet.kg/uploads/disser%20Sabirovoi%20V.K.pdf|dead-url=yes}}</ref>. 2013-жылы “Уктабас түндөр” аттуу китебинде [[Бектур Илияс]] жана [[Гүлайым Матили]] менен чогуу Бишкекте жарыкка чыгарды<ref>https://peoplepill.com/i/cholpon-subakojoeva?tc=academia</ref>. == Жарык көргөн китептери == *'''Мунарык таң''' (роман), 2011 *'''Бакалуу көл''' (''же Барса келбес'') (роман)<ref>{{Cite web|url=http://www.chinawriter.com.cn/2013/2013-11-28/183102.html|author=赛娜•伊尔斯拜克|title=少数民族文学与全球视野: 以柯尔克孜族文学为例|publisher=民族文学|date=28.11.2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chinawriter.com.cn/n1/2017/0317/c404034-29151310.html|author=张春梅|title=新疆天马下天山: 近年新疆少数民族文学创作概览|publisher=民族文学|date=3.17.2017}}</ref> <ref>{{Cite news |url=https://www.azattyk.org/a/china_ethnic_kyrgyz_gulzia_vali_kyzy_new_book_may_14_2012/24578174.html |title=Кытай: Гүлзия айымдын мистикалык романы |date=2012-05-14 |publisher=Азаттык үналгысы |access-date=2024-10-05}}</ref>, 2012 == Булактар == [[Категория:Инсандар]] [[Категория:Кыргыз адабияты]] [[Категория:Кыргыз жазуучулары]] [[Категория:Кытай жазуучулары]] [[Категория:Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу]] [[Категория:Теңир-Тоо]] [[Категория:ШУАР]] [[Категория:Кытайлык кыргыздар]] t0k7tfnpo07z8e76osa9d1k2v9wmocf 0 132558 651691 650530 2026-08-27T21:22:44Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651691 wikitext text/x-wiki '''Дели''' ([[Кыргыз тили|кыргызча]]  - "жинди") - 2008-жылдын 22-майында түркиялык Mor ve Ötesi рок-группасы Евровидение-2008 эл аралык сынагында Түркиянын атынан катышкан  ыр . Ырдын санариптик версиясы 2008-жылдын 15-февралында, ал эми сингл 2008-жылдын 22-майында жарык көргөн. Композиция Башыбозук альбомуна кирген. Музыканын жана сөздүн автору катары топтун мүчөлөрү өздөрү чыгышкан. Экинчи жарым финалда ыр 85 упай топтоп, 7-орунга ээ болду; финалда жалпы 137 упай менен 7-орунду ээледи. == Ыр == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''Текст''' ! style="width:50%;" | Түп нускасы (Түркчө) ! style="width:50%;" | Кыргызча көркөм котормосу |- | Aranıyor sahibi ruhumun,<br />Tam yerine mi düştüm?<br />Direniyor faili tutkunun,<br />Kızmış ve küsmüş. | Изделүүдө жанымдын ээси,<br />Так ордуна түштүмбү?<br />Каршылашат кумардын күнөөкөрү,<br />Ачууланып, таарынып. |- | Beni büyütün, ağlatmayın,<br />Sevginiz nerde, övündüğünüz?<br />Beni büyütün, ağlatmayın,<br />Sahte düşlerle oyalamayın. | Мени чоңойткула, ыйлатпагыла,<br />Сүйүүңөр кайда, мактанганыңар?<br />Мени чоңойткула, ыйлатпагыла,<br />Жалган түштөр менен алдабагыла. |- | Bir yarım akıllı, bir yarım deli,<br />Dört yanım akıllı, bir yanım deli.<br />Herkes akıllı, bir ben deli,<br />Bir ben deli, bir ben deli. | Бир жарымым акылдуу, бир жарымым жинди,<br />Төрт жагым акылдуу, бир жагым жинди.<br />Баары акылдуу, жалгыз мен жинди,<br />Жалгыз мен жинди, жалгыз мен жинди. |} === Музыка === «Мор ве отеси» тобунун мучелеру да композиторлордун ролун аткарышты. Бир нече котормолор бар болгону менен, ырдын жазмасы түрк тилинде гана бар. Башыбозук альбомунда оригиналдуу композициядан тышкары анын Джихан Барыш аткарган ремикс варианты да бар. == Видео == ''Режиссёр Эзел Акай Дели'' ырынын клибине тартылган . Ал 2008-жылдын апрелинде жарык көргөн. "Евровидение" сынагынын финалына чейин YouTube сайтынын маалыматтарына таянуу менен жүргүзүлгөн статистика бул видео бардык сынактын катышуучуларынын эң көп көрүлгөн видеолорунун бири экенин көрсөттү. Аны 1,3 миллион адам көргөн. Видеоклип популярдуулугу боюнча экинчи орунду ээлеп, Испаниянын өкүлү Родольфо Чикиликуатрадан кийин Байла эль Чики-чики ырынын клиби менен экинчи орунду ээледи . == Сюжет == Видеонун сюжетине ылайык, топ көрксүз айкелдерге толгон чоң павильонго келишет. Павильондун ичинде жылып, алар ыр аткарышат. Бара-бара айкелдер жандана баштайт, музыканттар өздөрү да ошол эле айкелдерге айланат. Баары тынчып калганда павильонго музыкалык аспаптар менен дагы бир белгисиз топ келет. == Диаграмманын орду == {| class="wikitable" |+ !'''Диаграмма''' !Орун |- |[[:ru:Турция|Түркиянын]] Топ 20 диаграммасы |8 |- |Power Turk |23 |- |Power turk TV |7 |- |Türkiye Rock |3 |} == Ошондой эле кара == * [[:ru:Турция_на_конкурсе_песни_Евровидение_2008|Түркия Eurovision 2008 ыр сынагында]] == Шилтемелер == * [https://www.webcitation.org/652GjV9uk?url=http://www.morveotesi.com/ Mor ve Ötesi] (түрк) . — расмий веб-сайт (англис тилинде да бар) <small>. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [http://www.morveotesi.com/ Түп нускасынан архивделген]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126002619/http://www.morveotesi.com/ |date=2012-01-26 }} , 28-январь, 2012-жыл.</small> * [https://www.webcitation.org/652GkJFsJ?url=http://www.morveotesiforum.com/ morveotesiforum] (түркчө) . - форум баракчасы <small>. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [http://www.morveotesiforum.com/ Түп нускасынан архивделген]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315170438/http://www.morveotesiforum.com/ |date=2012-03-15 }} , 28-январь, 2012-жыл.</small> * [http://www.morveotesi.ru/cgi-bin/forum/YaBB.pl?catselect=general Mor ve Ötesi фан клубы] . — орус форумунун бети <small>. Текшерилген күнү 9-ноябрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20081214134145/http://www.morveotesi.ru/cgi-bin/forum/YaBB.pl?catselect=general Архивделген] декабрь 14, 2008.</small> == Эскертүүлөр == # [https://www.webcitation.org/669XIFzqN?url=http://english.blic.rs/Culture-Showbiz/1920/Eurovision-2008-songs-on-YouTube- YouTube'дагы Eurovision 2008 ырлары] (англисче) . <small>Текшерилген күнү 2-март, 2009. [http://www.blic.rs/culture.php?id=1920 Түп нускасынан] архивделген, 2012-жылдын 14-мартында.</small>   # ↑ [http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_top20.aspx Turkish Top 20 Chart] . - 2008-жылдын 18-майындагы маалыматтар <small>. Мүмкүн болгон күнү: 27-декабрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20080330214151/http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_top20.aspx Архивделген] 30-март, 2008-жыл.</small> # ↑ [https://www.webcitation.org/669XJmYoz?url=http://www.powerturk.com/2007/pop40.asp Power turk Pop 40]. - 2008-жылдын 15-июнуна карата маалыматтар <small>. Кирүү күнү: 2008-жылдын 27-декабрында. [http://www.powerturk.com/2007/pop40.asp Түп нускасынан]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225213437/http://www.powerturk.com/2007/pop40.asp |date=2012-02-25 }} архивделген , 2012-жылдын 14-мартында.</small> # ↑ [http://www.powerturk.tv/2007yaz/40xpop.asp Power turk Pop 40] . - 2008-жылдын 16-июнуна карата маалыматтар <small>. Мүмкүн болгон күнү: 27-декабрь, 2008-жыл. [https://web.archive.org/web/20070515044332/http://www.powerturk.tv/2007yaz/40xpop.asp Архивделген] 15-май, 2007-жыл.</small> # ↑ [http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_rock_top20.aspx Billboard Türkçe Rock Top 20] . - 2008-жылдын 29-декабрындагы маалыматтар <small>. Кирүү күнү: 2009-жылдын 28-январы. [https://web.archive.org/web/20080919035050/http://www.billboard.com.tr/pages/Turkce_rock_top20.aspx Архивделген] 19-сентябрь, 2008-жыл.</small> h2ez1nydoh0e77r6tia9aiu58pv7pad 0 134243 651694 484708 2026-08-28T00:42:47Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651694 wikitext text/x-wiki '''Вангио́ндор''' ([[латын тили|лат.]] ''Vangiones'') — байыркы герман уруусу. Свевдер (Ариовисттин жетекчилиги астында) менен бирге [[Рейн]] дарыясын батыш тарапка кечип өтүшкөн. Б.з.ч. 58-жылы [[Юлий Цезарь|Цезарь]] аларды талкалады. Ошондон кийин артка кетүүгө аргасыз болушкан. Кийинчерээк алар кайрадан Рейнден өтүштү. Вангиондордун отурукташуусунун башкы аймагы ([[латын тили|лат.]] ''Civitas Vangionum'') Рейндеги Борбетомаг (азыркы [[Вормс]]) шаары болгон. Романизацияга дуушар болушкан. == Булактар == *http://simposium.ru/ru/node/2349 *https://celtica.ru/plemena/glossriy/vangiony {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240421043917/https://celtica.ru/plemena/glossriy/vangiony |date=2024-04-21 }} *https://dic.academic.ru/dic.nsf/lubker/4337/%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%93%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%AB [[Категория:Байыркы германдар]] 2qh0k2hxi2b09v6utramh42fozy1i4m 0 134288 651706 472999 2026-08-28T07:55:33Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651706 wikitext text/x-wiki [[Науру|Науру Республикасы]] администрациялык-аймактык жактан 14 округга жана 8 шайлоо округгуна бөлүнөт <ref>[http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтү]{{ref-en}}</ref>: {| class="standard" !№ !Округ !Мурдагы аталышы !Аянт, км² !Калк, адам (2011) !Калктын жыштыгы, адам/км² !Айылдардын саны !Административдик-аймактык түзүлүшүнүн картасы |- | align="right" |1 |[[Айво]] |Айуэ | align="right" |110 | align="right" |1,220 | align="right" |11.1 | align="right" |8 | rowspan="14" |[[Файл:Nauru-districts-ru.svg|center|300x300px|Административное деление Науру]] |- | align="right" |2 |[[Анабар]] |Анэбвор | align="right" |150 | align="right" |452 | align="right" |3.0 | align="right" |15 |- | align="right" |3 |[[Анетан]] |Аньетань | align="right" |100 | align="right" |587 | align="right" |5.9 | align="right" |12 |- | align="right" |4 |[[Анибар]] |Энибоди | align="right" |310 | align="right" |226 | align="right" |0.7 | align="right" |17 |- | align="right" |5 |[[Баити]] |Байди | align="right" |120 | align="right" |513 | align="right" |4.3 | align="right" |15 |- | align="right" |6 |[[Боэ]] |Бои | align="right" |50 | align="right" |851 | align="right" |17.0 | align="right" |4 |- | align="right" |7 |[[Буада]] |Арэнибок | align="right" |260 | align="right" |739 | align="right" |2.8 | align="right" |14 |- | align="right" |8 |[[Денигомоду]] |Деникомоту | align="right" |118 | align="right" |1,804 | align="right" |15.3 | align="right" |17 |- | align="right" |9 |[[Ева]] |Эуа | align="right" |120 | align="right" |446 | align="right" |3.7 | align="right" |12 |- | align="right" |10 |[[Июв]] |Июб | align="right" |110 | align="right" |178 | align="right" |1.6 | align="right" |13 |- | align="right" |11 |[[Мененг]] |Менень | align="right" |310 | align="right" |1,380 | align="right" |4.5 | align="right" |18 |- | align="right" |12 |[[Нибок]] |Эннибек | align="right" |160 | align="right" |484 | align="right" |3.0 | align="right" |11 |- | align="right" |13 |[[Уабо]] |Уэбои | align="right" |80 | align="right" |318 | align="right" |3.0 | align="right" |6 |- | align="right" |14 |[[Ярен]] |Мокуа | align="right" |150 | align="right" |747 | align="right" |4.0 | align="right" |7 |- style="background: #CCC;" class="sortbottom" |&nbsp; |'''Науру''' |'''Науру''' | align="right" |'''2,120''' | align="right" |'''10,084''' | align="right" |'''4.8''' | align="right" |'''169''' | align="center" |'''Наурунун округдары''' |} [[Денигомоду]] - эң көп калкы бар округ деп саналат<ref>''Nauru Population Profile: A Guide for Planners and Policy-Makers''. Secretariat of the Pacific Community, 1 January 1999. <nowiki>ISBN 9822036647</nowiki>, 9789822036640 {{ref-en}}</ref>. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.nauru.gov.nr/ Науру өкмөтүнүн расмий сайты]{{ref-en}} * [http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx Науру парламентинин расмий баракчасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524110900/http://www.nauru.gov.nr/parliament-of-nauru.aspx |date=2024-05-24 }}{{ref-en}} {{Калып:Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү}} [[Категория:Наурунун административдик-аймактык түзүлүшү]] qyi2mhosn1569hb6934gjr9cvhqmp9j 0 136143 651712 499304 2026-08-28T11:20:55Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651712 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия бөлүгү|логотип=Wikipedia-logo-v2-te.png|иштеп баштаганы=2003-жыл, 2-апрель}} '''Телугу Википедиясы''' — Википедиянын Телугу тилиндеги бөлүмү. Телугу Википедиясы 2003-жылдын декабрынан бери иштеп келе жатат. Телуга Википедиясы — Википедиянын Түштүк Азия тилиндеги 10 000 макалага жеткен биринчи бөлүмү<ref>[http://www.siliconindia.com/shownews/33342 Bengali Wikipedia crosses 10,000 articles] <small>Түп нускадан [https://web.archive.org/web/20061016105304/http://www.siliconindia.com/shownews/33342 архивделген]. 16-октябрь, 2006-жыл [[:ru:Wayback_Machine|Wayback Machine]]</small> </ref>. Tелугу Википедиясы [[Википедия:Википедиялар тизмеси|бардык Википедия бөлүмдөрүнүн]] арасында макалалардын саны боюнча 72-орунда<ref>[http://www.siliconindia.com/shownews/33342 Bengali Wikipedia crosses 10,000 articles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016105304/http://www.siliconindia.com/shownews/33342 |date=2006-10-16 }}{{Ref-en}}</ref> == Учурдагы абалы == Телугу Википедиясы {{CURRENTYEAR}}-жылдын {{CURRENTDAY}}{{CURRENTMONTHNAMEGEN}} күнүнө карата {{NUMBEROF|ARTICLES|te|N}} {{plural:макала|макалалар|макаланы}} камтыйт. <br />{{NUMBEROF|USERS|te|N}} {{plural:{{NUMBEROF|USERS|te}}||катышуучу}} катталган, алардын ичинен акыркы 30 күн аралыгында {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|te|N}} катышуучу салым кошкон. {{NUMBEROF|ADMINS|te|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ADMINS|te}}|катышуучу|катышуучу|катышуучу}} администратор макамына ээ. Түзөөлөрдүн жалпы саны {{NUMBEROF|EDITS|te|N}}. == Шилтемелер == *[[:te:మొదటి_పేజీ|Телугу Википедиясы]] *[http://www.hindu.com/2008/01/08/stories/2008010851010200.htm The Hindu] == Булактар == kfb16188pxaigb99zh0teu1qjoo31n5 4 136776 651684 651624 2026-08-27T12:02:51Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 651684 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14104}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|<span style="color:gray">Абдырашит Сатылганов</span>]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7970}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 15 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1458}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 40 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:702}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 71 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 72 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 73 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 74 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 78 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 79 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 80 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 81 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 82 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 83 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 84 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 85 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 86 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 88 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 89 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 90 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 91 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 92 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 93 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 94 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 96 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 97 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 98 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 100 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 101 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 102 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 103 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 104 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 105 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 115 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 116 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 117 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 118 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 119 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 120 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 121 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 122 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 123 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 124 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 125 || [[User:A.djan|<span style="color:gray">A.djan</span>]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 140 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} bezgxr3b5ypuwitg6zurk69hrxmpszn 0 137260 651700 648432 2026-08-28T05:48:41Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651700 wikitext text/x-wiki {{Калк|аталышы=Кыргыздар|туугандары=казактар [[алтайлыктар]] [[хакастар]]|дини=[[Сүннөттөр|ислам]]|тили=[[кыргыз тили]]|жайгашуусу=*{{Өлкө желеги|Кыргызстан}}: 7 281 800 *{{Өлкө желеги|Өзбекстан}}: 291 600 (2021) *{{Өлкө желеги|Кытай}}: 232 000 (2016) **[[Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусу]]: 124 533 (2000)|сүрөт=Kyrgyz_people.png|туурасы=280px|раса=[[Монголоид расасы|Монголоиддер]]}} '''Кыргыздар''' — негизинен [[Орто Азия|Орто Азияны]] мекендеген түрк тилдүү эл. [[Кыргызстан|Кыргыз Республикасынын]] калкынын негизги бөлүгүн түзөт. == Этноним == {{Негизги макала|«Кыргыз» этноними}} Кыргыздардын этногенези, ошондой эле «кыргыз» этноними менен термини илимий чөйрөдө бүгүнкү күнгө чейин талаштуу маселелерди жаратып келет. С.М. Абрамзондун пикиринде, эгерде X–XI кылымдарга чейин «кыргыз» аталышы этностук өзөктөн кеңири жайылган болсо, бул кылымдардан кийин тескерисинче, кыргыз этногенезине катышкан уруулардын аймактары бул атка байланыштуу мейкиндикти дагы да кеңейткен<ref>{{Cite book |last=Абрамзон |first=Саул |url=https://www.academia.edu/40363190/%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%A1_%D0%9C_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%8B_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B5_1990_%D0%93%D0%BB_1_4_ |title=Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи. |year=1971 |location=Фрунзе |pages=22}}</ref>. Демек, тарыхтын алгачкы этаптарында «кыргыз» деген аталыш этностук мааниге караганда көбүрөөк саясий мааниге ээ болгон. «Кыргыз» этноними алгач [[Хань династиясы|Хань династиясынын]] жыл баян-дарында ([[Сыма Цянь]] «[[Ши-цзи]]») б. з. ч. 201 жылы, кийин Суй, Тан, Юань, Сунь, [[Цин империясы|Цинь династияларынын]] мезгилдериндеги (б.3.ч. II к. - б. з. XVIII к.) маалыматтарда эскерилет <ref>{{Cite web |last=Цянь |first=Сыма |title=ИСТОРИЧЕСКИЕ ЗАПИСКИ |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VIII/frametext110.htm |access-date=2025-07-26 |website=www.vostlit.info}}</ref>. == Кыргыз элинин калыптанышы == Кыргыз элинин түзүлүшү байыркы орто кылымдардагы Саян-Алтай, Чыгыш Түркстан, Теңир-Тоодогу этностук процесстер менен тыгыз байланышта өткөн. Бул процесс кеминде эле беш кылымга созулуп, XVI кылымда аяктаган. Орто Азиядагы бул процесс түрк тилиндеги тектеш — өзбек, казак, түркмөн, каракалпак ж. б. элдердей эле бир эле мезгилде жүргөн. Көпчүлүк учурларда тигил же бул уруулар орто азиялык элдердин этностук компоненти болуп келген. Уруулук түзүлүштө уруулар кээде мамлекетке биригишип, 3-4 муундун аралыгында кайрадан чачырап, узак мөөнөткө өкүм сүрө албаган. Мына ушуга байланыштуу этностор көп жолу өзгөрүүлөргө дуушар болушкан<ref>[https://api.libraryiksu.kg/elibrary/books/Osmonov_Istoriy%20kyrgyzstana81064.pdf Ө. Ж. Осмонов. Кыргызстандын тарыхы]</ref>. Окумуштуу Өмүркул Караевдин пикири боюнча байыркы түрк жана түрктөшүп калган моңгол уруулары бир эле мезгилде өзбек, кыргыз жана казак элдеринин курамына кирген. [[Файл:Kirgisen-Reich_(840-924).PNG|280px|thumb|[[Кыргыз кагандыгы|Эне-Сай кыргыз кагандыгы]]]] Окумуштуулар арасында кыргыз эли кантип, качан түзүлгөн деген суроого бирдиктүү жооп жок. Илимде ондон ашуун ар түрдүү божомолдор бар. Аларды үч негизги топко бөлүп кароого болот. Биринчиси, кыргыз эли «Тенир-Тоого Эне-Сайдын жогорку тарабынын (Миң-Өзөн ойдуңунан) көчүп (миграция) келген» деген пикир. Ушул жобону биринчи жолу орус академиги Г. Ф. Миллер (1705-1783-жж.) «История Сибири» («Сибирь тарыхы») деген эмгегинде жазган. Бул божомолду азыркыга чейин колдоп келгендер бар. Булардын пикири боюнча «Кыргыз» этноними б. з. ч. I миң жылдыктын экинчи жарымында пайда болуп, IX-X кк. Борбордук Азияда Эне-Сайдан Байкал, Алтайга чейин кеңири тараган. Кийинчерээк кыргыздар Тенир-Тоо тарапка көчүп, XVI кылымда биротоло калыптанган элге айланган<ref>[https://new.bizdin.kg/media/books/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D1%88%D1%82%D2%AF%D0%BA_%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C_%D1%87%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D2%AF_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA.pdf Олжобай Каратаев. Кыргыздардын Түштүк Сибирь чөлкөмү жана этностору менен этногенетикалык, этномаданий, тарыхый жалпылыктары]</ref>. XIX кылымда бири-бирине көз каранды эмес илимпоздор Ч. Ч. Валиханов, Н. Я. Бичурин, Н. А. Аристов «кыргыздар эч жактан келбестен, байыртадан эле Теңир-Тоодо жашаган уруулардын негизинде калыптанган» деген пикирди айтышкан. Бул экинчи көз караш, ал ырааттуу түрдө «Кыргыз ССР тарыхынын» бир нече басылыштарында баяндалган. Үчүнчү божомол азыркы илимде кеңири таркаган. Ал 1956-жылы Фрунзе шаарында өткөн кыргыз элинин этногенези боюнча бүткүл союздук илимий-практикалык конференцияда иштелип чыккан. СССР Илимдер академиясынын, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын, союздук республикалардын көрүнүктүү илимпоздорунун пикир алмашуусунун натыйжасында төмөндөгүдөй бүтүм чыгарылган: «Кыргыз эли, анын маданияты … кеминде эки этностук Борбордук Азия жана жергиликтүү Орто Азиялык элементтердин байланышынын аркасында келип чыккан… Кыргыз этногенезинин эн бир түйүндүү учурлары б. з. I миң жылдыгындагы окуяларга туш келет. Бул доордо Кыргызстандын аймагына чыгыштан азыркы кыргыздардын ата-бабалары келип кошулат. Алар бул мезгилде ага чейин калыптанып калган кыргыз тилинде пикир алышышкан». Сессиянын катышуучулары кыргыз элинин негизги түйүлдүгүн же болбосо анын негизги этностук компоненттеринин бири катары борбордук азиялыктарды эсептегенин белгилей кетүү керек. Кыргыздардын этностук түйүлдүгүнүн чордону борбордук азиялыктардан таркагандыгы жөнүндө маселе али да болсо терек изилденбеген бойдон калууда. Кыргыз элинин тегин дүйнөдө мындан V миң жыл мурун мамлекет түзгөн шумерлер менен байланыштырган пикирлер да бар. Алар байыркы шумерлердин айрым сөздөрүнүн, ал тургай бүтүндөй сүйлөмдөрүнүн кыргыздын сөздөрүнө окшош экендигине таянышат. Бул пикир да көңүл буруп изилдөөгө татыктуу. Окумуштуулар байыркы шумерлердин шынаа сымал жазуулары менен байыркы кыргыздардын Орхон-Эне-Сай жазууларынын ортосундагы окшоштуктарды да белгилешет. Байыркы шумерлер менен кыргыздардын сөздөрүндөгү жана тамгаларындагы окшоштуктар кыргыз элинин дүйнөдөгү эң байыркы элдерден экендигин айгинелеп турат. Түрк тилинде сүйлөгөн элдердин байыркысы катары кыргыздар б. з. ч. III к. кытай элинин жазма булагында эскерилгени анык чындык. Кыргыздар алгач Чыгыш Түркстанда болжолдуу түрдө Манас суусу агып өткөн өрөөндө жашал, кийин алардын бир бөлүгү Миң-Өзөн ойдуңундагы Эне-Сай дарыясына көчүшкөн. Бул жерде кыргыздар европеоид динлиндерди багындырып, аларды өздөрүнө сиңирип алган. Миң-Өзөн ойдуңундагы этномаданий процесстер археологиялык материалдарда кеңири учурайт<ref>{{Cite web |title=Кыргыз маданият борбору. Кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу негизги илимий көз караштар |url=https://kmborboru.su/2015/02/27/kyrgyz-elinin-kelip-chygyshy-tuuraluu-negizgi-ilimij-k-z-karashtar/ |accessdate=2026-05-20 |archivedate=2026-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260309055151/https://kmborboru.su/2015/02/27/kyrgyz-elinin-kelip-chygyshy-tuuraluu-negizgi-ilimij-k-z-karashtar/ }}</ref>. Кыргыздардын активдүү этностук байланышы Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда (IX—X кк.) жогорку чекке жеткен. Уйгурларды талкалап, Борбордук Азняиы ээлеген. Кыргыздардын аскер колдору туш тарапка жортуулдарды жасаган. Басып алган жерлерге кыргыздардын бир бөлүгү отурукташып, жергиликтүү этностук топтор менен аралашкан. XII кылымда азыркы Кыргызстандын аймагындагы Чыгыштан кара-кытайлар, XIII кылымдын башында наймандар басып кирет. XIII кылымга чейин азыркы Кыргызстандын аймагында жергиликтүү түрк компоненти өнүгүп, кийин биротоло кыргыз элинин катарына сиңип кеткен. Кыргыз элинин этностук тарыхынын белгилүү адиси С. М. Абрамзон өзүнүн «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык, тарыхый-маданий байланышы» деген китебинде төмөнкүдөй жыйынтыкка келген: Кыргыз элинин калыптануу процесси негизинен Чыгыш Тенир Тоодо, Ички Теңир-Тоодо, ошондой эле Памир-Алай (ага караштуу Алтай, Иртыш, Чыгыш Түркстан) тоолуу областтарында өткөн. XIV-XVII кк. калыптанган кыргыз элинин негизин, түрк тилдүү жергиликтүү уруулар, негизинен түрк тилдүү түштүк сибирдик, борбордук азиялык уруулардын көчүп келген тобу, моңгол жана ногой урууларынан чыккандар түзгөн. Көпчүлүк окумуштуулар азыркы кыргыз элинин курамында Эне-Сай компоненти бар экендигин танбайт. Чындыгында Эне-Сай кыргыздары Теңир-Тоодогу кыргыз элинин калыптануу процессине катышкан. Кыргыз элинин этногенезинде Борбордук Азия компонентинин калыптануусунун эң байыркы этабында Теңир-Тоолук кыргыздардын Борбордук Азия жана Түштүк Сибирдин түрк элдери, биринчи кезекте Эне-Сай кыргыздарынын уруулары менен генетикалык жактан тектештиги (ага-туугандык) басымдуулук кылгандыгынан кабар берген даректердин мааниси зор. Бул компоненттин өнүгүүсүнүн кийинки ортоңку этабында кыргыздардын Эне-Сайжан Алтай менен Теңир-Тоого журт которуусунун мүнөзү жана убагы талаш-тартыш маселе экенине карабастан кыргыздардын Алтайда (кеңири географиялык мааниде) жана Борбордук Азияда кеңири канат жайып жайгашуусу учурунда болуп өткөн этностук процесстер чечүүчү роль ойногон. Жазуу булактарынын жана археологиялык табылгалардын маалыматтары боюнча борбордук азиялык көчмөн түрк уруулардын миграциясынын жалпы агымына аралаш Чыгыш Теңир-Тоого эне-сайлык кыргыздардын айрым топтору көчүп келишкен. Бирок Теңир-Тоодо жана Жети-Сууда бирдиктүү этностук калыптануу процессинин ыргагын моңголдордун жортуулу үзгүлтүккө учураткан<ref>[https://www.researchgate.net/publication/360443959_STUDYING_THE_ETHNIC_HISTORY_OF_THE_KYRGYZ K. Mambetova. STUDYING THE ETHNIC HISTORY OF THE KYRGYZ]</ref>. Көз караштардын бирине ылайык, кыргыз элинин калыптануусуна шарт түзгөн этностук процесстердин жандануусу XIII кылымдын аягына жана XIV кылымга туура келет. Кыргыз этносунун өнүгүү чордону Моголстандын түндүк бөлүгү, Алтай аймагы болгон. Бул аймактарда XI кк. эле Улуу Кыргыз дөөлөтүнүн доорунда, Эне-Сайдан бул жакка ооп келген кимак-кыпчак жана кыргыз урууларынан турган этно-саясий топ түзүлгөн. Ошол алтайлык кыргыздар XV кылымда Теңир-Тоого журт которушкан жана аймакта орто кылымдарда калыптанган кыргыз элинин өзөгүн түзүшкөн. Тарыхый маалыматтар боюнча мына ушул жерде, XV кылымдын аягында, кыргыздардын этно-саясий структурасы «оң канат» жана «сол канатка» бириккен уруулардын дуалдык уюшулушу кайрадан калыбына келген. Ушул структура келип чыккандан кийин гана кыргыздардын этногенезинин калыптануу процесси аяктайт. А. Акаев окумуштуу катары Тянь-Шандык кыргыздар жер которуунун беш толкунунун натыйжасында калыптанып түзүлгөн деген пикирди айткан. Бул пикир боюнча Эне-Сайдан келген кыргыздардын биринчи толкуну б. з. ч. I кылымында түндүк хунндардын Чжичжи деген башкаруучусунун жетекчилиги астында жасаган согуштук жүрүшүнүн натыйжасында пайда болгон. Бул процесс б. з. I—II кк. уланган. == Генетика == Генетикалык жактан алганда, кыргыздар Түштүк Сибирдин Алтай-Саян аймагы менен Борбордук Азиянын аймактарынын ортосунда орунду ээлейт — R1a1a-Z93 (42,1 %), C-M130 (33,1 %), N1a2b-P43 (12,1 %), O-M175 (3,7 %), R1b1b1-M73 (3,3 %), Q-M242 (1,2 %), G-M201 (1,2 %). == Тили == {{Негизги макала|Кыргыз тили}} Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. Кыргыз тили түндүк жана түштүк диалектилеринен турат<ref>[http://cslnaskr.krena.kg/collections/uploads/%D0%90%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%BA%D1%8B%20%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%20%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.pdf Сапарбаев А. Азыркы кыргыз тили: Лексикология. Кыргыз адабий тилин өнүктүрүүдө диалектилик байлыктарды туура колдонуунун мааниси]</ref>. Араб жазуусу 1928-жылга чейин СССРдин курамындагы Кыргызстанда жана азыркы учурда кытайдагы кыргыздар тарабынан колдонууда. 1928-1940-жылдары СССРдин курамындагы Кыргызстанда латын алфавити колдонулган. 1940-жылдан баштап [[кириллица]] колдонулуп келет. Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет<ref>[https://tamgasoft.kg/morfo/ky/ Кыргыз тилинин морфологиясы. Орфография]</ref><ref>[https://cdn-0.aki.kg/st_bilimlib/3/3c21e95eda763e9b812dac1ff4a1c98f06d76f0e.pdf С.Үсөналиев, С. Иманалиев. Кыргыз тилинин справочниги. Бишкек, 2004-ж]</ref>. == Дини == {{Негизги макала|Кыргызстандагы диний ишенимдери}} [[Файл:Бишкектеги борбордук мечит (2025-01-08).jpg|thumb|Бишкектеги борбордук мечит]] Кыргызстандыктардын басымдуу бөлүгү мусулман [[сүннөттөр]] болуп саналат. XVI–XVIII кылымдарда Чыгыш Түркстанда жана Ферганада жазылган «Зийа ал-кулуб», «Жалис ал-муштакин», «Рафик ат-талибин», «Тазкира-йи хожаган», «Актаб-и Тоглук-Тимур-хан» жана башка эмгектердеги жетиштүү деңгээлдеги кеңири маалыматтар көрсөткөндөй, кыргыздарды исламдаштыруу процесси XVII кылымдын биринчи жарымында аяктаган. Ошону менен бирге, кыргыздардын арасында исламга чейинки сыйынуулардан калган кээ бир маданий реликттер (издер) сакталып калган<ref>[https://books.google.kg/books?id=XBZIAwAAQBAJ&redir_esc=y Rein Mullerson. Central Asia]</ref>. Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районунда бир нече миң адамдан турган кыргыздардын чакан жана өзгөчө этникалык тобу жашайт. Алардын бир бөлүгү ислам динин, ал эми экинчи бөлүгү тибет-монгол тибиндеги буддизм динин тутунушат<ref>[http://russian.china.org.cn/china/archive/minzu/txt/2002-06/03/content_2032430.htm china.org.cn. Национальность киргизы]</ref>. == Маданияты == Кыргыз элинин маданиятынын басымдуу бөлүгүн элдик оозеки чыгармачылык түзөрүн орто кылымдардан бери эле европалык чыгышпоздор баса белгилеп келишкен. Оозеки чыгармачылыктын ичинен кыргыз эли эң, бийик сереге өнүктүрө алган жанр дастанчылык болуп саналат. XVI кылымда «Мажму таварих» («Тарыхтар экыйындысы» ) аттуу Сайфеддин Ахсыкендинин чыгармасында Манас баатыр менен байланыштуу уламыш чагылдырылган. Демек, ошол кылымдагы эле «Манас» дастаны Фергана кыргыздарынын арасында кенири таркаган Дастан эл биримдигин чыңдоого, ынтымакты күчөтүүгө жана Ата Журтту сүйүүгө үндөйт. «Манас» трилогиясынын («Манас», «Семетей», «Сейтек») өзөгү кыргыз элинин көз каранды эместик үчүн кылымдар бою жүргүзгөн баатырдык күрөштөрү, эгемендүү мамлекетин түзүү, анын коопсуздугу элдин бейпил турмушун, кыйыр бүтүндүгүн жоодон коргоо идеясы түзөп, анын толук варианты 500 миң ыр сабынан турат. Өзүнүн көлөмү, мазмунун байлыгы, чагылдырылган окуялардын арбындыгы жагынан ал «Илиада» жана «Одиссея», «Махабхарата», «Шахнамэ», «Калевала» сыяктуу дүйнөгө таанымал эпостордон бир нече эсе чоңдук кылат. Ошондуктан океан сымал «Манас» дастанын кыргыздардын руханий маданиятынын туу Чокусу, дүйнөлүк маданияттын керемет кенчи деп коюшат. Бизге эпостин бОтан ашуун варианты жетти. Эң алгачкы манасчылар Манастын кырк чоросунун бири, жарчысы Ырамандын Ырчы уулу, ага ини Толубай сынчы, Токтогул ырчы (XIV кылым) болгон. Кийинки доордогу атактуу манасчылардын катарына Келдибек Балык, Тыныбек, Чоюке, Сагымбай, Саякбай жана башкалар кирет. Дастанда кыргыз элинин эзелки мезгилден тартып жаңы доорго чейинки тарыхындагы орчундуу окуялар элдик оозеки чыгарма түрүндө элестүү баяндалат Узак убакытта калыптанган (айрым окумуштуулардын (М. Ауэзов, А. Бернштам) ою боюнча дастандын башаты VII кылымга таандык бул эпос акырындап кыргыздын башка майда дастандарын да өзүнө сиңирип, макал-лакап, накыл сөз, географиялык, космографиялык, этнографиялык жана башка илимдердин мухитине айлана берген. Борбордук Азиянын географиясы тууралуу кыргыздардын маалыматы да кеңири эле. «Манас» жана башка дастандарда Каңгай, Оркун (Орхон), Ыртыш, Алтай, Лоп (Лобнор), Кекенор, Хотан, Тибет, Карашаар, Камбыл (Кабул), Ооган (Афганстан), Памир, Бадакшан, Кожент, Самарканд, Бухара сыяктуу ар кыл челкемдер, тарыхый-географиялык түшүнүктөр көп кездешет. Табигат кубулушун жайчылар, эсепчилер алдын ала эсептеп айтып турушкан. Албетте, алардын сөзү чын чыкканда «карды жаадырып койду», «нөшөрдү токтотуп салды» деп апыртып, аларга касиеттүү сырды, күчтү ыйгарышчу. Иш жүзүндө андайлар эмпирикалык билимдерге таянышкан. Элдик табып, дарыгерлер дары чөптөрдүн (адырашман, мамыры, ак кодол жана башка) сырын мыкты билип, кесел адамдарды ак дары (жыландын кургатылган эти), кайберендин жана башка жапайы жаныбарлардын ар кайсы дене мүчөсү аркылуу дарылашкан. Түрдүү минералдык заттарды (мумиё) да пайдалана билишкен. Оорулууну кээде жаңы союлган кара кочкордун же тайдын терисине орошчу. Жараатка күйгүзулгөн кийизди жабышчу. Жортуулда, эр сайышта жарадар болгондорго хирургиялык жардам көрсөтүшчү. Сыныкчылар кол чыкса аны ордуна салган, тарамыш тартылганда, сөөк сынганда шакшак коюшкан. Денедеги окту тинтүү аспабы менен сууруган. Кан алуу, сулук салуу, тамыр кармоо сыяктуу табыпчылык да бар эле. Албетте, дем салуу, дуба окуу аркылуу кеселден арылтууга (мисалы, тиш ооруну) далалаттанган дарыгерлер, «жин-шайтанды» кубалоого алпурушкан бубу-бакшылар да болгон. Кыргыздар аралыкты эли, сөөм, карыш, кадам, кулач, саржан, чакырым, ат чабым жана ушундай сыяктуулар менен өлчөшкөн. Жоондукту, майда, суюк жана катуу затты ченөө системасы пайдаланылган. Диний ишенимдери. XVII—XVIII кылымдарда кыргыздар негизинен ислам динин тутуп калышкан. Ал эми Жуңгариядагы калмак- кыргыз аталган топтун дини ламаизм (бутпарастык агым) болгон. Теңир- Тоодогу кыргыздарда исламга чейинки диний ынанымдардын калдыктары да сакталган. Алар мусулманчылыкка доо кетирбей сиңген. Алсак, исламдык кудай Алла-тааланын синоними катары «Теңирге» да сыйынышчу. Кыргыз мифтеринде (аңыздарында) Теңир — бир эле учурда ааламдын жаратуучусу жана көктүн (асмандын) кудайы болгон. Андан тышкары Жерге жана Сууга сыйынышкан. Жер Эне жөнүндөгү түшүнүктөн башка энелерди, бала-бакыраны коргогон Умай Энеге ишеним да болгон. Кыргыздар ар кыл конуштардын, көчүүлөрдүн, ал түгүл айбанаттардын «ээси», олуя чалыш кишинин колдоочусу (жолборс, бөрү, ажыдаар кейпинде) болооруна ишенишчү. Айрым кыргыз урууларынын бугу, бөрү, багыш, илбирс (барс) жана башка айбанат менен байланыштуу тотеми болгон. Жылкынын ээси — Камбар Ата, төөнүкү — Ойсул Ата, уйдуку — Зеңги баба, койдуку — Чолпон Ата, эчкиники — Чычаң Ата, канаттуунуку — Буудайык, «ит төрөсү» — Кумайык деп эсептешкен. Эне-Сай Кыргыз кагандыгы доорундагыдай эле отко табынуу салты сакталган Арча менен аластоо, жортуулдан же алыскы сапардан кайткан кишинин башынан оттун чогун үч жолу тегеретүү жана башка ырым-жырымдар мусулмандык жөрөлгөлөрдү толуктап турган. «Аркы дүйнө» тууралуу (эсхатологиялык) түшүнүк, кыяматтын кыл көпүрөсү, жан, арбак, кайып болуп кетүү (эч кимге көрүнбөс турмушка өлбөс болуп өтүү) сыяктуу түшүнүктөр да кеңири таралган. Кыргыздардын теги, уруулук курамы, тектеш элдер менен карым-катнашы жана кыскача оозеки тарыхы санжырада баяндалган (арабча «Шажара» — «дарак» сөзүнөн). Санжырачылар кыргыз урууларынын тегин дарак сымал бутактатып чечмелешчу. «Жети атасын билүү — парз» деген түшүнүк болочок санжырачынын көңүлүн уялаган. == Колдонулган адабияттар == Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сэздүк. - Фрунзе, 1990. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://tamgasoft.kg/kg/?ref=sitesmm&ysclid=mcemk8lf51337152049 Кыргыз тили үчүн программалар жана онлайн сервистер] {{Түрк элдери}} {{stub}} [[Категория:Кыргыздар]] 18jvv6v14d5m1pb5m881noheotmqr1v 0 137553 651692 517954 2026-08-27T22:10:28Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651692 wikitext text/x-wiki '''Айзада''' — кыз балага берилүүчү ысым. Бул ысымдын келип чыгышы боюнча ар түрдүү версиялар бар. Ал ар кайсы маданий жана тилдик контексттерде ар башкача түшүндүрүлөт. == Айзада ысымынын келип чыгышы жана маанилери == === 1. Түрк версиясы === Айзада ысымынын түрк тилинен келип чыккан деген пикир бар. Бул версияга ылайык, ысым '''«'''нур'''»,''' «жарык чачуучу» деген маанини билдирет. Бул мааниде ысым жарык, жумшак мүнөздү баса белгилейт === 2. Араб версиясы === Башка бир пикир боюнча, Айзада ысымы араб тилинен келип чыгып, '''«'''ханышайым'''»''' же '''«'''бийлик жүргүзүүчү аял'''»''' деген мааниге ээ. Бул мааниде ысым күчкө жана жетекчилик сапаттарга ээ === 3. Перс версиясы === Айрым изилдөөчүлөр бул ысым перс тилинен келип чыккан дешет. Бул учурда Айзада деген ысым '''«''' көркөм '''»''' , '''«''' назик '''»''' же '''«'''сулуу'''»''' деген мааниге ээ болот === Альтернативдүү (түрк-перс) версиясы === Башка булактар бул ысымдын курамын эки бөлүккө бөлүп түшүндүрүшөт: * '''«Ай»''' — кыргыз жана түрк тилдеринде «ай» дегенди билдирет, * '''«Зада»''' — перс тилинде «туулган», «кыз» деген мааниде. Бул учурда ысым '''«''' айдан жаралган '''»''' , '''«''' айдын кызы '''»''' деген поэтикалык маанини берет. == Шилтемелер: == *[https://www.nameislove.com/ru/names/female/ayzada.html Айзада] *[https://znachenie-imen.ru/imena/ajzada-znachenie-imeni-proishozhdenie Значение имени Айзада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520223231/https://znachenie-imen.ru/imena/ajzada-znachenie-imeni-proishozhdenie |date=2026-05-20 }} *[https://znachenie-imen.ru/imena/ajzada-znachenie-imeni-proishozhdenie Имя Айзада: версии о происхождении и значении имени]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} nbic0wno8u2kmb6daly2z6cxsop5sql 4 137589 651686 651626 2026-08-27T12:02:53Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 651686 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115276}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35827}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8513}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3204}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1240}}]] |- | 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1139}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 2s6u5fqsidz24icu3lgll7qjnmb9l2o 4 137601 651685 651625 2026-08-27T12:02:52Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 651685 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115276}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35827}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|Chaoborus]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14104}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12819}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|<span style="color:gray">Абдырашит Сатылганов</span>]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11073}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8513}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7970}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7219}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 22 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3204}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 34 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|Kairat Zamirbekov]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1458}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 51 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 52 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1240}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 53 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1139}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 55 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 56 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 63 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:702}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 104 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 105 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 106 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 107 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 108 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 109 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 114 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 115 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 116 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 117 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 118 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 119 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 120 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 121 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 122 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 123 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 124 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 125 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 126 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 127 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 128 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 129 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 130 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 131 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 132 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 133 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 134 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 135 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 136 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 137 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 138 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 140 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 141 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 142 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 143 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 144 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 145 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 146 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 148 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 149 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 150 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} {{/end}} ic8a7afbq8ljtrhty2ddi7c4jem1e8o 0 153126 651690 650404 2026-08-27T21:20:28Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651690 wikitext text/x-wiki '''CASA-1000''' (англ. ''Central Asia-South Asia power project'') — [[Борбордук Азия]]-[[Түштүк Азия]] энергетикалык долбоору. Жалпы баасы 1,2 миллиард АКШ долларын түзгөн, учурда курулуп жаткан энергетикалык долбоор. Долбоор [[Кыргызстан]] менен [[Тажикстан|Тажикстандын]] ашыкча гидроэлект энергиясын [[Ооганстан]] жана [[Пакистан|Пакистанга]] [[Экспорт|экспорттоого]] мүмкүндүк берет. <ref>{{Cite web |url=https://www.casa-1000.org/ |title=CASA-1000 |website=CASA-1000 |publisher=CASA-1000 Secretariat |language=en |access-date=2026-07-24 }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://pajhwok.com/2025/05/14/afghan-team-off-to-dushanbe-for-casa-1000-meeting/ |title=Afghan Team Off to Dushanbe for CASA-1000 Meeting |website=Pajhwok Afghan News |publisher=Pajhwok Afghan News |language=en |date=2025-05-14 |access-date=2026-07-24 }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.arabnews.com/node/2603064/pakistan |title=CASA-1000 to boost Pakistan’s energy security as key meeting opens in Tajikistan |website=Arab News |publisher=Arab News |language=en |date=2025-05-15 |access-date=2026-07-24 }}</ref> {{Компания маалыматы|company_name=CASA-1000|түрү=эл аралык энергетикалык долбоор|өндүрүшү=энергетика|аталышы=|жайгашкан жери=Кыргызстан, Тажикстан, Ооганстан, Пакистан|сайт=http://casa-1000.kg/}} == Тарыхы == CASA-1000 долбоору Борбордук жана Түштүк Азиянын энергетикалык рынокторун интеграциялоо максатында иштелип чыккан. Долбоордун концепциясы 2000-жылдардын ортосунда сунушталып, кийинчерээк төрт катышуучу мамлекет тарабынан колдоого алынган.<ref>{{Cite web |url=https://dailytimes.com.pk/81955/casa-1000-formally-inaugurated/ |title=CASA-1000 formally inaugurated |website=Daily Times |publisher=Daily Times |language=en |date=2016-05-13 |access-date=2026-07-24 }}</ref> 2016-жылдын 12-майында Тажикстандын [[Турсунзада|Турсунзода]] шаарында Кыргызстандын, Тажикстандын, Ооганстандын жана Пакистандын жетекчилеринин катышуусунда долбоордун курулушуна расмий старт берилген.<ref>{{Cite web |url=https://tribune.com.pk/story/1130766/casa-1000-power-project-european-firms-vying-set-converter-stations |title=CASA-1000 power project: European firms vying to set up converter stations |website=The Express Tribune |publisher=The Express Tribune |language=en |date=2016-06-29 |access-date=2026-07-24 }}</ref> Долбоорду 2026-жылдын аягына чейин аяктоо пландалууда.<ref>{{Cite web |url=https://www.dawn.com/news/1914845 |title=CASA-1000 to boost Pakistan’s energy security as key meeting opens in Tajikistan |website=Dawn |publisher=Dawn Media Group |language=en |date=2025-05-15 |access-date=2026-07-24 }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://timesca.com/kyrgyzstan-secures-e9-million-in-eib-funding-for-casa-1000-energy-project/ |title=Kyrgyzstan Secures €9 Million in EIB Funding for CASA-1000 Energy Project |website=The Times of Central Asia |publisher=The Times of Central Asia |language=en |date=2025-05-27 |access-date=2026-07-24 }}</ref> == Максаты == CASA-1000 — Борбордук Азия менен Түштүк Азиянын энергетикалык системаларын байланыштырган алгачкы ири регионалдык долбоорлордун бири болуп саналат. Долбоор аймактык энергетикалык кызматташтыкты кеңейтүүгө, жай мезгилиндеги ашыкча гидроэнергияны натыйжалуу пайдаланууга жана катышуучу өлкөлөрдүн энергетикалык коопсуздугун чыңдоого багытталган. Долбоордун негизги максаты — жай мезгилинде Кыргызстан менен Тажикстанда өндүрүлгөн ашыкча гидроэлектр энергиясын электр энергиясына болгон суроо-талап жогору болгон Ооганстан жана Пакистанга экспорттоо болуп саналат.<ref>{{Cite web |url=https://www.arabnews.com/node/2603064/pakistan |title=CASA-1000 to boost Pakistan’s energy security as key meeting opens in Tajikistan |website=Arab News |publisher=Arab News |language=en |date=2025-05-15 |access-date=2026-07-24 }}</ref> == Техникалык мүнөздөмөлөрү == * Жалпы өткөрүү кубаттуулугу — 1300 МВт; * Кыргызстан–Тажикстан бөлүгү — өзгөрмө ток берүү линиялары; * Тажикстан–Ооганстан–Пакистан бөлүгү — жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) берүү линиясы; * Жалпы узундугу — болжол менен 1 200 км.<ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/speech/2016/05/10/central-asia-south-asia-electricity-transmission-and-trade-project-casa-1000 |title=Central Asia-South Asia Electricity Transmission and Trade Project (CASA-1000) |website=World Bank |publisher=The World Bank |language=en |date=2016-05-10 |access-date=2026-07-24 |accessdate=2026-07-09 |archivedate=2026-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260714001126/https://www.worldbank.org/en/news/speech/2016/05/10/central-asia-south-asia-electricity-transmission-and-trade-project-casa-1000 }}</ref> == Каржылоо == Долбоор төмөнкү эл аралык каржы институттары тарабынан колдоого алынат: * Дүйнөлүк банк; * Ислам өнүктүрүү банкы; * Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы; * Европа инвестициялык банкы; * Улуу Британиянын Эл аралык өнүктүрүү агенттиги жана башка донорлор.<ref>{{Cite web |url=https://www.casa-1000.org/ |title=CASA-1000 |website=CASA-1000 |publisher=CASA-1000 Secretariat |language=en |access-date=2026-07-24 }}</ref> == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.casa-1000.org CASA-1000 расмий сайты] * [https://www.worldbank.org/en/programs/casa-1000 Дүйнөлүк банктын CASA-1000 боюнча баракчасы]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Энергетика]] [[Категория:Кыргызстан]] [[Категория:Ооганстан]] [[Категория:Тажикстан]] nym8wwtaq1ufqv5wgu5j8t4v04ipmd7 0 153714 651708 651465 2026-08-28T11:02:53Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 651708 wikitext text/x-wiki {{Тамак|Аталышы=Сүт шербет|Нукура аталышы={{lang-en|milkshake}}|Сүрөт=Strawberry milk shake (cropped).jpg|Сүрөттүн баяндамасы=Кулпунай сүт шербети|Пайда болгон өлкөсү=АКШ|Негизги курамы=Сүт, балмуздак, жана даам таттуулагычтар}} '''Сүт шербет''' же '''милкшейк''' ({{Lang-en|milkshake}}) — бул [[Сүт|сүттү]], [[Балмуздак|балмуздакты]] жана момпосуй, [[карамель]] чыгы, шоколад сиробу же мөмө сиробу сыяктуу даамдарды же таттууларды коюу, таттуу, муздак аралашмага аралаштырып жасалган таттуу суусундук<ref>{{Cite news|title=The Diner Secret to Making the Absolute Best Milkshakes at Home|url=https://www.thekitchn.com/milkshake-recipe-23048077|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116175954/https://www.thekitchn.com/milkshake-recipe-23048077|archive-date=2026-01-16|access-date=2026-01-18|work=Kitchn|language=en}}</ref>. Ал ошондой эле сүт эмес азыктардан жасалган негизден, анын ичинде бадам сүтү, кокос сүтү же соя сүтү сыяктуу өсүмдүк сүтүнөн жасалышы мүмкүн. Кээде бүтүн жемиштер, жаңгактар, үрөндөр, момпосуйлар же печеньелер сыяктуу кургак ингредиенттер кошулат. Сүт шербеттер болжол менен XX кылымдын башында Америка Кошмо Штаттарында пайда болгон жана кийинки он жылдыктарда электрдик аралашкычтар киргизилгенден кийин кеңири таанымалдыкка ээ болгон<ref>{{Cite web|title=Wait, Milkshakes Were Invented at… Walgreens?|url=https://www.allrecipes.com/milkshakes-were-invented-at-walgreens-7559140|access-date=2026-01-18|website=Allrecipes|language=en}}{{Жеткиликсиз шилтеме|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бул мезгилде балмуздак дүкөндөрү жаштардын таанымал социалдык чогулуш жерлерине айланып, сүт шербеттер жаштар маданиятынын жөнөкөйлүгүн жана ак ниеттүүлүгүн символдоштурган<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Online|date=2025-10-31|title=The curious case of the chocolate milkshake: from tonic to treat|url=https://www.heraldonline.co.zw/the-curious-case-of-the-chocolate-milkshake-from-tonic-to-treat/|access-date=2026-01-18|website=herald|language=en-US}}</ref>. == Даярдануусу == Толук тейлөөчү ресторандар, балмуздак дүкөндөрү, сода фонтандары жана тамактануучулар көбүнчө шербетти сүт шербет машинесинде даярдашат. Үй шартында көбүнчө аралашкыч иштетилет<ref>{{Cite web|last=CooksInfo|title=Milkshakes|url=https://www.cooksinfo.com/milkshakes|access-date=2026-01-18|website=CooksInfo|language=en-US}}</ref>. Сүт шербеттер кашык менен кол менен да аралаштырууга болот. Сүт шербеттер балмуздактын ар кандай даамынан жасалышы мүмкүн; кошумча жыпар жыттар, мисалы, шоколад сиробу, уют сиробу же уют сүт күкүмү көбүнчө аралаштыруудан мурун кошулат. == Булактары == <references /> [[Категория:Суусундуктар]] [[Категория:Сүт азыктары]] 80l0n2h94p31mix26noqhe6go5ru0un 3 153789 651687 2026-08-27T14:56:09Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 651687 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:56, 27 август 2026 (UTC) i3mw9ql06myg3cdpqsz51dzr0f52i8b 3 153790 651689 2026-08-27T20:57:13Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 651689 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 20:57, 27 август 2026 (UTC) 64vksazj6dc1lwg8n7lu8sj1s7kg4ru 3 153791 651697 2026-08-28T01:58:03Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 651697 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:58, 28 август 2026 (UTC) htygcpnlpqzbxpy9sjvzh0b55bdy7j9 3 153792 651702 2026-08-28T05:58:43Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 651702 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 05:58, 28 август 2026 (UTC) tjln504c21hyvblyhy5xxxamrp43o7p 0 153793 651710 2026-08-28T11:10:58Z Kyrgyz IT developer 39865 бул маалымат жок болгондуктан 651710 wikitext text/x-wiki [[Файл:Биринчи программист айым Ада Лавлейс.jpg|thumb]] [[Файл:Бирпиинчи программист айым Ада Лавлейс|thumb]] '''Ада Лавлейс''' (англ. ''Ada Lovelace''; толук аты '''Августа Ада Кинг, Лавлейс графинясы'''; 10-декабрь 1815 — 27-ноябрь 1852) — англиялык [[математик]] жана [[Жазуу|жазуучу]]. Ал [[Чарлз Бэббиж|Чарльз Бэббидж]] тарабынан иштелип чыккан Аналитикалык машина боюнча эмгектери менен белгилүү. Лавлейс көп учурда [[компьютер]] үчүн алгоритм жарыялаган биринчи адам жана дүйнөдөгү биринчи компьютер программисти катары кеңири таанылат.<ref name="MAA">{{cite web |title=Mathematical Treasure: Ada Lovelace's Notes on the Analytic Engine |url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-ada-lovelaces-notes-on-the-analytic-engine |publisher=Mathematical Association of America |access-date=2026-08-28}}</ref> == Өмүр баяны == Ада Лавлейс 1815-жылдын 10-декабрында [[Англиянын Орто Азияга интервенциясы|Англиянын]] [[Лондон]] шаарында төрөлгөн. Ал англиялык акын [[Лорд Байрон|Жорж Гордон Байрондун]] жана Энн Изабелла Милбэнктин кызы болгон. Анын ата-энеси Ада төрөлгөндөн көп өтпөй бөлүнүп кетишкен. Апасы Аданын билим алуусуна өзгөчө көңүл буруп, анын математикага жана илимге кызыгуусун өнүктүргөн.<ref name="MacTutor">{{cite web |title=Ada Lovelace (1815 - 1852) |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lovelace/ |publisher=MacTutor History of Mathematics |access-date=2026-08-28}}</ref> Ада Лавлейс жеке мугалимдерден билим алган. Анын [[Математикалык логика|математика]] боюнча билим алуусуна ошол мезгилдеги белгилүү математиктердин бири [[Августус Де Морган]] да салым кошкон.<ref name="MAA"/> == Чарльз Бэббидж менен кызматташуусу == 1833-жылы Ада Лавлейс математик жана ойлоп табуучу [[Чарльз Бэббидж]] менен таанышкан. Бэббидж механикалык эсептөөчү машиналарды иштеп жаткан. Кийин алардын кызматташуусу эсептөө техникасынын тарыхындагы маанилүү окуялардын бири болуп калган.<ref name="MacTutor"/> Бэббидж [[Аналитикалык машина]] (англ. ''Analytical Engine'') деп аталган механикалык, жалпы максаттагы эсептөөчү машинанын долбоорун иштеп чыккан. Машина толук курулуп бүтпөгөнү менен, анын долбоорунда программалардын жардамы менен ар кандай эсептөөлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүгү каралган.<ref name="MAA"/> == Аналитикалык машина боюнча эмгеги == [[thumb]] 1842-жылы италиялык математик жана инженер [[Луиджи Менабреа]] Аналитикалык машина тууралуу француз тилинде эмгек жарыялаган. Ада Лавлейс бул эмгекти англис тилине которуп, ага өзүнүн кеңири түшүндүрмөлөрүн кошкон. Котормо жана Лавлейстин жазуулары 1843-жылы жарыяланган.<ref name="York">{{cite web |title=Introduction to Ada Lovelace's Translation of, and Notes to, Luigi F. Menabrea's "Sketch of the Analytical Engine" |url=https://psychclassics.yorku.ca/Lovelace/intro.htm |publisher=York University |access-date=2026-08-28}}</ref> Лавлейс өзүнүн кошумча түшүндүрмөлөрүн '''Aдан Gге чейинки жети «Эскертүү»''' түрүндө берген. Бул жазуулар түпнуска макаладан бир нече эсе узун болгон жана Аналитикалык машинанын мүмкүнчүлүктөрүн кеңири түшүндүргөн.<ref name="MAA"/> == Биринчи жарыяланган компьютердик алгоритм == Лавлейстин эң белгилүү эмгектеринин бири — '''Note G''' («G эскертүүсү»). Анда Аналитикалык машинанын жардамы менен [[Бернулли сандары]]нын ырааттуулугун эсептөө үчүн аткарылуучу операциялардын ырааттуулугу сүрөттөлгөн.<ref name="MAA"/> Бул алгоритм көптөгөн тарыхый жана илимий булактарда [[компьютердик программа|биринчи жарыяланган компьютердик программа]] катары каралат. Ал Аналитикалык машинада аткарылышы керек болгон көрсөтмөлөрдүн ырааттуулугун камтыган.<ref name="MacTutor"/> Аналитикалык машина ошол мезгилде толук курулуп бүтпөгөндүктөн, Лавлейс сүрөттөгөн программа иш жүзүндө машинада аткарылган эмес.<ref name="MAA"/> == Компьютерлер тууралуу көз карашы == Ада Лавлейстин маанилүү идеяларынын бири — эсептөөчү машиналар сандарды гана эсептөө менен чектелбестен, белгилүү эрежелердин негизинде башка символдорду да иштете аларын түшүнүшү болгон. Ал Аналитикалык машина математикалык эсептөөлөрдөн тышкары, мисалы, музыка сыяктуу символдук маалыматтар менен да иштей алат деп болжолдогон. Бул көз караш кийин жалпы максаттагы компьютерлердин мүмкүнчүлүктөрүн түшүнүүдө маанилүү идеялардын бири катары бааланган.<ref name="MacTutor"/> == Мурасы == Ада Лавлейстин 1843-жылы жарыяланган «Эскертүүлөрү» компьютердик эсептөөнүн жана программалоонун алгачкы тарыхындагы маанилүү эмгектердин бири болуп саналат. Анын [[Бернулли сандары]]н эсептөө боюнча алгоритми программалоонун тарыхындагы эң алгачкы жарыяланган алгоритмдердин бири катары белгилүү.<ref name="MAA"/> Ада Лавлейс компьютер илиминин тарыхындагы белгилүү аялдардын бири болуп саналат. Анын аты кийин компьютердик технологиялар жана программалоо тармагындагы бир катар демилгелерде жана иш-чараларда колдонулган. Анын урматына [[Ада (программалоо тили)|Ada]] программалоо тили аталган. == Талаштуу маселелер == Ада Лавлейсти «дүйнөдөгү биринчи программист» деп атоо кеңири таралган. Бирок бул аныктама тарыхый жактан талкууланып келет. Чарльз Бэббидждин 1830-жылдардын аягында Аналитикалык машина үчүн жазган айрым программалык жазуулары болгондугу тууралуу маалыматтар бар. Ошондуктан Лавлейсти '''биринчи жарыяланган компьютердик алгоритмдин автору''' же '''биринчи компьютер программисти катары кеңири таанылган адам''' деп мүнөздөө такыраак болуп саналат.<ref name="AdaWiki">{{cite web |title=Ada Lovelace |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Lovelace |publisher=Wikipedia |access-date=2026-08-28}}</ref> == Булактар == {{reflist}} == Тышкы шилтемелер == * [https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-ada-lovelaces-notes-on-the-analytic-engine Mathematical Association of America — Ada Lovelace's Notes on the Analytic Engine] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lovelace/ MacTutor History of Mathematics — Ada Lovelace] * [https://psychclassics.yorku.ca/Lovelace/intro.htm York University — Ada Lovelace's Translation and Notes] [[Категория:Ада Лавлейс]] [[Категория:1815-жылы төрөлгөндөр]] [[Категория:1852-жылы каза болгондор]] [[Категория:Англиялык математиктер]] [[Категория:Англиялык жазуучулар]] [[Категория:Компьютер илиминин тарыхы]] [[Категория:Программисттер]] bsacy7xo5rkusy36ybm0rx7kis39xmh 651711 651710 2026-08-28T11:12:06Z Kyrgyz IT developer 39865 651711 wikitext text/x-wiki [[Файл:Биринчи программист айым Ада Лавлейс.jpg|thumb]] [[Файл:Биринчи программист айым Ада Лавлейс|thumb]] '''Ада Лавлейс''' (англ. ''Ada Lovelace''; толук аты '''Августа Ада Кинг, Лавлейс графинясы'''; 10-декабрь 1815 — 27-ноябрь 1852) — англиялык [[математик]] жана [[Жазуу|жазуучу]]. Ал [[Чарлз Бэббиж|Чарльз Бэббидж]] тарабынан иштелип чыккан Аналитикалык машина боюнча эмгектери менен белгилүү. Лавлейс көп учурда [[компьютер]] үчүн алгоритм жарыялаган биринчи адам жана дүйнөдөгү биринчи компьютер программисти катары кеңири таанылат.<ref name="MAA">{{cite web |title=Mathematical Treasure: Ada Lovelace's Notes on the Analytic Engine |url=https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-ada-lovelaces-notes-on-the-analytic-engine |publisher=Mathematical Association of America |access-date=2026-08-28}}</ref> == Өмүр баяны == Ада Лавлейс 1815-жылдын 10-декабрында [[Англиянын Орто Азияга интервенциясы|Англиянын]] [[Лондон]] шаарында төрөлгөн. Ал англиялык акын [[Лорд Байрон|Жорж Гордон Байрондун]] жана Энн Изабелла Милбэнктин кызы болгон. Анын ата-энеси Ада төрөлгөндөн көп өтпөй бөлүнүп кетишкен. Апасы Аданын билим алуусуна өзгөчө көңүл буруп, анын математикага жана илимге кызыгуусун өнүктүргөн.<ref name="MacTutor">{{cite web |title=Ada Lovelace (1815 - 1852) |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lovelace/ |publisher=MacTutor History of Mathematics |access-date=2026-08-28}}</ref> Ада Лавлейс жеке мугалимдерден билим алган. Анын [[Математикалык логика|математика]] боюнча билим алуусуна ошол мезгилдеги белгилүү математиктердин бири [[Августус Де Морган]] да салым кошкон.<ref name="MAA"/> == Чарльз Бэббидж менен кызматташуусу == 1833-жылы Ада Лавлейс математик жана ойлоп табуучу [[Чарльз Бэббидж]] менен таанышкан. Бэббидж механикалык эсептөөчү машиналарды иштеп жаткан. Кийин алардын кызматташуусу эсептөө техникасынын тарыхындагы маанилүү окуялардын бири болуп калган.<ref name="MacTutor"/> Бэббидж [[Аналитикалык машина]] (англ. ''Analytical Engine'') деп аталган механикалык, жалпы максаттагы эсептөөчү машинанын долбоорун иштеп чыккан. Машина толук курулуп бүтпөгөнү менен, анын долбоорунда программалардын жардамы менен ар кандай эсептөөлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүгү каралган.<ref name="MAA"/> == Аналитикалык машина боюнча эмгеги == [[thumb]] 1842-жылы италиялык математик жана инженер [[Луиджи Менабреа]] Аналитикалык машина тууралуу француз тилинде эмгек жарыялаган. Ада Лавлейс бул эмгекти англис тилине которуп, ага өзүнүн кеңири түшүндүрмөлөрүн кошкон. Котормо жана Лавлейстин жазуулары 1843-жылы жарыяланган.<ref name="York">{{cite web |title=Introduction to Ada Lovelace's Translation of, and Notes to, Luigi F. Menabrea's "Sketch of the Analytical Engine" |url=https://psychclassics.yorku.ca/Lovelace/intro.htm |publisher=York University |access-date=2026-08-28}}</ref> Лавлейс өзүнүн кошумча түшүндүрмөлөрүн '''Aдан Gге чейинки жети «Эскертүү»''' түрүндө берген. Бул жазуулар түпнуска макаладан бир нече эсе узун болгон жана Аналитикалык машинанын мүмкүнчүлүктөрүн кеңири түшүндүргөн.<ref name="MAA"/> == Биринчи жарыяланган компьютердик алгоритм == Лавлейстин эң белгилүү эмгектеринин бири — '''Note G''' («G эскертүүсү»). Анда Аналитикалык машинанын жардамы менен [[Бернулли сандары]]нын ырааттуулугун эсептөө үчүн аткарылуучу операциялардын ырааттуулугу сүрөттөлгөн.<ref name="MAA"/> Бул алгоритм көптөгөн тарыхый жана илимий булактарда [[компьютердик программа|биринчи жарыяланган компьютердик программа]] катары каралат. Ал Аналитикалык машинада аткарылышы керек болгон көрсөтмөлөрдүн ырааттуулугун камтыган.<ref name="MacTutor"/> Аналитикалык машина ошол мезгилде толук курулуп бүтпөгөндүктөн, Лавлейс сүрөттөгөн программа иш жүзүндө машинада аткарылган эмес.<ref name="MAA"/> == Компьютерлер тууралуу көз карашы == Ада Лавлейстин маанилүү идеяларынын бири — эсептөөчү машиналар сандарды гана эсептөө менен чектелбестен, белгилүү эрежелердин негизинде башка символдорду да иштете аларын түшүнүшү болгон. Ал Аналитикалык машина математикалык эсептөөлөрдөн тышкары, мисалы, музыка сыяктуу символдук маалыматтар менен да иштей алат деп болжолдогон. Бул көз караш кийин жалпы максаттагы компьютерлердин мүмкүнчүлүктөрүн түшүнүүдө маанилүү идеялардын бири катары бааланган.<ref name="MacTutor"/> == Мурасы == Ада Лавлейстин 1843-жылы жарыяланган «Эскертүүлөрү» компьютердик эсептөөнүн жана программалоонун алгачкы тарыхындагы маанилүү эмгектердин бири болуп саналат. Анын [[Бернулли сандары]]н эсептөө боюнча алгоритми программалоонун тарыхындагы эң алгачкы жарыяланган алгоритмдердин бири катары белгилүү.<ref name="MAA"/> Ада Лавлейс компьютер илиминин тарыхындагы белгилүү аялдардын бири болуп саналат. Анын аты кийин компьютердик технологиялар жана программалоо тармагындагы бир катар демилгелерде жана иш-чараларда колдонулган. Анын урматына [[Ада (программалоо тили)|Ada]] программалоо тили аталган. == Талаштуу маселелер == Ада Лавлейсти «дүйнөдөгү биринчи программист» деп атоо кеңири таралган. Бирок бул аныктама тарыхый жактан талкууланып келет. Чарльз Бэббидждин 1830-жылдардын аягында Аналитикалык машина үчүн жазган айрым программалык жазуулары болгондугу тууралуу маалыматтар бар. Ошондуктан Лавлейсти '''биринчи жарыяланган компьютердик алгоритмдин автору''' же '''биринчи компьютер программисти катары кеңири таанылган адам''' деп мүнөздөө такыраак болуп саналат.<ref name="AdaWiki">{{cite web |title=Ada Lovelace |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Ada_Lovelace |publisher=Wikipedia |access-date=2026-08-28}}</ref> == Булактар == {{reflist}} == Тышкы шилтемелер == * [https://old.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-ada-lovelaces-notes-on-the-analytic-engine Mathematical Association of America — Ada Lovelace's Notes on the Analytic Engine] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lovelace/ MacTutor History of Mathematics — Ada Lovelace] * [https://psychclassics.yorku.ca/Lovelace/intro.htm York University — Ada Lovelace's Translation and Notes] [[Категория:Ада Лавлейс]] [[Категория:1815-жылы төрөлгөндөр]] [[Категория:1852-жылы каза болгондор]] [[Категория:Англиялык математиктер]] [[Категория:Англиялык жазуучулар]] [[Категория:Компьютер илиминин тарыхы]] [[Категория:Программисттер]] b3g5u1amey7dajawuiry9bqmruhdw2j