Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 1031 652763 651701 2026-09-17T14:57:35Z ~2026-50171-27 49017 /* Рельеф */ 652763 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Тарыхы= 693-жылы <br> ([[Кыргыз кагандыгы]]) 14-октябрь 1924-жылы<br>([[Кара-Кыргыз автономиялуу облусу]]) |Макамы = |Кыргызча аталышы= Кыргыз Республикасы |Расмий аталышы = |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]] |Герб =Emblem_of_Kyrgyzstan.svg |Желек =Flag of Kyrgyzstan.svg |Гимн аталышы=Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик гимни |Аудио=National_Anthem_of_Kyrgyzstan.ogg |Урааны= Алга Кыргызстан! |Башкаруу формасы = [[президенттик республика]] |Картада = Kyrgyzstan_(orthographic_projection).svg |lat_dir = 41|lat_deg = |lat_min = 13|lat_sec = N |lon_dir = 75 |lon_deg = |lon_min = 0 |lon_sec = E |region = KG |CoordScale = 10000000 |Тили = [[кыргыз тили]] – мамлекеттик тил<br>[[Орус тили|орус тили]] – расмий тил<ref>{{cite web |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202913|title=Биринчи бɵлүм. Конституциялык түзүлүштүн негиздери. 10-берене |website=Кыргыз Республикасынын Конституциясы}}</ref> |Эгемендүүлүк күнү = 31-август 1991-жылы |Эгемендүүлүгүн алды = [[Кеңештер Бирлиги|Кеңештер Бирлигинен]] |Борбор шаары= [[Файл:Flag of Bishkek.png|19px]] [[Бишкек]] |Ири шаарлар = Бишкек, [[Ош]], [[Манас]], [[Каракол]], [[Токмок]], [[Өзгөн]] |Башчыларынын милдеттери=[[Кыргыз Республикасынын президенти|Президент]]<br>[[Кыргыз Республикасынын Премьер-министри|Министрлер Кабинетинин<br>төрагасы]]<br>[[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңештин<br>төрагасы]] |Башчылары= [[Садыр Жапаров]]<br>[[Касымалиев Адылбек Алешович|Касымалиев Адылбек]]<br><br>[[Маматалиев Марлен Абдырахманович|Марлен Маматалиев]] |Аянты боюнча орду= 85-орун |Аянты= 199 951 |Суу пайызы = 4,4<ref>{{cite web|url=https://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru|title=архив көчүрмөсү|accessdate=2020-06-18|archivedate=2019-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402071952/http://www.gov.kg/?p=29981&lang=ru}}</ref> |Калкы боюнча орду = 105-орун |Калкы={{өсүү}}7 413 600<ref name ="Калк">{{cite web |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stat.gov.kg%2Fkg%2Fstatistics%2Fdownload%2Foperational%2F825%2F&wdOrigin=BROWSELINK|title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref> |Калкты каттоо жылы =1.02.2026 |Калктын жыштыгы=39 |ИДӨ (САМ)= 73,890 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2026 | ИДӨ (САМ) боюнча = 136-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 10,024<ref name="IMF"/> | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 143-орун | ИДӨ (номинал) = 23,600 млрд<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report|title=Report for Selected Countries and Subjects|lang=en|website=IMF|access-date=2023-09-04}}</ref> | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2026 | ИДӨ (номинал) боюнча = 154-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 3,200<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper//export/excel.php?indicator=NGDPDPC|title=World Economic Outlook Database-October 2021|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=2021-10-30|accessdate=2023-09-04|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211030072015/https://www.imf.org/external/datamapper//export/excel.php?indicator=NGDPDPC|archivedate=2021-10-30}}</ref> |Акча бирдиги=[[кыргыз сому|сом]] ([[Файл:Sign of som.svg|9px]])<br>([[ISO 4217|KGS, код 417]]) | АДӨИ = {{өсүү}}0,720<ref name=АДӨИ>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020_ru.pdf |lang=en |title=Доклад о человеческом развитии 2020: Следующий рубеж - Человеческое развитие и антропоцен |publisher=[[БУУнун Өнүктүрүү программасы]] |lang=ru}}</ref> | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#fc0;">'''орточо'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 120 |ЭОК = |Этнохороним = [[кыргызстандыктар|кыргызстандык, кыргызстандыктар]] |Домени = .kg |Телефон коду = 996 |Убакыт аралыгы = +6:00 |Штрих коду = }} '''Кыргызстан''', толук расмий түрдө – '''Кыргыз Республикасы''' ('''КР''') – [[Орто Азия|Борбор Азиядагы]] мамлекет. Түндүктө [[Казакстан]], батышта жана түштүк-батышта [[Өзбекстан]], түштүк-батышта [[Тажикстан]] жана чыгышта [[Кытай]] менен чектешет. Басымдуу аймагы тоолуу, деңизге чыга турчу жери жок өлкө. Кыргызстан – [[Унитардык мамлекет|унитардык]], [[Динден тышкары мамлекет|мамлекеттик башкарууга дин аралашпаган]], президенттик мамлекет. Борбор шаары – [[Бишкек]], [[калк]] боюнча республиканын эң ири шаары. Туруктуу калкы 1 миллион адамдан ашат. Өлкөдөгү туруктуу калктын саны 2021-жылдын башына карата баалоо боюнча 6,7 миллион ашуун адам түзөт<ref name = Калк/>. Кыргызстан 2020-жылдын башына карата бааланган калкы боюнча дүйнө жүзүндө 110 орунду ээлеген<ref>https://gtmarket.ru/ratings/world-population</ref>. 2015-жылдын 25-ноябрында 6 миллиончу кыргызстандык туулган<ref>https://www.super.kg/kabar/news/130615/&pg=0</ref>. Кыргызстандын аянты 199 951 км² түзөт. Суу бетинин аянты өлкөнүн аянтынан 4,4 % түзөт. Социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр боюнча [[Өнүгүп жаткан өлкөлөр|өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн]] катарына кирет. Кыргызстандын [[адамдын өнүгүү индекси]] 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча 0,697 (орточо) түзүп, 138 изилденген өлкөлөрдүн арасынан 120 орунду ээлеген<ref name=АДӨИ/>. [[Кеңештер Бирлиги|Советтер Союзу]] кулагандан бери (1991-жылы) өлкөдөн эмгек миграция калыптанган. Кыргызстандын 700 миң ашуун жараны эмгек мигрант болууда. Эмгек мигранттардын негизги агымы [[Орусия|Орусияга]] (2018-жылы 640 миң ашуун) кетет, ошондой эле Казакстанда, [[Түркия|Түркияда]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|АКШда]] иштегендер да көп. Алардын акча которуулары [[Ички дүң өндүрүм|ИДӨнүн]] үчтөн биринен ашуун түзөт. Бул көрсөткүч боюнча өлкө дүйнөдө алдыңкы орундарды ээлейт. Акча которуулар өлкөдөгү [[Жакырчылык|жакырчылыкты]] азайтууга маанилүү салым кошот<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://kyrgyzstan.iom.int/ru/news/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5 |accessdate=2021-08-15 |archivedate=2021-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815123544/https://kyrgyzstan.iom.int/ru/news/%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5 }}</ref><ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=http://ssm.gov.kg/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ |accessdate=2021-08-15 |archivedate=2021-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815123535/http://ssm.gov.kg/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ }}</ref>. Кыргызстан 1992-жылдан тарта [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]] мүчөсү. Ошондой эле [[Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги|КМШ]], [[ЕАЭБ]], [[Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму (ЖККУ)|ЖККУ]], [[Шанхай кызматташтык уюму|ШКУ]], [[Организация исламского сотрудничества|ИКУ]], [[Түрк кеңеши]], ТҮРКСОЙ сыяктуу бир катар эл аралык уюмдардын мүчөсү. == Этимология == "Кыргызстан" ― өлкөнүн аталышы "кыргыз жери" дегенди билдирет. Ал "кыргыз" этнониме [[Фарс тили|перс (фарс) тилинен]] алынган "стан" суффиксин кошуусу менен жаралган<ref>https://inosmi.ru/sngbaltia/20141118/224333439.html</ref>. Кыргызстан өлкөнүн аталышы катары азыркы чек арадагы 1924-жылы негизделген чөйрөсү тууралу айтылат. Андан тышкары азыркы учурдагы анын чөйрөсүндөгү болуп турган жана социалдык, маданий, саясий орун басуучулук менен 1991-жылы түптөлгөн мамлекетти ― Кыргыз Республикасын да билдирген кыскача, расмий аталыш. == Тарых == {{Негизги макала|Кыргызстан тарыхы}} Кыргыздардын тарыхы XXII кылымдан (2200-жыл) ашуун убакыттан бери ар түрдүү маданияттарды жана [[империя|дөөлөттөрдү]] камтыйт. Байыркы маданиятын сактоого жардам берип келип жаткан, анын бийик тоолуу жерде алыста жайгашканына карабастан, өлкө [[Улуу жибек жолу|Улуу Жибек жолунда]] жана башка соода жана маданий каттамдардын алкагында бир нече улуу маданияттардын кесилишинде турган. Жайгашкан чөлкөмүндөгү аймактык ар кандай саясий, социалдык-экономикалык, аскердик жашоодо активдүү катышкан. === Байыркы мезгил === Кыргызстандын аймагында адамзаттын ишкердигинин алгачкы издери баштапкы же төмөнкү [[Палеолит доору|палеолит дооруна]] барып такалат. Бул учур жөнүндө  А. П. Окладников 1953-жылы Борбордук Тянь-Шандан, [[Он-Арча|Он-Арча суусунун]] сол жээгинен тапкан таш куралы далилдеп турат. Бул таш куралын иштетүү техникасы анын даярдалган убактысын буга чейин 300 миң жыл мурда деп эсептөөгө мүмкүндүк берет. Ушуга окшоп жасалган курал Кыргызстандын түштүгүндө Кожо-Бакырган-Сайда табылган. [[Энеолит доору]] Саймалы-Таш капчыгайындагы таштарга чегилип тартылган сүрөттөрдүн байыркы бөлүгүнөн көрүнөт. Бул орто кылымдарга чейинки энеолит жана  коло доорунун ыйык саналган зор борбору. Булактарга ылайык Борбор Азиянын мал баккан элдери биздин эрага чейинки I миң жылдыкта “сактар” деп аталган. Алар биздин эрага чейинки I миң жылдыкта Борбор Азиянын саясый окуяларында жигердүү роль ойногон жоокер уруулары болгон. Биздин эрага чейинки  III кылымда Борбор Азиянын территориясында гунндардын империясы өкүмдарлык кылып турган. Б. э. ч. 201-жылы Модэ (Маодунь) ал кезде Чыгыш Тянь-Шанда жайгашкан Гэгунь (Кыргыз) ээлигин баш ийдирген. Маодундун башкаруусу кыргыз элинин тарыхында баштапкы маанилүү окуя болгон: кытай жылнаамасында 201-жылы биринчи жолу “кыргыз” этноними эскертилет. Сактардын жолун улоочулар усундар болушкан. Жети-Сууну, Жунгарияны жана Борбордук Тянь-Шанды ээлеп, алар мында байыркы мамлекеттердин бирин түптөшкөн. Усундун төбөлү Күнбаг (ккэ бир булактарда Күнбий) б. э. ч. 71-жылы Хан империясы менен бирдикте гунндарга кыйратуучу сокку урган. Ал убакта Кыргызстандын бир бөлүгү Фергана өрөөнүндөгү Даван мамлекетинин курамына кирген. Даван (байыркы перси булактары боюнча – Паркана) калкы жыш жайгашкан өлкө болгон. Өзгөчө Фергана жылкыларынын атагы алыска угулган. Кытай аларды өз атчандар аскери үчүн алганга умтулган. Б. э. ч. 104–99-жылдарда Давань Хан империясы менен күрөштө көз карандысыздыгын сактап калган. VI кылымдын ортосунда Алтайда Түрк каганаты түзүлгөн (551–744). VI кылымдын 70-жылдарында ал күч-кубатка толуп турган. Ал Хингандан Түндүк Кавказдын түздүктөрүнө чейин, Енисейдин жогору жагынан Аму-Дарыясынын жогору жагына чейин созулуп жаткан аймакты ээлеген. 603-жылы Түрк державасын расмий түрдө Чыгыш жана Батыш каганаттарына бөлүү болгон. Батыш Түрк каганаты (603–704) [[Чыгыш Түркстан|Чыгыш Түркстандан]], Тянь-Шань тоолорунан жана Жети-Суудан тартып,  Түндүк Кавказга чейинки кеңири аймакты ээлеген. Администрациялык-саясий жана башкы соода борбору Суяб шаары (Токмок шаарына жакын Ак-Бешимдин урандылары) болгон. Батыш Түрк каганаты кулагандан кийин Кыргызстандын аймагында Түргөш каганаты (704–746) өмүр сүргөн. 746-жылы ага карлуктар кол салат. Карлуктар мамлекети көчмөн уруулардын күчтүү союзунан турган. VIII– IX кылымдарда Карлук каганаты Жети-Суу менен Тянь-Шанда өкүмдарлык кылган. Ушул учурда Түштүк Сибирде Енисейлик кыргыздардын мамлекети көтөрүлө баштаган. Уйгурлар менен 20 жылдык согуштун натыйжасында (820–841) кыргыздар аларды талкалаган. Уйгур каганатын талкалоо жана Борбор Азиянын кеңири аймактарын жеңип алуу Улуу Кыргыз каганатын түзүүгө алып келген. Карахан каганатынын түзүлүүсү менен (X кылымдын башы XIII кылымдар) Кыргызстандын аймагында ислам маданияты жайыла баштайт. Бул болсо шаар маданиятынын, жазуунун, адабият менен тарыхтын дүркүрөп өсүүсүн шарттаган. Улуу ойчулдар Жусуп Баласагын менен Махмуд Кашгари өздөрүнүн  улуу чыгармаларын жаратышкан. Борбор Азияны Чыңгыз хан жеңип алуусу менен Чагатай улусу түзүлгөн. Алардын артынан Хайду жана Моголистан мамлекеттери пайда болгон. Моголистандын тушунда тарыхый аренага кыргыздар чыгышкан. Моголистандык тарыхчы Мухаммед Хайдар аларды “Моголистандын жапайы арстандары” деп атаган. Бул алардын аталган региондогу саясый артыкчылыгын күбөлөп турат. XV–XVI кылымдардын экинчи жарымында кыргыздар өздөрүнүн азыркы этникалык кебетесине келишкен жана негизинен Тянь-Шань менен Памир-Алай аймактарын ээлеп турушкан. XVII кылымдын ортосунан баштап, XVIII кылымдын ортосуна чейин кыргыздар Жунгар хандыгынын басып кирүүсүнөн өз көз карандысыздыгын коргошкон.   XVIII кылымдын 60-жылдарында түштүк кыргыздар, андан кийин XIX кылымдын 20-30-жылдары түндүк кыргыздар Кокон хандыгынын таасиринде калат. === Орусия империясы === {{Негизги макала|Орусия империясы}} [[Файл:Борбордук Азия (XX кылымдын башында).svg|thumb|XX кылымдын башында азыркы учурда Кыргызстанга таандык аймактар [[Орусия империясы|Орусия империясынын]] [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан генерал-губернаторлугунун]] 4 облусуна кирген: Сыр-Дарыя, Жети-Суу, Фергана, Самарканд]]XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында түндүк кыргыз уруулары Орусия менен өз алдынча мамиле түзө баштаган. 1785-жылы сарыбагыш бийи ― [[Атаке баатыр]] биринчи өкүлдөрүн Орусияга жөнөткөн. 1855-жылы бугу уруусу Орусиянын букаралыгын алган. Бул кыргыздардын Орусияга кошулуу процессинин башталышы эле. 1868-жылы кыргыздардын түндүк уруулары Орусияга биротоло кошулган, ал эми түштүгү [[Кокон хандыгы|Кокон хандыгына]] каршы көтөрүлүштү баскандан кийин 1876-жылы жеңип алынган. 1867-жылы Кыргызстанда Орусиянын административдик-аймактык башкаруусу иштей баштаган. Падышалыктын журт котортуучулук жана салык саясаты улуттук жана экономикалык эзүүнү күчөтүп жиберген. [[Анжиян көтөрүлүшү|Орто Азия элдеринин биринчи антиколониялык козголоңу]] Фергана өрөөнүндө 1898-жылы Анжиян шаарында болгон. Кошулуу процесси кыргыздардын экономикалык жана чарбалык көнүмүш турмушунун акырындап өзгөрүүсүнө алып келген. Кыргыз элинин географиясын, табиятын, тарыхы менен маданиятын окуп-үйрөнүү башталган. Бул прогрессивдүү көрүнүш эле. ==== Үркүн ==== {{Негизги макала|Үркүн}} Бирок падышалыктын колониялык саясаты 1916-жылкы көтөрүлүшкө алып келгендиги, ал болсо [[Үркүн]] менен аяктагандыгы белгилүү. === Орус падышалыгынын кулашы жана үч бийликтүү мезгил === {{Кошумча караңыз|Февраль революциясы}} <gallery mode="packed" caption="Петроград"> Файл:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|Революциячылар Файл:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|Знаменская аянтында Файл:CañonesDominandoLitainaiProspektYSuPuenteMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|Литейный проспектиндеги баррикада Файл:Torn down portraits of the Tsars of Russia during the revolution.jpg|Орус падышаларынын жулунган портреттери </gallery> Эски стиль (юлиан календары) менен 1917-жылдын февраль айындагы, [[Григориан календары|жаңы стиль (григориан календары)]] менен март айында [[Санкт-Петербург|Петроград]] жумушчуларынын жана Петроград гарнизонунун аскерлеринин бийликке каршы массалык нааразылык акциялары орус падышалыгынын кулашына жана [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттүн]] менен Петроград Советинин (Петросовет) кош бийлигине алып келет. Жумушчу депутаттардын Советинин Убактылуу аткаруу комитети жана [[Мамлекеттик думанын Убактылуу комитети]] менен биргелеште түзүлгөн Убактылуу өкмөт Уюштуруучу жыйын өз ишин баштагыча иштеш керек эле. Уюштуруучу жыйынга шайлоо 17-сентябрга дайындалып, кийин 25-ноябрга жылдырылган<ref>https://www.prlib.ru/history/619088</ref>. Ал эми Кыргызстандын азыркы аймагында аталган окуялар үч бийликтин орношуна алып келген, ага карабастан колониалдык саясат улана берген. Февраль революциясы жөнүндө кабар угуп, [[Үркүн|1916-жылы Кытайга качкан]] кыргыздар кайтып башташат. Азык-түлүк аздыгы менен татаалдашкан учурда Үркүндө дүнүйөсүн жоготкон кыргыздын өлүмү чоң болгон. Андан тышкары кайткандарды орустар тарабынан өлтүрүү учурлары да болгон. Ошентип 20 миң кайткан кыргыз мерт кеткен. Марттын узагында Түркстандагы падышалык бийликтин өкүлдөрүн кызматтарынан бошотушкан. Ошол эле учурда советтер түзүлө баштаган. Жумушчу депутаттрадын советтери Пишпекте, Токмокто, Пржевальскта жана Ошто пайда болгон. Бул тунгуч советтерде жергиликтүү калктын өкүлдөрү аябай аз же такыр эле болгон эмес. Орусиянын борбордук аймактарында болгондой эле бул советтердин көпчүлүгүн меньшевиктер жана эссерлер (марксисттик эмес социалисттик партия) түзгөн. Ошол эле маалда Убактылуу өкмөттүн комитеттери түзүлгөн. Түркстан комитетинин башында Кадеттер партиясынын мүчөсү Щепкин туруп калган. Бул комитет 1916-жылдын улуттук боштондук көтөрүлүшүн канда басуу менен айырмалангандарды Пишпек, Ош жана Пражевальск уезддеринин комиссарлары катары дайындаган. Ошондой эле жергиликтүү калктын [[Өз алдынча башкаруу|өз алдынча башкаруу органдары]] түзүлө баштаган. 1917-жылдын апрелинде Пишпекте Кыргыз коомдук комитети түзүлгөн, кийинчерээк андай комитеттер Кыргызстандын азыркы аймагынын түндүк шаарларында пайда болгон. Ош шаарында августта Мусулман эмгектенгендердин жана чайрыкер депутаттардын совети түзүлгөн. Ошентип үч бийликтин тутуму түзүлгөн<ref>https://kstu.kg/fileadmin/user_upload/istorija_kyrgyzstana_9_kl.pdf</ref>. Февраль революциясы Түркстандын жергиликтүү калктын саясий активдүүлүгү жандандырды: коомдук-саясий уюмдарды жана партияларды түзүлө баштады. Май айында Пишпек уездинде [[«Букара» биримдиги|"Букара"]] кыймылы түзүлөт. Июль айында Пишпекте [[Абдыкерим Сыдыков|Абдыкерим Сыдыковдун]] жетекчилиги астында "Алаш" партиясынын жергиликтүү бөлүмү уюштурулган. Партия буржуазиялык, демократиялык көз караштагы кыргыз жана казак интеллигенцияны бириктирген. Партияны Мамлекеттик думанын депутаты ― Ахмат Байтурсунов башкарган. Анын максаттарынын бири кыргыздар менен казактардын көз карандысыз мамлекетке биригүүсү болгон. Кыргызстандын түштүгүндө кыргыз жана өзбек байларды, интиллегенциянын өкүлдөрүн жана ислам диниятчыларды бириктирген [[Шура-и Ислам|"Шура-и-Ислам"]] партиясынын жергиликтүү бөлүмү түзүлгөн. Аны Таш Кудайбергенов башкарган. Уюмдун негизги саясий талаптарынын бири Орусиянын ичинде Түркстандын улуттук-диний автономиясын түзүү болгон. Уюм [[Жеке менчик|жеке менчиктин]] (анын ичинде жерге) сакталышын жактаган. Ошондой эле "Туран" партиясы Кыргызстандын азыркы аймагында жергиликтүү уюмдарын түзүп баштаган<ref>https://kstu.kg/fileadmin/user_upload/istorija_kyrgyzstana_9_kl.pdf</ref>. === Кеңештер мезгили (Совет мезгили) === {{Негизги макала|Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз автономиялуу облусу|Кыргыз Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы}} ==== Совет бийлигинин орношу ==== {{Негизги макала|Орусиядагы жарандык согуш|Кокон автономиясы|Басмачылык}} 1917-жылдын 7-ноябрында (эски стиль менен 25-октябрь) [[Санкт-Петербург|Петроградда]] [[Кызыл гвардия|кызыл гвардиячылар]], Петроград гарнизонунун жоокерлери жана Балтика флотунун матростору [[Октябрь революциясы|куралдуу көтөрүлүшүп]] [[Убактылуу өкмөт|Убактылуу өкмөттү]] кулатышкан. Ошол күнү II Бүткүл орусиялык жумушчу жана жоокердик депутаттардын Советтеринин съезди өз ишин баштаган. "Жумушчуларга, жоокерлерге жана дыйканчыларга!" деген кайрылуусунда жерлерде бүт бийлик Жумушчу, жоокердик жана дыйканчы депутаттарга (Советтерге) өтүүсү жөнүндө жарыялашкан<ref>{{cite web|url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/IIsiezd.htm|title=Рабочим, солдатам и крестьянам|publisher=www.hist.msu.ru|accessdate=2019-07-04}}</ref>. Советтерде ар түрдүү партиялардын өкүлдөрү турушкан ([[большевиктер]], [[Меньшевиктер|меньшивиктер]], эссерлер ж.б.), бирок алардын тирешесинин жыйынтыгында [[Владимир Ленин|В.И. Лениндин]] [[РКП(б)|большивисттик партиясы]] толугу менен бийликти ээлеп калган. Петрограддагы бийликти басып алуу менен [[Орусиядагы жарандык согуш|Орусияда 1923-жылга чейин созулган жарандык согуш]] башталат. Кыргызстандын аймагында 1917-жылдын ноябрында [[Сүлүктү|Сүлүктүнүн]] шахтёрлору биринчилер болуп совет бийлигин жарыялашкан. Ушул эле айында ал [[Кызыл-Кыя|Кызыл-Кыяда]], [[Талас (шаар)|Дмитриевкада]] (1944-жылдан Талас) орнойт. 1918-жылдын январь айында [[Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы|жаңы Орусиянын]] мамлекеттик түзүлүшүн аныктоо үчүн Уюштуруучу жыйыны (1917-жылдын ноябрында шайланган) чакырылган. Ал жыйындагы көпчүлүктү түзгөн большевиктерге каршы депутаттар большевиктер сунуштаган ''Эмгектенген жана эксплуатацияланган элдин укуктарынын декларациясын'' кароодон баш тартышкан. Анда большевиктердин тарабынан жыйын таркатылып, 1918-жылдын 18-январында III Бүткүл орусиялык Советтердин съездинде жогоруда айталган Декларация ― Орусиянын жаңы мамлекеттик түзүлүшүнүн негиздерин мыйзамдуу түрдө бекиткен, Октябрь социалисттик революциясынын жетишкендиктерин бекемдеген жана совет бийлигинин милдеттерин аныктаган конституциялык акт бекитилген. Декларацияда Советтик Орусия Республикасы эркин улуттардын эркин биримдигинин негизинде, советтик улуттук республикалардын федерациясы катары түзүлүп, ар бир улуттун жумушчулары менен дыйкандарына өз советтик съездинде өз алдынча чечим кабыл алууга: алар федералдык өкмөткө катышууну каалашатбы жана кандай негизинде федералдык өкмөттө жана калган федералдык советтик мекемелерине катышканга даяр экенин укуктуу деп айтылат<ref>{{cite web|url=http://kuznetsov.ucoz.org/books/sovetskie_konstitucii_1.pdf|title=Советские конституции. Хрестоматия. В 4 частях. Часть 1. Первые советские республики, 1918-1922 гг.|accessdate=2019-07-14}}</ref>. <gallery mode="packed"> Файл:Congress of Soviets (1917).jpg|II Бүткүл орусиялык жумушчу жана жоокердик депутаттардын Советтеринин съезди. Петроград. 7-ноябрь 1917-жылы Файл:19180118-lenin sitzung konstituante taurisches palais petrograd.jpg|Уюштурчу жыйын. Петроград. 18-январь 1918-жылы Файл:Negotiations with basmachs Fergana, 1921.jpg|Басмачылар менен сүйлөшүү. Фергана. 1921-жылы </gallery> 1918-жылдын 14-январында [[Бишкек|Пишпектин]] Советинде большевиктер жеңип Петроград жана Ташкенттин борбордук бийлигине кошулушуна токтом кабыл алышкан. Советтин төрагасы катары большевик [[Швец-Базарный, Григорий Иванович|Г.И. Швец-Базарный]] шайланат<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Советский Киргизстан в документах. 1917–1967|ответственный=|издание=|место=Фрунзе|издательство=|год=1983|страницы=30–31|страниц=460|isbn=|isbn2=}}</ref>. Январь айында Ошто. Май айында [[Каракол|Пржевальскка]] [[Алмата|Верный]] шаарынан келген кызыл гвардиячылардын колдосуу менен Совет бийлиги орногон, июнь айында Нарында. Ошентип, 1918-жылдын жайына карата азыркы Кыргызстандын аймагында кан төгүлбөй совет бийлиги орногон<ref>{{Книга|автор=Чотонов Усеналы, Досбол Нур уулу|заглавие=История Отечества|ответственный=|издание=|место=Бишкек|издательство=|год=2009|страницы=154|страниц=344|isbn=978-9967-428-81-2|isbn2=}}</ref>. 1918-жылдын 30-апрелинде V Түркстандык Советтердин съездинде мурдагы Түркстан крайында (1886-жылына чейин Түркстан генерал-губернаторлугу) ОСФСРдин курамында [[Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Түркстан Советтик Республикасы]] жарыяланган. 1918-жылдын 7-декабрында калкы негизинен бай орус дыйкандарынан турган [[Беловодское (Москва району)|Беловодское айылында]] Петроградтын бийлигине каршы козголоң көтөрүшөт. Козголоңду сол эсерлердин партиясынын өкүлү башкарган. Козголоңду басыш үчүн Жети-Суу облусунун аскердик комиссары Л.П. Емелев 1-чи Пишпектин советтик полкун ([[Логвиненко Яков Никифорович|Я.Н. Логвиненконун]] буйрук астыгында) жөнөтөт. 26-декабрында Беловодское айылы басылган. ==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнө жол ==== [[Файл:БорбордукАзия1922.svg|thumb|Борбор Азия 1920-жылдан 1924-жылдын октябрына чейин (улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүүгө чейин).Чек аралары өзгөрбөстөн 1923-жылы Хорезм Элдик Советтик Республикасы (Хорезм ЭСР) Хорезм ССРине, 1924-жылдын 19-сентябрында Бухара ЭСРи Бухара ССРине айланат. Кыргыз АССР – Казак АССРдин 1920-1925-жылдардагы аталышы. Кыргыздардын автономиясы (1924-1925-жылдары "Кара-Кыргыз" деп аталган]] Түркстан АССРдин партиялык жана советтик уюмдарында Орто Азиянын улуттук-аймактык бөлүштүрүшү маселеси 1920-жылдан тарта көтөрүлө баштаган. 1921-жылы Түркстан АССРдин курамында ''Тоолуу Кыргыз облусун'' түзүү жөнүндө маселе көтөрүлгөн, бирок бул маселе чечилген эмес. 1922-жылдын мартында [[Жусуп Абдрахманов]], [[Ишеналы Арабаев|Ишеналы Арабаев,]] [[Абдыкерим Сыдыков|Абдыкерим Сыдыковдун]] жүзүндөгү кыргыз интеллигенция кыргыз калкы бар уезддерди Тоолуу Кыргыз облусуна бөлүп чыгарууну кайрадан сунуштады. 25-мартта Түркстан компартиясынын Борбордук комитетинин (БК) секретариаты Түркстан Республикасынын курамында ушундай аталыштагы аймакты түзүү жөнүндө чечим кабыл алган. Эртеси күнү Түркстан АССРдин Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) Кичи президиуму Пишпек, Каракол, Нарын жана Аулие-Ата уездинин тоолу аймактарынын курамында, административдик борбору [[Кочкор (айыл)|Кочкор кыштагында]] түзүү жөнүндө токтомду бекитти. Түштүктө жашаган кыргыздар тууралу маселе ачык бойдон калды. Бирок, улутчулдук жана уруулук мүнөздөгү ар кандай топторунун ортосундагы пикир келишпестиктер 1922-жылдын 4-июнунда Пишпекте чогула турган уюштуруу съезддин [[Иосиф Сталин|Сталиндин]] түз буйругу менен тарашына алып келген. 1922-жылдын декабрында большевиктердин Орусия комунисттик партиясынын ((б)ОКП) БКсы Тоолуу Кыргыз облусун түзүү боюнча мурда кабыл алынган бардык документтерди мыйзамсыз деп таанып, съезддин демилгечилерин буржуазиялык улутчулдукка жана контрреволюциялык ишмердүүлүккө айыптаган<ref>{{cite web|url=http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:1689|title=На пути возрождения кыргызской государственности|author=akipress|publisher=http://kghistory.akipress.org|lang=ru|accessdate=2019-08-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cyberpedia.su/6x9bae.html|title=Попытка создания Горной Кыргызской области. – КиберПедия|publisher=cyberpedia.su|accessdate=2019-08-02}}</ref>. 1924-жылдын январында XII Бүткүл түркстандык советтердин съездинде кыргыз (ал учурда кара-кыргыз) делегаттары (б)ОКП БКсына жана СССР БАКтын Улуттар советине Түркстандын партиясынын жана өкмөтүнүн башкаруу аппараты жалпы саны бир миллионго чейин болгон дагы бир улуттун ― кара-кыргыздардын өзгөчөлүктөрүн билбейт жана эске албайт деген кат менен кайрылшат. Кара-кыргыз менен кайсак-кыргыздын (казактын) тили, чарба жүргүзүү жана жашоосу окшош болгондуктан, европалыктар аларды бир улут катары эсептешет жана Түркстандын кээ бир башкаруучулары аларды бир улутка бириктирүүгө аракет кылышат деп катта айтылат. Ал катты төмөнкү талаптар менен аякташат: # кара-кыргыздарды башка улуттар (өзбектер, түркмөндөр, тажиктер, кайсак-кыргыздар) менен бир катарда эгемендүү улут катары таануу; # Түркстандын партиялык жана мамлекеттик бийлигинин органдарында кара-кыргыз жумушчуларынын өкүлдөрүнүн жоктугун эске алуу менен аларды социалдык-класстык таандыктыгын эске алуу менен жогоруда аталган органдарына өткөрүү; # кара-кыргыздардын арасында алардын эне тилинде маданий-агартуу иштери үчүн мамлекеттик каражаттарды биринчи кезекте окуу китептерин жана окуу куралдарын чыгарууга бөлүү. Ошол эле жылдын 24-апрелинде (б)ОКП БКтын Ортоазиялык бюросу "Орто Азия республикаларынын (Түркстан, Бухара, Хорезм) улуттук бөлүштүрүшү жөнүндө" токтом кабыл алган. Белгилеп кеткенде ал учурда планданган Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун кайсы республикасынын курамына кириши маселеси ачык турган<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/prosvetiteli-i-sozdanie-avtonomnoy-oblasti-kyrgyzov</ref>. Даярдык иштери сентябрь айында аяктады. 1924-жылдын 16-сентябрында [[Түркстан Автономиялуу Советтик Социалисттик Республикасы|Түркстан АССРнин]] Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) кезексиз сессиясы Орто Азияны улуттук-мамлекеттик бөлүштүрүшү жөнүндө токтом кабыл алган. Бул токтом 1924-жылдын 14-октябрында Бүткүл орусиялык борбордук аткаруу комитетинин (БОБАК) 2-сессиясында бекитилген. Ошону менен Кара-Кыргыз автономиялуу облусу (1925-жылдын майында Кыргыз автономиялуу облусуна аталышы өзгөртүлөт) ОСФСРдин курамында түзүлгөн<ref name="bse">{{книга|автор=|заглавие=Большая советская энциклопедия|издание=2-е изд|место=М.|издательство=БСЭ|год=1949–1960|том=29|страницы=293|ответственный=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="200" heights="200" caption="Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн башында турган адамдардын бирлери"> Файл:Иманалы Айдарбеков.jpg|[[Иманалы Айдарбеков]] (1884―1938) Файл:Portrait of Abdykerim Sydykov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|[[Абдыкерим Сыдыков]] (1889– 1938) Файл:Ишеналы Арабаев.jpg|[[Ишеналы Арабаев]] (1882―1933) Файл:Portrait of Abdukadyr Urazbekov on the stamp of Kyrgyzstan (2014).jpg|[[Абдыкадыр Орозбеков]] (1889―1938) Файл:J abdrahmanov.jpg|[[Жусуп Абдрахманов]] (1901―1938) Файл:Баялы Исакеев.jpg|[[Баялы Исакеев]] (1897―1938) </gallery> Орусиядагы [[Октябрь революциясы]], социалисттик түзүлүштү орнотуу, элдердин өзүн өзү аныктоо укугу жана СССРдин түзүлүшү Кыргызстандын тарыхындагы тарыхый бурулуш тап болгон. [[Кыргыз автономиялуу облусу|Кара-Кыргыз автономиялуу облусунун]] түзүлүүсү менен советтик түрүндөгү кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүүсү башталган, бул болсо саясый татаалдашуусуз 1991-жылы толук эгемендик алууга мүмкүндүк берди. ==== Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн кийинки өнүгүүсү ==== [[Файл:Кыргыз АССР (аймактар 1926-1928).png|thumb|Кыргыз АССРдин 1926-1928 жж. болгон кантондорго бөлүнүшү. 1930-жылда кантондорго бөлүнүү жоюлган.]] ==== Кыргыз ССР ==== Социализм доору Кыргызстанды кайра жаратып, аны индустриалдык-агрардык өлкөгө айландырды. Көп тармактуу өнөр жайы, курулуш индустриясы жана курулуш, транспорт, байланыш, техникалык жабдылган айыл чарбасы, соода-сатык жана кызмат көрсөтүүнүн башка түрлөрү республиканын бирдиктүү эл чарба комплексинин органикалык курамдык бөлүктөрү болуп калды. Эмгек ресурстарын жайгаштыруу көйгөйү жалпысынан ийгиликтүү чечилип, элдин жашоо-турмушунун материалдык деңгээли жогорулаган.     Өзгөчө отун-энергетика комплекси өнүккөн, 80-жылдарда көмүр өнөр жайынын үлүшүнө Орто Азияда өндүрүлгөн көмүрдүн 40%ына чейини туура келген. Энергетика комплекси, түстүү металлургия ийгиликтүү өнүккөн. Анда негизги орунду сурьма, сымап, чанда кездешүүчү жана башка түстүү металлдар ээлеген. Кадамжай комбинатынын сурьмасы эл аралык базарда сапаттын үлгүсү болгон. Хайдаркан сымап комбинатынын өндүрүмдөрү дүйнөнүн 40тан ашык өлкөсүнө жөнөтүлүп турган. Айыл чарбасында жетектөөчү ролду мал чарбасы ойногон. Кыргызстан кой чарбасынын азык-түлүктөрүн өндүрүүнүн абсолюттук көрсөткүчтөрү боюнча СССРде үчүнчү орунда турган, алдыда ОСФСР менен Казакстан гана болгон. Өндүрүлгөн улуттук кирешенин өнүгүү темпи боюнча Кыргызстан Украина, Казакстан, Литва, Молдова, Түркмөнстан жана Эстония сыяктуу союздук республикалардан алдыга кеткен. Шаарлар жана калктуу пункттар пайда болуп жана көрктөндүрүлүп турган, ал эми илимий-техникалык революция индустриалдык өнүгүүнүн гана эмес, ошондой эле социалдык маанидеги да элемент болуп калган. Улуу Ата мекендик согушта Кыргызстандын эли да өзүнүн татыктуу салымын кошкондугун белгилей кетүү керек, кан майданга 360 миң кыргызстандык жөнөтүлгөн. Алар баатырларча салгылашкан, 73ү Советтер Союзунун Баатыры наамына татыктуу болуп, 21и үчүнчү даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Кыргызстан өлкөнүн бирдиктүү аскердик-чарбалык организминин ишенимдүү бастиону болуп калды. Эвакуацияланган ишканалар калыбына гана келтирилбестен, ошондой эле өзүнүн өндүрүштүк кубатын кеңейтишкен. Маданий курулуштун башкы багыттарынын бири сабатсыздыкты жоюу, билим берүүнүн жаңы системасын түзүү болуп калды, квалификациялуу кадрларды даярдаган жождор жана орто-атайын окуу жайлары ийгиликтүү иштеп жатты. Илимдин калыптануусунда жана өнүгүүсүндө СССР ИАсынын Кыргыз филиалы (1943) чоң роль ойноду, ал 1954-жылдын декабрында республиканын Илимдер академиясы деген статус алган. Улуттук кесипкөй адабият кыргыз тилинде жазуунун түзүлүшү менен башталган. Улуттук жана дүйнөлүк адабиятта өзгөчө орун Чыңгыз Айтматовго таандык, анын чыгармалары дүйнө элдеринин 80ден ашык тилдерине которулган. Профессионал кыргыз искусствосу: театр, музыка, көркөм сүрөт жана кинематография да ийгиликтүү өнүктү. Талашсыз жакшы жактары менен бирге совет мезгили тоталитардык режимдин көптөгөн адам тагдырларын трагедияга кептеген терс көрүнүштөрү менен да тарыхта калды. 1990-ж. Жалган Куран айында СССР Эл депутаттарынын 3-съезди өлкөдө [[Президенттик бийлик|Президенттик бийликти]] белгилеген. Президенттик бийлик өлкөдө өкмөттүн ишмердигин аныктаган жана анын ишин көзөмөлдөгөн. [[Мыйзам чыгаруу бийлиги|Мыйзам чыгаруучу]] жана [[Сот бийлиги|сот бийликтеринин]] иштерин эл чарбасын башкарууну, бюджеттик-финансылык системаны, эмгекке акы төлөө жана баалардын аныкталышын, мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөгөн. СССРде президенттик башкаруунун киргизилиши менен [[Казакстан|Казакстанда]], [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] ж. б. бир катар союздук республикаларда президенттик башкаруу киргизилген. 1990-ж. 27 Тогуз айда [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССР]] Жогорку Советинин сессиясында альтернативалуу негизде [[Аскар Акаев]] Кыргыз Республикасынын тунгуч Президенти болуп шайланган.1990-ж. 15 Бештин айында Кыргыз ССР Жогорку Советинде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” Декларация кабыл алынып, Кыргызстан Советтер Союзунун курамындагы эгемен өлкө катары жарыяланган. 1991-ж. 22 Үчтүн айында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 3-сессиясында “Кыргыз Республикасынын Министрлер кабинети жөнүндө” мыйзам иштелип чыккан. Мыйзам боюнча биринчи жолу Президенттин, вице-президенттин кызматтары киргизилип, жергиликтүү бийлик органдарынын милдеттери, укуктук негиздери такталган. 1991-ж. 5 Бирдин айында республиканын борбор шаарынын тарыхый аты кабылына келтирилип, [[Бишкек (түшүнүк)|Фрунзе шаарына]] кайрадан [[Бишкек (шаар)|Бишкек]] деген баштапкы аты берилген. 1991-ж. 8 Бугу айда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети республиканын жаңы [[Конституция]]сынын долбоорун иштеп чыгуу боюнча комиссиянын курамын бекиткен. 1991-ж. 19 Чын Куран айда “Жер реформасы жөнүндө” мыйзам кабыл алган. === Эгемендүү Кыргызстан === Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 1991-жылдын 31-августунда "Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө" декларация кабыл алынып, Кыргыз Республикасы көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет катары салтанаттуу жарыяланган. Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12 Тогуз айда Аскар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен 1991-ж. 20 Тогуз айда Мамлекеттик коопсуздук жоюлуп, анын ордуна Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, ал эми 3 Бештин айында Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы түзүлгөн. 1991-ж. 8 Бештин айында Минск шаарына жакын Беловеж токоюндагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь, Орусия жана Украина Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештигин түзүү жөнүндөгү келишимге кол коюшат. 1991-ж. 21 Бештин айында [[Алматы|Алматыда]] [[Беларусия|Беларусь]], [[Орусия]], [[Украина]], [[Азербайжан]], [[Армения]], [[Казакстан]], Кыргызстан, [[Молдавия]], [[Тажикстан]], [[Түркстан]] жана [[Өзбекстан]] [[КМШ]] түзүү келишимине кол коюшкан. 25 Бештин айында [[М. С. Горбачев]] СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Президентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген. 1991-жылдан баштап, СССР кыйрагандан кийин кыргыз элинин көп кылымдык тарыхында жаңы барак ачылган. 31-августта Кыргызстан өзүн эгемен мамлекет деп жарыялады жана реформалоо этабы башталды. КПССтин мурдагы тоталитардык-авторитардык режими авторитардык-демократиялык режим менен алмаштырылды. Демократиялык башкаруу принциптери киргизилип, жалпы элдик (мамлекеттик) деп аталган менчиктин ордуна жеке менчикке артыкчылык берилүү менен менчиктин ар түрдүү формалары киргизилди. Пландык экономика базар экономикасына алмашты, мурда социалдык бир түрдүү коом тез эле дифференциялашып калды. Коммунисттик идеология буржуазиялык-либералдык идеологияга жол берип, жамааттык аң-сезим жекече индивидуалдуулук менен четке сүрүлдү. Коомдук-саясый жагынан республика мамлекеттүүлүктүн бардык атрибуттарына ээ болду, дүйнөлүк коомчулуктун тең укуктуу мүчөсү болуп калды. Бирок мурдагы СССРдин чарбалык байланыштарынын үзүлүп калышы республиканын социалдык-экономикалык абалына терс таасирин тийгизди. Инфляциялык процесстин күчөп кеткендигине байланыштуу 1993-жылы улуттук валюта (сом) киргизилген. Бул өлкөгө өз алдынча каржылык жана акча-насыя саясатын жүргүзүүгө мүмкүндүк берди. Ошол эле жылы эгемен Кыргызстандын биринчи Конституциясы кабыл алынат. Бирок базар экономикасынын реформаларынын чийкилиги мамлекеттик бюджеттин өтө таңсыктыгына алып келди да, республика агрардык-индустриалдык өлкө болуп калды, ал эми калктын жарымына жакыны өтө жакырданып кетти. Коррупциянын өтө күчөп кетиши, коомдун тез дифференциялашуусу, криминалдашуу, бийликтин авторитаризми Кыргызстанды иштеп жаткан режимди эки ирет кулатууга (2005-жылдын 24-мартында жана 2010-жылдын 7-апрелинде) алып келди. Өткөөл убактылуу өкмөттөн кийин Кыргызстанда парламенттик республика орнотулуп, Жогорку Кеңешке кеңири ыйгарым укуктар берилген. [[Файл:Supranational PostSoviet Bodies-ky.svg|thumb|Кыргызстан постсоветтик мейкиндиктеги уюмдарда]] Татаал социалдык-экономикалык кырдаалдын айынан Кыргызстан көп вектордуу саясат жүргүзгөнгө аргасыз. Ал республикага инвестицияларды алып келүү максатында зарыл карым-катыштарды түзүп келет. Ал Бириккен Улуттар Уюмуна (БУУ), Дүйнөлүк Соода Уюмуна (ДСУ), Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык боюнча Уюмуна (ЕККУ), ЮНЕСКОго, Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине (КМШ), Жамааттык Коопсуздук жөнүндө Келишим Уюмуна (ЖККУ), Шанхай Кызматташтык Уюмуна (ШКУ), Ислам Кызматташуу Уюмуна (ИКУ), Экономикалык Кызматташтык Уюмуна (ЭКУ), Түрк  тилдүү мамлекеттердин Кызматташтыгынын Кеңешине (ТМКК) мүчө болду, Бажы союзуна, Евразиялык экономикалык коомдоштукка интеграцияланууга кадам таштап, жакынкы эле эмес, алыскы да чет өлкөлөр менен байланыштарды жөнгө салууда.    Демократиялашуу процессинин аркасында эгемен Кыргызстандын руханий турмушунда да маанилүү өзгөрүүлөр болуп өттү. Ушуга байланыштуу аны базар мамилелерине ыңгайлаштыруу үчүн билим берүү чөйрөсүндө бир катар мыйзамдар кабыл алынууда. Экономикалык кризистин кесепеттери илимий мекемелердин иштерине да терс таасирин тийгизди. Бирок, алар, анын ичинде Илимдер академиясы да ушул татаал шарттарга ыңгайлашууга жана илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттарын илгерилетүүгө аракетин аяган жок. Коомдун руханий кайра жаралуусу үчүн маданий мураска, атап айтсак, оозеки эл чыгармачылыгынын шедеври – “Манас” эпосуна аяр мамиле жасоо зор мааниге ээ.    Бирок терс көрүнүштөр дээрлик эл аралык уюмдардын демөөрчүлүгүнүн эсебинен жансактап жаткан маданият чөйрөсүнө өзгөчө залакасын тийгизгенин белгилебей коюуга болбойт. Бирок белгилүү кыйынчылыктарга карабастан, мамлекет анын ченемдик-укуктук базасын түзүү боюнча бир катар чараларды көрдү. == География == {{Негизги макала|Кыргызстандын географиясы}} [[Файл:Kyrgyzstan Topography.png|thumb|left|Кыргызстандын топографиясы]] === Жайгашкан жери === Кыргызстандын деңизге чыга турчу жери жок. Толугу менен Түндүк жана Чыгыш [[Жарым шарлар|жарым шарларында]] жайгашкан, түндук кеңдигинин 39°11′–43°16′ жана чыгыш узундугунун 69°15′–80°18′ аралыгында<ref>{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/prirodno-geograficheskie-i-bioklimaticheskie-osobennosti-gornyh-territoriy-kyrgyzstana|title=Кыргызстандын тоолу аймактарынын табигый-географиялык жана биоклиматикалык өзгөчүлүктөрү{{oq|ru|Природно-географические и биоклиматические особенности горных территорий Кыргызстана}}|lang=ru|website=|date=2011|publisher=Ульяновсктогу медико-биологиялык журнал|pages=60 б|author=Шаназаров А.С., Айсаева Ш.Ю., Глушкова М.Ю.}}</ref>. Өлкөнүн чыгышттан батышка карай 900 км, түндүктөн түштүккө карай 410 км созулат<ref>Смирнов Ю. Н. Архитектурное формирование природно-антропогенной среды Киргизии // Аналитика культурологии. – 2015. – № 2 (32). – С. 144.</ref>. Түндүктө [[Казакстан]], батышта жана түштүк-батышта [[Өзбекстан]], түштүк-батышта [[Тажикстан]] жана чыгышта [[Кытай]] менен чектешет. === Мамлекеттик чек ара === Мамлекеттик чек аранын жалпы узундугу 4690,66 км түзөт: Казакстан менен – 1257,07 км<ref>[https://cbd.minjust.gov.kg/12079/edition/862587/kg?anchor=p2 Астана шаарында 2017-жылдын 25-декабрында кол коюлган Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосундагы Кыргыз-казакстан мамлекеттик чек арасын демаркациялоо жөнүндө келишимге Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн корутундусу]</ref>, Кытай менен – 1084,35 км, Өзбекстан менен – 1378,44 км, Тажикстан менен – 970,8 км. Аны менен чек аранын 823,04 км аныкталган эмес: Өзбекстан менен ― 371,34 км жана Тажикстан менен – 451,7 км. Ошентип, Өзбекстан менен чек аранын жалпы узундугунан 1007,1 км такталган же 73,1 %, Тажикстан менен – 519,1 км же 53,4 %<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennye-granitsy-kyrgyzstana/viewer</ref>. Мамлекеттик чек ара негизи [[Тоо кыры|тоолордун кырларынан]] жана [[Дарыя|дарыялар]] менен өтөт. Кыргызстанда Өзбекстандын [[Сох]], Шахимардан, Чоң Кара-Калча, Таш-Дөбө жана Тажикстандын Ворух, Батыш Калача<ref>https://ru.sputnik.kg/columnists/20180221/1037847693/moskvich-uzbekskoe-selo-kyrgyzstan.html</ref> деген анклавтары бар. Ошондой эле [[Фергана өрөөнү|Фергана өрөөнүндө]] Өзбекстандын аймагы менен курчалган Кыргызстандын эксклавы ― [[Барак айылы]] бар<ref>https://www.azattyk.org/a/kyrgyzstan_uzbekstan_barak/29434656.html</ref>. Талаш тилкелеринде улам чыр-чатактар болууда, алар кээ бир учурларда куралдуу кагылышууга да алып келет<ref>https://sputnik.kg/politics/20190828/1045547323/kyrgyzstanda-kancha-talash-tilke-bar.html</ref>. Акыркы эң ири куралдуу жаңжал ― [[Тажикстандын Кыргызстанга кол салуусу|2022-жылдын сентябрында Кыргызстан менен Тажикстан ортосунда]] болгон<ref>[https://www.super.kg/kabar/news/419309 Тажикстандын кол салуусу: Каза болгондордун саны 63кө жетти (super.kg)]</ref>. === Рельеф === {{Негизги макала|Теңир-Тоо|Памир-Алай}} Кыргызстандын аймагынын 3/4 бөлүгүн [[Тоо|тоолор]] ээлейт. Өлкөнүн аймагы эки тоо системаларынын айланасында жайгашкан. Түндүк-чыгыш бөлүгү Ала-Тоого (башка аталышы Теңир-Тоо) кирет, түштүк-батыш тарабы ― [[Алай кырка тоосу|Памир-Алай]] тоолоруна карайт. Республиканын бардык аймагы деңиз деңгээлинен 401 м жогору бийиктикте жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2750 м. Кыргызстандын жарымынан көбүрөөгү 1000 метрден 3000 метрге чейин жана болжол менен үчтөн бири – 3000 метрден 4000 метрге чейинки бийиктикте жайгашкан. Бийиктиги 7439 м түзгөн [[Жеңиш чокусу]] Кыргызстандын эң бийик жери, ошондой эле дүйнөнүн эң эле түндүк тарабындагы жети миң метрге жеткен чоку. Чыгышта Теңир-Тоонун негизги тоо кырлары басымдуу тоо кырын түзүп, Меридиандык тоо кырынын районунда жакындашып кетет. Кытай жана Казакстан менен чектешкен жерде Жеңиш чокусу (7439 м) жана [[Хан-Теңири]] (7010 м же муз катмарын эсептебегенде 6995 м) көтөрүлүп турат<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын географиясы - Kyrgyzstan Review|url=http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/|website=Kyrgyzstan Review|accessdate=2018-01-30|lang=ru|archivedate=2018-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180130204516/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/}}</ref>. Кыргызстандын батыш тарабы Батыш Теңир-Тоодо жатат. Анын маанилүү [[Орография|орографиялык]] элементтери: * [[Талас өрөөнү]]; * [[Талас Ала-Тоосу|Талас Ала-Тоо]]; * [[Чаткал кырка тоосу|Чаткал тоо кыркасы]]. Түштүктө [[Түркстан кырка тоосу|Түркстан тоо кыркасынын]] түндүк жантаймасы, [[Алай тоо кыркасы]], [[Алай өрөөнү]] жана [[Памир|Памирдин]] түндүк чети болгон [[Чоң-Алай тоо кыркасы|Чоң-Алай тоо кыркасынын]] түндүк жантаймасы Кыргызстанга карайт. Чоң-Алай тоо кыркасынын эң бийик жери ошондой эле Кыргызстандын бийиктиги боюнча экинчи жери ― [[Ленин чокусу]] (7134 м). Түштүк-батышта Фергана өрөөнүнүн түндүк, чыгыш жана түштүк чет жактары Кыргызстанга карайт. Кыргызстандын башкы орографикалык элементтери: * [[Ак-Шыйрак тоо кыркасы]]; * [[Какшаал-Тоо системасы|Какшаал-Тоо]]; * [[Күңгөй Ала-Тоо]]; * [[Тескей Ала-Тоо]]; * [[Кыргыз Ала-Тоо]]; * [[Баргана тоо кыркасы|Фергана тоо кыркасы]]. Республиканын эң жапыз жери – 401 метр [[Кулунду, Лейлек району|Кулунду айылына]] жакын жерде жайгашкан. === Климат === {{Негизги макала|Кыргызстандын климаты}} [[Файл:Paraskliima.svg|thumb|Кескин континенттик климат [[Мелүүн климат|мелүүн климатынын]] бир түрү (картада жашыл түс менен белгиленген). Б.П. Алисовдун классификациясы боюнча]]Кыргызстанда кескин континенттик, кургакчылыкка учурай турган [[климат]], аны бийик тоолу рельефинен булут каптыгандык менен [[жаан-чачын]] артыганы бир аз жумшартат. Мындай болушуна үч фактор себеп: Тундүк жарым шарында, [[Евразия|Евразиянын]] борборунда жайгашкандыгы, олуттуу суу жайларынан алыстыгы жана [[Чөл|чөлдөрдүн]] жакындыгы<ref>{{cite web|url=https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html|title=Кыргыз Республикасынын климаттык профили|publisher=Кыргыз Республикасындагы БУУнун Өнүктүрүү программасы|lang=ru|accessdate=|archivedate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127204005/http://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/ru/home/library/environment_energy/climate-profile-of-the-kyrgyz-republic.html}}</ref>. === Суу ресурстары === ==== Мөңгүлөр ==== Кыргызстандын [[Мөңгү|мөңгүлөрү]] жалаң эле республиканын тузсуз суунун кампсасы эмес, жалпы Борбордук Азиянын кампасы. Мөңгүлөрдүн эриген суулары дырыялардын башкы булагы. Өлкө аймагынын 4 % (8 миң км² жакын) жайгашкан 8 миңге жакын мөңгү бар, кар эрибей жаткан жерлер менен өлкө аймагынын 40,5 % (81 миң км² жакын) түзүшөт. Бул Кавказ менен Альп тоолордун мөңгүлөрүнүн чогу эсептелген аянтынан ашат. Мөңгүлөрдө 650 км³ суу муз түрүндө сакталып турат<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын мөңгүлөрү|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/mountains-and-glaciers/glaciers/1404-ledniki-kyrgyzstana.html|website = Кыргызстан тууралу маалымат порталы, Кыргызстандын жана саякатчылыктын кабарлары}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html|title=Кыргызстандын мөңгүлөрү, Кыргызстандын табияты, Кыргызстан тууралу кызыктуу фактылар|author=Anur Tour Uzbekistan|publisher=www.tourstokyrgyzstan.com|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180205184614/http://www.tourstokyrgyzstan.com/ru/blog/priroda-kyrgyzstana/ledniki-kyrgyzstana.html}}</ref>. Андан тышкары мөңгүлөр Кыргызстандын электроэнергетикалык коопсуздугунун башаты ― 2019-жылда электроэнергиясынын 92 % ГЭСтерде өндүрүлгөн<ref>http://www.stat.kg/kg/news/osnovnye-pokazateli-raboty-elektroenergetiki-kyrgyzskoj-respubliki-v-2019-godu/</ref>. ==== Дарыялар ==== [[Файл:Aral Sea watershed.png|thumb|Арал деңизи жана анын бассейни. Сары түс менен Сыр-Дарыянын бассейни белгиленген]]Кыргызстанда 30 миңге жакын [[дарыя]] бар<ref name= ККСМ>{{cite web|url=http://stat.kg/media/publicationarchive/6845b0b4-f860-468e-aa05-b5d47d4f6ac4.pdf|title="Кыргызстан" кыскача статистикалык маалымдамасы|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|year=2018}}</ref>. Алардын жалпы узундугу болжол менен 150 миң км, башка булактар боюнча – 35 миң км. Бардык ири дарыялар тоолордо башталып, негизи мөңгүлөрдүн жана карлардын эриген суулары менен азыгышат. Республиканын рельефи үчүн дарыянын тоолу жана түзөң бөлүктөрү бар. Дарыя тутумдарынын көпчүлүгү [[Арал деңизи|Арал бассейнине]] башкача айтканда Борбордук Азиянын ири дарыяларынын бирине – Сыр-Дарыяга ([[Аму-Дарыя]] менен Арал деңизине агат) таандык. [[Чүй]] жана [[Талас дарыя|Талас]] дарыяларынын бассейндери Арал бассейнине таандык болгону менен, өз сууларын негизги суу артерияларына жеткизбей, [[Моюн-Кум|Моюн-Кум чөлүндө]] жоготот. Республиканын түштүк-чыгышында Батыш Кытайга агуучу Тарим дарыясынын агымы пайда болот. [[Каркыра дарыясы|Каркыра дарыясынын]] бассейни [[Балкаш|Балкаш көлүнүн]] бассейнине таандык. [[Чоң Нарын|Чоң]] жана [[Кичи Нарын|Кичи Нарындын]] биригүүсү менен республиканын эң ири дарыясы – [[Нарын дарыясы|Нарын]] жаралат. Сыр-Дарыянын негизги түзүүчүсү, ошондуктан Аралдын бассейнине таандык. Республиканын аймагындагы узундугу 535 км түзөт, бассейндин аянты – 53 700 км². [[Файл:Karakol Valley.jpg|left|thumb|Каракол капчыгайы. 2008-жылдын август айы]] Кыргызстанда эки гидрологиялык чөйрө: агымдын пайда болуш чөйрөсү жана агымдын таралыш чөйрөсү. Агымдын пайда болуш чөйрөсү республиканын 87 % камтыйт, агымдын таралыш чөйрөсү – 13 %. Ири дарыялардын таралыш чөйрөсүнүн чоң бөлүгү Кыргызстандын тышында жайгашкан. Таралыш чөйрөсү тоо жантаймаларына караганда жаан-чачындын бир кыйла аздыгы жана тез [[буулануу]] менен мүнөздөлөт. Ошондуктан жердин үстундөгү агымдар пайда болушу чектелген, кээ жерлерде жок. Андан тышкары тоолордо жаралган агымдар бул жерлерден өтүп жерге сиңип кетет жана сугарууга алынат. Тоо астындагы түзөң жерлерде [[Жер астындагы суулар|жер астындагы суу]] чыккан аймагы пайда болот, ошондой суулар көптөгөн дарыяларды кошумча толтуршат. Жер астындагы суулардын чыгышы майда агымдарын негиздешет, аларды тунук суусу үчүн "''кара суу''" деп аташат. Агым режими боюнча Кыргызстандын дарыялары тянь-шань жана алтай типтерине таандык. Биринчи типтеги дарыялар негизи кар жана мөңгүнүн эриген суулары менен азыгышат. Мындай дарыялардын суу көлөмү жайында катуу эрүү башталганда өсөт, максимумду июль-август айлырында жетет. Алтай тибиндеги дарыялар негизи орточо толуу аймактардын мезгилдик кары эриши менен азыгышат. Мындай дарыялардын көлөмү жазында көбөйөт, ар кандай бийиктиктерде кар өз маалында эригендиктен суу ташкыны чоюлат. Жайында бул дарыялардын агымы азаят<ref>{{cite web|title=Кыргызстандын дарыялары|url=https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/water-resources/river/1401-reki-kyrgyzstana.html|website = Кыргызстан тууралу маалымат порталы, Кыргызстандын жана саякатчылыктын кабарлары}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyrgyzstan.orexca.com/rus/rivers_lakes_kyrgyzstan.shtml|title=Кыргызстандагы дарыялар жана көлдөр:: Кыргызстандагы аба ырайы. Кыргызстандагы жыл мезгилдери|publisher=kyrgyzstan.orexca.com|lang=ru|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203005726/https://kyrgyzstan.orexca.com/rus/rivers_lakes_kyrgyzstan.shtml}}</ref><ref>{{cite web|title=Кыргызстандын дарыялары - Kyrgyzstan Review|url=http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/reki-kyrgyzstana/|website=Kyrgyzstan Review|lang=ru|accessdate=2021-05-07|archivedate=2018-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180203064149/http://rus.gateway.kg/geografiya-kyrgyzstana/reki-kyrgyzstana/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/nature/rivers.htm|title=Кыргызстандын дарыялары|publisher=www.advantour.com|lang=ru}}</ref>. ==== Көлдөр ==== [[Файл:Сары-Челек5.jpg|thumb|[[Сары-Челек]]]]Кыргызстанда 1923гө жакын көл<ref name= ККСМ/>, алардын жалпы аянты 6836 км² түзөт. Көлдөрдун көпчүлүгү бийик тоолу, деңиздин деңгээлинен 2500 метрден 4000 метрге чейин жайгашкан. Көлдөрдүн пайда болушунун негизги себеби ― мөңгүңгүлөрдүн эриши. Өлкөдө үч ири көл: [[Ысык-Көл]], [[Соң-Көл]], [[Чатыр–Көл (көл)|Чатыр-Көл]]. Деңиздин деңгээлинен 1609 м жайгашкан Ысык-Көл – дүйнөнүн тереңдиги боюнча жетинчи орунда. Ысык-Көл Күңгөй Ала-Тоо (түндүк жагынан) жана Тескей Ала-Тоонун (түштүк жагынан) аралыгында жайгашкан. Көлдүн түндүк жагында көптөгөн пансионаттар, санаторийлер жана саякаттык базалар бар<ref>{{cite web|url=https://www.advantour.com/rus/kyrgyzstan/nature/lakes.htm|title=Кыргызстандын көлдөрү|publisher=www.advantour.com|lang=ru}}</ref>. Ысык-Көлдөн чыгыш тарапка 105 км алыстыгында бийик тоолу [[Мерцбахер көлү]] жайгашкан. [[Түндүк Эңилчек мөңгүсү|Түндүк Эңилчек]] менен [[Түштүк Эңилчек мөңгүсү|Түштүк Эңилчектин]] мөңгүлөрүнүн бириккен жеринде тапса болот. ==== Суу сактагычтар ==== [[Суу сактагыч|Суу сактагычтар]] Кыргызстандын рельефине чоң таасир эткен. Өлкөдө 34 суу сактагыч саналат. Кыргызстандын алгачкы болгон [[Орто-Токой суу сактагычы]] 1956-жылы Чүй дарыясында курулган. [[Токтогул суу сактагычы]] – республиканын эң ири суу сактагычы, 1974-жылдан бери колдонулат<ref>https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/water-resources/reservoir/1403-obschaya-informaciya-o-vodohranilischah-kyrgyzstana.html</ref>. === Флора жана фауна === [[Файл:Uncia uncia.jpg|left|thumb|Илбирс]] 2017-жылдын башына карата [[Токой|токойлор]] өлкөнүн аянтынан 3,5% түзүшөт (7041 км²)<ref name="Ежегодник">{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/837df7b9-aa2c-41ad-acce-792c04cfd9d1.pdf|title=Кыргыз Республикасынын статистикалык жылдыгы 2012-2016|author=Ч. Турдубаева, Н. Власова|website=|date=2017|pages=30 б.|publisher=|editor=А. Султанованын редакциясында}}</ref>. Кыргызстанда түтүкчө [[Өсүмдүк|өсүмдүктөрдүн]] 4 миңден ашык түрү бар. 2000–2500 м бийиктигиндеги сейрек токойлордо ар түрлүү өсүмдүктөр өсүшөт. Жаныбар дүйнөсүсүндө [[Омурткалуулар|омурткалуу жаныбарлардын]] түрлөрү 500 ашат (анын ичинде [[Куш|канаттуулардын]] 335 түрү жана [[Балык|балыктардын]] 49 түрү) жана [[Курт-кумурска|курт-кумурскалардын]] 3 миң түрү, көбү сейрек болгондуктан [[Кызыл китеп|Кызыл китебине]] киргизилген. Тоо өрөөндөрүндө [[түлкүлөр]], [[Карышкыр|бөрүлөр]], жана сары чычкан (суслик) сыяктуу майда [[Сүт эмүүчү|сүт эмчүүлөр]] бар. Тоо дарыялары жилингирге (форель) мол. Негизи бийик тоолу аймактарда жашаган [[илбирс]], мурда өлкөнүн көпчүлүк аймагында болгон, эми популяциясы чектелген. [[Айгүл гүлү]] – Кыргызстандын түштүк аймагынын эндемиги. Алгачкы жолу Кыргызстандын жоголуп бараткан жаныбарларын жана өсүмдүктөрүн СССРдин Кызыл китибине 1978-жылы киргизишкен. Эмки жылдары тизме кеңейип жана кырылуу коркунучу бар болгон түрлөрү тууралу маалымат көбөйүп жаткан. Ошондо, 1985-жылы Кыргыз ССРдин Кызыл китеби жарыкка чыккан. Андан кийин 2006-жылы ал [[Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби]] катары кайрадан жарык көргөн. === Өзгөчө корголучуу жаратылыш аймактар === {{Негизги макала|Кыргызстандын өзгөчө корголучуу жаратылыш аймактары}} [[Файл:View to Son-Kol lake, Kyrgyzstan - panoramio.jpg|thumb|[[Соң-Көл]]]]Кыргызстанда ар кандай статустагы 88 [[Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймагы|өзгөчө корголучуу жаратылыш аймак]] (ӨКЖА): [[Корук|жаратылыш коруктар]], жаратылыш сейил бактар, өзгөчө коруктар, [[Биочөйрөлүк аймак|биочөйрөлүк аймактар]] жана башкалар. ӨКЖАнын жалпы аянты 1 476 121,6 га, же 14 761,21 км² (республиканын аянтынан 7,38 %) түзөт. Бүгүнкү күнгө карата Кыргызстанда: 10 жаратылыш корук; 13 жаратылыш сейил бак; 64 өзгөчө корук; 1 биочөйрөлүк аймак. 1959-жылы түзүлгөн [[Сары-Челек биочөйрөлүк коругу|Сары-Челек мамлекеттик биочөйрөлүк коругу]] 1979-жылы жана 1998-жылы түзүлгөн Ысык-Көл биочөйрөлүк аймагы 2001-жылы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОнун]] чечими менен дүйнөнүн [[Биочөйрөлүк резерваты|биочөйрөлүк резерваттардын]] катарына киришкен. Ошондой эле өлкөнүн дүйнөлүк маанидеги корук аймактары бар: 1976-жылы [[Ысык-Көл мамлекеттик коругу|Ысык-Көл жаратылыш коругу]] жана Ысык-Көл, [[Каратал–Жапырык коругу|Каратал-Жапырык коругуна]] таандык Чатыр-Көл (2005-жылы) менен Соң-Көл (2011-жылы) Рамсар конвенциясынын суу-саз жерлердин эл аралык тизмесине киришкен<ref>{{cite web|url=http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201|title=Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактар|publisher=www.ecology.gov.kg|lang=ru|access-date=2021-05-12|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512202424/http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201|dead-url=yes|accessdate=2021-05-12|archivedate=2021-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210512202424/http://www.ecology.gov.kg/page/view/id/201}}</ref>. == Мамлекеттик түзүлүш == {{Негизги макала|Кыргызстандын мамлекеттик түзүлүшү}} 2021-жылдын 11-апрелинде кабыл алынган конституцияга ылыйык Кыргыз Республикасы ― эгемендүү, суверендүү, демократиялык, укуктук, мамлектеттик башкарууга дин аралашпаган, унитардык, социалдык мамлекет. Конституцияда башкаруу формасы жазылган эмес, бирок ченемдерине ылайык – президенттик болуп саналат. === Мыйзам чыгаруу бийлиги === {{Жаңыртуу}} [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши|Жогорку Кеңеш]] ― Кыргыз Республикасынын парламенти – мыйзам чыгаруу бийлигинин жана өз ыйгарым укуктарынын чегинде көзөмөл милдеттерин жүзөгө ашыруучу өкүлчүлүктүү жогорку орган. Кыргызстандын 2010-жылкы конституциясы боюнча Жогорку Кеңеш пропорциялуу система боюнча 5 жылдык мөөнөткө шайлануучу 120 депутаттан турат. Шайлоонун жыйынтыктары боюнча саясий партияга парламентте 65тен көп эмес депутаттык мандат берилиши мүмкүн<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202913|title=Төртүнчү бөлүм. Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруу бийлиги. 70-берене|author=|website=Кыргыз Республикасынын Конституциясы|date=|publisher=}}</ref>. Азыркы учурда 2015-жылы 4-октябрда шайланган Жогорку Кеңештин VI чыкырылышы ишин жүргүзүп жатат. Бул чакырылыштын ыйгарым укуктары 2020-жылдын 4-октябрнда шайланган жаңы чыкырылыштын депутаттарынын ант берүүсү менен бүтмөк. Бирок, [[Кыргызстандагы төңкөрүш (2020)|октябрь айындагы массалык нааразылык акциялар]] үчүн ал кездеги президенттин ― [[Сооронбай Жээнбеков|Сооронбай Жээнбековдун]] отставкага кетиши Жогорку Кеңештин VII чакырылышынын шайлоосун 2021-жылдын күзүнө жылганына алып келген. Ошентип, Жогорку Кеңештин VI чакырылышы конституция менен каралган иштөө мөөнөтүн ашып кеткен. === Президент === [[Президент]] ― мамлекет башчысы, жогорку кызмат адамы жана [[Аткаруу бийлиги|аткаруу бийлигин]] жетектейт. Президент мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын негизги багыттарын аныктайт. Мамлекеттик бийликтин биримдигин, мамлекеттик органдарды координациялоону жана өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылат, ички жана эл аралык мамилелерде Кыргыз Республикасынын атынан чыгат. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Бир эле адам эки мөөнөттөн ашык президент болуп шайлана албайт. Президент катары 35 жашка толгон, мамлекеттик тилди билген жана республикада жалпысынан 15 жылдан кем эмес жашаган Кыргызстандын жараны шайлана алат. Президенттин кызмат ордуна талапкерлердин саны чектелбейт. Жалпы мамлекеттик өнүгүү программасын сунуштаган жана 30 миңден кем эмес шайлоочунун кол тамгасын топтогон адам президенттикке талапкер болуп каттала алат. Президентти шайлоо тартиби конституциялык мыйзам менен аныкталат. Президент кызматына киришерде Кыргызстандын элине ант берет, өзүнүн саясий партияга мүчөлүгүн токтото турат жана саясий партиялардын иштерине байланыштуу ар кандай аракеттерин токтотот<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|title=Кыргыз Республикасынын Конституциясы. 66–69-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. 2021-жылдын 10-январында акыркы өткөн президенттик шайлоосунда [[Садыр Жапаров]] президент болуп шайланган. Мурдагы ― [[Сооронбай Жээнбеков]], [[Кыргызстандагы төңкөрүш (2020)|2020-жылы болгон нааразылык толкундар]] айынан отставкага кеткен. === Административдик-аймактык түзүлүш === {{Негизги макала|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү}}{{Жаңыртуу}}[[Файл:Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү.svg|thumb|Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшүнүн схемасы]] Административдик-аймактык бирдиктердин катарына шаар, район, облус жана айыл аймагы (бир же бир нече айылдан турган административдик-аймактык бирдик) киришет. Кыргызстан административдик-аймактык карашында 7 облус жана 2 республикалык маанидеги шаарга ([[Бишкек]], [[Ош]]) бөлүнөт. Республикалык маанидеги шаарлардын райондору өз алдынча административдик-аймактык бирдиктер катары эсептелинбейт. Кыргызстанда 531 административдик-аймактык бирдик: *7 облус; *40 район; *32 шаар (алардын ичинен 2 республикалык маанидеги шаар, 12 облустук маанидеги шаар, 18 райондук маанидеги шаар); *452 айыл аймагы<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/5b9a991d-7133-4f31-85b5-84ba6c206e3e.pdf|title=Кыргыз Республикасынын статистикалык жылдыгы|website=|date=2016|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|editor=А. Осмоналиевдин редакциясында|pages=474 б}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202276|title=2008-жылдын 25-апрелиндеги № 65 "Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык түзүлүшү тууралу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги|accessdate=2018-01-21}}</ref>. {| border="1" class="toccolours" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:95%; border-collapse: collapse;" |-style="background: #eaecf0" ! class="unsortable" | Желек ! class="unsortable" | Аталыш ! class="unsortable" | Административдик<br>борбору ! align="center"| Аянты<br>(км²) ! align="center"| Туруктуу калк* (1.01.2019 карата) !Туруктуу калк* (1.01.2020 карата)<ref name="ДЖ">{{cite web|url=http://www.stat.kg/media/publicationarchive/b87b13d4-7bc2-43bf-b4cc-6d1f12619db8.rar|title=Кыргыз Республикасынын демографиялык жылдыгы|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref> !Туруктуу калк* (1.01.2021 карата)<ref name = Калк/> |- | align="center" | [[Файл:Flag of Bishkek.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Бишкек]] | align="center"| – | align="center"| 160<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/ru/gorod-bishkek |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Бишкек шаары |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 027 200 | align="center"| 1 053 915 | align="center"| 1 074 075 |- | align="center" | [[Файл:Flag of Osh.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Ош]] | align="center"| – | align="center"| 182<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/gorod-osh |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ош шаары |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 299 500 | align="center"| 312 530 | align="center"| 322 164 |- | align="center"| [[Файл:Flag of Chuy Province.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Чүй облусу]] | align="center"| Бишкек<ref>{{Cite web |title=Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сайты. Административдик-аймактык бөлүшү |url=http://www.president.kg/ru/kyrgyzstan/administrativno_territorialnoe_delenie/ |accessdate=2016-01-23 |archivedate=2015-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208163055/http://www.president.kg/ru/kyrgyzstan/administrativno_territorialnoe_delenie/ }}</ref> | align="center"| 20 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/chujskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Чүй облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 941 100 | align="center"| 959 884 | align="center"| 974 984 |- | align="center"|[[Файл:Flag of Issyk-Kul Region.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Ысык-Көл облусу]] | align="center"| [[Каракол]] | align="center"| 43 100<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/issyk-kulskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ысык-Көл облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 499 800 | align="center"| 496 050 | align="center"| 501 933 |- | align="center"| [[Файл:Flag of Talas Province Kyrgyzstan.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Талас облусу]] | align="center"| [[Талас]] | align="center"| 11 400<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/talasskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Талас облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 263 500 | align="center"| 267 360 | align="center"| 270 994 |- | align="center"|[[Файл:Naryn obl flag.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Нарын облусу]] | align="center"| [[Нарын]] | align="center"| 45 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/narynskaya-oblast1 |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Нарын облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 287 000 | align="center"| 289 621 | align="center"| 292 140 |- | align="center"|[[Файл:Flag of Jalal-Abad region.png|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Жалал-Абад облусу]] | align="center"| [[Манас]] | align="center"| 33 700<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/dzhalal-abadskaya-oblast |publisher=Кыргыз Репсубликасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Жалал-Абад облусу|accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 214 400 | align="center"| 1 238 750 | align="center"| 1 260 617 |- | align="center"|Желеги<br>жок<ref name="vb">{{cite web|accessdate=2015-12-26|title=Кыргызстандагы геральдика и символика. 3-март 2015|url=http://www.vb.kg/doc/305199_geraldika_i_simvolika_v_kyrgyzstane.html|publisher="[[Вечерний Бишкек]]" гезити}}</ref> | align="center"| [[Ош облусу]] | align="center"| [[Ош]] | align="center"| 29 200<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/oshskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Ош облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 1 341 900 | align="center"| 1 368 054 | align="center"| 1 391 649 |- | align="center"| [[Файл:Batken obl flag.svg|center|frameless|upright=0.5]] | align="center"| [[Баткен облусу]] | align="center"| [[Баткен]] | align="center"| 17 000<ref>{{cite web |url = http://www.stat.kg/ru/batkenskaya-oblast |publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети|deadlink=no |title=Баткен облусу |accessdate=2020-10-19}}</ref> | align="center"| 525 100 | align="center"| 537 365 | align="center"| 548 247 |- | colspan="7" |*Туруктуу калк ― каттоо учурунда убактылуу жок болгондорду кошкондо ушул аймакта туруктуу жашаган калк. |} === Куралдуу күчтөр === {{Негизги макала|Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү}} Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү – мамлекеттик эгемендигин, аймактык бүтүндүгүн, конституциялык түзүлүшүн, коомду жана жарандарды ишенимдүү коргоону камсыздоо жана эл аралык келишимдерге ылайык милдеттенмелерди аткаруу үчүн арналган мамлекеттик аскердик уюм. Кыргызстандын Куралдуу Күчтөрү анын аймагында жайгашкан мурдагы Советтер Союзунун Түркстан аскердик аймагына таандык аскер бөлүктөрүнүн 1992-жылдын 29-майында [[Юрисдикция|юрисдикциясына]] өтүшү менен негизделген<ref>https://www.calend.ru/holidays/0/0/1961/</ref>. Кыргызстандын конституциясына ылайык Кыргызстандын куралдуу күчтөрү өзүн-өзү коргоо жана жетиштүү коргоно алуу принциптерине ылайык куралат. Кыргызстанга жана биргелешип коргонуу милдеттенмелери менен байланышкан башка мамлекеттерге каршы жасалган [[баскынчылык]] учурларын кошпогондо, согуш жүргүзүү укугу таанылбайт. Куралдуу күчтөрдүн бөлүктөрүн Кыргызстандын аймагынан тышкары жактарга жиберүүнүн ар бир учуру боюнча уруксат Жогорку Кеңештин депутаттарынын жалпы санынын 2/3 кем эмес көпчүлүк добушу менен кабыл алынат. Аскерди мамлекеттик ички саясий маселелерди чечүү үчүн пайдаланууга тыюу салынган<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg|title=Кыргыз Республикасынын Конституциясы. 11-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. [[Файл:Аскердик_машыгуу.jpg|thumb|Кыргыз жоокерлери "Борбор-2019" аскердик машыгуусунда.]] Куралдуу күчтөр төмөнкүлөрдөн турат: * аскердик башкаруу органдарынан; * жөө аскерлер бирикмелеринен, бөлүктөрдөн жана мекемелерден (уюмдардан); * Абадан кол салуудан коргоо күчтөрүнөн; * Улуттук гвардиядан; * Чек ара кызматынан<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202668?cl=ky-kg|title=2009-жылдын 24-июлдагы № 242 "Коргоо жана Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы. 6, 10-берене|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>. == Калк == {{bar box |title=Туруктуу калктын улуттук курамасы (1.01.2021 карата)<ref name="Улуттук курам"/> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|кыргыздар|yellowgreen|73.7}} {{bar percent|[[өзбектер]]|green|14.8}} {{bar percent|[[орустар]]|blue|5.1}} {{bar percent|[[дунгандар]]|pink|1.1}} {{bar percent|[[уйгурлар]]|purple|0.9}} {{bar percent|[[тажиктер]]|purple|0.8}} {{bar percent|башкалар|red|3.4}} }}{{Негизги макала|Кыргызстандын калкы}} [[Файл:Кыргызстандын калкы (1950-жылдан баштап).svg|left|thumb|300x300px|Кыргызстандын калкы (1950―2018)]] Кыргызстандын калкы 6,7 миллиондон ашат<ref name = Калк/>. Бул өлкөдө 1959-жылда (2 065 000), 1970-жылда (2 935 000), 1979-жылда (3 523 000), 1989-жылда (4 258 000), 1999-жылда (4 823 000), 2009-жылда (5 362 793) жашагандардан караганда бир кыйла көбүрөөк. 2015-жылдын 25-ноябрнда Кыргызстандын калкы 6 миллион адамга жетти. Туруктуу калктын көпчүлүгү республиканын түштүк аймактарында турат – Ош, Жалал-Абад, Баткен облустары жана Ош шаары ( 3,4 млн жашоочу же республиканын калкынан 53 %), алардын тургундары негизи Фергананын кыргыз бөлүгүндө турушат. Дагы калктын бир кыйла бөлүгү Чүй өрөөнүндө жашайт (Чүй облусу жана Бишкек шаары; 1,9 млн жашоочу же республикасынын калкынан 31 %). 2019-жылы турукту калктын 34 % шаарларда, 66 % айыл аймактарда жашаган. 2021-жылдын башына карата туруктуу калктын 34,6 % эмгекке жөндөмдүү жашка чейинкилер түзгөн, 57 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылар, 8,2 % ― эмгекке жөндөмдүү жаштагылардан улуулар<ref>http://www.stat.kg/kg/statistics/download/dynamic/315/</ref>. Калктын орточо курагы аз-аздан өсүп жатат, 2020-жылдын башына карата 27,8 жаш түзгөн, эркектер үчүн ― 26,8 жаш, аялдар үчүн ― 28,7 жаш<ref name = ДЖ/>. Өлкөнүн калктын негизи – 4,89 млн ашуун адам бул кыргыздар, республикасынын бардык аймактарында жашашат. Саны боюнча экинчилер болгондор бул өзбектер – 0,98 млн ашуун адам, көпчүлүгү Өзбекстан менен чектешкен аймактарында жашашат. Үчүнчү орунду орустар ээлешет – 0,34 млн адам, негизи өлкөнүн түндүк аймактарында турушат. Башка улуттардын саны 100 миң кишиден ашпайт<ref name="Улуттук курам">{{cite web |url=http://www.stat.kg/kg/opendata/category/312/|title=Калктын улуттук курамы|website=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref>. === Тилдер === Кыргызстандын мамлекеттик тили ― кыргыз тили, расмий ― орус тили. [[Кыргызстандын Конституциясы|Кыргызстандын конституциясында]] кыргыз тилине карата "мамлекеттик тил", орус тилине карата "расмий тил" түшүнүктөрүн колдонушу Конституциялык палатасынын (2021-жылдан Конституциялык сот) чечиминде ачыкталган:{{Цитатанын башы}}Кыргызстандын калкынын этникалык көп түрдүүлүгүн жана тарыхый түзүлгөн жагдайларды эске алуу менен, Конституция расмий тил катары орус тилин алдын ала караган. «Мамлекеттик тил» жана «расмий тил» түшүнүктөрү Конституциянын маанисинен алып караганда, жакын милдеттерди аткарышат, бирок окшош болуп саналбайт. «Мамлекеттик тил» жана «расмий тил» түшүнүктөрүнүн терминологиялык кесилиштери, ушул эки тил тең мамлекеттик расмий баарлашуу, иш кагаздарын жүргүзүү, мыйзам чыгаруу жана сот өндүрүш тармактарында керектөөлөрдү камсыз кылгандыгы менен шартталган. Бирок, мамлекеттик жана расмий тилдер тарабынан аткарылып жаткан иш-милдеттердин көлөмү жана аларды колдонуу чөйрөлөрү айырмаланышы мүмкүн. Мыйзам чыгаруучу расмий тилдин макамын аныктоодо, анын коомдук турмушта, мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иш чөйрөлөрүндө колдонулушу, маанилүү себептер боюнча мамлекеттик тилди колдонуу татаалдыкты туудурган учурларда жүзөгө ашырылат деп белгилейт.{{Цитатанын аягы|булак=2013-жылдын 28-ноябрындагы № 12-р Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын чечиминен үзүндү<ref>{{cite web|url= http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/9620/10?cl=ky-kg&mode=tekst|title =2013-жылдын 28-ноябрындагы № 12-р Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасынын чечими|publisher=Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги}}</ref>}}[[Файл:Орус тилдин макамы бар мамлекеттер жана аймактар.png|thumb|Кыргызстан ― орус тилге макам берген мамлекеттердин бири]] 2020-жылдын Пушкин атындагы орус тилдин институтунун постсоветтик өлкөлөрдөгү (СССРдин мурдагы 15 республикасы) орус тилдин туруктуулук индекси изилдөөсүндө Кыргызстан [[Беларусь|Беларустан]] кийин экинчи орунду ээлеген. Индекс үч көрсөткүчтүн натыйжасында түзүлгөн, алар өз кезегинде башка көрсөткөчтүрдү камтышат: * орус тили мамлекеттик-коомдук чөйрөсүндө (орус тилдин конституциядагы макамы, мамлекеттик сайттардын орус тилиндеги версиясы, мамлекеттик кызмат көрсөтүү порталы орус тилинде болушу); * орус тили билим берүү чөйрөсүндө (2018-жылында орус тилинде билим алган мектеп окуучулардын %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар мектептердин %, 2018-жылында башталгыч жана орто кесиптик билим берүү жайларынын студенттердин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар орто кесиптик билим берүү жайлардын %, 2018-жылында жогорку окуу жайлардын студенттеринин %, 2019-жылында орус тилинде окууга мүмкүнчүлүгү бар жогорку окуу жайлардын %); * орус тили илимий катнаштарда (Scopus cайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%), Web of Science сайтындагы орус тилинде басылмалардын үлүшү (%))<ref>{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.pushkin.institute/news/index1.pdf |accessdate=2021-05-27 |archivedate=2021-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527131852/https://www.pushkin.institute/news/index1.pdf }}</ref>. СССРдин кулаганынан бери Кыргызстанда Борбордук Азиянын өлкөлөрүнө караганда орус тилдин пайдалануу чөйрөсү кеңейип жатканы белгиленет. Башка факторлорду эсептебегинде бул көрүнүшкө Кыргызстандын Орусияга экономика жагынан көз карандыгы себептүү<ref>https://cabar.asia/ru/polozhenie-russkogo-yazyka-v-stranah-tsentralnoj-azii#_ftn38</ref>. == Билим берүү== {{Негизги макала|Кыргызстандын билим берүүсү}}{{Section-stub}} === Жогорку окуу жайлар === * Кыргыз авиациялык институту * [[Махмуд Кашгари атындагы Чыгыш университети (Кыргыз-Кувейт университети)|Чыгыш университети]] * [["Ала-Тоо" Эл аралык университети|"Ала-Тоо" эл аралык университети]] *[[Борбордук Азиядагы Америка университети]] * [[Жалал-Абад эл аралык университети]] * Бишкек каржы-экономикалык академиясы * [[Бишкек гуманитардык университети]] * Кыргыз экономикалык университети * Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы * [[Kыргыз мамлекеттик медициналык академиясы|Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы]] *[[Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясы (КМДТСА)|Кыргыз мамлекеттик дене-тарбия жана спорт академиясы]] * [[Кыргыз улуттук агрардык университети]] * [[Ысык-Көл мамлекеттик университети]] * [[Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети]] * [[Нарын мамлекеттик университети]] * [[Ош мамлекеттик университети]] * [[Ош технологиялык университети|Ош технологиялык универститети]] * Ош педагогикалык институту * Ош мамлекеттик социалдык университети * Ош Борбордук Азия университети * [[Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы]] * [[Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университети]] * [[Кыргыз улуттук университети]] * [[Кыргыз-Россия славян университети Б. Ельцин атындагы (КРСУ)|Кыргыз-Россия славян университети]] * [[Кыргыз мамлекеттик техникалык университети]] * Борбордук Азиядагы эл аралык университети * [[Кыргызстан эл аралык университети]] * [[Кыргыз-Түрк "Манас" университети]] * [[Жалал-Абад мамлекеттик университети]] * Т.Садыков атындагы Көркөм сүрөт академиясы == Маданият == {{Негизги макала|Кыргызстандын маданияты}} {{Section-stub}} === Майрам күндөрү === {| class="wikitable" |+'''Майрам күндөрү'''<ref>{{cite web|url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/1505/310?cl=ky-kg|title=11-Глава. Эс алуу убактысы. 113-берене|author=|website=Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси|date=|publisher=}}</ref> !Датасы !Майрам |- |1-январь |[[Жаңы жыл]] |- |7-январь |Иса пайгамбардын туулган күнү |- |23-февраль |Ата-Журтту коргоочунун күнү |- |8-март |[[Аялдардын эл аралык майрамы|Аялдардын эл аралык күнү]] |- |21-март |[[Нооруз]] |- |7-апрель |[[Апрель революциясы|Элдик Апрель революциясы күнү]] |- |1-май |[[Биринчи май|Эмгек майрамы]] |- |5-май |Кыргыз Республикасынын Конституциясы күнү |- |9-май |[[Жеңиш күнү]] |- |31-август |Кыргыз Республикасынын көз карандысыздыгы күнү |- | rowspan="2" |[[Ай календары]] менен аныкталат |[[Орозо айт]] |- |[[Курман Айт|Курман айт]] |- |7 жана 8-ноябрь |Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү |} == Транспорт == === Аба майдандар === Кеңештер мезгилинин аягында Кыргызстанда 50гө жакын абабекет жана учуу-конуу тилкелери бар болчу, алардын көпчүлүгү негизинен Кытайга жакын жайгашкан чек ара аймагындагы аскердик максаттар үчүн курулган{{Булагы жок}}. === Темир жол байланышы === Коңшу өлкөлөр менен темир жол байланышы: * [[Казакстан]] менен бар – Бишкек бутагы; * [[Өзбекстан]] менен бар – Ош бутагы; * [[Тажикстан]] менен жок; * [[Кытай]] менен жок. === Жолдор === Азия өнүктүрүү банкынын колдоосу менен жакында түндүктү жана түштүк-батышты байланыштырган [[Бишкек|Бишкектен]] [[Ош|Ошко]] маанилүү жол аяктап калды. Бул өлкөнүн эки негизги калктуу пункттарынын – түндүктөгү [[Чүй өрөөнү|Чүй өрөөнүнүн]] жана түштүктөгү [[Фергана өрөөнү|Фергана өрөөнүнүн]] ортосундагы байланышты кыйла жеңилдетет. Бул жолдун кесиндиси узундугу 3500 метр болгон [[Ашуу|ашуудан]] кийин түндүк-батышта [[Талас өрөөнү|Талас өрөөнүнө]] бөлүнүп чыгат{{Булагы жок}}. == Булактар == {{булактар}} == Тышкы шилтемелер == === Мамлекеттик сайттар === * [http://kenesh.kg/ Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129115900/http://kenesh.kg/ |date=2020-11-29 }} *[http://www.president.kg/kg/ Кыргыз Республикасынын Президентинин расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304083107/http://president.kg/kg/ |date=2020-03-04 }} * [https://www.gov.kg/ky Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121222125830/http://www.gov.kg/?page_id=263 |date=2012-12-22 }} * [http://sot.kg Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402083616/http://www.sot.kg/ |date=2022-04-02 }} *[http://www.stat.kg/kg/ Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин расмий сайты] {{Түркий мамлекеттер}} {{Азия өлкөлөрү}} {{Түрк кеңеши}} {{Постсоветтик аймактын мамлекеттери}} [[Категория:Кыргызстан| ]] [[Категория:Евразия]] [[Категория:Азия өлкөлөрү]] [[Категория:Борбордук Азия]] [[Категория:Унитардык республикалар]] [[Категория:Кыргыздар]] [[Категория:Постсоветтик аймактын мамлекеттери]] dn9u4drtrtww6951jemx3f8hn7tka0m 0 17988 652768 468394 2026-09-17T18:54:28Z Bosogo 18484 [[Special:Contributions/Altro kg|Altro kg]] ([[User talk:Altro kg|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөлөрү [[User:Bosogo|Bosogo]] кылган акыркы нускага кайтарылды 401106 wikitext text/x-wiki '''Жарандык кодекс''' – жарандык иштин катышуучуларынын укуктук абалын, менчик укуктары менен ж. б. мүлктүк укуктарынын келип чыгуу негиздерин, аны ишке ашыруу тартибин, келишимдик ж. б. милдеттенмелерин жөнгө салуучу интеллектуалдык ишмердүүлүктүн натыйжаларына (интеллектуалдык менчикке) карата жекече укуктарды, ошондой эле башка мүлктүк жана анын катышуучуларынын (жеке жана юридикалык жактардын) теңчилик, жеке эрктик, мүлктүк өзалдынчалуулугуна негизделген мүлктүк эмес жеке мамилелери менен байланышкан укуктарды аныктоочу атайын тутумдаштырылган бирдиктүү мыйзам актысы. Ж. к. ишкердик жүргүзүүчү же аларга катышуучу адамдардын ортосундагы мамилелерди да жөнгө салат. Жарандык укуктун негизги булагы. == Дагы кара == * [[Жарандык мыйзамдар]] == Колдонулган адабияттар == * [[Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү]]. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 [[Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр]] ln8jr0wzm8fo2zvhc3gnl3oum7vj46i 652769 652768 2026-09-17T18:55:36Z Bosogo 18484 652769 wikitext text/x-wiki '''Жарандык кодекс''' – жарандык иштин катышуучуларынын укуктук абалын, менчик укуктары менен ж. б. мүлктүк укуктарынын келип чыгуу негиздерин, аны ишке ашыруу тартибин, келишимдик ж. б. милдеттенмелерин жөнгө салуучу интеллектуалдык ишмердүүлүктүн натыйжаларына (интеллектуалдык менчикке) карата жекече укуктарды, ошондой эле башка мүлктүк жана анын катышуучуларынын (жеке жана юридикалык жактардын) теңчилик, жеке эрктик, мүлктүк өзалдынчалуулугуна негизделген мүлктүк эмес жеке мамилелери менен байланышкан укуктарды аныктоочу атайын тутумдаштырылган бирдиктүү мыйзам актысы. Ж. к. ишкердик жүргүзүүчү же аларга катышуучу адамдардын ортосундагы мамилелерди да жөнгө салат. Жарандык укуктун негизги булагы. == Дагы караңыз == * [[Жарандык мыйзамдар]] == Булактар == {{булактар}} * Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 [[Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр]] 67hd8rc3l1wljmnryvig1pj51z918xx 0 18271 652765 153451 2026-09-17T16:09:18Z Amherst99 2259 /* */ 652765 wikitext text/x-wiki '''Өзүн өзү дарылоо''' — [[Дарылар|дары]] каражаттарды, ыкмаларды врач же [[Медицина|медициналык]] кызматкердин сунушу жана көзөмөлүсүз өз алдынча колдонуу; ал демейде ар кандай кабылдоолорго, кээде инвалиддикке, ошондой эле өлүмгө да алып келет. == Жашоого коркунучу == Өзүн өзү дарылоодон күтүлбөгөн жерден жашоого коркунуч туудуруучу абалда ([[Жүрөк|жүрөк]] ооруганда, травмада, [[Кан|кан]] агууда, [[Күйүк|күйүктө]]) өзүнө же өз ара врачка чейинки биринчи жардам көрсөтүүнү айырмалай билүү керек. Өзүн өзү дарылоодо оорунун себептерине карата эмес, оорунун айрым белгилерине (түрдүү ооруларда окшош болушу мүмкүн) карата дарылоо жүргүзүлөт. Ал оорунун белгилерин өзгөртүп, диагноз коюуга тоскоол болуп, натыйжада оору улаарып кетиши мүмкүн. Андан тышкары мында дарылар организмдин тукум куума жана кийин пайда болгон өзгөчөлүгү, [[Бөйрөк|бөйрөк]], [[Боор(медицина)|боор]], [[Эндокрин|эндокрин]] системасынын, [[Ичеги-карын|ичеги-карын]] жолдорунун функциялык абалы, мурда ооруган оорулар, оорулуунун жашы жана башкалар эске алынбай колдонулат. Бир эле дары белгилүү өлчөмдө бирде натыйжалуу, кээде аз пайдалуу же зыяндуу болот. Мисалы, өзүн өзү дарылоодо [[Антибиотиктер|антибиотиктер]], сульфаниламид дарылары, аары, жыландын уусу жана башкалар аллергиялык реакцияларды ([[Аллергия]]) пайда кылат. Аллергия оорулары (бронх астмасы, бөрү жатыш жана башкалар) менен ооругандар өзгөчө көңүл буруусу керек. Белгилүү дарыларды көтөрө албагандарда аны ичкенден кийин тери дүүлүгүп кычышат, кызарып, шишийт, киши чыйрыгат. Мындай учурда аны кайталап кабыл алууга болбойт.<br /> == Организм тууралуу == Организмдин дарыларга өтө сезгичтиги жаш өзгөчөлүгүнө байланыштуу болот. Картая баштаган организмде көпчүлүк бездердин активдүүлүгү төмөндөп, боор, [[Уйку бези|уйку бези]], бөйрөктүн функциялары өзгөрүлөт, дарыны бөлүштүрүү жана бөлүп чыгаруу жайланат. Анын үстүнө улгайган кишилерде бир нече оору болушу мүмкүн; бир оорусун дарылоо, башкасын күчөтөт. Ошондуктан дарылоо врачтын көзөмөлү менен гана жүргүзүлөт. Айрыкча кош бойлуу аялдар менен балдарга өз алдынча дарылануу коркунуч туудурат. Себеби, түйүлдүк менен кичине балдардын организми түрдүү таасирлерге (анын ичинен дарыларга) өтө сезгич келет. Дарылардын организмге тийгизген таасири абдан татаал жана көп түрдүү. Аларды туура колдонбосо (өлчөмүн бир аз көбөйтүү же азайтуу, дарыны кабыл алуу иретин бузуу жана башкалар) терс таасир бериши мүмкүн. Кээде дарынын кабыл алуу иретин бузганда (тамакка чейин же тамактан кийин) кабылдоолор болот. Мисалы, ацетилсалицил кислотасы (аспирин) карындын былжыр челине дүүлүктүрмө таасир берип, кан агууга алып келиши мүмкүн. Уктатуучу дарыларды дайыма кабыл алганда организм көнүп, дарынын кадимки өлчөмү таасир этпейт, анын өлчөмүн дайыма көбөйткөндө организмди уулантат. Мезгили менен ич өтүп, ич катып, баш ооруса врачка кайрылуу зарыл. Баш ооруганда фенацетин, амидопирин кошулган дарыларды абайлап ичүү керек. Ичтин катуу оорушу көбүнчө хирургиялык жардамды талап кылуучу оорулардын (мисалы, [[Аппендицит|аппендицит]]) бирбелгиси, ошондуктан анда өзүн өзү дарылоо коркунуч туудурат. == Физикалык-химиялык касиеттер == Дарынын өлчөмүн өз алдынча көбөйтүү же окшош дары менен алмаштыруу да кабылдоолорго алып келиши мүмкүн. Кээ бир дарылар өзүнүн физикалык-химиялык касиеттери боюнча бир-бирине туура келбей, алардын өз ара аракетинен организмге зыяндуу заттар пайда болот, өз ара нейтралдашат же бир дарынын таасири күчөйт же басаңдайт. Мисалы, кээ бир витаминдер бир-бирине карама-каршы таасир этет. == Зыяны == Өзүн өзү дарылоонун зыяны түрдүү дарыларды кабыл алуу менен гана чектелбестен, дарылоонун башка ыкмаларын (түрдүү диета, ачка болуу жана башкалар) өз алдынча колдонгондон да болот. Арыктоо үчүн жүрөк-кан тамыр, эндокрин, нерв системаларынын абалына жараша диета белгиленет. Дем алуу, нерв жана жүрөк-кан тамыр системаларынын өнөкөт оорулары менен жабыркагандарга дене тарбия көнүгүүлөрүн, йогдордун гимнастикасын өз алдынча пайдалануу ден соолукка, кээде өмүргө зыян келтириши мүмкүн. Сасык тумоодо ар түрдүү мончолорго түшүү зыяндуу. Курорттук факторлорду өз алдынча пайдалануу да ден соолукка зыян келтирет. Өзгөчө картайган, улгайган кишилер климатты кескин өзгөртүү, жүрөк-кан тамыр, эндокрин, нерв системасы оорулууларга терс таасир тийгизет. Ден соолукту чыңдоо, дарылануу боюнча врачка кайрылуу зарыл, себеби врач сунуш берүүдөн мурда ар кандай ыкмаларын колдонуп, корутунду чыгарат. Ар бир киши өзүн өзү дарылоодон баш тартуу менен бирге, табыпчылык жана илимий жактан аныкталбаган дарылоо ыкмаларды колдонбоого тийиш. == Колдонулган адабияттар == == Колдонулган адабият == Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8 [[Категория: Медицина]] 6vo1yi9f6s3arr3wz309bk2i7nc8b7w 0 48908 652789 568026 2026-09-18T10:51:49Z CalyxKarmaAstra 49024 Туристтик колдонуу жана коопсуздук 652789 wikitext text/x-wiki '''Байдарка''' - суу спорту менен [[Туризм|туризминде]] колдонулуучу ичке, жеңил [[кайык]]. Анын калагы кырына бекибейт, үстү люктуу палуба менен жабылган, эки айчыктуу калак менен айдалып, бут менен башкарылуучу руль менен бурулат. Байдарка спорттук, туристтик жана парустук болуп бөлүнөт. Спорттук байдарка палубасы жабык, 1, 2, 4 орундуу оюкчалары (кокпити) бар, эки айчыктуу калак менен айдалуучу кайык. Спорттук байдарка жука фанерадан жасалып, салмагы 30 кгга жетет, толкунсуз тынч сууда жарышуу үчүн колдонулат. Туристтик байдарканынын тулку бүтүндүй же бүктөлмө түрүндө болуп, жыгач, темир жана пластмассадан жасалып, суу өткөрбөөчү материал менен капталат. Туристтик байдарка спорттукка караганда салмактуу ( 27-50 кг), эндүү, сыйымдуу, жүк көтөрүмдүү. Байдарка жана каноэде сүзүү башкача Эларалык союзу түзүлгөн (1924). Спорттун бул түрү 1936жылдан Олимпиада оюндарынын программасына киргизилген, 1938-жылдан ар бир 4 жылда, ал эми 1971-жылдан дүйнөлүк жана европанын чемпионаты жылга өткөрүлөт. Парустук байдарка калак менен айдалуучу түрүнөн парусу жана тез сүзүшү менен айырмаланат. Байдарканын парустук түрү боюнча да спорттук мелдеш өткөрүлөт. == Туристтик колдонуу жана коопсуздук == Sea Kayak Level-1 курсу кайыктын төңкөрүлүшүнөн кийин өз алдынча же жуп болуп байдаркага кайра чыгуу менен бирге башка байдарканы жөнөкөй түрдө буксирлөө көндүмдөрүн машыктырууну камтыйт; бул көндүмдөр түнү жок коопсуз күндүзгү деңизге чыгууга даярдоонун бир бөлүгү катары каралат.<ref>{{Cite web|title=Sea Kayak Level-1 Skills|url=https://manuals.paddlecanada.com/en/seakayak/skills-stream/sea-kayak-level-1-skills/|accessdate=2026-09-18|work=manuals.paddlecanada.com}}</ref> Башталгыч гребецтерге жана тандалган маршрут менен тааныш эмес болгон адамдарга жергиликтүү шарттарды билген тажрыйбалуу өнөктөш менен бирге сууга чыгыш сунушталат.<ref>{{Cite web|title=Paddling|url=https://www.adventuresmart.ca/paddling/|accessdate=2026-09-18|work=adventuresmart.ca}}</ref> Викторияда байдарка менен топтук сейилдөөлөр, өзгөчө Ички портто (Inner Harbour) жана Gorge Waterway суутузунда өткөрүлөт; айрым жергиликтүү экскурсиялар башталгыч катышуучуларга ылайыкташтырылган.<ref>{{Cite web|title=Best Group Activities in Victoria BC — Fun for Any Occasion (2026)|url=https://forgedaxe.ca/news-events/group-activities-victoria-bc/|accessdate=2026-09-18|work=forgedaxe.ca}}</ref> Сууга чыкканда жардам чакыруучу байланыш каражатын түздөн-түз өзүңүздүн жанында жана колуңуз жетүүчү жерде кармоо сунушталат, анткени ал байдарка төңкөрүлүп кеткенден кийин колдонулушу мүмкүн.<ref>{{Cite web|title=Kayaking and canoeing|url=https://rnli.org/water-safety/choose-your-activity/kayaking-and-canoeing|accessdate=2026-09-18|work=rnli.org}}</ref> Муздак сууда суук шок дем алууну дароо бузуп коё алганы үчүн кошумча тобокелдик пайда кылат; ошондуктан жакшы сүзө билүү өзүнчө тез жана күтүлбөгөн чөгүү учурунда тобокелдикти толугу менен жокко чыгарбайт.<ref>{{Cite web|title=Always Wear Your PFD — Golden Rule 1 for Cold Water Paddling Safety|url=https://www.coldwatersafety.org/always-wear-your-pfd|accessdate=2026-09-18|work=coldwatersafety.org}}</ref> Топтук чыгуунун планын аба-ырайын, агымдарды жана катышуучулардын даярдык деңгээлин эске алуу менен түзүү сунушталат; анда ошондой эле топтун жетекчисин дайындап, маршрут тууралуу маалыматты жээгинде калган адамга өткөрүп берүү каралат.<ref>{{Cite web|title=PaddleSmart|url=https://www.adventuresmart.ca/programs/paddlesmart/|accessdate=2026-09-18|work=adventuresmart.ca}}</ref> Уюмдаштырылган суу экскурсиялары үчүн сүзүү планы катышуучулардын жана жетекчилердин ысымдарын, алардын көндүмдөрүнүн деңгээлин, кайыктардын жана жабдуулардын сүрөттөлүшүн, старт жана финиш чекиттерин, чыгуу жана күтүлгөн кайтып келүү убакыттарын камтышы мүмкүн; аны жоопту адамга калтырышат, ал топ өз убагында кайрылбаса, бул маалыматтарды куткаруу кызматтарына берсе болот.<ref>{{Cite web|title=Summary of Transport Canada Small Vessel Regulations|url=https://manuals.paddlecanada.com/en/resource/transport-canada-regulations/summary-of-transport-canada-small-vessel-regulations/|accessdate=2026-09-18|work=manuals.paddlecanada.com}}</ref> == Колдонулган адабияттар == * «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 [[Категория:Спорт]] nr3eka8tgg0glq80pxdeeauctvxmi6d 0 96696 652779 601053 2026-09-18T06:44:02Z CommonsDelinker 130 Removing [[:c:File:Sharsheekeva.png|Sharsheekeva.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 10 September 2026. 652779 wikitext text/x-wiki {{Персона |ысымы = Камила Шаршекеева |нукура ысымы = |сүрөт = |туурасы = 230px |сүрөткө баяндама = |төрөлгөндөгү аты = Шаршекеева Камила Дүйшөбаевна |ишмердүүлүк тармагы = мамлекеттик ишмер |туулган датасы = 30.03.1957 |туулган жери = [[Фрунзе]], [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]] |жарандыгы = {{СССР желеги}} [[СССР]] → {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |өлгөн датасы = |өлгөн жери = |атасы =Дүйшебай Шаршекеев |апасы =Айжаркын Канаева |жубайы = |балдары = |сыйлыктары = |сайт = |уикиказына = }} '''Камила Шаршекеева''' — мамлекеттик ишмер, [[Борбордук Азиядагы Америкалык Университети|Борбордук Азиядагы Америкалык университетинин]] (КАУ, БААУ) жана Борбордук Азиядагы Эл-Аралык Университетинин (БАЭУ) негиздөөчүсү. Жалпы республикалык тестирлөөнүн (ЖРТ)<ref>[https://eurasianet.org/kyrgyzstan-trying-to-systematize-university-admissions-curbing-corruption Кыргызстан ЖОЖдорго кабыл алууну системалаштыруу, коррупцияны ооздуктоо аракетин кылууда] Euroasianet (29.05.2019)</ref>, “SIFE-Enactus” программасынын жана “EdNet” аккредитациялоо агенттигинин демилгечиси. Мурдакы [[Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги|Кыргыз Республикасынын билим берүү министри]], учурда БАЭНУнун ректору. Педагогика илимдердин кандидаты, профессор. == Өмүр баяны == Камила Шаршекеева [[1957|1957-жылы]], [[30-март|30-мартта]] [[Фрунзе]] шаарында туулган. Атасы Дүйшебай Шаршекеев - [[Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы|Кыргыз ССРин]] эмгек сиңген ветеринардык врачы, апасы Айжаркын Канаева - ордендүү тарых мугалими. Алты бир тууган. == Билими == 1974-жылы борбордогу №13 орто-мектепти аяктап, [[Москва|Москвадагы]] Морис Торез атындагы мамлекеттик чет тилдердин педагогикалык институтунда окуган. Ал жерде “Роман-германдык филология” адистиги боюнча дипломго ээ болгон. Алынган адистиги боюнча [[Англия]] жана [[Америка Кошмо Штаттары (АКШ)|Америкада]] такшалмадан өткөн. Кыргыз, [[Орус тили|орус]], [[Англис тили|англис]] жана [[Немис тили|немис]] тилдерин жогорку деңгээлде билет, педагогикалык илимдердин кандидаты, [[профессор]]. == Эмгек жолу == 1979–1993-жылдары Камила Шаршекеева [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университети|Кыргыз мамлекеттик улуттук Университетиндеги]] англис филология факультетинде окутуучу, 1993-жылы КМУУнун ичинде бизнес, укук жана гуманитардык илимдер боюнча кыргыз-америкалык факультетти (КАФ) уюштуруп, деканы болуп иштейт. 1997-жылы КАФтын базасында Камила Шаршекеева Кыргызстандагы Америкалык Университетин (КАУ) негиздеп, аны жетектейт. 2002-жылы бул окуу жайы бүткүл Борбордук Азия регионуна адисттерди даярдоодо албан ийгиликтерге жетишкендиги үчүн [[Борбордук Азиядагы Америкалык Университети|Борбордук Азиядагы Америкалык Университетинин]] статусуна ээ болот (БААУ). 1995-жылы КАФтын студенттери менен биргеликте алгачкылардан болуп “Студенттер эркин ишкердүүлүк дүйнөсүндө” аттуу SIFE программасына кошулат. Бүгүнкү күндө бул программа Enactus глобалдык уюмуна айланып, анын иш-аракеттерине дүйнө-жүзү боюнча 36 мамлекеттен 1700 университеттин студенттери катышат. Түрдүү долбоорлор менен иштешип, студенттер өзүнүн жашаган жериндеги, региондогу, шаардагы социалдык-экономикалык абалды изилдеп, түрдүү бизнес-идеяларды сунуштап, коомчулуктун абалын жакшыртууга олутту салымдарын кошуп, бир командада иштөөгө үйрөнүп, лидердик сапаттарды өстүрүүгө жетише алышат. 2001-2002-жылдары билим берүү жана маданият министри болуп иштеп, Жалпы республикалык тестирлөө (ЖРТ) системасын бардык окуу жайларына киргизүүгө демилгечи болот. ОРТнин жыйынтыктары менен жыл сайын жогорку бааларга ээ болгон 6 миңге жакын абитуриент жогорку окуу жайлардын бюджеттик орундарына окууга өтүшөт. Кыргызстан билим берүүнүн PISA аттуу дүйнөлүк баалоо системасына кошулган. 2001-2002-жылдары тышкы иштер министри [[Жекшенкулов, Аликбек|А. Жекшенкулов]] менен биргеликте Бишкекте ОБСЕнин академиясын ачууга даярдыктарды көрүп, бул окуу жайы Борбордук Азиядагы постдипломдук билим алууда, региондо коопсуздук боюнча изилдөөлөрдү жана байланыштарды өнүктүрүүдө өз салымын кошуп келет. 2002-2004-жылдары жогоркуу окуу жайларынын окутуучуларынын квалификациясын жогорулатуусуна мүмкүнчүлүк түзгөн EdNet уюмун түзөт. Бүгүн бул уюм окуу жайларынын билим берүү программаларын көз карандысыз экспертизасын өткөрүү менен да алектенет. 2004-2006 жылдары Дүйнөлүк Банктын “Айыл жердеги билим берүү” аттуу [[Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги|Кыргыз Республикасынын билим берүү министрилиги]] менен биргеликте жүзөгө ашырган долбоордо жетекчи болуп иштеп, айыл мектептеринин колдоого 15 миллион доллар өлчөмүндөгү грант тарткан. Проекттин алкагында Кыргызстанда алгач ирээт PISA эл-аралык билим деңгээлин баалоо изилдөөлөрү өткөрүлгөн. 2008-жылынан бүгүңкү күңгө чейин [[Токмок|Токмок шаарындагы]] БАЭУнун ректору. Камила Шаршекеева ондогон илимий эмгектердин, макалалардын, окуу куралдарынын, илимий жыйнактардын, билим берүү тармагында жазылган материалдардын автору, англисче-кыргызча сөздүктү даярдоого жетекчилик кылган. Ал 400-гө жакын презентация, доклад түрдүү эл-аралык, республикалык симпозиумдарда, конференцияларда, кенешмелерде ийгиликтүү даярдап, окуп өткөрүп берген. “Уюштуруучулук жүрүм-турум”, “Лидерлик” окуу курстарынын автору. Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги. К. Шаршекеева өлкөнүн билим берүү тармагына эмгеги сиңген кызматкер.<ref>[https://ru.sputnik.kg/spravka/20170629/1034056417/biografiya-kamily-sharshekeevoj.html Шаршекеева Камила Дуйшебаевна — биография] Sputnik.kg (29.06.2017)</ref> 2017-жылдын июнь айында Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна ат салыша турганын жарыялады<ref>[https://www.azattyk.org/a/28583998.html Камила Шаршекеева президенттикке талапкер болууга арыз жазды] Азаттык үналгысы. (28.06.2017)</ref>.<ref>[https://24.kg/english/56188_Founder_of_AUCA_wants_to_become_president_of_Kyrgyzstan/ Борбордук Азиядагы Америка Университетинин негиздөөчүсү Кыргызстандын президенттигине ат салышат] 24.kg (29.06.2019)</ref> 2017-жылдын 9-сентябрында КР БШКнын жыйынында Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна талапкер Камила Шаршекееваны каттоодон баш тартуу жөнүндө токтом кабыл алынган.<ref>[https://shailoo.gov.kg/ru/news/1768/ Борбордук шайлоо комиссиясы Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна талапкер К.Шаршекееваны каттоодон баш тартты.] БШК (09.09.2017)</ref> == Үй бүлөсү == Үй бүлөлүү. Жолдошу - Аргынов Болотбек Асанжанович. Уулу - Аргынов Данияр Болотбекович (Deloitte брендинин улук консультанты, Чикаго). Кызы - Аргынова Гульсана Болотбековна. Агасы - Шаршекеев Марат (КР [[Соода-өнөржай палатасы]]нын президенти). == Шилтемелер == [[Категория:Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна талапкерлер-2017]] <references /> [[Категория:Кыргызстандын айымдары]] j4x2ns7om1gr9lwqozxx9wn3n5yo18s 3 124067 652770 377305 2026-09-18T02:37:12Z Max 38835 Max "[[Колдонуучунун баарлашуулары:SHB2000]]" барагын "[[Колдонуучунун баарлашуулары:SHB]]" деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 377305 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 0 125704 652776 649079 2026-09-18T05:43:27Z Ezhakypova 19898 добавлена информация в каких созывах была депутатом 652776 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна |расмий ысымы = |сүрөтү = Сурабалдиева Э Ж.jpg |туурасы = 280px |сүрөттүн аталышы = Эльвира Сурабалдиева <!-- КЫЗМАТЫ ТУУРАЛУУ МААЛЫМАТ --> |кызматы = Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылыштагы депутаты |ысым менен = |желек = Flag_of_Kyrgyzstan.svg |желек2 = National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg |урааны = |иш баштоо убагы = 17 декабрь 2025 жыл |иш аяктоо убагы = |башкарган убактысы = |андан мурунку инсан = |андан кийинки инсан = |кызматы_2 = Кыргыз Республикасынын вице-премьер министринин милдетин аткаруучу |желек_2 = Flag_of_Kyrgyzstan.svg |желек2_2 = National_emblem_of_Kyrgyzstan.svg |иш баштоо убагы_2 = октябрь 2020-жыл |иш аяктоо убагы_2 = февраль 2021-жыл |андан мурунку инсан_2 = Аида Исмаилова |андан кийинки инсан_2 = |билдирүү = <!-- ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАР --> |туулган жылы =23.11.1978 |туулган жери = Бишкек |туулганда берилген ысымы = |атасы = Жыргалбек Сурабалдиев |апасы = |жубайы = |партиясы = |билими = [[Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети]] Бристольский университет (University of Bristol) |илимий даражасы = |илимий наамы = |кесиби = |ишмердүүлүгү = |дини = |сыйлыктары =Мамлекеттик кызматтын 3-класстагы кеңешчиси. |кол тамгасы = |монограммасы = |монограммасынын туурасы = |сайты =www.surabaldieva.kg |2=социалдык тармактарда #REDIRECT [[https://www.facebook.com/ElviraSurabaldievaMP]]|өлкө=Кыргызстан}} '''Эльвира Жыргалбековна Сурабалдиева''' — кыргызстандык саясий жана коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI, VII жана VIII чакырылыштарынын депутаты, Кыргыз Республикасынын мурдагы вице-премьер-министри. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Эл аралык иштер, коргоо, коопсуздук жана миграция боюнча комитетинин төрайымы. Калк жана өнүгүү боюнча Азия парламентарийлер форумунун алкагындагы Кыргызстан парламентарийлеринин Калк жана өнүгүү боюнча улуттук комитетинин төрайымы. Мамлекеттик кызматтын 3-класстагы кеңешчиси. == Өмүр баяны == Эльвира Сурабалдиева 1978-жылы 23-ноябрда Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында туулган. Үй-бүлөдө төрт бир туугандын эң улуусу, эки сиңдиси, бир иниси бар. Атасы Жыргалбек Сурабалдиев [[Сокулук району|Сокулук районунан]] чыккан белгилүү ишкер болгон. Кийин Жогорку Кеңешке депутат болуп шайланган. Апасы Ысык-Көлдүн Ак-Суу районунун кызы.<ref>[https://sputnik.kg/20180218/surabaldieva-ehlvira-zhyrgalbekovna-omur-bayany-1037801508.html Спутник. Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна — өмүр баяны]</ref> ==Билими жана эмгек жолунун башталышы== Эльвира Сурабалдиева 1978-жылы 23-ноябрда Фрунзе шаарында, азыркы Бишкек шаарында туулган. Улуту кыргыз. Ал Сокулук районунан чыккан белгилүү ишкер, Ишкерлер союзунун негиздөөчүсү жана кийинчерээк төрагасы, коомдук-саясий ишмер жана депутат Жыргалбек Сурабалдиевдин үй-бүлөсүндө чоңойгон. Орто мектепти аяктагандан кийин Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Эл аралык мамилелер факультетине тапшырган. 2000-жылы аталган университетти «Эл аралык мамилелер» адистиги боюнча аяктаган. Андан соң Улуу Британиядагы Бристоль университетинде ушул багыт боюнча магистратурада билимин уланткан. 2026-жылы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Кадрларды кайра даярдоо жана квалификацияны жогорулатуу институтун «Юриспруденция» адистиги боюнча аяктаган. 2004–2006-жылдары Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун тышкы байланыштар жана маалымат бөлүмүндө иштеп, адистен бөлүм башчысы кызматына чейин көтөрүлгөн. 2006–2015-жылдары Бишкек шаарындагы «Кудайберген» автоунаа базарынын башкы директору болуп иштеген. 2015–2020-жылдары КСДП (СДПК) партиясынын атынан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI чакырылышынын депутаты болгон. 2020-жылдын октябрынан 2021-жылдын февралына чейин Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри болуп иштеген. 2022-жылдын 11-мартынан тартып №27 Биринчи май бир мандаттуу шайлоо округу боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылышынын депутаты болгон. 2025-жылдын декабрында №23 көп мандаттуу шайлоо округу боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VIII чакырылышынын депутаты болуп шайланган. Мамлекеттик кызматтын 3-класстагы кеңешчиси. == Саясий тажрыйбасы == Сурабалдиева Эльвира 2015 — жылы 4-октябрда өткөн парламенттик шайлоодо Кыргызстан социал-демократтар партиясынан (КСДП) Кыргыз республикасынын Жогорку Кеңештин VI чакырылышына депутат болуп шайланган. 2020-жылы октябрда Сурабалдиева [[Ата-Мекен (партия)|Ата-Мекен партиясы]] менен шайлоого катышкан. 2020-жылы 4-октябрда Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине өткөн шайлоо көпчүлүк элдин толкундоосунан кийин жокко чыгарылып, VI чакырылыштын депутаттары кийинки шайлоого чейин мөөнөтү узартылган. 2020-жылы 27-октябрда эл өкүлү өз ыктыяры менен мандатын тапшырган.<ref>[https://sputnik.kg/20201027/elvira-surabaldieva-mandatynan-azhyrady-1050221810.html Спутник. БШК Эльвира Сурабалдиеваны депутаттык мандатынан ажыратты]</ref> 2020-жылдын 28-октябрында Эльвира Сурабалдиева Кыргыз Республикасынын вице-премьер министринин милдетин аткаруучу болуп дайындалган. 2021-жылдын февраль айында өкмөттүн жаңы курамы түзүлүп, бул кызмат орду жоюлган. == Саясий партиялар тизмеси шайлоого катышуусу (2015) == 2015-жылдын 4-октябрында Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын тизмеси боюнча VIчакырылыштагы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин депутаты болуп шайланган<ref>[https://kenesh.kg/deputies/477 Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин сайты. Депутат Сурабалдиева Эльвира Жыргалбековна]</ref>. === Бир мандаттуу шайлоо округу боюнча кайра шайлоого катышуусу (2022) === 2021-жылдын 28-ноябрында өткөн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоодо Бишкек шаарынын төрт шайлоо округунун экөөсүндө “Баарына каршы” варианты эң көп добушка ээ болуп, алардан Жогорку Кеңешке депутаттарды шайлай алышкан эмес. 28-ноябрда БШК төрайымы [[Нуржан Шайлдабекова|Нуржан Шайылдабекова]] «Бишкектин айрым шайлоо участкаларында "баарына каршы" варианты талапкерлерге караганда көбүрөөк добуш алып «Шайлоо мыйзамынын 37-беренесине ылайык, мындай учурларда шайлоо жараксыз деп табылып, кайра шайлоо дайындалат», - деп түшүндүргөн. === Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын мөөнөтүнөн мурда шайлоого катышуусу (2025) === Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылышы мөөнөтүнөн мурда таркатылгандан кийин, Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен парламенттик шайлоо 2025-жылдын 30-ноябрына дайындалган. Шайлоо жаңы система боюнча өткөрүлүп, өлкө аймагында 30 көп мандаттуу шайлоо округу түзүлгөн жана ар бир округдан үчтөн депутат шайлоо каралган.<ref>https://shailoo.gov.kg/kg/news/7943/?utm_source=chatgpt.com</ref> Эльвира Сурабалдиева Бишкек шаарынын Биринчи май районун камтыган №23 шайлоо округу боюнча талапкерлигин көрсөткөн. Добуш берүүнүн жыйынтыгында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VIII чакырылышынын депутаты болуп шайланган. 2025-жылдын 17-декабрынан тартып өлкөнүн парламентиндеги ишин уланткан. Мамлекеттик кызматтын 3-класстагы кеңешчиси. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://kenesh.kg/deputies/477 Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин сайтындагы баракчасы] {{Кыргызстан парламентинин депутаттары}} [[Категория:Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI чакырылышынын депутаттары]] [[Категория:Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VII чакырылышынын депутаттары]] [[Категория:Кыргызстандын саясатчылары‎]] [[Категория:Кыргызстандын айымдары]] 8x5tvsrcza5i62q0cp7jejln6eba9c8 0 135873 652774 651821 2026-09-18T04:00:11Z CommonsDelinker 130 Removing [[:c:File:Бегимай_Турусбекова.jpg|Бегимай_Турусбекова.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 10 September 2026. 652774 wikitext text/x-wiki {{Музыкант <!-- Толтуруу боюнча: http://ky.wikipedia.org/wiki/Калып:Музыкант --> | Ысымы = Бегимай Турусбекова | Нукура ысымы = | Сүрөт = | Туурасы = | Сүрөткө баяндама =Ынтымак паркында ырдап жаткан Б. Турусбекованын фан-арты | Фон = | Төрөлгөндөгү ысымы = | Толук ысымы = | Туулган датасы =15.02.1989 | Туулган жери =Тогуз Торо | Өлгөн датасы = | Өлгөн жери = | Активдүү жылдары =2022 — азыркы учурда | Өлкө ={{Өлкө желеги|Кыргызстан}} | Кесиптери =ырчы, актриса | Ырчылык үнү = | Аспаптары = | Жанрлары = | Лакап аттары = | Жамааты = | Кызматташтык = | Лейблдар = | Сыйлыктары = | Альма-матер = | Уикиказына = | Сайты = | учурдагы_мүчөлөр = | мурдагы_мүчөлөр = }} '''Бегимай Турусбекова''' — кыргызстандык ырчы жана [[Актёр|актриса]]. == Өмүр баяны== Тогузунчу классты аяктагандан кийин Турусбекова Бишкекке келип, Мураталы Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык окуу жайынын бюджеттик бөлүмүнө тапшырган. Эки жарым жыл окугандан кийин, ал окуусун таштап койгон. 2022-жылдын июнь айында Бишкекке үй-бүлөсү менен дарыланууга келген. Ынтымак паркындагы сахнада Селин Диондун "My Heart Will Go On" жана Уитни Хьюстондун "I Will Always Love You" ырларын аткарып, эмоционалдуу жана күчтүү аткаруусу менен элдин назарын бурган. Анын аткаруусундагы видеолор социалдык тармактарда кеңири талкуу жаратып, ал күтүүсүз атакка ээ болгон. 2024-жылы ноябрда Турусбекова Ольга Картункова алып барган "Царина" аттуу орус музыкалык шоуга катышкан. Ал жерде белгилүү калыстардан жогорку баа алып, карьерасын ийгиликтүү улантууда.<ref>[https://kaktus.media/doc/513858_begimay_tyrysbekova_na_shoy_carica_ispolnila_pesnu_siniy_iney.html Бегимай Турусбекова на шоу "Царица" исполнила песню "Синий иней".] ''Кактус.Медиа.'' </ref> == Тасмаграфиясы == {{Тасмада (үстүндө)}} {{Тасмада|2023|[[Апам кайра студент]]<ref>{{cite web|url=https://www.super.kg/kabar/news/435473| title=Режиссёр: "Мен аялдардын ички сезимин түшүндүргүм келди". "Апам кайра студент" тасмасынын бет ачар аземи болду| work=[[super.kg]]|date=2023-10-27|accessdate=04.08.2025}}</ref>||}} {{Тасмада|2024|Абысынки||абсындардын улуусу, Назира}} {{Тасмада|2025|Кыргызбай|Кыргызбай|Зуля}} {{Тасмада (түбүндө)}} == Сыйлыктары жана наамдары == == Булактар == {{Булактар}} == Шилтемелер == * [https://24smi.org/celebrity/216974-begimai-turusbekova.html Бегимай Турусбекова] pwbirdz0dhd9kopzbivpenw1mh4mn0x 0 135879 652773 650410 2026-09-18T03:55:52Z CommonsDelinker 130 Removing [[:c:File:Janybek_Janyzak.webp|Janybek_Janyzak.webp]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 10 September 2026. 652773 wikitext text/x-wiki {{Жазуучу | Ысымы = Жаныбек Жанызак | Расмий ысымы = | Сүрөт = | Туурасы = 250px | Сүрөттүн аталышы = | Туулгандагы ысымы = | Кайман аты = | Туулган датасы = 15.11.1951 | Өлгөн датасы = 17.12.2020 | Туулган жери = [[Талас облусу]], [[Айтматов району|Кара-Буура району]], [[Бейшеке айыл аймагы|Бейшеке айылы]] | Каза болгон жери = | Жарандыгы = кыргыз | Ишмердүүлүгү = [[журналист]], [[фотосүрөтчү]], [[жазуучу]] | Чыгармачылык жылдары = | Багыты = | Жанр = [[журналистика]] | Чыгарманын тилдери = кыргызча | Премиялары = | Bizdin.kg = | Сайты = | Уикитека = | Кол тамгасы = | Уикиказына = }} '''Жаныбек Жанызак''' (1951-ж. 15-ноябры, [[Талас облусу]], [[Айтматов району|Кара-Буура району]], [[Бейшеке айыл аймагы|Бейшеке айылы]] — 2020-ж. 17-декабры<ref>[https://sputnik.kg/20201217/zhanybek-zhanyzak-kaza-boldu-1050808579.html Спутник. Белгилүү журналист Жаныбек Жанызак каза болду]</ref>) — кыргызстандык [[журналист]], жазуучу жана фотосүрөтчү<ref name=":0">[https://www.azattyk.org/a/1256695.html ЖАНЫБЕК ЖАНЫЗАК: «МЕН КЫРГЫЗДАРДАН ДАЙЫМА БИР КАДАМ АЛДЫГА ЖҮРГҮМ КЕЛЕТ».] ''Azattyk.org''</ref>. Жанызак биринчилерден болуп кыргыз гезиттеринин сайттарын ачкан жана компьютердик шрифттер үчүн «ө», «ң», «ү» тамгаларын иштеп чыккан<ref>[https://ky.kloop.asia/2020/12/17/zhazmaker-zhana-zhurnalist-zhanybek-zhanyzak-d-jn-saldy/ Жазмакер жана журналист Жаныбек Жанызак дүйнө салды.]''ky.kloop.kg''</ref><ref name=":0" />. == Өмүр баяны == 1950-жылы Талас облусунун Кара-Буура районунун Бейшеке айылында төрөлгөн<ref name=":1">[https://www.azattyk.org/a/1204073.html Азаттык. Жаныбек Жанызактын компьютердик сабаттуулук тууралуу ойлору]</ref>. 1983-жылы Ташкендеги чет тилдер институтун бүтүргөн<ref name=":1" />. == Эмгектери == * Жанызактын жазган китептери: ** «Айтматовдун айымдары» ** «Фото кыйынбы же оңойбу?» ** «Соңку дүрмөт» ** «Мен билген компьютер»<ref>[https://www.super.kg/article/show/6479 Жаныбек Жанызактын маеги.] ''Super.kg''</ref> * Котормолору: ** «Фотографияны кантип үйрөнүш керек?»<ref name=":0" /><br /> == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == 9n4gon2n30d14mni9rw8orea4ioz500 4 136776 652757 652712 2026-09-17T12:01:40Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652757 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18492}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14419}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 4 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11095}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 15 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1466}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 40 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 41 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 42 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 43 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 44 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 45 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 71 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 72 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 73 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 74 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 78 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 79 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 80 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 81 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 82 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 83 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 84 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 85 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 86 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 88 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 89 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 90 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 91 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 92 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 93 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 94 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 95 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 96 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 97 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 98 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 100 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 101 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 102 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 103 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 104 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 105 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 106 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 107 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 108 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 109 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 110 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 111 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 112 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 113 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 114 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 115 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 116 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 117 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 118 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 119 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 120 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 121 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 122 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 123 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 124 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 125 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 126 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 127 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 128 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 129 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 130 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 131 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 132 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 133 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 134 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 135 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 136 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 137 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 138 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 139 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 140 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 141 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 142 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 143 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 144 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 145 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 149 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 150 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} 7jmgc0grlbvo2oxbry707a8snf4hrcn 4 137589 652759 652714 2026-09-17T12:01:44Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652759 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115480}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35943}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3207}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1301}}]] |- | 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1143}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] |- | 41 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 4lyp67eixgnbp637c0a0k4udmpc9w4g 4 137601 652758 652713 2026-09-17T12:01:42Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 652758 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115480}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35943}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18492}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:14419}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 7 || [[User:Chorobek|<span style="color:gray">Chorobek</span>]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11095}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8671}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7971}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7221}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6011}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|<span style="color:gray">Tynchtyk Chorotegin</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4965}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:Kvazimodo|<span style="color:gray">Kvazimodo</span>]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4519}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 22 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3207}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 34 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1466}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1301}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 51 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 52 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 53 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1143}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 55 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 56 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 57 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 58 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 59 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:885}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 63 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 64 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 65 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 66 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 67 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 68 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 69 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|Дилдорбек]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Ch|<span style="color:gray">Ch</span>]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:626}}]] || {{Permissions|Ch}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:528}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 104 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 105 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 106 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 107 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 108 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 109 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|NurlanKG Bishkek editor]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}} |- | 114 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 115 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 116 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 117 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 118 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 119 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 120 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 121 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 122 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 123 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 124 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 125 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 126 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 128 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 129 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 130 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 131 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 132 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 133 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 134 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 135 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 136 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 137 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 138 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 139 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 140 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 141 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:283}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 142 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 143 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 144 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 145 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 146 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 148 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 149 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 150 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} {{/end}} ai8u7jqd2rf11o6lxgpd1xrfkeketo1 0 154090 652760 2026-09-17T12:40:41Z ~2026-50081-28 49015 Ьлплд ьтльрдж дтрщдьо 652760 wikitext text/x-wiki Аа тарых kbvruq2y01pc9k9xskt0jetgrg10t7p 3 154091 652761 2026-09-17T13:38:18Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652761 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:38, 17 сентябрь 2026 (UTC) 1onw0hs81dftbp9n3tl4w3iv5yx3865 3 154092 652762 2026-09-17T13:38:28Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652762 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:38, 17 сентябрь 2026 (UTC) 1onw0hs81dftbp9n3tl4w3iv5yx3865 3 154093 652764 2026-09-17T15:38:50Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652764 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 15:38, 17 сентябрь 2026 (UTC) 7t0022q1fs85i2ycsf5zgl5v4nt8qx4 3 154094 652766 2026-09-17T16:39:02Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652766 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 16:39, 17 сентябрь 2026 (UTC) a0cbapezcmpsfyf531itvo09muxqx0t 3 154095 652767 2026-09-17T17:39:15Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652767 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 17:39, 17 сентябрь 2026 (UTC) 1uqsfpgrne80ijksf22lli0gr91c7xg 3 154096 652771 2026-09-18T02:37:12Z Max 38835 Max "[[Колдонуучунун баарлашуулары:SHB2000]]" барагын "[[Колдонуучунун баарлашуулары:SHB]]" деп кайра атады: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 652771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Колдонуучунун баарлашуулары:SHB]] j2ym504n9wk7p1nrf4yz61o24td39fe 3 154097 652772 2026-09-18T03:41:11Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652772 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 03:41, 18 сентябрь 2026 (UTC) thv5wc4wrrv119tjuev8urw09c23lqp 1 154098 652775 2026-09-18T05:43:01Z ~2026-50412-10 49021 байыркы доордун философиясы 652775 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 154099 652777 2026-09-18T06:41:42Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652777 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:41, 18 сентябрь 2026 (UTC) cdcgo4v6pkjzdgfxy1luihv1de1kvuk 3 154100 652778 2026-09-18T06:41:52Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652778 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:41, 18 сентябрь 2026 (UTC) cdcgo4v6pkjzdgfxy1luihv1de1kvuk 3 154101 652780 2026-09-18T07:42:03Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652780 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 07:42, 18 сентябрь 2026 (UTC) 5dxu40pigwgskpymc45z8ijsiel0oep 0 154102 652781 2026-09-18T08:33:55Z Elerimen 49023 Булак кошуу 652781 wikitext text/x-wiki == Елюй Пусувань == Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - Каракитай хандыгынын регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> t0ysjsygspmrfxp0wfw11lqp9yb3cfv 652784 652781 2026-09-18T09:07:10Z Elerimen 49023 652784 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Qara Khitai.png|alt=Кара кытай мамлекети|thumb|Кара кытай мамлекети]] Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - Каракитай хандыгынын регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> 0aatzo0k1ge06jdf9j07cvk26cb34kl 652785 652784 2026-09-18T09:14:22Z Elerimen 49023 652785 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Qara Khitai.png|alt=Кара кытай мамлекети|thumb|Кара кытай мамлекети]] Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - [[Кара кытай]] хандыгынын регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> 88ukn6d5blx5odj5eljfhnim2sc4e3c 652786 652785 2026-09-18T09:15:00Z Elerimen 49023 652786 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Qara Khitai.png|alt=Кара кытай мамлекети|thumb|Кара кытай мамлекети]] Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - [[Кара кытайлар (кара кидандар)|Кара кытай хандыгынын]] регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> 4c8pyfgumjkvkywi7w6db5i7p5mhxm6 652787 652786 2026-09-18T09:19:01Z Elerimen 49023 652787 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Qara Khitai.png|alt=Кара кытай мамлекети|thumb|Кара кытай мамлекети]] Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - [[Кара кытайлар (кара кидандар)|Кара кытай хандыгынын]] регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - [[Кара кытайлар (кара кидандар)|Кара кытай хандыгынын]] регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> of70rdtezmb1gtbbehzhajkym6kxfb0 652788 652787 2026-09-18T09:19:28Z Elerimen 49023 652788 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Qara Khitai.png|alt=Кара кытай мамлекети|thumb|Кара кытай мамлекети]] Елюй Пусуван ([[Кытай тили|кит.]] 耶律普速完, пиньинь Yēlǜ Pǔsùwán, ? - 1177) - [[Кара кытайлар (кара кидандар)|Кара кытай хандыгынын]] регент аял. Елюй Пусуван Гурхан Елюй Илиянын кичүү эжеси болгон. 1163 жылы Гурхан көз жумганда, анын уулу кичинекей эле, бийликке Пусуван келген. Ал "Чэньтянь императрицасы" (кит. 承天皇后, пиньинь Chéngtiān huánghòu) жана башкаруунун девизин "Чунфу" (崇福) деп өзгөрткөн.<ref>''Пиков Г. Г.'' Западные кидани. — Новосибирск: Издательство Новосибирского государственного университета, 1989. — ISBN 5-7615-0020-5</ref> 4c8pyfgumjkvkywi7w6db5i7p5mhxm6 0 154103 652782 2026-09-18T09:03:33Z Born Nomad 47370 "[[:ru:Special:Redirect/revision/153904045|Электроэнергетика]]" барагынан которулуп түзүлдү 652782 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kohlekraftwerk_Mehrum_Windräder.jpg|thumb| [[Германия|Германиядагы]] жылуулук электр станциясы жана шамал генераторлору]] {{Тегерек диаграмма|other=}}'''Электр энергетика''' - бул [[Электр энергиясы|электр энергиясын]] өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү камтыган энергетиканын бир тармагы. Энергетика тармагына мындан тышкары жылуулук энергетикасы да кирет. Электр энергиясынын башка энергия түрлөрүнө салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — аны алыс аралыкка жеткирүүнүн салыштырмалуу жеңилдиги. Орусия Федерациясынын «Электр энергетикасы жөнүндө» федералдык мыйзамында электр энергетикасына төмөнкүдөй аныктама берилет<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»">{{Cite web|url=http://www.rg.ru/oficial/doc/federal_zak/35-03.shtm|title=Федеральный закон Российской Федерации от 26 марта 2003 г. N 35-ФЗ «Об электроэнергетике»}}</ref>:<blockquote>Электр энергетика - бул Орусия Федерациясынын экономикасынын электр энергиясын өндүрүү (анын ичинде [[Электр энергиясы|электр]] жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү), электр энергиясын берүү, электр энергетикасында ыкчам-диспетчердик башкаруу, электр энергиясын сатуу жана керектөө процесстеринде келип чыккан экономикалык мамилелердин комплексин камтыган тармак. Бул процесстер өндүрүштүк жана башка мүлктүк объектилерди, анын ичинде Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасына кирген объектилерди пайдалануу менен жүзөгө ашырылат. Аталган объектилер электр энергетикасынын субъекттерине же башка жактарга менчик укугунда же федералдык мыйзамдарда каралган башка негиздерде таандык болушу мүмкүн. Электр энергетикасы экономиканын иштешин жана калктын жашоо-турмушун камсыз кылуунун негизин түзөт.</blockquote>Электр энергетикасынын аныктамасы ГОСТ 19431-84 мамлекеттик стандартында да берилген:<blockquote>Электр энергетика — бул электр энергиясын өндүрүүнү жана пайдаланууну рационалдуу кеңейтүүнүн негизинде өлкөнү электрлештирүүнү камсыз кылган энергетиканын бир бөлүгү.</blockquote> == Тарыхы == ==== 19-кылым ==== [[Алессандро Вольта]] 1800-жылы вольттук үймөктү иштеп чыкканда, электр энергиясын электролиттик элементте жүрүүчү химиялык реакциялар аркылуу алууга болору белгилүү болгон. Бирок электр энергиясын мындай жол менен өндүрүү кымбат болгон жана азыркыга чейин кымбат бойдон калууда. 1831-жылы [[Майкл Фарадей]] айлануучу кыймылдан электр энергиясын өндүргөн машинаны ойлоп тапкан. Ошентсе да бул технология коммерциялык жактан натыйжалуу деңгээлге жетиши үчүн дээрлик 50 жыл талап кылган. [[Электр|Электр энергиясын]] пайдалуу максаттарда колдонуунун алгачкы башка аракеттери [[XIX кылым|19-кылымдын]] экинчи жарымында жасалган. Аны колдонуунун негизги багыттары жаңыдан ойлоп табылган [[телеграф]], [[Гальванотехника|гальваникалык каптоо]] жана аскердик техника болгон. Мисалы, [[Электр кыймылдаткычы|электр кыймылдаткычтары]] менен жабдылган кемелерди жана [[Автомобиль|өзү жүрүүчү унааларды]] түзүүгө аракеттер жасалган, ошондой эле электр жардыргычтары менен жабдылган миналар иштелип чыккан. Алгач электр энергиясынын булагы катары негизинен[[гальваникалык элементтер]] колдонулган. 1878-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[Томас Эдисон]] [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадейдин]] изилдөөлөрүнө таянып, жергиликтүү өндүрүлүп, бөлүштүрүлүүчү [[Туруктуу ток|туруктуу токтун]] негизинде иштеген, газ менен жарыктандырууну жана жылытууну алмаштыра ала турган, коммерциялык жактан натыйжалуу системаны иштеп чыгып, сатыкка чыгарган. 1881-жылдын декабрь айында [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] Сассекс графтыгындагы Брайтон шаарында [[:en:Robert Hammond (electrical engineer)|Роберт Хаммонд]] жаңы электр жарыктандыруу системасын көрсөтүп, сыноодон өткөргөн. Анын ийгиликтүү иштеши Хаммондго бул ишти коммерциялык жана юридикалык жактан жолго коюуга мүмкүнчүлүк берген. Анткени бир катар дүкөн ээлери жаңы электр жарыктандырууну өз ишканаларында колдонууну каалашкан. 1882-жылдын башында [[Томас Эдисон]] [[Лондон|Лондондогу]] [[Виадуке Холборн|Холборн виадугунда]] дүйнөдөгү биринчи [[Паровую электростанцию|буу электр станциясын]] ишке киргизген. Ал Лондон шаардык корпорациясы менен үч айлык келишим түзүп, көчөлөрдү жарыктандырууну камсыз кылган. Убакыттын өтүшү менен станция жергиликтүү бир катар керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздай баштаган. Электр энергиясы [[туруктуу ток]] (DC) түрүндө берилген. 1882-жылы Годалмингдеги жана [[Виадук Холборн|Холборн виадугундагы]] электр менен камсыздоо системалары бир нече жылдан кийин жабылган. Ал эми Брайтондогу система ишин улантып, 1887-жылы электр энергиясы суткасына 24 саат жеткиликтүү болгон. Кийинчерээк, 1882-жылдын сентябрь айында, [[Томас Эдисон]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктогу]] Перл-стритте [[Электр станциясы|электр станциясын]] ишке киргизген. Бул станция да электр энергиясын туруктуу ток түрүндө өндүргөн. Дал ушул себептен электр энергисын өндүрүү керектөөчүлөргө жакын жерде жүргүзүлгөн: [[Томас Эдисон|Эдисондун]] системасында чыңалууну өзгөртүүчү каражаттар болгон эмес. Кандай гана электр системасы болбосун, анда тандалган чыңалуу белгилүү бир компромиссти билдирет. Берилген кубаттуулук өзгөрбөгөн шартта [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жогорулатуу [[Электр тогу|ток күчүн]] азайтып, демек, өткөргүчтүн талап кылынган калыңдыгын да төмөндөтөт. Бирок муну менен бирге ток өткөрүүчү бөлүктөргө түз тийүүдөн келип чыгуучу коркунуч көбөйүп, [[Изолятор|изоляциянын]] калыңдыгына коюлган талаптар жогорулайт. Мындан тышкары, айрым электр жүктөмдөрүн жогорку чыңалууда иштетүү кыйын болгон же таптакыр мүмкүн эмес. Жалпысынан алганда [[Томас Эдисон|, Эдисондун]] системасыеда электр станциялары керектөөчүлөрдөн бир милядан ашпаган аралыкта жайгашууга тийиш болгон. Мындай система шаар борборлорунда иштей алганы менен, шаар четиндеги аймактарды электр энергиясы менен камсыз кылуу экономикалык жактан жараксыз эле. 1880-жылдардын орто ченинде жана экинчи жарымында [[Европа|Европада]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[өзгөрмө ток]] (AC) системалары ишке киргизиле баштаган. Өзгөрмө токтун артыкчылыгы электр станцияларында орнотулган [[Трансформатор|трансформаторлор]] аркылуу[[Электр генератору|генераторлордон]] келген чыңалууну жогорулатууга, ал эми жергиликтүү подстанциялардагы трансформаторлор аркылуу керектөөчүлөрдү камсыз кылуу үчүн чыңалууну төмөндөтүүгө мүмкүн болгондугунда эле. Чыңалуунун жогорулашы электр берүү жана бөлүштүрүү линияларындагы ток күчүн азайтып, өткөргүчтөрдүн өлчөмүн кичирейтүүгө жана энергияны бөлүштүрүүдө пайда болгон жоготууларды азайтууга мүмкүндүк берет. Бул энергияны алыс аралыкка бөлүштүрүүнү кыйла үнөмдүү кылган. Генераторлор, мисалы, гидроэлектр станциялары, керектөөсүлөрдөн алыс жайгашышы мүмкүн эле. Өзгөрмө жана туруктуу ток системалары бир нече убакыт бою атаандашып, бул мезгил "токтор согушу"деп аталган. Туруктуу ток системасы коопсуздук жагынан бир аз артыкчылыкка ээ деп эсептелгени менен, бул айырма өзгөрмө токтун техникалык жана экономикалык жактан зор артыкчылыктарын басып өтүүгө жетишсиз болгон. Акырында өзгөрмө ток системалары үстөмдүк кылган. Ушул мезгилде электр энергиясын колдонуунун жаңы тармактары да пайда болгон: электр көтөргүчтөр, [[Насос|насостор]] жана электр кыймылдаткычтары өркүндөтүлгөн. Маанилүү жетишкендиктердин бири электр [[Трамвай|трамвайынын]] ойлоп табылышы болгон. Трамвай системалары электр энергиясын ири көлөмдө керектеп, [[Электр станциясы|электр станцияларынын]] кубаттуулугун көбөйтүүгө түрткү берген. Көптөгөн шаарларда алгачкы электр станциялары трамвай системалары менен бир мезгилде курулган. ==== 20-кылым ==== Күч электроникасы — электр энергиясын башкаруу жана өзгөртүү үчүн катуу абалдагы электрониканы колдонгон электрониканын тармагы. Күч электроникасынын өнүгүшү 1902-жылы өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу үчүн колдонулган [[Игнитрон|сымап түзөткүчүнүн (Игнитрондун)]] иштелип чыгышы менен башталган. 1920-жылдардан тартып энергияны берүүдө [[Газотрон|тиратрондорду]] жана тармак аркылуу башкарылуучу сымаптуу клапандарын колдонуу боюнча изилдөөлөр улантылып келет. Башкаруучу электроддордун киргизилиши бул түзүлүштөрдү жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) менен электр энергиясын берүүгө ылайыктуу кылган. 1933-жылы селен түзөткүчтөрү ойлоп табылган. Транзистордук технологиянын башаты 1947-жылы чекиттик-контакттык транзистордун ойлоп табылышына барып такалат. Анын артынан 1948-жылы биполярдык өткөөлдүү транзистор (BJT) иштелип чыккан. 1950-жылдарга карата кубаттуулугу жогору жарым өткөргүч [[Диод|диоддор]] жеткиликтүү болуп, алар вакуумдук лампаларды бара-бара алмаштыра баштаган. 1956-жылы кремний негизиндеги башкарылуучу түзөткүч (SCR) сунушталып, күч электроникасынын колдонуу чөйрөсүн кеңейткен. Күч электроникасындагы маанилүү бурулуш 1959-жылы МОП-транзистордун (металл-оксид-жарым өткөргүч талаа транзисторунун) ойлоп табылышы менен болгон. MОП-транзиторлордун кийинки муундары электр энергия булактарын иштеп чыгуучуларга биполярдык транзисторлор менен жетишүү мүмкүн болбогон өндүрүмдүүлүккө жана кубаттуулук тыгыздыгына жетүүгө мүмкүндүк берген. 1969-жылы Hitachi компаниясы биринчи тик багыттагы күч МОП-транзисторун сунуштаган. Кийинчерээк ал V-MOS деген ат менен белгилүү болгон. Ошондон бери күч МОП-транзистору дарбазанын башкаруу үчүн аз кубаттуулук талап кылынгандыгы, которуштуруу ылдамдыгынын жогорулугу, параллелдүү туташтыруунун жөнөкөйлүгү, кең өткөрүү тилкеси, бекемдиги, башкаруунун жана ыктуулоонун жеңилдиги, колдонуу жана оңдоо жөнөкөйлүгү сыяктуу өзгөчөлүктөрүнүн аркасында дүйнөдө эң кеңири колдонулган күч электрондук түзүлүштөрүнүн бири болуп калды. HVDC системалары электр энергиясынын ири көлөмүн алыс аралыкка берүүдө же чектеш асинхрондук энергетикалык системаларды туташтырууда барган сайын кеңири колдонулуп жаткандыгына карабастан, электр энергиясын өндүрүүнүн, берүүнүн, бөлүштүрүүнүн жана чекене сатуунун негизги бөлүгү өзгөрмө токтун жардамы менен ишке ашырылат. === Орусиянын электр энергетикасынын тарыхы === [[Файл:Производство_электроэнергии_в_России_-_Донор.svg|thumb|375x375px| Орусияда электр энергиясын өндүрүүнүн 1992–2008-жылдардагы динамикасы, млрд кВт∙саат]] Орусиянын, ошондой эле дүйнөлүк электр энергетикасынын тарыхы 1891-жылдан башталат. Ошол жылы окумуштуу Михаил Доливо-Добровольский элект энергиясынын болжол менен 220 кВт кубаттуулугун 175 км аралыкка практикалык түрдө берүүнү ишке ашырган. Натыйжада электр берүү линиясынын пайдалуу аракет коэффициенти 77,4% түзүп, мындай татаал жана көп элементтүү түзүлүш үчүн сенсанциялык деңгээлде жогору көрсөткүч болгон. Мындай жогорку натыйжалуулукка окумуштуу өзү ойлоп тапкан үч фазалуу чыңалууну колдонуу аркылуу жетишилген. Революцияга чейинки Орусияда бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 1,1 млн кВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 1,9 млрд кВт·саатты түзгөн. Революциядан кийин, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндин]] сунушу менен Орусияны электрлештирүү боюнча ГОЭЛРО планы иштелип чыккан. Планда жалпы кубаттуулугу 1,5 млн кВт болгон 30 электр станциясын куруу каралган. Бул милдет 1931-жылга карата аткарылган. ==== Советтер мезгили ==== [[Файл:Sosnovka_Bekovo_2015_near_Railroad.JPG|thumb|267x267px| Электр берүү линиясы,Пенза облусу]] 1940-жылы советтик электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 10,7 млн кВтка жетип, электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 50 млрд кВт·сааттан ашкан. Бул көрсөткүч 1913-жылдагы тиешелүү көрсөткүчтөрдөн 25 эсе жогору болгон. [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштан]] улам болгон тыныгуудан кийин, КСРБди (СССР) электрлештирүү иштери кайрадан жанданып, 1950-жылы электр энергиясын өндүрүү көлөмү 90 млрд кВт·саат деңгээлине жеткен. 1950-жылдары Цимлянск, Гюмуш, Жогорку-Свирь, Мингечаур жана башка электр станциялары ишке киргизилген. 1960-жылдардын ортосунан тартып [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite book/Russian|автор=М. И. Кузнецов|часть=|заглавие=Основы электротехники|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1964|страницы=|isbn=}} </ref>. === Беларусь электр энергетикасынын тарыхы === Беларуста электр энергиясын пайдалануу боюнча алгачкы маалыматтар 19-кылымдын аягына таандык. Бирок, өткөн кылымдын башында да Беларустун энергетикалык базасы өтө төмөн деңгээлде өнүккөн. Бул товардык өндүрүштүн жана социалдык чөйрөнүн артта калышына алып келген: бир тургунга туура келген өнөр жай продукциясынын көлөмү Орусия империясынын орточо көрсөткүчүнө салыштырмалуу дээрлик беш эсе аз болгон. Шаарларда жана айылдарда жарыктандыруунун негизги булактары керосин лампалары, шамдар жана чырагайлар болгон. [[Минск|Минскте]] биринчи электр станциясы 1894-жылы ишке киргизилген. Анын кубаттуулугу 300 аттын күчүн.түзгөн. 1913-жылга чейин станцияга ар түрдүү компаниялар чыгарган үч дизелдик кыймылдаткыч орнотулуп, анын жалпы кубаттуулугу 1400 аттын күчүнө жеткен. 1897-жылдын ноябрь айында [[Витебск|Витебскте]] туруктуу ток өндүргөн электр станциясы алгачкы электр энергиясын бере баштаган. 1913-жылы Беларустун аймагында техникалык жабдылышы боюнча алдыңкы орунда турган бир гана буулук турбиналуу электр станциясы болгон. Ал Добруш кагаз фабрикасына таандык эле. [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларустун]] энергетикалык комплексинин өнүгүшү 1917-жылдагы революциядан кийин советтик мамлекеттин эл чарбасын өнүктүрүүгө багытталган алгачкы узак мөөнөттүү планы болгон ГОЭЛРО планын ишке ашыруудан башталган. 1930-жылдардын аягына карата Беларустун энергетикалык системасынын орнотулган кубаттуулугу 129 МВтка жетип, жылдык өндүрүү көлөмү 508 млн кВт·саатты түзгөн. Салыштыруу үчүн, 1913-жылы бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 5,3 МВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 4,2 млн кВт·саат болгон<ref>{{Cite book/Russian|автор=Белорусская энергосистема|часть=|заглавие=Становление энергетики Беларуси. Путь длиною в жизнь|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=2011|страницы=20—29|isbn=}} </ref>. Тармактын тез өнүгүшүнүн башталышы кубаттуулугу 10 МВт болгон Беларусь ГРЭСинин биринчи кезегинин ишке киргизилиши менен байланыштуу. Ал согушка чейинки мезгилдеги эң ири электр станциясы болгон. БелГРЭС 35 жана 110 кВ чыңалуудагы электр тармактарынын өнүгүшүнө күчтүү түрткү берип, Беларусь энергетикалык системасы иш жүзүндө түзүлгөн. 1931-жылдын 15-майында Беларусь ССРинин мамлекеттик райондук электр станцияларын жана тармактарын башкаруу органын — "Белэнерго" ишин уюштуруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Көп жылдар бою Беларусь ГРЭС республикадагы негизги электр станциясы болуп келген. Ошол эле учурда, 1930-жылдары энергетика тармагы тез өнүгүп, жаңы ЖЭБдер пайда болуп, жогорку чыңалуудагы электр берүү линияларынын жалпы узундугу бир топ көбөйгөн жана кесипкөй кадрлардын потенциалы түзүлгөн. Бирок бул алдыдагы жылыш [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда токтоп, согуш республиканын электр энергетикасынын базасын дээрлик толугу менен кыйрашына алып келген. Беларусь бошотулгандан кийин, анын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 3,4 МВтты түзгөн. Согушка чейинки электр станцияларынын орнотулган кубаттуулугун жана электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирип, андан ашыруу үчүн энергетика тармагынын адистерине олуттуу күч-аракет жумшоого туура келген. Кийинки он жылдыктарда тармак өнүгүүсүн улантып, анын түзүмү өркүндөтүлүп, жаңы энергетикалык ишканалар түзүлгөн. 1964-жылдын аягында Беларуста биринчи жолу чыңалуусу 330 кВ "Минск-Вильнюс" электр берүү линиясы ишке киргизилген. Ал өлкөнүн энергетикалык системасын КСРБдин Европа бөлүгүндөгү Бирдиктүү энергетикалык системасына туташкан Түндүк-Батыштын Бирдиктүү энергетикалык системасына бириктирди. 1960–1970-жылдары электр станцияларынын кубаттуулугу 756 МВттан 3464 МВтка чейин өсүп, электр энергиясын өндүрүү көлөмү 2,6 млрд кВт·сааттан 14,8 млрд кВт·саатка чейин көбөйгөн. 1975-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 5487 МВтка жетип, электр энергиясын өндүрүү 1970-жылга салыштырмалуу дээрлик эки эсеге өскөн. Кийинки мезгилде электр энергетика тармагынын өнүгүү темпи жайлаган: 1975-жылга салыштырмалуу 1991-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 11% дан бир аз ашык, ал эми электр энергиясын өндүрүү көлөмү 7% га көбөйгөн. 1960-1990-жылдары электр тармактарынын жалпы узундугу 7,3 эсеге өскөн. 220-750 кВ чыңалуудагы системаны түзүүчү электр берүү линияларынын узундугу 30 жылдын ичинде 16 эсеге көбөйүп, 5875 кмге жеткен. 2010-жылдын 1-январына карата республиканын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 8386,2 МВтты, анын ичинде "Белэнерго" мамлекеттик өндүрүштүк бирикмесине караган станциялардын кубаттуулугу 7983,8 МВтты түзгөн. Бул кубаттуулук өлкөнүн электр энергиясына болгон керектөөсүн толук камсыз кылууга жетиштүү болгон. Ошол эле учурда эң натыйжалуу кубаттуулуктарды пайдалануу жана электр станцияларында оңдоо иштерин жүргүзүү зарылдыгына байланыштуу Орусиядан, Украинадан, Литвадан жана Латвиядан жыл сайын 2,4–4,5 млрд кВт·саат электр энергиясы импорттолуп турган. Мындай жеткирүүлөр Беларусь энергетикалык системасынын башка энергетикалык системалар менен параллелдүү иштөөсүнүн туруктуулугун жана керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен ишенимдүү камсыз кылууну шарттаган<ref>{{Cite book/Russian|автор=А.Н.Дорофейчик и др.|часть=|заглавие=Электроэнергетика Беларуси – путь длиной в 80 лет|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=Тэхналогія|год=2011|страницы=207|isbn=}} </ref>. 2020-жылы Беларусь АЭСи ишке киргизилген. == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүүнүн динамикасы (жыл — млрд кВт·саат): * 1890 — 9 * 1900 — 15 * 1914 — 37,5 * 1950 — 950 * 1960 — 2300 * 1970 — 5000 * 1980 — 8250 * 1990 — 11800 * 2000 — 14500 * 2005 — 18138,3 * 2007 — 19894,8 * 2013 — 23127 <ref>http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2014/BP-Statistical_Review_of_world_energy_2014_workbook.xlsx {{Wayback|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2014/BP-Statistical_Review_of_world_energy_2014_workbook.xlsx|date=20140622090917}} BP Statistical Review of World Energy June 2014.xlsx</ref> * 2014 — 23536,5 <ref name="BP2015">{{Cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-workbook.xlsx}}</ref> * 2015 — 24255 <ref name="iea17">{{Cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf|date=2017}} c. 30</ref> * 2019 — 27044 <ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-full-report.pdf}}</ref> Дүйнөдөгү электр энергиясын эң көп өндүргөн өлкөлөрдүн катарына [[Кытай]] жана [[Америка Кошмо Штаттары]] кирет. Алар дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 25% жана 18%ын камсыз кылат. Алардан болжол менен төрт эле аз электр энергиясын [[Индия]], [[Орусия]] жана [[Жапония|Япония]] өндүрөт. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="600px" |- |+ Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай булактарынын үлүшү, % <ref name="iea17" /> <ref name="автоссылка2" /> <ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref> ! width="17.25%" | Жыл ! width="10%" | Көмүр ! width="10%" | Газ ! width="10%" | ГЭС ! width="10%" | АЭС ! width="10%" | Нефть ! width="10%" | Башкалары ! Жалпысынан, ТВт*ч |- | 1973-жыл | 38,3 | 12,1 | 20,9 | 3,3 | 24,8 | 0,6 | 6 131 |- | 2019-жыл | 36,7 | 23,5 | 16,0 | 10,3 | 2,8 | 10,7 | 27,044 |} == Дүйнөлүк энергия керектөө == АКШнын Энергетика боюнча маалымат башкармалыгынын (EIA — U.S. Energy Information Administration) маалыматы боюнча, 2008-жылы дүйнөдө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү болжол менен 17,4 триллион кВт·саатты түзгөн <ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=2&pid=2&aid=2|title=U.S. Energy Information Administration - International Energy Statistics|lang=en|publisher=}}</ref> 2019-жылы дүйнөлүк энергия керектөөсүнүн 26,8% кайра жаралуучу энергия булактары аркылуу камсыздалган. [[Ядролук энергетика|Ядролук энергетиканы]] кошкондо, бул көрсөткүч 37,1% түзгөн<ref name="автоссылка2" />. == Электр энергетикасындагы негизги технологиялык процесстер == === Электр энергиясын өндүрүү === Электр энергиясын өндүрүү — электр станциялары деп аталган өнөр жай объектилеринде энергиянын ар кандай түрлөрүн электр энергиясына айландыруу процесси. Азыркы учурда электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү түрлөрү бар: * '''Жылуулук энергетикасы'''. Бул учурда, органикалык отундардын күйүшүнөн бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы электр энергиясына айландырылат. Жылуулук энергетикасына жылуулук электр станциялары (ЖЭС) кирет. Алар негизинен эки түргө бөлүнөт: ** Конденсациялык (КЭС) электр станциялары; алар үчүн мурда колдонулган ГРЭС деген кыскартуу да кездешет; ** Жылуулук менен камсыздоочу станциялар — жылуулук электр борборлору (ЖЭБ). Жылуулук менен камсыздоо деп бир эле электр станциясында электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү аталат. КЭС менен ЖЭБде технологиялык процесстер негизинен окшош. Эки учурда тең, отун жагылуучу казан болот жана жана күйүудөн бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен басым алдындагы суу буусу ысытылат. Андан кийин ысытылган буу буу турбинасына берилет, ал жерде анын жылуулук энергиясы айлануу энергиясына айланат. Турбинанын валы [[Электр генератору|электр генераторунун]] роторун айландырып, натыйжада айлануу энергиясы электр энергиясына айландырылып, электр тармагына берилет. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда ысытылган буунун бир бөлүгү жылуулук менен камсыздоо муктаждыктарына багытталат. Дүйнөдөгү электр станцияларынын көпчүлүгү, башкача айтканда, өндүрүлүлгөн электр энергиясынын болжол менен 2/3 бөлүгүн жылуулук электр станциялары түзөт. * '''[[Ядролук энергетика]]'''. Ага атомдук электр станциялары ([[Атомдук электр станциясы|АЭС]]) кирет. Практикада ядролук энергетика көп учурда жылуулук энергетикасынын бир түрү катары каралат, анткени АЭСте электр энергиясын өндүрүүнүн жалпы принциби ЖЭСтегидей эле. Айырмасы — бул жерде жылуулук энергиясы отунду күйгүзүүдөн эмес, ядролук реактордо атом ядролорунун бөлүнүшүнүн натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭСтен принципиалдуу айырмаланбайт: реактордо суу бууга айландырылып, буу турбинага берилет жана башка процесстер жүрөт. АЭСтердин айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу аларды электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүүдө пайдалануу экономикалык жактан натыйжасыз, бирок бул багытта айрым тажрыйбалар жүргүзүлгөн; * '''Гидроэнергетика'''. Ага гидроэлектр станциялары ([[Гидроэлектр станция|ГЭС]]) кирет. Гидроэнергетикада суунун агымынын кинетикалык энергиясы электр энергиясына айландырылат. Бул үчүн дарыяларга дамбалар курулуп, суунун деңгээлдеринин ортосунда жасалма айырма түзүлөт. Ал жогорку жана төмөнкү бьеф деп аталат. Суу тартылуу күчүнүн таасири менен жогорку бьефтен төмөнкү бьефке атайын суу өткөрмөлөр аркылуу агып түшөт. Бул өткөрмөлөрдө суу турбиналары жайгашып, алардын калактарын суу агымы айландырат. Турбина өз кезегинде электр генераторунун роторун айлантат. ГЭСтердин өзгөчө бир түрү — гидроаккумуляциялык электр станциялары ([[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|ГАЭС]]). Аларды таза маанисинде электр энергиясын өндүрүүчү кубаттуулук катары кароого болбойт, анткени алар иштеп чыгарган электр энергиясына дээрлик барабар көлөмдө электр энергиясын керектешет. Ошого карабастан, мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогору болгон сааттарда тармакты жеңилдетүүдө натыйжалуу колдонулат. Акыркы мезгилдеги изилдөөлөр деңиз агымдарынын кубаттуулугу дүйнөдөгү бардык дарыялардын агымынын жалпы кубаттуулугунан бир нече тартипке жогору экенин көрсөткөн. Ушуга байланыштуу деңиздеги гидроэлектр станцияларынын тажрыйбалык үлгүлөрүн түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. ** '''[[Шамал энергетикасы]]''' — шамалдын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу; ** '''Гелиоэнергетика''' (күн энергетикасы)— күн нурларынын энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. **: Шамал жана күн энергетикасына мүнөздүү жалпы кемчилик — генераторлордун кубаттуулугу салыштырмалуу төмөн болгонуна карабастан, аларды орнотуу жана пайдалануу чыгымдарынын жогору болушу. Мындан тышкары, эки учурда тең электр энергиясын сактоочу кубаттуулуктар талап кылынат: күн энергетикасында — түнкү убакта, шамал энергетикасында — шамал болбогон мезгилде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн. ** '''Геотермалдык энергетика''' — Жердин табигый жылуулугун электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу. Негизинен геотермалдык станциялар кадимки ЖЭСтерге окшош: бууну ысытуу үчүн жылуулук булагы катары казан же ядролук реактор эмес, жер алдындагы табигый жылуулук булактары колдонулат. Мындай станциялардын негизги кемчилиги — аларды географиялык жактан чектелүү аймактарда гана курууга боло тургандыгы. Тактап айтканда, геотермалдык станцияларды тектоникалык активдүүлүк байкалган, табигый жылуулук булактары жеткиликтүү болгон аймактарда куруу экономикалык жактан натыйжалуу. ** '''Суутек энергетикасы''' — суутекти энергетикалык отун катары пайдалануу. Суутек энергетикасынын келечеги кең: суутек күйгөндө жогорку КПД менен энергия бөлүнүп чыгат, анын ресурсу дээрлик чексиз, ал эми суутекти кычкылтек чөйрөсүндө күйгүзгөндө атмосферага зыяндуу заттар бөлүнбөйт — күйүү продуктусу дистилденген суу болуп саналат. Бирок азыркы учурда суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон керектөөсүн толук камсыздай албайт. Буга таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны ири көлөмдө ташууда жаралган техникалык көйгөйлөр себеп болууда. Чындыгында, суутек энергиянын өзү эмес, аны ташуучу гана каражат болуп саналат жана энергияны өндүрүү булагын табуу көйгөйүн өз алдынча чечпейт. ** '''Деңиз ташкын энергетикасы''' деңиздеги ташкын кубулушунун энергиясын пайдаланат. Электр энергетикасынын бул түрүнүн кеңири жайылышына электр станциясын курууга ылайыктуу шарттардын бир убакта болушу талап кылынгандыгы тоскоолдук кылат. Башкача айтканда, жөн гана деңиз жээгинин болушу жетишсиз; ташкын жана кайтуу учурунда суунун деңгээлинин айырмасы жетиштүү чоң жана туруктуу болгон жээк талап кылынат. Мисалы, Кара деңиздин жээги ташкын электр станцияларын курууга ылайыктуу эмес, анткени ташкын жана кайтуу маалында Кара деңиздеги суунун деңгээлинин өзгөрүшү өтө аз. ** '''Толкун энергетикасы''' келечекте энергетиканын кыйла перспективдүү багыттарынын бири болушу мүмкүн. Толкундар күндүн нурлануусунун жана шамалдын энергиясын топтогон табигый булак болуп саналат. Ар кайсы аймактарда толкундардын кубаттуулугу толкун фронтунун ар бир метрине 100 кВттан ашышы мүмкүн. Кара деңизде толкундардын орточо кубаттуулугу болжол менен 15 кВт/м, ал эми Россиянын түндүк деңиздеринде 100 кВт/мге чейин жетет. Толкун энергиясын пайдалануу деңиздеги жана жээктеги калктуу конуштарды энергия менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле толкундар кемелерди кыймылга келтире алат. Кеменин термелүүсүнөн пайда болгон орточо кубаттуулук анын кыймылдаткыч түзүлүшүнүн кубаттуулугунан бир нече эсе жогору болушу мүмкүн. Бирок азырынча толкун электр станциялары айрым гана тажрыйбалык үлгүлөрдүн деңгээлинде турат. === Электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү === Электр станцияларынан керектөөчүлөргө электр энергиясын берүү [[Электр тармагы|электр тармактары]] аркылуу ишке ашырылат. Электр тармактары чарбасы — электр энергетика тармагынын табигый монополия тармагы болуп саналат: керектөөчү электр энергиясын кимден сатып аларын, б.а., энергия менен камсыз кылуучу компания электр энергиясын дүңүнөн жеткирүүчүлөрдүн (өндүрүүчүлөрдүн) арасынан тандай алат. Бирок электр энергиясы жеткирилүүчү тармак, адатта, бирөө гана болгондуктан, керектөөчү техникалык жактан электр тармагынын операторун тандай албайт. Техникалык көз караштан алганда, электр тармагы электр берүү линияларынын (ЛЭП) жана подстанцияларда жайгашкан трансформаторлордун жыйындысынан турат. * '''Электр берүү линиялары''' — электр тогу өтүүчү металл өткөргүчтөрдөн турган түзүлүштөр. Азыркы учурда дээрлик бардык жерде өзгөрмө ток колдонулат. Электр менен камсыздоо көпчүлүк учурда үч фазалуу болгондуктан, электр берүү линиясы, адатта, үч фазадан турат. Ар бир фаза өз кезегинде бир нече өткөргүчтү камтышы мүмкүн. Конструкциясына жараша электр берүү линиялары '''аба линиялары''' жана '''кабелдик линиялар''' болуп бөлүнөт. ** '''Аба линиялары (АЛ)''' жердин үстүндө коопсуз бийиктикте атайын курулмаларга — таянычтарга илинип орнотулат. Эреже катары, аба линияларындагы өткөргүчтөрдүн сырткы бетинде изоляция болбойт; изоляция өткөргүчтөрдүн таянычтарга бекитилген жерлеринде гана болот. Аба линияларында чагылгандан коргоо системалары орнотулат. Аба электр берүү линияларынын негизги артыкчылыгы — кабелдик линияларга салыштырмалуу арзандыгы. Мындан тышкары, аларды оңдоо жана тейлөө кыйла жеңил (айрыкча жер астындагы кабелдик линияларга салыштырмалуу): өткөргүчтү алмаштыруу үчүн жер казуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгы жок, ошондой эле линиянын абалын көз менен текшерүүгө тоскоолдук жок. Бирок аба электр берүү линияларынын бир катар кемчиликтери бар: *** '''кең ажыратылган тилке:''' электр берүү линиясынын аймагында ар кандай курулуштарды курууга жана бак-дарактарды отургузууга тыюу салынат; линия токой аркылуу өткөн учурда, ажыратылган тилкенин бүт туурасы боюнча бак-дарактар кыйылат; *** '''сырткы таасирлерден корголбогондугу:''' мисалы, бак-дарактардын линияга кулашы жана өткөргүчтөрдүн уурдалышы мүмкүн. Чагылгандан коргоочу түзүлүштөргө карабастан, аба линиялары чагылгандын соккусунан да жабыркайт. Мындай аялуу болгондуктан, бир аба линиясына көбүнчө эки чынжыр — негизги жана резервдик чынжыр орнотулат; *** '''эстетикалык жактан жагымсыз көрүнүшү:''' бул шаар аймактарында электр энергиясын берүүнүн кабелдик ыкмасына дээрлик бардык жерде өтүүнүн себептеринин бири. ** '''Кабелдик линиялар (КЛ)''' жер астына төшөлөт. Электр кабелдеринин конструкциясы ар түрдүү болгону менен, алардын жалпы элементтерин бөлүп көрсөтүүгө болот. Кабелдин өзөгүн үч ток өткөрүүчү жила түзөт (фазалардын санына жараша). Кабелдердин сырткы жана жилалар аралык изоляциясы болот. Адатта, изолятор катары суюк түрдөгү трансформатор майы же май сиңирилген кагаз колдонулат. Кабелдин ток өткөрүүчү өзөгү, эреже катары, болоттон жасалган бронь менен корголот. Сырткы бетине битум капталат. Кабелдик линиялар коллектордук жана коллекторсуз болуп бөлүнөт. Биринчи учурда кабель жер астындагы бетон каналдарга — коллекторлорго төшөлөт. Линиянын белгилүү аралыктагы бөлүктөрүндө люк түрүндөгү жер бетине чыгуучу жолдор каралат. Алар оңдоо иштерин жүргүзгөн бригадалардын коллекторго кирүүсүн жеңилдетет. Коллекторсуз кабелдик линиялар түздөн-түз жер кыртышына төшөлөт. Коллекторсуз линияларды куруу коллектордук линияларга караганда кыйла арзан, бирок кабелге жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, аларды эксплуатациялоо чыгымдуураак. Кабелдик электр берүү линияларынын аба линияларына салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — кең ажыратылган тилкенин талап кылынбагандыгы. Кабель жетиштүү тереңдикте төшөлгөн шартта, ар кандай курулуштарды, анын ичинде турак жайларды, коллектордук линиянын үстүнө түздөн-түз курууга болот. Коллекторсуз төшөлгөн учурда курулуш иштерин линияга жакын жерде жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар. Кабелдик линиялар шаардык көрүнүшкө терс таасир тийгизбейт жана сырткы таасирлерден аба линияларына караганда кыйла жакшы корголгон. Кабелдик электр берүү линияларынын кемчиликтерине курулушунун жана андан кийинки эксплуатациясынын кымбаттыгын кошууга болот: ал тургай коллекторсуз төшөлгөн учурда да, кабелдик линиянын бир погондук метринин сметалык наркы ошол эле чыңалуу классына ээ болгон аба линиясынын наркынан бир нече эсе жогору. Кабелдик линиялардын абалын көз менен текшерүү мүмкүнчүлүгү да чектелүү (ал эми коллекторсуз төшөлгөн учурда мындай мүмкүнчүлүк таптакыр жок), бул алардын эксплуатациясындагы олуттуу кемчилик болуп саналат. == Электр энергетика тармагындагы ишмердиктин түрлөрү == === Оперативдик диспетчердик башкаруу === Электр энергетикасындагы ыкчам-диспетчердик башкаруу системасы Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасынын жана технологиялык жактан обочолонгон аймактык электр энергетикалык системаларынын чегинде электр энергетикасынын объекттеринин жана керектөөчүлөрдүн электр энергиясын кабыл алуучу түзүлүштөрүнүн технологиялык иштөө режимдерин борборлоштурулган башкарууга багытталган чаралардын комплексин камтыйт. Бул чараларды «Электр энергетикасы жөнүндө» Федералдык мыйзамда белгиленген тартипте ыйгарым укук берилген ыкчам-диспетчердик башкаруу субъекттери жүзөгө ашырат<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»" />. Электр энергетикасындагы ыкчам башкаруу диспетчердик башкаруу деп аталат, анткени аны атайын адистештирилген диспетчердик кызматтар жүзөгө ашырат. Диспетчердик башкаруу энергетикалык системанын оперативдүү жетекчилеринин — диспетчерлердин жетекчилиги астында сутка бою борборлоштурулган жана үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. == Колдонулган адабият / Шилтемелер == {{Булактар|2}} == Адабият == * {{Cite book/Russian|автор=Бурман, А.П.; Строев, В.А.|заглавие=Современная электроэнергетика. В 2 томах|место=М.|издательство=[[МЭИ]]|год=2008|издание=4-е, перераб. и доп.|страниц=632|isbn=978-5-383-00163-9|ref=Бурман, Строев}} '''Кошумча окуу:''' * ''Вайнцихер, Б.'' ''Ф.'' Орусиянын 2030-жылга чейинки электр энергетикасы: Максаттуу көрүнүш. - М. , Альпина бизнес китептери, 2008. — 360 с. — ISBN 978-5-9614-0844-7 ; == Шилтемелер == * Электроснабжение — статья из Большой советской энциклопедии.  akgsryj10bw86ab50r153432v6qtsv2 652783 652782 2026-09-18T09:06:33Z Born Nomad 47370 неправильный шаблон 652783 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kohlekraftwerk_Mehrum_Windräder.jpg|thumb| [[Германия|Германиядагы]] жылуулук электр станциясы жана шамал генераторлору]] '''Электр энергетика''' - бул [[Электр энергиясы|электр энергиясын]] өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү камтыган энергетиканын бир тармагы. Энергетика тармагына мындан тышкары жылуулук энергетикасы да кирет. Электр энергиясынын башка энергия түрлөрүнө салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — аны алыс аралыкка жеткирүүнүн салыштырмалуу жеңилдиги. Орусия Федерациясынын «Электр энергетикасы жөнүндө» федералдык мыйзамында электр энергетикасына төмөнкүдөй аныктама берилет<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»">{{Cite web|url=http://www.rg.ru/oficial/doc/federal_zak/35-03.shtm|title=Федеральный закон Российской Федерации от 26 марта 2003 г. N 35-ФЗ «Об электроэнергетике»}}</ref>:<blockquote>Электр энергетика - бул Орусия Федерациясынын экономикасынын электр энергиясын өндүрүү (анын ичинде [[Электр энергиясы|электр]] жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү), электр энергиясын берүү, электр энергетикасында ыкчам-диспетчердик башкаруу, электр энергиясын сатуу жана керектөө процесстеринде келип чыккан экономикалык мамилелердин комплексин камтыган тармак. Бул процесстер өндүрүштүк жана башка мүлктүк объектилерди, анын ичинде Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасына кирген объектилерди пайдалануу менен жүзөгө ашырылат. Аталган объектилер электр энергетикасынын субъекттерине же башка жактарга менчик укугунда же федералдык мыйзамдарда каралган башка негиздерде таандык болушу мүмкүн. Электр энергетикасы экономиканын иштешин жана калктын жашоо-турмушун камсыз кылуунун негизин түзөт.</blockquote>Электр энергетикасынын аныктамасы ГОСТ 19431-84 мамлекеттик стандартында да берилген:<blockquote>Электр энергетика — бул электр энергиясын өндүрүүнү жана пайдаланууну рационалдуу кеңейтүүнүн негизинде өлкөнү электрлештирүүнү камсыз кылган энергетиканын бир бөлүгү.</blockquote> == Тарыхы == ==== 19-кылым ==== [[Алессандро Вольта]] 1800-жылы вольттук үймөктү иштеп чыкканда, электр энергиясын электролиттик элементте жүрүүчү химиялык реакциялар аркылуу алууга болору белгилүү болгон. Бирок электр энергиясын мындай жол менен өндүрүү кымбат болгон жана азыркыга чейин кымбат бойдон калууда. 1831-жылы [[Майкл Фарадей]] айлануучу кыймылдан электр энергиясын өндүргөн машинаны ойлоп тапкан. Ошентсе да бул технология коммерциялык жактан натыйжалуу деңгээлге жетиши үчүн дээрлик 50 жыл талап кылган. [[Электр|Электр энергиясын]] пайдалуу максаттарда колдонуунун алгачкы башка аракеттери [[XIX кылым|19-кылымдын]] экинчи жарымында жасалган. Аны колдонуунун негизги багыттары жаңыдан ойлоп табылган [[телеграф]], [[Гальванотехника|гальваникалык каптоо]] жана аскердик техника болгон. Мисалы, [[Электр кыймылдаткычы|электр кыймылдаткычтары]] менен жабдылган кемелерди жана [[Автомобиль|өзү жүрүүчү унааларды]] түзүүгө аракеттер жасалган, ошондой эле электр жардыргычтары менен жабдылган миналар иштелип чыккан. Алгач электр энергиясынын булагы катары негизинен[[гальваникалык элементтер]] колдонулган. 1878-жылы [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[Томас Эдисон]] [[Майкл Фарадей|Майкл Фарадейдин]] изилдөөлөрүнө таянып, жергиликтүү өндүрүлүп, бөлүштүрүлүүчү [[Туруктуу ток|туруктуу токтун]] негизинде иштеген, газ менен жарыктандырууну жана жылытууну алмаштыра ала турган, коммерциялык жактан натыйжалуу системаны иштеп чыгып, сатыкка чыгарган. 1881-жылдын декабрь айында [[Улуу Британия|Улуу Британиянын]] Сассекс графтыгындагы Брайтон шаарында [[:en:Robert Hammond (electrical engineer)|Роберт Хаммонд]] жаңы электр жарыктандыруу системасын көрсөтүп, сыноодон өткөргөн. Анын ийгиликтүү иштеши Хаммондго бул ишти коммерциялык жана юридикалык жактан жолго коюуга мүмкүнчүлүк берген. Анткени бир катар дүкөн ээлери жаңы электр жарыктандырууну өз ишканаларында колдонууну каалашкан. 1882-жылдын башында [[Томас Эдисон]] [[Лондон|Лондондогу]] [[Виадуке Холборн|Холборн виадугунда]] дүйнөдөгү биринчи [[Паровую электростанцию|буу электр станциясын]] ишке киргизген. Ал Лондон шаардык корпорациясы менен үч айлык келишим түзүп, көчөлөрдү жарыктандырууну камсыз кылган. Убакыттын өтүшү менен станция жергиликтүү бир катар керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздай баштаган. Электр энергиясы [[туруктуу ток]] (DC) түрүндө берилген. 1882-жылы Годалмингдеги жана [[Виадук Холборн|Холборн виадугундагы]] электр менен камсыздоо системалары бир нече жылдан кийин жабылган. Ал эми Брайтондогу система ишин улантып, 1887-жылы электр энергиясы суткасына 24 саат жеткиликтүү болгон. Кийинчерээк, 1882-жылдын сентябрь айында, [[Томас Эдисон]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктогу]] Перл-стритте [[Электр станциясы|электр станциясын]] ишке киргизген. Бул станция да электр энергиясын туруктуу ток түрүндө өндүргөн. Дал ушул себептен электр энергисын өндүрүү керектөөчүлөргө жакын жерде жүргүзүлгөн: [[Томас Эдисон|Эдисондун]] системасында чыңалууну өзгөртүүчү каражаттар болгон эмес. Кандай гана электр системасы болбосун, анда тандалган чыңалуу белгилүү бир компромиссти билдирет. Берилген кубаттуулук өзгөрбөгөн шартта [[Электр чыңалуусу|чыңалууну]] жогорулатуу [[Электр тогу|ток күчүн]] азайтып, демек, өткөргүчтүн талап кылынган калыңдыгын да төмөндөтөт. Бирок муну менен бирге ток өткөрүүчү бөлүктөргө түз тийүүдөн келип чыгуучу коркунуч көбөйүп, [[Изолятор|изоляциянын]] калыңдыгына коюлган талаптар жогорулайт. Мындан тышкары, айрым электр жүктөмдөрүн жогорку чыңалууда иштетүү кыйын болгон же таптакыр мүмкүн эмес. Жалпысынан алганда [[Томас Эдисон|, Эдисондун]] системасыеда электр станциялары керектөөчүлөрдөн бир милядан ашпаган аралыкта жайгашууга тийиш болгон. Мындай система шаар борборлорунда иштей алганы менен, шаар четиндеги аймактарды электр энергиясы менен камсыз кылуу экономикалык жактан жараксыз эле. 1880-жылдардын орто ченинде жана экинчи жарымында [[Европа|Европада]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарында]] [[өзгөрмө ток]] (AC) системалары ишке киргизиле баштаган. Өзгөрмө токтун артыкчылыгы электр станцияларында орнотулган [[Трансформатор|трансформаторлор]] аркылуу[[Электр генератору|генераторлордон]] келген чыңалууну жогорулатууга, ал эми жергиликтүү подстанциялардагы трансформаторлор аркылуу керектөөчүлөрдү камсыз кылуу үчүн чыңалууну төмөндөтүүгө мүмкүн болгондугунда эле. Чыңалуунун жогорулашы электр берүү жана бөлүштүрүү линияларындагы ток күчүн азайтып, өткөргүчтөрдүн өлчөмүн кичирейтүүгө жана энергияны бөлүштүрүүдө пайда болгон жоготууларды азайтууга мүмкүндүк берет. Бул энергияны алыс аралыкка бөлүштүрүүнү кыйла үнөмдүү кылган. Генераторлор, мисалы, гидроэлектр станциялары, керектөөсүлөрдөн алыс жайгашышы мүмкүн эле. Өзгөрмө жана туруктуу ток системалары бир нече убакыт бою атаандашып, бул мезгил "токтор согушу"деп аталган. Туруктуу ток системасы коопсуздук жагынан бир аз артыкчылыкка ээ деп эсептелгени менен, бул айырма өзгөрмө токтун техникалык жана экономикалык жактан зор артыкчылыктарын басып өтүүгө жетишсиз болгон. Акырында өзгөрмө ток системалары үстөмдүк кылган. Ушул мезгилде электр энергиясын колдонуунун жаңы тармактары да пайда болгон: электр көтөргүчтөр, [[Насос|насостор]] жана электр кыймылдаткычтары өркүндөтүлгөн. Маанилүү жетишкендиктердин бири электр [[Трамвай|трамвайынын]] ойлоп табылышы болгон. Трамвай системалары электр энергиясын ири көлөмдө керектеп, [[Электр станциясы|электр станцияларынын]] кубаттуулугун көбөйтүүгө түрткү берген. Көптөгөн шаарларда алгачкы электр станциялары трамвай системалары менен бир мезгилде курулган. ==== 20-кылым ==== Күч электроникасы — электр энергиясын башкаруу жана өзгөртүү үчүн катуу абалдагы электрониканы колдонгон электрониканын тармагы. Күч электроникасынын өнүгүшү 1902-жылы өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруу үчүн колдонулган [[Игнитрон|сымап түзөткүчүнүн (Игнитрондун)]] иштелип чыгышы менен башталган. 1920-жылдардан тартып энергияны берүүдө [[Газотрон|тиратрондорду]] жана тармак аркылуу башкарылуучу сымаптуу клапандарын колдонуу боюнча изилдөөлөр улантылып келет. Башкаруучу электроддордун киргизилиши бул түзүлүштөрдү жогорку чыңалуудагы туруктуу ток (HVDC) менен электр энергиясын берүүгө ылайыктуу кылган. 1933-жылы селен түзөткүчтөрү ойлоп табылган. Транзистордук технологиянын башаты 1947-жылы чекиттик-контакттык транзистордун ойлоп табылышына барып такалат. Анын артынан 1948-жылы биполярдык өткөөлдүү транзистор (BJT) иштелип чыккан. 1950-жылдарга карата кубаттуулугу жогору жарым өткөргүч [[Диод|диоддор]] жеткиликтүү болуп, алар вакуумдук лампаларды бара-бара алмаштыра баштаган. 1956-жылы кремний негизиндеги башкарылуучу түзөткүч (SCR) сунушталып, күч электроникасынын колдонуу чөйрөсүн кеңейткен. Күч электроникасындагы маанилүү бурулуш 1959-жылы МОП-транзистордун (металл-оксид-жарым өткөргүч талаа транзисторунун) ойлоп табылышы менен болгон. MОП-транзиторлордун кийинки муундары электр энергия булактарын иштеп чыгуучуларга биполярдык транзисторлор менен жетишүү мүмкүн болбогон өндүрүмдүүлүккө жана кубаттуулук тыгыздыгына жетүүгө мүмкүндүк берген. 1969-жылы Hitachi компаниясы биринчи тик багыттагы күч МОП-транзисторун сунуштаган. Кийинчерээк ал V-MOS деген ат менен белгилүү болгон. Ошондон бери күч МОП-транзистору дарбазанын башкаруу үчүн аз кубаттуулук талап кылынгандыгы, которуштуруу ылдамдыгынын жогорулугу, параллелдүү туташтыруунун жөнөкөйлүгү, кең өткөрүү тилкеси, бекемдиги, башкаруунун жана ыктуулоонун жеңилдиги, колдонуу жана оңдоо жөнөкөйлүгү сыяктуу өзгөчөлүктөрүнүн аркасында дүйнөдө эң кеңири колдонулган күч электрондук түзүлүштөрүнүн бири болуп калды. HVDC системалары электр энергиясынын ири көлөмүн алыс аралыкка берүүдө же чектеш асинхрондук энергетикалык системаларды туташтырууда барган сайын кеңири колдонулуп жаткандыгына карабастан, электр энергиясын өндүрүүнүн, берүүнүн, бөлүштүрүүнүн жана чекене сатуунун негизги бөлүгү өзгөрмө токтун жардамы менен ишке ашырылат. === Орусиянын электр энергетикасынын тарыхы === [[Файл:Производство_электроэнергии_в_России_-_Донор.svg|thumb|375x375px| Орусияда электр энергиясын өндүрүүнүн 1992–2008-жылдардагы динамикасы, млрд кВт∙саат]] Орусиянын, ошондой эле дүйнөлүк электр энергетикасынын тарыхы 1891-жылдан башталат. Ошол жылы окумуштуу Михаил Доливо-Добровольский элект энергиясынын болжол менен 220 кВт кубаттуулугун 175 км аралыкка практикалык түрдө берүүнү ишке ашырган. Натыйжада электр берүү линиясынын пайдалуу аракет коэффициенти 77,4% түзүп, мындай татаал жана көп элементтүү түзүлүш үчүн сенсанциялык деңгээлде жогору көрсөткүч болгон. Мындай жогорку натыйжалуулукка окумуштуу өзү ойлоп тапкан үч фазалуу чыңалууну колдонуу аркылуу жетишилген. Революцияга чейинки Орусияда бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 1,1 млн кВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 1,9 млрд кВт·саатты түзгөн. Революциядан кийин, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Лениндин]] сунушу менен Орусияны электрлештирүү боюнча ГОЭЛРО планы иштелип чыккан. Планда жалпы кубаттуулугу 1,5 млн кВт болгон 30 электр станциясын куруу каралган. Бул милдет 1931-жылга карата аткарылган. ==== Советтер мезгили ==== [[Файл:Sosnovka_Bekovo_2015_near_Railroad.JPG|thumb|267x267px| Электр берүү линиясы,Пенза облусу]] 1940-жылы советтик электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 10,7 млн кВтка жетип, электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 50 млрд кВт·сааттан ашкан. Бул көрсөткүч 1913-жылдагы тиешелүү көрсөткүчтөрдөн 25 эсе жогору болгон. [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуштан]] улам болгон тыныгуудан кийин, КСРБди (СССР) электрлештирүү иштери кайрадан жанданып, 1950-жылы электр энергиясын өндүрүү көлөмү 90 млрд кВт·саат деңгээлине жеткен. 1950-жылдары Цимлянск, Гюмуш, Жогорку-Свирь, Мингечаур жана башка электр станциялары ишке киргизилген. 1960-жылдардын ортосунан тартып [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]] электр энергиясын өндүрүү боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки экинчи орунду ээлеген<ref>{{Cite book/Russian|автор=М. И. Кузнецов|часть=|заглавие=Основы электротехники|оригинал=|ссылка=|место=Москва|издательство=Высшая школа|год=1964|страницы=|isbn=}} </ref>. === Беларусь электр энергетикасынын тарыхы === Беларуста электр энергиясын пайдалануу боюнча алгачкы маалыматтар 19-кылымдын аягына таандык. Бирок, өткөн кылымдын башында да Беларустун энергетикалык базасы өтө төмөн деңгээлде өнүккөн. Бул товардык өндүрүштүн жана социалдык чөйрөнүн артта калышына алып келген: бир тургунга туура келген өнөр жай продукциясынын көлөмү Орусия империясынын орточо көрсөткүчүнө салыштырмалуу дээрлик беш эсе аз болгон. Шаарларда жана айылдарда жарыктандыруунун негизги булактары керосин лампалары, шамдар жана чырагайлар болгон. [[Минск|Минскте]] биринчи электр станциясы 1894-жылы ишке киргизилген. Анын кубаттуулугу 300 аттын күчүн.түзгөн. 1913-жылга чейин станцияга ар түрдүү компаниялар чыгарган үч дизелдик кыймылдаткыч орнотулуп, анын жалпы кубаттуулугу 1400 аттын күчүнө жеткен. 1897-жылдын ноябрь айында [[Витебск|Витебскте]] туруктуу ток өндүргөн электр станциясы алгачкы электр энергиясын бере баштаган. 1913-жылы Беларустун аймагында техникалык жабдылышы боюнча алдыңкы орунда турган бир гана буулук турбиналуу электр станциясы болгон. Ал Добруш кагаз фабрикасына таандык эле. [[Белорусь Советтик Социалисттик Республикасы|Беларустун]] энергетикалык комплексинин өнүгүшү 1917-жылдагы революциядан кийин советтик мамлекеттин эл чарбасын өнүктүрүүгө багытталган алгачкы узак мөөнөттүү планы болгон ГОЭЛРО планын ишке ашыруудан башталган. 1930-жылдардын аягына карата Беларустун энергетикалык системасынын орнотулган кубаттуулугу 129 МВтка жетип, жылдык өндүрүү көлөмү 508 млн кВт·саатты түзгөн. Салыштыруу үчүн, 1913-жылы бардык электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 5,3 МВт, ал эми электр энергиясын жылдык өндүрүү көлөмү 4,2 млн кВт·саат болгон<ref>{{Cite book/Russian|автор=Белорусская энергосистема|часть=|заглавие=Становление энергетики Беларуси. Путь длиною в жизнь|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=2011|страницы=20—29|isbn=}} </ref>. Тармактын тез өнүгүшүнүн башталышы кубаттуулугу 10 МВт болгон Беларусь ГРЭСинин биринчи кезегинин ишке киргизилиши менен байланыштуу. Ал согушка чейинки мезгилдеги эң ири электр станциясы болгон. БелГРЭС 35 жана 110 кВ чыңалуудагы электр тармактарынын өнүгүшүнө күчтүү түрткү берип, Беларусь энергетикалык системасы иш жүзүндө түзүлгөн. 1931-жылдын 15-майында Беларусь ССРинин мамлекеттик райондук электр станцияларын жана тармактарын башкаруу органын — "Белэнерго" ишин уюштуруу жөнүндө чечим кабыл алынган. Көп жылдар бою Беларусь ГРЭС республикадагы негизги электр станциясы болуп келген. Ошол эле учурда, 1930-жылдары энергетика тармагы тез өнүгүп, жаңы ЖЭБдер пайда болуп, жогорку чыңалуудагы электр берүү линияларынын жалпы узундугу бир топ көбөйгөн жана кесипкөй кадрлардын потенциалы түзүлгөн. Бирок бул алдыдагы жылыш [[Улуу Ата-Мекендик согуш|Улуу Ата Мекендик согуш]] учурунда токтоп, согуш республиканын электр энергетикасынын базасын дээрлик толугу менен кыйрашына алып келген. Беларусь бошотулгандан кийин, анын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу болгону 3,4 МВтты түзгөн. Согушка чейинки электр станцияларынын орнотулган кубаттуулугун жана электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирип, андан ашыруу үчүн энергетика тармагынын адистерине олуттуу күч-аракет жумшоого туура келген. Кийинки он жылдыктарда тармак өнүгүүсүн улантып, анын түзүмү өркүндөтүлүп, жаңы энергетикалык ишканалар түзүлгөн. 1964-жылдын аягында Беларуста биринчи жолу чыңалуусу 330 кВ "Минск-Вильнюс" электр берүү линиясы ишке киргизилген. Ал өлкөнүн энергетикалык системасын КСРБдин Европа бөлүгүндөгү Бирдиктүү энергетикалык системасына туташкан Түндүк-Батыштын Бирдиктүү энергетикалык системасына бириктирди. 1960–1970-жылдары электр станцияларынын кубаттуулугу 756 МВттан 3464 МВтка чейин өсүп, электр энергиясын өндүрүү көлөмү 2,6 млрд кВт·сааттан 14,8 млрд кВт·саатка чейин көбөйгөн. 1975-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 5487 МВтка жетип, электр энергиясын өндүрүү 1970-жылга салыштырмалуу дээрлик эки эсеге өскөн. Кийинки мезгилде электр энергетика тармагынын өнүгүү темпи жайлаган: 1975-жылга салыштырмалуу 1991-жылы электр станцияларынын кубаттуулугу 11% дан бир аз ашык, ал эми электр энергиясын өндүрүү көлөмү 7% га көбөйгөн. 1960-1990-жылдары электр тармактарынын жалпы узундугу 7,3 эсеге өскөн. 220-750 кВ чыңалуудагы системаны түзүүчү электр берүү линияларынын узундугу 30 жылдын ичинде 16 эсеге көбөйүп, 5875 кмге жеткен. 2010-жылдын 1-январына карата республиканын электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 8386,2 МВтты, анын ичинде "Белэнерго" мамлекеттик өндүрүштүк бирикмесине караган станциялардын кубаттуулугу 7983,8 МВтты түзгөн. Бул кубаттуулук өлкөнүн электр энергиясына болгон керектөөсүн толук камсыз кылууга жетиштүү болгон. Ошол эле учурда эң натыйжалуу кубаттуулуктарды пайдалануу жана электр станцияларында оңдоо иштерин жүргүзүү зарылдыгына байланыштуу Орусиядан, Украинадан, Литвадан жана Латвиядан жыл сайын 2,4–4,5 млрд кВт·саат электр энергиясы импорттолуп турган. Мындай жеткирүүлөр Беларусь энергетикалык системасынын башка энергетикалык системалар менен параллелдүү иштөөсүнүн туруктуулугун жана керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен ишенимдүү камсыз кылууну шарттаган<ref>{{Cite book/Russian|автор=А.Н.Дорофейчик и др.|часть=|заглавие=Электроэнергетика Беларуси – путь длиной в 80 лет|оригинал=|ссылка=|место=Минск|издательство=Тэхналогія|год=2011|страницы=207|isbn=}} </ref>. 2020-жылы Беларусь АЭСи ишке киргизилген. == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүү == Дүйнөдө электр энергиясын өндүрүүнүн динамикасы (жыл — млрд кВт·саат): * 1890 — 9 * 1900 — 15 * 1914 — 37,5 * 1950 — 950 * 1960 — 2300 * 1970 — 5000 * 1980 — 8250 * 1990 — 11800 * 2000 — 14500 * 2005 — 18138,3 * 2007 — 19894,8 * 2013 — 23127 <ref>http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2014/BP-Statistical_Review_of_world_energy_2014_workbook.xlsx {{Wayback|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2014/BP-Statistical_Review_of_world_energy_2014_workbook.xlsx|date=20140622090917}} BP Statistical Review of World Energy June 2014.xlsx</ref> * 2014 — 23536,5 <ref name="BP2015">{{Cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/excel/Energy-Economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-workbook.xlsx}}</ref> * 2015 — 24255 <ref name="iea17">{{Cite web|url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf|date=2017}} c. 30</ref> * 2019 — 27044 <ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2021-full-report.pdf}}</ref> Дүйнөдөгү электр энергиясын эң көп өндүргөн өлкөлөрдүн катарына [[Кытай]] жана [[Америка Кошмо Штаттары]] кирет. Алар дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүнүн тиешелүүлүгүнө жараша 25% жана 18%ын камсыз кылат. Алардан болжол менен төрт эле аз электр энергиясын [[Индия]], [[Орусия]] жана [[Жапония|Япония]] өндүрөт. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="600px" |- |+ Дүйнөлүк электр энергиясын өндүрүүдө ар кандай булактарынын үлүшү, % <ref name="iea17" /> <ref name="автоссылка2" /> <ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref> ! width="17.25%" | Жыл ! width="10%" | Көмүр ! width="10%" | Газ ! width="10%" | ГЭС ! width="10%" | АЭС ! width="10%" | Нефть ! width="10%" | Башкалары ! Жалпысынан, ТВт*ч |- | 1973-жыл | 38,3 | 12,1 | 20,9 | 3,3 | 24,8 | 0,6 | 6 131 |- | 2019-жыл | 36,7 | 23,5 | 16,0 | 10,3 | 2,8 | 10,7 | 27,044 |} == Дүйнөлүк энергия керектөө == АКШнын Энергетика боюнча маалымат башкармалыгынын (EIA — U.S. Energy Information Administration) маалыматы боюнча, 2008-жылы дүйнөдө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү болжол менен 17,4 триллион кВт·саатты түзгөн <ref>{{Cite web|author=|datepublished=|url=http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=2&pid=2&aid=2|title=U.S. Energy Information Administration - International Energy Statistics|lang=en|publisher=}}</ref> 2019-жылы дүйнөлүк энергия керектөөсүнүн 26,8% кайра жаралуучу энергия булактары аркылуу камсыздалган. [[Ядролук энергетика|Ядролук энергетиканы]] кошкондо, бул көрсөткүч 37,1% түзгөн<ref name="автоссылка2" />. == Электр энергетикасындагы негизги технологиялык процесстер == === Электр энергиясын өндүрүү === Электр энергиясын өндүрүү — электр станциялары деп аталган өнөр жай объектилеринде энергиянын ар кандай түрлөрүн электр энергиясына айландыруу процесси. Азыркы учурда электр энергиясын өндүрүүнүн төмөнкү түрлөрү бар: * '''Жылуулук энергетикасы'''. Бул учурда, органикалык отундардын күйүшүнөн бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы электр энергиясына айландырылат. Жылуулук энергетикасына жылуулук электр станциялары (ЖЭС) кирет. Алар негизинен эки түргө бөлүнөт: ** Конденсациялык (КЭС) электр станциялары; алар үчүн мурда колдонулган ГРЭС деген кыскартуу да кездешет; ** Жылуулук менен камсыздоочу станциялар — жылуулук электр борборлору (ЖЭБ). Жылуулук менен камсыздоо деп бир эле электр станциясында электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүү аталат. КЭС менен ЖЭБде технологиялык процесстер негизинен окшош. Эки учурда тең, отун жагылуучу казан болот жана жана күйүудөн бөлүнүп чыккан жылуулуктун эсебинен басым алдындагы суу буусу ысытылат. Андан кийин ысытылган буу буу турбинасына берилет, ал жерде анын жылуулук энергиясы айлануу энергиясына айланат. Турбинанын валы [[Электр генератору|электр генераторунун]] роторун айландырып, натыйжада айлануу энергиясы электр энергиясына айландырылып, электр тармагына берилет. ЖЭБдин КЭСтен негизги айырмасы — казанда ысытылган буунун бир бөлүгү жылуулук менен камсыздоо муктаждыктарына багытталат. Дүйнөдөгү электр станцияларынын көпчүлүгү, башкача айтканда, өндүрүлүлгөн электр энергиясынын болжол менен 2/3 бөлүгүн жылуулук электр станциялары түзөт. * '''[[Ядролук энергетика]]'''. Ага атомдук электр станциялары ([[Атомдук электр станциясы|АЭС]]) кирет. Практикада ядролук энергетика көп учурда жылуулук энергетикасынын бир түрү катары каралат, анткени АЭСте электр энергиясын өндүрүүнүн жалпы принциби ЖЭСтегидей эле. Айырмасы — бул жерде жылуулук энергиясы отунду күйгүзүүдөн эмес, ядролук реактордо атом ядролорунун бөлүнүшүнүн натыйжасында бөлүнүп чыгат. Электр энергиясын өндүрүүнүн андан аркы процесси ЖЭСтен принципиалдуу айырмаланбайт: реактордо суу бууга айландырылып, буу турбинага берилет жана башка процесстер жүрөт. АЭСтердин айрым конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу аларды электр жана жылуулук энергиясын айкалыштырып өндүрүүдө пайдалануу экономикалык жактан натыйжасыз, бирок бул багытта айрым тажрыйбалар жүргүзүлгөн; * '''Гидроэнергетика'''. Ага гидроэлектр станциялары ([[Гидроэлектр станция|ГЭС]]) кирет. Гидроэнергетикада суунун агымынын кинетикалык энергиясы электр энергиясына айландырылат. Бул үчүн дарыяларга дамбалар курулуп, суунун деңгээлдеринин ортосунда жасалма айырма түзүлөт. Ал жогорку жана төмөнкү бьеф деп аталат. Суу тартылуу күчүнүн таасири менен жогорку бьефтен төмөнкү бьефке атайын суу өткөрмөлөр аркылуу агып түшөт. Бул өткөрмөлөрдө суу турбиналары жайгашып, алардын калактарын суу агымы айландырат. Турбина өз кезегинде электр генераторунун роторун айлантат. ГЭСтердин өзгөчө бир түрү — гидроаккумуляциялык электр станциялары ([[Гидроаккумулятор электр станциясы (ГАЭС)|ГАЭС]]). Аларды таза маанисинде электр энергиясын өндүрүүчү кубаттуулук катары кароого болбойт, анткени алар иштеп чыгарган электр энергиясына дээрлик барабар көлөмдө электр энергиясын керектешет. Ошого карабастан, мындай станциялар электр тармагындагы жүктөм эң жогору болгон сааттарда тармакты жеңилдетүүдө натыйжалуу колдонулат. Акыркы мезгилдеги изилдөөлөр деңиз агымдарынын кубаттуулугу дүйнөдөгү бардык дарыялардын агымынын жалпы кубаттуулугунан бир нече тартипке жогору экенин көрсөткөн. Ушуга байланыштуу деңиздеги гидроэлектр станцияларынын тажрыйбалык үлгүлөрүн түзүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө. ** '''[[Шамал энергетикасы]]''' — шамалдын кинетикалык энергиясын электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу; ** '''Гелиоэнергетика''' (күн энергетикасы)— күн нурларынын энергиясынан электр энергиясын өндүрүү. **: Шамал жана күн энергетикасына мүнөздүү жалпы кемчилик — генераторлордун кубаттуулугу салыштырмалуу төмөн болгонуна карабастан, аларды орнотуу жана пайдалануу чыгымдарынын жогору болушу. Мындан тышкары, эки учурда тең электр энергиясын сактоочу кубаттуулуктар талап кылынат: күн энергетикасында — түнкү убакта, шамал энергетикасында — шамал болбогон мезгилде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн. ** '''Геотермалдык энергетика''' — Жердин табигый жылуулугун электр энергиясын өндүрүү үчүн пайдалануу. Негизинен геотермалдык станциялар кадимки ЖЭСтерге окшош: бууну ысытуу үчүн жылуулук булагы катары казан же ядролук реактор эмес, жер алдындагы табигый жылуулук булактары колдонулат. Мындай станциялардын негизги кемчилиги — аларды географиялык жактан чектелүү аймактарда гана курууга боло тургандыгы. Тактап айтканда, геотермалдык станцияларды тектоникалык активдүүлүк байкалган, табигый жылуулук булактары жеткиликтүү болгон аймактарда куруу экономикалык жактан натыйжалуу. ** '''Суутек энергетикасы''' — суутекти энергетикалык отун катары пайдалануу. Суутек энергетикасынын келечеги кең: суутек күйгөндө жогорку КПД менен энергия бөлүнүп чыгат, анын ресурсу дээрлик чексиз, ал эми суутекти кычкылтек чөйрөсүндө күйгүзгөндө атмосферага зыяндуу заттар бөлүнбөйт — күйүү продуктусу дистилденген суу болуп саналат. Бирок азыркы учурда суутек энергетикасы адамзаттын энергияга болгон керектөөсүн толук камсыздай албайт. Буга таза суутекти өндүрүүнүн кымбаттыгы жана аны ири көлөмдө ташууда жаралган техникалык көйгөйлөр себеп болууда. Чындыгында, суутек энергиянын өзү эмес, аны ташуучу гана каражат болуп саналат жана энергияны өндүрүү булагын табуу көйгөйүн өз алдынча чечпейт. ** '''Деңиз ташкын энергетикасы''' деңиздеги ташкын кубулушунун энергиясын пайдаланат. Электр энергетикасынын бул түрүнүн кеңири жайылышына электр станциясын курууга ылайыктуу шарттардын бир убакта болушу талап кылынгандыгы тоскоолдук кылат. Башкача айтканда, жөн гана деңиз жээгинин болушу жетишсиз; ташкын жана кайтуу учурунда суунун деңгээлинин айырмасы жетиштүү чоң жана туруктуу болгон жээк талап кылынат. Мисалы, Кара деңиздин жээги ташкын электр станцияларын курууга ылайыктуу эмес, анткени ташкын жана кайтуу маалында Кара деңиздеги суунун деңгээлинин өзгөрүшү өтө аз. ** '''Толкун энергетикасы''' келечекте энергетиканын кыйла перспективдүү багыттарынын бири болушу мүмкүн. Толкундар күндүн нурлануусунун жана шамалдын энергиясын топтогон табигый булак болуп саналат. Ар кайсы аймактарда толкундардын кубаттуулугу толкун фронтунун ар бир метрине 100 кВттан ашышы мүмкүн. Кара деңизде толкундардын орточо кубаттуулугу болжол менен 15 кВт/м, ал эми Россиянын түндүк деңиздеринде 100 кВт/мге чейин жетет. Толкун энергиясын пайдалануу деңиздеги жана жээктеги калктуу конуштарды энергия менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле толкундар кемелерди кыймылга келтире алат. Кеменин термелүүсүнөн пайда болгон орточо кубаттуулук анын кыймылдаткыч түзүлүшүнүн кубаттуулугунан бир нече эсе жогору болушу мүмкүн. Бирок азырынча толкун электр станциялары айрым гана тажрыйбалык үлгүлөрдүн деңгээлинде турат. === Электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүү === Электр станцияларынан керектөөчүлөргө электр энергиясын берүү [[Электр тармагы|электр тармактары]] аркылуу ишке ашырылат. Электр тармактары чарбасы — электр энергетика тармагынын табигый монополия тармагы болуп саналат: керектөөчү электр энергиясын кимден сатып аларын, б.а., энергия менен камсыз кылуучу компания электр энергиясын дүңүнөн жеткирүүчүлөрдүн (өндүрүүчүлөрдүн) арасынан тандай алат. Бирок электр энергиясы жеткирилүүчү тармак, адатта, бирөө гана болгондуктан, керектөөчү техникалык жактан электр тармагынын операторун тандай албайт. Техникалык көз караштан алганда, электр тармагы электр берүү линияларынын (ЛЭП) жана подстанцияларда жайгашкан трансформаторлордун жыйындысынан турат. * '''Электр берүү линиялары''' — электр тогу өтүүчү металл өткөргүчтөрдөн турган түзүлүштөр. Азыркы учурда дээрлик бардык жерде өзгөрмө ток колдонулат. Электр менен камсыздоо көпчүлүк учурда үч фазалуу болгондуктан, электр берүү линиясы, адатта, үч фазадан турат. Ар бир фаза өз кезегинде бир нече өткөргүчтү камтышы мүмкүн. Конструкциясына жараша электр берүү линиялары '''аба линиялары''' жана '''кабелдик линиялар''' болуп бөлүнөт. ** '''Аба линиялары (АЛ)''' жердин үстүндө коопсуз бийиктикте атайын курулмаларга — таянычтарга илинип орнотулат. Эреже катары, аба линияларындагы өткөргүчтөрдүн сырткы бетинде изоляция болбойт; изоляция өткөргүчтөрдүн таянычтарга бекитилген жерлеринде гана болот. Аба линияларында чагылгандан коргоо системалары орнотулат. Аба электр берүү линияларынын негизги артыкчылыгы — кабелдик линияларга салыштырмалуу арзандыгы. Мындан тышкары, аларды оңдоо жана тейлөө кыйла жеңил (айрыкча жер астындагы кабелдик линияларга салыштырмалуу): өткөргүчтү алмаштыруу үчүн жер казуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгы жок, ошондой эле линиянын абалын көз менен текшерүүгө тоскоолдук жок. Бирок аба электр берүү линияларынын бир катар кемчиликтери бар: *** '''кең ажыратылган тилке:''' электр берүү линиясынын аймагында ар кандай курулуштарды курууга жана бак-дарактарды отургузууга тыюу салынат; линия токой аркылуу өткөн учурда, ажыратылган тилкенин бүт туурасы боюнча бак-дарактар кыйылат; *** '''сырткы таасирлерден корголбогондугу:''' мисалы, бак-дарактардын линияга кулашы жана өткөргүчтөрдүн уурдалышы мүмкүн. Чагылгандан коргоочу түзүлүштөргө карабастан, аба линиялары чагылгандын соккусунан да жабыркайт. Мындай аялуу болгондуктан, бир аба линиясына көбүнчө эки чынжыр — негизги жана резервдик чынжыр орнотулат; *** '''эстетикалык жактан жагымсыз көрүнүшү:''' бул шаар аймактарында электр энергиясын берүүнүн кабелдик ыкмасына дээрлик бардык жерде өтүүнүн себептеринин бири. ** '''Кабелдик линиялар (КЛ)''' жер астына төшөлөт. Электр кабелдеринин конструкциясы ар түрдүү болгону менен, алардын жалпы элементтерин бөлүп көрсөтүүгө болот. Кабелдин өзөгүн үч ток өткөрүүчү жила түзөт (фазалардын санына жараша). Кабелдердин сырткы жана жилалар аралык изоляциясы болот. Адатта, изолятор катары суюк түрдөгү трансформатор майы же май сиңирилген кагаз колдонулат. Кабелдин ток өткөрүүчү өзөгү, эреже катары, болоттон жасалган бронь менен корголот. Сырткы бетине битум капталат. Кабелдик линиялар коллектордук жана коллекторсуз болуп бөлүнөт. Биринчи учурда кабель жер астындагы бетон каналдарга — коллекторлорго төшөлөт. Линиянын белгилүү аралыктагы бөлүктөрүндө люк түрүндөгү жер бетине чыгуучу жолдор каралат. Алар оңдоо иштерин жүргүзгөн бригадалардын коллекторго кирүүсүн жеңилдетет. Коллекторсуз кабелдик линиялар түздөн-түз жер кыртышына төшөлөт. Коллекторсуз линияларды куруу коллектордук линияларга караганда кыйла арзан, бирок кабелге жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, аларды эксплуатациялоо чыгымдуураак. Кабелдик электр берүү линияларынын аба линияларына салыштырмалуу негизги артыкчылыгы — кең ажыратылган тилкенин талап кылынбагандыгы. Кабель жетиштүү тереңдикте төшөлгөн шартта, ар кандай курулуштарды, анын ичинде турак жайларды, коллектордук линиянын үстүнө түздөн-түз курууга болот. Коллекторсуз төшөлгөн учурда курулуш иштерин линияга жакын жерде жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар. Кабелдик линиялар шаардык көрүнүшкө терс таасир тийгизбейт жана сырткы таасирлерден аба линияларына караганда кыйла жакшы корголгон. Кабелдик электр берүү линияларынын кемчиликтерине курулушунун жана андан кийинки эксплуатациясынын кымбаттыгын кошууга болот: ал тургай коллекторсуз төшөлгөн учурда да, кабелдик линиянын бир погондук метринин сметалык наркы ошол эле чыңалуу классына ээ болгон аба линиясынын наркынан бир нече эсе жогору. Кабелдик линиялардын абалын көз менен текшерүү мүмкүнчүлүгү да чектелүү (ал эми коллекторсуз төшөлгөн учурда мындай мүмкүнчүлүк таптакыр жок), бул алардын эксплуатациясындагы олуттуу кемчилик болуп саналат. == Электр энергетика тармагындагы ишмердиктин түрлөрү == === Оперативдик диспетчердик башкаруу === Электр энергетикасындагы ыкчам-диспетчердик башкаруу системасы Орусиянын Бирдиктүү энергетикалык системасынын жана технологиялык жактан обочолонгон аймактык электр энергетикалык системаларынын чегинде электр энергетикасынын объекттеринин жана керектөөчүлөрдүн электр энергиясын кабыл алуучу түзүлүштөрүнүн технологиялык иштөө режимдерин борборлоштурулган башкарууга багытталган чаралардын комплексин камтыйт. Бул чараларды «Электр энергетикасы жөнүндө» Федералдык мыйзамда белгиленген тартипте ыйгарым укук берилген ыкчам-диспетчердик башкаруу субъекттери жүзөгө ашырат<ref name="Федеральный закон Российской Федерации «Об электроэнергетике»" />. Электр энергетикасындагы ыкчам башкаруу диспетчердик башкаруу деп аталат, анткени аны атайын адистештирилген диспетчердик кызматтар жүзөгө ашырат. Диспетчердик башкаруу энергетикалык системанын оперативдүү жетекчилеринин — диспетчерлердин жетекчилиги астында сутка бою борборлоштурулган жана үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. == Колдонулган адабият / Шилтемелер == {{Булактар|2}} == Адабият == * {{Cite book/Russian|автор=Бурман, А.П.; Строев, В.А.|заглавие=Современная электроэнергетика. В 2 томах|место=М.|издательство=[[МЭИ]]|год=2008|издание=4-е, перераб. и доп.|страниц=632|isbn=978-5-383-00163-9|ref=Бурман, Строев}} '''Кошумча окуу:''' * ''Вайнцихер, Б.'' ''Ф.'' Орусиянын 2030-жылга чейинки электр энергетикасы: Максаттуу көрүнүш. - М. , Альпина бизнес китептери, 2008. — 360 с. — ISBN 978-5-9614-0844-7 ; == Шилтемелер == * Электроснабжение — статья из Большой советской энциклопедии.  itut5wui35bdsvxdqhuaka2xtlo403o 3 154104 652790 2026-09-18T11:42:47Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 652790 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:42, 18 сентябрь 2026 (UTC) fajzover9a45s19o0i40fnz99w21chj